U N I D A D E 6 Arte Románica

UNIDADE 6 ARTE ROMÁNICA Borja Campos Seijo I.E.S García Barbón (Verín)

1. O PRIMEIRO ESTILO EUROPEO: O ROMÁNICO

- Arte románica = arte da Plena Idade Media europea (S. XI-XIII). Primer estilo europeo, é unha arte con numerosas variantes rexionais, pero a pesar desto, conta cunha unidade manifestada en:

 Función relixiosa  arte creada pola Igrexa para os fieis  simbolismo e significado trascendente.

 Concepción espacial de tipo monumental (igrexas)  equilibrio solidez-trascendencia.

 Fórmulas constructivas variadas rexionalmente pero con estructura común.

 Imaxe plástica conceptual, esquemática e abstracta  percibir inmaterial e divino.

- Contexto histórico do Románico = fase de prosperidade (tras escura Alta Idade Media) na Plena I.M  florecemento ec, demográfico, urbán e expansión Cristiandade  mentalidade profundamente relixiosa  vida humana = duro camiño (val de lágrimas) ata salvación.

Expansión Cristiandade medieval 

  mosteiros (reforma de Cluny, S XI) = dominios feudais e evanxelizadores do rural europeo.

  prestixio e influencia Papado.

  peregrinacións (Roma, Xerusalén, Santiago) e culto ás reliquias  igrexas de peregrinación (Catedral de Santiago, Sta Fe de Conques,…).

- Cronoloxía do Románico:

a) Primeiro románico (fin S. X e inicios XI): primeiras experiencias illadas e coincidentes (Cataluña, Lombardía, Borgoña…).

b) Románico pleno (2ª ½ S XI e 1ª ½ S. XII): madurez (grandes igrexas de pergrinación).

c) Románico tardío (fin S XII e XIII): que coincide coa renovación do Cister e nacemento 1º gótico.

Románico = 1º estilo cristián en valorar exterior do edificio  interese polo exterior:

 Xogo de volumes : desde alto ciborio ata presbiterio, ábside, deambulatorio e absidiolos do testeiro.

 Articulación muro exterior : contrafortes, arcadas, molduras, e elementos decorativos (vans xeminados e arquiños lombardos).

 Torres : valor simbólico (fortaleza).

 Fachada : incluindo portada na parte baixa, mentres nos niveis superiores arcadas cegas, fornelos e a partir do S. XII o rosetón.

Interior templo románico  madurez en románico pleno  tipoloxía de igexa de peregrinación (Santiago, Sta Fé de Conques, San Martin de Tours…) = grandes templos con estes trazos:

 Planta cruz latina.

 De 3 a 5 naves, que continúan no transepto.

 Cubertas de boveda de canón nas naves centrais e arestas nas laterais.

 Cruceiro pronunciado, coronado con ciborio.

 Deambulatorio (nave anular que rodea o testeiro) con absidiolos.

 Articulación mural.

 Valoración do exterior do edificio (trazos anteriores).

2. ARTES FIGURATIVAS ROMÁNICAS

Complemento arquitectura románica  artes figurativas (escultura e pintura), non só adorno, senón que aportan significados e símbolos imprescindibles  integración na arquitectura  formas de escultura e pintura adaptadas ao emprazamento.

Imaxe non representa realidade ou natureza, senón 1 idea, 1 concepto que se transmite aos fieis de xeito claro e doado de comprender  biblia para os que non saben ler  antinaturalismo, esquematismo e hieratismo, pero tamén calidade artística.

Inicio artes figurativas no románico coa pintura (ábsides, muros, bóvedas,…), máis tarde incorpora escultura  claustros historiados e portadas.

- Gran novidade do románico = portada  de 1 a 3 arcos, situada na entrada/as do templo (= ingreso en lugar divino). Partes:

 Tímpano.  Arquivoltas.  Lintel.  Parteluz.  Xambas.

 Porta abucinada

- Inclúe escultura  desenrolo programa iconográfico = conxunto de episodios sagrados relacionados entre sí.

- Tímpano recolle a Teofanía (presenza divina)  temas: sobre todo Cristo apocalípitco (Xuizo Final) na mandorla con Tetramorfos (símbolos 4 evanxelistas)  exemplos: Moissac, Vezelay, Pórtico Gloria.

Artes plásticas  evolución  a partir S.XII avance naturalismo  en escultura as figuras comezan a emanciparse do marco arquitectónico (Pórtico da Gloria). Naturalismo por nova mentalidade que valora o mundo material, xa non reflexo deforme do mundo espiritual, senón tamén obra de deus  a natureza e avida xa non son “val de bágoas” senón oportunidade de vivir.

Así a partir S XII inicio cambio en escultura con 2 etapas:

 Escultura despégase da parede  relevos  estatuas-columnas (escultura adosada a columna)  estatuas exentas sobre columnas.

 Escultura conquista espacio propio  prescinde do muro e domina o espacio circundante.

22. CATEDRAL DE SANTIAGO DE COMPOSTELA

Catedral do arcebispado de Santiago.

1075-1188 con remodelacións barrocas.

Arquitectura románica.

Tipoloxía: Igrexa peregrinación.

Planta cruz latina.

Partes: 3 naves, tribuna, cruceiro e deambulatorio.

Bóvedas de canón e arestas.

Aínda que descuberta no século IX, as peregrinaxes á tumba do apóstolo Santiago comezaron masivamente no século XI  itinerario de peregrinación (Camiño de Santiago) polo que transitan ideas e formas culturais que acercan Europa aos reinos peninsulares.

En 1075 ante  peregrinaxes  decisión do bispo (Diego Peláez) de erguer nova catedral  interrupción das obras  reanudación baixo arcebispo Xelmírez (gran impulsor Catedral).

4 mestres de obra:

a) Bernardo o Vello (inicio obras  modelo de planta e inicio testeiro).

b) Estevo (remate testeiro e realización cruceiro e portadas N e S).

c) Bernardo o Mozo (avance corpo occidental).

d) Mateo (remate edificio co nártex = Pórtico da Gloria).

- Planta cruz latina con tres naves que continúan no transepto e aseguran a circulación dos fieis. Nártex (Pórtico da Gloria) e portadas nos extremos do cruceiro (N = Acibechería e S = Praterías).

- Testeiro con deambulatorio (nave semicircular que rodea o altar), e coroado con 5 absidiolos, e outros 2 pares no transepto.

- Exterior románico (hoxe transformado) graduado en volumes e articulado.

- Nave central cuberta con bóveda de cañón peraltada, construida en tramos e reforzada con arcos faixóns, que concentran empuxes verticais en piares cruciformes e empuxes diagonais recollidos por naves laterais e trasladados a piares externos en grosos muros reforzados por contrafortes.

Naves laterais cubertas con bóvedas de arestas. Diferencia de altura nave central e laterais  tribuna (piso superior) que asoma á nave central con vans xeminados, e serve para albergar aos fieis, iluminar a nave central e colaborar no sostemento do edificio.

Espacio integra 2 valores contradictorios:

 Solidez: muros grosos con vans mínimos  sensación de protección, seguridade e permanencia.

 Espiritualización: ámbiente espiritual e trascendente grazas á articulación muros.

- Existe direccionalidade dende pés ata testeiro  itinerario marcado polo ritmo das arcadas laterais ata altar (meta) e centro focal do templo ( camiño hacia salvación )

23. PORTADA DE PRATERÍAS

Portada sur da Catedral de Santiago de Compostela.

Mestre Estevo e outros. Inicios S. XII.

Escultura románica.

Relevo en caliza e mármore.

2 portas abucinadas con friso e contrafortes.

Entre 1100 e 1115 tállanse as dúas portadas do cruceiro da catedral de Santiago. Os investigadores creron descubrir un primitivo programa iconográfico para toda a catedral, con temas asignados a cada portada. Sen embargo varios atrancos dificultan a comprobación desta hipótes: así a portada norte de Acibachería foi destruida no século XVIII e algúns dos seus relevos incluíronse en Praterías.

Praterías presenta abundante escultura nos tímpanos, xambas e friso superior. Partes:

 Friso : gran variedade de pezas (orixinais ou procedentes de Acibachería)  Pantocrátor, temas esotéricos (símbolos zodiacais) e temas sacros do Antigo Testamento ( Abraham saíndo da súa tumba ) de forte expresividade, e do Novo ( Transfiguración do apóstolo Santiago).

 Tímpano dereito : desenvolve tema dobre natureza de Cristo (humana e divina)  2 rexistros superpostos:

a) Superior: Adoración dos Magos (recoñecemento divinidade).

b) Inferior: Paixón (sufrimento humano)

Na esquerda Curación cego nacemento (redención pecado orixinal).

 Tímpano esquerdo : tamén dobre natureza Cristo  Tentacións.

Na dereita figura feminina con calaveira de discutida interpretación (¿Eva?) acusada por misoxinia de cregos de estender o pecado e morte polo mundo  calaveira (símbolo de morte) oposta a Virxe e Cristo (vida e salvación).

 Contraforte lateral esquerdo : 2 relevos  arriba Creación de Adán e abaixo rei David (sedente cun instrumento musical e aplastando morea de monstruos).

- Praterías = unha das portadas + relevantes do pleno románico. Ainda que atopamos nela unha calidade desigual  artistas distintos (ata catro distinguen os historiadores).

- Salientan obras mestras coma o David ou Eva = imaxes ainda sometidas a esquemas xeométricos e que forman parte do paramento, pero presentan tamén vitalidade (achegamento a naturalismo)  prenaturalismo en detalles anatómicos contrastando con convencionalismos (pregues…).

24. PÓRTICO DA GLORIA

Portada occidental da Catedral de Santiago de Compostela.

Mestre Mateo. C.1868/88.

Escultura románica do século XII.

Relevo e esculturas adosadas en caliza e mármore.

Nártex con tres portas, as laterais sen tímpanos.

Na 2ª ½ S. XII realízase a fachada occidental da Catedral de Santiago baixo a dirección do Mestre Mateo, quen levanta (xunto a súa cuadrilla de canteiros) a arquitectura occidental coa escultura incluida.

A fachada occidental tiña que salvar o desnivel con respecto ao testeiro  problema resolto por Mateo introducindo unha cripta baixo o Pórtico (chamada Catedral Vella) diante da cal unha escaleira daba acceso ao templo (remplazada logo por barroca do Obradoiro). Sobre o Pórtico prolonga a tribuna e iluminando desde os pés a nave central cun amplo rosetón. Conxunto de fachada occidental completábase con 2 torres.

Unha das novidades + importantes é a concepción espacial do Pórtico da Gloria no interior do nártex  o nártex enteiro aparece envolto por figuras  os fieis ao entrar no templo atopábanse non diante senón no interior dunha portada (efecto espacial estragado hoxe pola fachada barroca do Obradoiro)

Programa iconográfico do pórtico está hoxe sometido a discusión, ainda que todas as interpretacións coinciden en sinalar como tema a visión apocalíptica.

Tres portadas separadas por piares que descansan, como o parteluz, sobre cabezas monstruosas típicas románicas = mundo diabólico esmagado pola Gloria divina edificada sobre él.

Portada central, partes:

 Parteluz: percorre o camiño entre mundo diabólico (inferior) a Gloria superior. Na base 1 home (¿Hércules, Sansón?) abrangue cos brazos 2 leóns, por riba á arbore de Xesé (xenealoxía de Cristo). No capitel a Trinidade e sobre ela as Tentacións de Cristo refiren a triunfo sobre pecado. Interrompe narración a fig de Apóstolo Santiago, na parte alta do parteluz, con postura arcaica en aspa. Na parte baixa posterior, mirando a altar, figura pequena (¿Mestre Mateo? Por mans e cabeza grande)  Santo dos croques.

 Tímpano: Visión apocalíptica  preside Pantocrátor con sinais cravos en mans e pés, sentado e rodeado de tetramorfos, anxos con símbolos paixón e diminutas figuras dos 144.000 elixidos. Na arquivolta dispostos radialmente aparecen os 24 anciáns do apocalipsis con instrumentos musicais. O tímpano representa o peor (rixidez e hieratismo do Pantocrátor) e o mellor (os anciáns individualizados en posturas espontáneas e realistas dialogando entre eles) da obra de Mateo.

 Xambas: profetas (esquerda) e apóstolos (dereita) en figuras que se independizan das súas columnas, e toman vida con movementos, expresións, xestos leves, e diálogo e miradas entre eles  naturalismo e individualización dos personaxes (retratando carácter).

- 2 portadas laterais (sen tímpanos)  interpretación discutida. Enlazan coa partada central a través de anxos que conducen almas.

a) Arco esquerdo: 2 arquivoltas, quizáis representación da anástase ou quebrantamento dos infernos simbolizado por Deus conducindo á Gloria a figuras condenadas (representadas presas por unha corda).

b) Arco dereito: aparece Cristo e arcanxo S. Miguel e condenados á dereita (demos torturando) e elixidos á esquerda (simbolizados como nenos por inocencia)  típica imaxe infernal románica.

25. COLEXIATA DE SAN ISIDORO LEÓN

Templo real da monarquía leonesa.

León. Finais do século XI e inicios XII.

Arquitectura románica

Tipoloxía: inicios basilical, transepto añadido posteriormente.

Inicio construción a fin S. XI e inicios XII, en sustitución dunha basílica anterior. Presenta evidentes desaxustes debido tanto a estar a súa construción constrinxida polos edificios do entorno coma tamén porque planificado coma edificio rectangular con tres naves rematadas en ábsides, foi modificado sobre a marcha  transepto, testeiro ensanchado e elevación cubertas.

Planta cruz latina con tres naves, cruceiro e tres ábsides, con cubertas con bóveda de canón e tamén crucería nos últimos tramos occ.

Anomalías son perceptibles (por cambio de planos ou desaxustes):

 Anchura pés menor que testeiro.

 Muro con aparello e proporcións distintos.

 Inseguridade nos últimos tramos  bóvedas de crucería e engrosamento dos contrafortes.

 Emprego de pedra na bóveda do cruceiro e de adobe na central

A pesar disto, colexiata = magnífica mostra do románico pleno  iluminación abrindo grandes vans sobre arquerías nave central e esvelteza proporcións.

Elementos arquitectónicos tomados da tradición peninsular = arcos peraltados, de ferradura ou polilobulados.

Destacan capiteis historiados  temas variados: Sacrificio de Isaac, Sansón, acróbatas …  modelado suave e seguro (figura e pregues), dominio do volume que desborda marco arquitectónico e figuras ben resoltas en corpos e movimentos con magníficos nus.

26. PORTADAS DA COLEXIATA DE SAN ISIDORO LEÓN

Portadas meridionais da basílica de S. Isidoro (do Cordeiro na nave lateral, e do Perdón no extremo do cruceiro).

León. 1ª ½ do S.XII.

Portadas románicas.

Relevo en caliza e mármore.

2 portadas no lado sur da basílica  destaca a Portada do Cordeiro , aberta nun corpo sainte da nave lateral. Flanqueada por 2 columnas en cada banda sobre as que arrancas 2 arquivoltas abucinadas que acollen o tímpano, do que terman na liña de impostas 2 cabezas de carneiro.

En 2 rexistros superpostos articúlanse arriba o Agnus Dei ( Cordero de Deus ) no seu círculo de Eternidade, con 2 anxos tenentes + outros 2 portadores da cruz nos extremos.

Rexistro inferior: historia de Sacrificio de Isaac  de dereita a esquerda: Sara (dona de Abraham) os despide na tenda, Isaac monta asno camiño monte, no centro Abraham a piques de degolar ao seu fillo cando é detido por Dextra Dei (man de Deus) e un anxo amósalle o cordeiro. A esquerda 2 figuras máis: unha feminina e un home tirando frecha con arco  interpretados coma Agar (escrava de Abraham) e o seu fillo Ismael, contrapostos a Sara e Isaac na dereita  posible simbolismo = Reconquista  árabes (Agar/Ismael) vs cristiáns (Sara/Isaac).

Sobre tímpano  friso corrido con relevos (zodiaco). Nas enxoitas, en menor tamaño, David con músicos, e outras 2 pezas, S Isidoro e S. Paio.

Portada do Perdón: no brazo S do cruceiro, é + serodia e – relevante  tímpano con 3 escenas: Descendemento da Cruz (sen S. Xoán por falta espazo), na dereita Tres Marías ante sepulcro baleiro , e na esquerda Ascensión. Nas beiras do tímpano dúas figuras +, S. Pedro e S. Pablo.

27. PANTEÓN REAL DA COLEXIATA DE SAN ISIDORO LEÓN

Enterramento real da monarquía leonesa.

León. 1ª metade S. XII.

Pintura románica.

Técnica de temple.

Muros e bóvedas decoradas.

Iconografía: bóvedas (anunciación pastores, matanza inocentes, derradeira cea, paixón, apocalipse e pantocrátor), intradoses (mensario e zodiaco) e muros (anunciación, visitación e crucifixión).

- Nos pés da basílica de S. Isidoro  Panteón Real, disposto en 2 andares:

 Abaixo: enterramento rexio  1 cámara dividida por dúas grosas columnas en 6 tramos con bóvedas capialzadas.

 Arriba: tribuna rexia  apertura á nave central da basílica a través dun gran arco hoxe cegado no muro occidental.

- Excelentes capiteis (motivos vexetais) e pintura mural nos muros e bóvedas = obra mestra do románico.

- Muros laterais: temas referidos á Virxe (Anunciación, Visitación) e Crucifixión.

- Bóvedas: mellores exemplos de pintura en seis bóvedas capialzadas (destaca sobre todo a Anunciación aos pastores). Intradoses: motivos xeométricos e vexetais, mensario e zodiaco. Todo o conxunto con cores de tons suaves e debuxo preciso  aire fresco, espontáneo e inxenuo.

Mellor exemplo = Anunciación dos pastores, imaxinativa e doada de entender  disposición das figuras aproveitando a curvatura bóveda, relacionando aos personaxes sen amorealos nos catro planos da bóveda. Esto non impide a unidade do conxunto coa iluminación, os xestos que se intercambian e o ritmo lineal que abanea por igual ós pastores, animais e vexetación. Convencionalismos románicos (bidimensionalidade, frontalidade, simbolismo), pero tamén modelado e claroscuro  consistencia ás figuras.

Sen embargo, fican sen resolver problemas iconográficos  dificultade de explicar fío temático que vai dende escenas da vida da Virxe e a infancia de Cristo á imaxes apocalípticas.