HISTORIA DE ESPAÑA: IDADE MEDIA

1. O DOMINIO VISIGODO DA PENÍNSULA a) Fases: 1ª Etapa: 416-507: Asentados en Tolosa . Cumplen co acordo que tiñan con Roma , acabando cos alanos e expulsando aos vándalos hacia o norte de África. Gradualmente foron asentándose na península. Os suevos quedan recluidos no NO entre o Texo e o cantábrico. Os pobos montañeses do N (astures, vascóns) quedan prácticamente independentes. Derrota frente aos Francos en Vouille (Poitiers)  despraza definitivamente hacia Hispania.

2ª Etapa 507-569: Sitúan a capital en Toledo (centricidade) e toman tierras ocupadas polos bizantinos (costa andaluza) e Baleares (vándalos). 3ª Etapa 569-711: Consolidación do dominio na península. Conquista do reino suevo ( Leovilxildo , 585) e sometemento de enclaves bizantinos. Con Suintila (625) toda a península en mans visigodas. Continuas campañas contra os pobos montañeses . Mapa da segunda etapa. Reino de Toledo (507-569) Fuente: Cartoteca del CNICE

2ª Etapa 507-569: Sitúan a capital en Toledo (centricidade) e toman tierras ocupadas polos bizantinos (costa andaluza) e Baleares (vándalos).

3ª Etapa 569-711: Consolidación do dominio na península. Conquista do reino suevo ( Leovilxildo , 585) e sometemento de enclaves bizantinos. Con Suintila (625) toda a península en mans visigodas. Continuas campañas contra os pobos montañeses .

Hispania no reinado de Leovixildo (c. 586) Hispania goda en 700, en vísperas da invasión musulmana.

b) Características Número habitantes : varios millóns de hispano-romanos e entre 100.000 e 200.000 godos  Esa diferencia explica que os godos prefiran asimilar a cultura hispano-romana (lingua, dereito, relixión...) que impoñer a súa. En un principio existiu a separación de etnias , cada un coa súa propia * relixión : Arrianismo (visigodos) católicos romanos (hispanos) * dereito : Código de Ervigio (visigodos) Lex Romanorum Visigothorum (hispano romanos) * goberno : Comes civitatis (visigodos), goberno propio municipal e provincial (romanos) A monarquía era electiva (salvo excepcións), o que contribuíu a sucesións conflitivas (rebelións, golpes de estado…)

Número habitantes : varios millóns de hispano-romanos e entre 100.000 e 200.000 godos  Esa diferencia explica que os godos prefiran asimilar a cultura hispano-romana (lingua, dereito, relixión...) que impoñer a súa.

En un principio existiu a separación de etnias , cada un coa súa propia * relixión : Arrianismo (visigodos) católicos romanos (hispanos)

* dereito : Código de Ervigio (visigodos) Lex Romanorum Visigothorum (hispano romanos)

* goberno : Comes civitatis (visigodos), goberno propio municipal e provincial (romanos)

A monarquía era electiva (salvo excepcións), o que contribuíu a sucesións conflitivas (rebelións, golpes de estado…)

c) Organización política Intentos de conseguir unha monarquía forte: Intentos de transformación en monarquía hereditaria (Leovixildo, Chindasvinto, Égica), pero fracasou. Estado basado no dereito romano , con algunas aportacións visigodas, aceptable por godos e hispano romanos. Unificación lexislativa (Liber Iudicum) Control da Igresia Católica (fundamental para controlar o territorio) finalmente conversión ao catolicismo de Recaredo e los visigodos (III Concilio de Toledo 589)  Unificación Religiosa. Os concilios mudaron en asambleas magnas do Estado, no sólamente relixiosas.

Intentos de conseguir unha monarquía forte:

Intentos de transformación en monarquía hereditaria (Leovixildo, Chindasvinto, Égica), pero fracasou.

Estado basado no dereito romano , con algunas aportacións visigodas, aceptable por godos e hispano romanos.

Unificación lexislativa (Liber Iudicum)

Control da Igresia Católica (fundamental para controlar o territorio) finalmente conversión ao catolicismo de Recaredo e los visigodos (III Concilio de Toledo 589)  Unificación Religiosa.

Os concilios mudaron en asambleas magnas do Estado, no sólamente relixiosas.

R E I ADMINISTRACIÓN CENTRAL OFFICIUM PALATINO Consello real (Condes) AULA REXIA Nobres, fideles regis CONCILIOS DA IGREXA Asambleas lexislativas de bispos e nobles ADMINISTRACIÓN TERRITORIAL DUX Gobernador de provincia COMITÉ Gobernador da cidade

5. PROCESO DE FEUDALIZACIÓN Feudalización  3 procesos: Continuación do proceso de colonato (colonos = campesiños que cedían sus tierras a los señores) ou feudalización social iniciado no Baixo Imperio e a conseguinte ruralización da sociedade. Fusión dos grupos sociais escravos e os colonos = Resultado un so grupo: SERVOS (campesiños dependentes). Continuo debilitamento da monarquía frente á nobleza , en algúns casos os reis son manexados polos nobres, mentras que estos en moitas ocasións negábanse a aportar tropas para o exército.

Feudalización  3 procesos:

Continuación do proceso de colonato (colonos = campesiños que cedían sus tierras a los señores) ou feudalización social iniciado no Baixo Imperio e a conseguinte ruralización da sociedade.

Fusión dos grupos sociais escravos e os colonos = Resultado un so grupo: SERVOS (campesiños dependentes).

Continuo debilitamento da monarquía frente á nobleza , en algúns casos os reis son manexados polos nobres, mentras que estos en moitas ocasións negábanse a aportar tropas para o exército.

d) Fin da monarquía visigoda Ambiente de loita nobiliaria nas últimas décadas do s. VII  Monarquía muy debilitada  Crisis sucesoria á morte de Vitiza (710).  Rodrigo proclámase rei frente aos fillos de Vitiza  división entre a nobleza visigoda. Expansión árabe en pleno apoxeo no N de África. Aproveitan as circunstancias para dar o salto á península en 711 . En poucos anos ocupana. Escasa resistencia da poboación campesiña e dos propios propietarios visigodos (pactos de rendición moi ventaxosos). A minoría xudía tamén puido apoiar aos musulmáns debido á persecución exercida sobre eles polos visigodos.

Ambiente de loita nobiliaria nas últimas décadas do s. VII  Monarquía muy debilitada  Crisis sucesoria á morte de Vitiza (710).  Rodrigo proclámase rei frente aos fillos de Vitiza  división entre a nobleza visigoda.

Expansión árabe en pleno apoxeo no N de África. Aproveitan as circunstancias para dar o salto á península en 711 . En poucos anos ocupana.

Escasa resistencia da poboación campesiña e dos propios propietarios visigodos (pactos de rendición moi ventaxosos). A minoría xudía tamén puido apoiar aos musulmáns debido á persecución exercida sobre eles polos visigodos.

2. ESPLENDOR DE AL-ANDALUS E ORIXE REINOS CRISTIÁNS. a) Fases esplendor al-Andalus. Invasión musulmana  Hispania visigoda = Al-Andalus (711-1031). Fases: a) Emirato dependente de Damasco (711-756): al-Andalus pasou a formar parte do califato omeia con capital en Damasco. b) Emirato independente (756-929): en Oriente próximo os abasís fanse co poder aniquilando aos omeias (Califato abasí  capital = Bagdad). Un supervivinte da familia real (Abd al-Rahman I) chegou fuxindo a al-Andalus. Co apoio da nobreza local proclámase emir (soberano)  Emirato independente de Córdoba.

Invasión musulmana  Hispania visigoda = Al-Andalus (711-1031).

Fases:

a) Emirato dependente de Damasco (711-756): al-Andalus pasou a formar parte do califato omeia con capital en Damasco.

b) Emirato independente (756-929): en Oriente próximo os abasís fanse co poder aniquilando aos omeias (Califato abasí  capital = Bagdad). Un supervivinte da familia real (Abd al-Rahman I) chegou fuxindo a al-Andalus. Co apoio da nobreza local proclámase emir (soberano)  Emirato independente de Córdoba.

c) Califato de Córdoba (929-1031): Abd al-Rahman III animado polos seus éxitos militares no Norte de África proclámase califa (xefe político e relixioso) de Al-Andalus

c) Califato de Córdoba (929-1031): Abd al-Rahman III animado polos seus éxitos militares no Norte de África proclámase califa (xefe político e relixioso) de Al-Andalus

b) Características al-Andalus. Monarquía absoluta : o soberano (emir e logo califa) concentra a totalidade do poder político (o califa tamén o poder relixioso. Sucesión hereditaria na familia do monarca  disputas familiares frecuentes. Administración xerarquizada : por debaixo do monarca  hachib (1º ministro) = xefe da administración, por debaixo del os valís = gobernadores de cada provincia ( cora ). Nas zonas fronterizas (marcas) o valí ten mando sobre as tropas. Exército poderoso : formado por mercenarios e escravos de orixe bérber ou eslava  conquista e razzias (expedicións de saqueo e castigo) contra os núcleos de resistencia cristiáns.

Monarquía absoluta : o soberano (emir e logo califa) concentra a totalidade do poder político (o califa tamén o poder relixioso. Sucesión hereditaria na familia do monarca  disputas familiares frecuentes.

Administración xerarquizada : por debaixo do monarca  hachib (1º ministro) = xefe da administración, por debaixo del os valís = gobernadores de cada provincia ( cora ). Nas zonas fronterizas (marcas) o valí ten mando sobre as tropas.

Exército poderoso : formado por mercenarios e escravos de orixe bérber ou eslava  conquista e razzias (expedicións de saqueo e castigo) contra os núcleos de resistencia cristiáns.

Sociedade complexa : numerosos grupos étnicos e relixiosos  falta de cohesión social  revoltas sociais frecuentes. Grupos: a) árabes : minoría dirixente, rica e poderosa. b) bérberes : procedente do N de África, grupo maioritario no exército. c) muladís : hispanos islamizados, maior parte da poboación. d) eslavóns : antigos escravos liberados porcedentes de Europa central. Gran importancia na administración. e) xudeus : minoría adicada ao comercio e artesanía. f) mozárabes : cristiáns que residían en al-Andalus. Economía comercial : reactivación das actividades artesanais e mellora da agricultura  novas técnicas (canles, sistemas de regadío…) e produtos (arroz, cana de azúcar, cítricos…). Renacemento das cidades: grazas a instalación nas cidades dos grupos invasores (ex: Córdoba, 100.000 hab.). Gran desenvolvemento cultural, científico e artístico.

Sociedade complexa : numerosos grupos étnicos e relixiosos  falta de cohesión social  revoltas sociais frecuentes. Grupos:

a) árabes : minoría dirixente, rica e poderosa.

b) bérberes : procedente do N de África, grupo maioritario no exército.

c) muladís : hispanos islamizados, maior parte da poboación.

d) eslavóns : antigos escravos liberados porcedentes de Europa central. Gran importancia na administración.

e) xudeus : minoría adicada ao comercio e artesanía.

f) mozárabes : cristiáns que residían en al-Andalus.

Economía comercial : reactivación das actividades artesanais e mellora da agricultura  novas técnicas (canles, sistemas de regadío…) e produtos (arroz, cana de azúcar, cítricos…).

Renacemento das cidades: grazas a instalación nas cidades dos grupos invasores (ex: Córdoba, 100.000 hab.).

Gran desenvolvemento cultural, científico e artístico.

c) Orixe dos reinos cristiáns Invasión musulmana  conquista da maior parte da península, agás as zonas do norte, montañosas e de escaso interés para os invasores  núcleos de resistencia cristiáns. 2 zonas:  Zona occidental : resistencia cristiáns na zona montañosa cantábrica  orixe na mítica batalla de Covadonga (722?)  formación do Reino de Asturias.  Zona oriental : núcleos de resistencia na zona dos Pireneos, impulsados polos reis francos para impedir as razzias musulmáns  intervención de Carlomagno (emperador franco) e o seu fillo Luís o Piadoso  Marca Hispánica (fronteira franca co Emirato de Córdoba) formada por condados navarros, aragoneses e catalanes Estes condados foron co tempo gañando autonomía fronte aos reis francos  independencia do reino de Pamplona e do condado de Aragón no século IX e dos condados catalanes no S.X.

Invasión musulmana  conquista da maior parte da península, agás as zonas do norte, montañosas e de escaso interés para os invasores  núcleos de resistencia cristiáns. 2 zonas:

 Zona occidental : resistencia cristiáns na zona montañosa cantábrica  orixe na mítica batalla de Covadonga (722?)  formación do Reino de Asturias.

 Zona oriental : núcleos de resistencia na zona dos Pireneos, impulsados polos reis francos para impedir as razzias musulmáns  intervención de Carlomagno (emperador franco) e o seu fillo Luís o Piadoso  Marca Hispánica (fronteira franca co Emirato de Córdoba) formada por condados navarros, aragoneses e catalanes

Estes condados foron co tempo gañando autonomía fronte aos reis francos  independencia do reino de Pamplona e do condado de Aragón no século IX e dos condados catalanes no S.X.

Despois da súa constitución os reinos cristiáns inician a súa expansión a costa das terras musulmanas. Para lexitimar esa pretensión desenvolveron a idea da Reconquista = idea de recuperar as terras que pertencían á monarquía visigoda. Zona occ : - Despois de Covadonga  consolidación do Reino de Asturias (capital en Oviedo), separado de al-Andalus por unha grande porción de terra de ninguén (pouco habitada): o Val do Douro = fronteira de Asturias con al-Andalus. - No século IX, no reinado de Alfonso II tivo lugar en Compostela o descubremento da tumba do Apóstolo Santiago  resaltamento dos aspectos relixiosos da loita contra os musulmáns. d) Expansión dos reinos cristiáns (a Reconquista ).

Despois da súa constitución os reinos cristiáns inician a súa expansión a costa das terras musulmanas. Para lexitimar esa pretensión desenvolveron a idea da Reconquista = idea de recuperar as terras que pertencían á monarquía visigoda.

Zona occ :

- Despois de Covadonga  consolidación do Reino de Asturias (capital en Oviedo), separado de al-Andalus por unha grande porción de terra de ninguén (pouco habitada): o Val do Douro = fronteira de Asturias con al-Andalus.

- No século IX, no reinado de Alfonso II tivo lugar en Compostela o descubremento da tumba do Apóstolo Santiago  resaltamento dos aspectos relixiosos da loita contra os musulmáns.

Durante o s. IX repoboamento do val inferior do Miño e val do Douro  traslado da capital de Oviedo a León por Afonso III  Reino astur-leonés. Os andalusíes continuaron coas súas razzias (expedicións de saqueo) polo leste, isto obrigou aos monarcas leoneses a fortificar a zona oriental do reino (Palencia, Burgos, Logroño…) = Condado de Castela. Desde mediados do s. X a debilidade da monarquía leonesa  independencia do Condado de Castela.

Durante o s. IX repoboamento do val inferior do Miño e val do Douro  traslado da capital de Oviedo a León por Afonso III  Reino astur-leonés. Os andalusíes continuaron coas súas razzias (expedicións de saqueo) polo leste, isto obrigou aos monarcas leoneses a fortificar a zona oriental do reino (Palencia, Burgos, Logroño…) = Condado de Castela.

Desde mediados do s. X a debilidade da monarquía leonesa  independencia do Condado de Castela.

 Zona oriental : avances cristiáns débiles ata o século X  o reino de Pamplona incorpora o condado de Aragón e mantemento condados cataláns.

 Zona oriental : avances cristiáns débiles ata o século X  o reino de Pamplona incorpora o condado de Aragón e mantemento condados cataláns.

e) A fin do Califato de Córdoba (S.XI). A finais do S. X al- Mansur (1º ministro do califa Hisham II) fíxose co control absoluto do goberno, para aumentar o seu prestixio levou a cabo múltiples razzias contra os cristiáns (Bercelona, Santiago, León…). Á súa morte  inicio dunha longa guerra civil  fragmentación e desaparición do Califato de Córdoba en multitude de reinos independentes = reinos de taifas.

A finais do S. X al- Mansur (1º ministro do califa Hisham II) fíxose co control absoluto do goberno, para aumentar o seu prestixio levou a cabo múltiples razzias contra os cristiáns (Bercelona, Santiago, León…). Á súa morte  inicio dunha longa guerra civil  fragmentación e desaparición do Califato de Córdoba en multitude de reinos independentes = reinos de taifas.

Reinos de taifas en 1031 Taifas en 1080.

3. A EXPANSIÓN CRISTIÁ E A FIN DE AL-ANDALUS a) Taifas, parias e reinos cristiáns - Fragmentación califato de Córdoba (1031)  formación das primeiras taifas (reinos musulmáns de reducido tamaño). 3 tipos:  Taifas árabes: dominantes no val Guadalquivir e Ebro.  Taifas bérberes: Sur e centro.  Taifas eslavas: costa levantina. - Enfrontadas entre sí, as taifas foron incapaces de presentar un fronte común contra os reinos cristiáns  necesidade de pagar tributos a éstes para manter a súa independencia e conseguir apoio militar fronte a outras taifas (parias).

- Fragmentación califato de Córdoba (1031)  formación das primeiras taifas (reinos musulmáns de reducido tamaño). 3 tipos:

 Taifas árabes: dominantes no val Guadalquivir e Ebro.

 Taifas bérberes: Sur e centro.

 Taifas eslavas: costa levantina.

- Enfrontadas entre sí, as taifas foron incapaces de presentar un fronte común contra os reinos cristiáns  necesidade de pagar tributos a éstes para manter a súa independencia e conseguir apoio militar fronte a outras taifas (parias).

- Ao mesmo tempo nos reinos cristiáns, Sancho III, rei de Navarra, conseguiu ampliar os seus territorios a costa dos seus veciños cristiáns  conquista de Aragón, Sobrarde, Ribagorza e Castela. Á súa morte (1035)  reparto entre os seus fillos  nacemento dos reinos Castela e Aragón. - Posteriores repartos e herencias  configuración de 4 grandes unidades cristianas a finais do S. IX: a) Condado de Barcelona : que inclúe o norte de Cataluña e condados do Sur de Francia (Provenza, Rosellón…). b) Reino de Aragón . c) Reino de Pamplona. d) Reinos de Castela e León : incluindo tamén Galicia, unidos na persoa de Afonso VI.

- Ao mesmo tempo nos reinos cristiáns, Sancho III, rei de Navarra, conseguiu ampliar os seus territorios a costa dos seus veciños cristiáns  conquista de Aragón, Sobrarde, Ribagorza e Castela. Á súa morte (1035)  reparto entre os seus fillos  nacemento dos reinos Castela e Aragón.

- Posteriores repartos e herencias  configuración de 4 grandes unidades cristianas a finais do S. IX:

a) Condado de Barcelona : que inclúe o norte de Cataluña e condados do Sur de Francia (Provenza, Rosellón…).

b) Reino de Aragón .

c) Reino de Pamplona.

d) Reinos de Castela e León : incluindo tamén Galicia, unidos na persoa de Afonso VI.

b) Os Almorávides En 1085 Afonso VI de Castela e León conquista Toledo (conquista simbólica por ser a antiga capital visigoda)  atemorizados ante os cristiáns, as taifas pediron axuda aos almorávides (tribu bereber que dominaba o norte de África)  desembarco dos almorávides na Península en 1086 derrotando aos cristiáns, pero non foron capaces de recuperar Toledo. Superioridade militar almorávide  conquista das taifas peninsulares  unificación de al-Andalus no Imperio Almorávide (1086- 1145)

En 1085 Afonso VI de Castela e León conquista Toledo (conquista simbólica por ser a antiga capital visigoda)  atemorizados ante os cristiáns, as taifas pediron axuda aos almorávides (tribu bereber que dominaba o norte de África)  desembarco dos almorávides na Península en 1086 derrotando aos cristiáns, pero non foron capaces de recuperar Toledo.

Superioridade militar almorávide  conquista das taifas peninsulares  unificación de al-Andalus no Imperio Almorávide (1086- 1145)

Os reinos cristiáns resisten o ataque almorávide:  Reino de Pamplona : que pasa a denominarse Reino de Navarra.  Reino de Aragón : en principio con capital en Xaca, expándese hacia o sur e en 1118 conquista Zaragoza, ocupando o val medio do Ebro. En 1137 unénse mediante alianza matrimonial o Condado de Barcelona e o Reino de Aragón  Coroa de Aragón (rei = Afonso II). Cada unha das partes mantiña as súas propias institucións e leis, pero ambas unidas na persoa do monarca.  Reino de Castela e León : a mediados do S. XII volven a separarse Castela e León debido a repartos hereditarios. Ao mesmo tempo o Condao de Portugal na zona occidental do reino consegue a súa independencia  Reino de Portugal.

Os reinos cristiáns resisten o ataque almorávide:

 Reino de Pamplona : que pasa a denominarse Reino de Navarra.

 Reino de Aragón : en principio con capital en Xaca, expándese hacia o sur e en 1118 conquista Zaragoza, ocupando o val medio do Ebro. En 1137 unénse mediante alianza matrimonial o Condado de Barcelona e o Reino de Aragón  Coroa de Aragón (rei = Afonso II). Cada unha das partes mantiña as súas propias institucións e leis, pero ambas unidas na persoa do monarca.

 Reino de Castela e León : a mediados do S. XII volven a separarse Castela e León debido a repartos hereditarios. Ao mesmo tempo o Condao de Portugal na zona occidental do reino consegue a súa independencia  Reino de Portugal.

En al-Andalus o rigorismo relixioso almorávide, o  impostos para as guerras e a pérdida de Zaragoza (1118)  descontento da poboación  rebelións (1145) que terminan co dominio almorávide  Segundas taifas , divididas e inestables  ofensivas cristiáns: ocupación do Val do Ebro (Lleida) pola Coroa de Aragón, do Texo (Lisboa polo reino de Portugal) e parte do de Guadiana polo reino de Castela e León.

En al-Andalus o rigorismo relixioso almorávide, o  impostos para as guerras e a pérdida de Zaragoza (1118)  descontento da poboación  rebelións (1145) que terminan

co dominio almorávide  Segundas taifas , divididas e inestables  ofensivas cristiáns: ocupación do Val do Ebro (Lleida) pola Coroa de Aragón, do Texo (Lisboa polo reino de Portugal) e parte do de Guadiana polo reino de Castela e León.

c) Os Almohades Ante as conquistas cristiás, as taifas chaman na súa axuda aos almohades  desembarco en 1146  conquista das segundas taifas  imperio almohade (Norte de África e P.I), con capital en Sevilla. Para facer fronte aos almohades, os reinos cristiáns recorren ás Ordes Militares = corpos militares con vínculos relixiosos (monxes-cabaleiros)  Ex: Templarios, Hospitalarios, e ordes peninsulares (Santiago, Calatrava, Alcántara…). O perigo almohade  unión dos reinos cristiáns (Cas, Nav, Ara e Port…)  batalla das Navas de Tolosa (1212)  derrota almohade  debilitamento e expulsión dos almohades  Terceiros reinos de taifas .

Ante as conquistas cristiás, as taifas chaman na súa axuda aos almohades  desembarco en 1146  conquista das segundas taifas  imperio almohade (Norte de África e P.I), con capital en Sevilla.

Para facer fronte aos almohades, os reinos cristiáns recorren ás Ordes Militares = corpos militares con vínculos relixiosos (monxes-cabaleiros)  Ex: Templarios, Hospitalarios, e ordes peninsulares (Santiago, Calatrava, Alcántara…).

O perigo almohade  unión dos reinos cristiáns (Cas, Nav, Ara e Port…)  batalla das Navas de Tolosa (1212)  derrota almohade  debilitamento e expulsión dos almohades  Terceiros reinos de taifas .

d) A Conquista de Andalucía e Levante Derrota almohade e debilidade taifas  amplas conquistas dos reinos peninsulares a med do S. XIII:  Portugal : ocupou o Algarve  fin da súa expasión.  Coroa Aragón : Baleares, Valencia e Alacante (Xaime I o Conquistador ).  Coroa de Castela e León : unidos definitivamente baixo Fernando III  conquista do Val do Guadalquivir e Murcia.

Derrota almohade e debilidade taifas  amplas conquistas dos reinos peninsulares a med do S. XIII:

 Portugal : ocupou o Algarve  fin da súa expasión.

 Coroa Aragón : Baleares, Valencia e Alacante (Xaime I o Conquistador ).

 Coroa de Castela e León : unidos definitivamente baixo Fernando III  conquista do Val do Guadalquivir e Murcia.

A finais S. XIII só permanece baixo o dominio musulmán o reino de Granada. A expansión cristiá detense polas loitas internas nos reinos cristiáns e a necesidade de repoboación dos enormes territorios adquiridos. 3 modalidades de repoboamento:  Cartas de poboamento e forais : foros = privilexios da coroa a xentes que se establecen en vilas e cidades musulmáns. Foros  terras, e liberación de impostos e obrigacións feudais a cambio de fidelidade, pagar tributos reais e defensa das terras (Val do Douro e Ebro).  Doazóns a Ordes Militares : concesión ás O.M de grandes dominios arrebatados a almorávides e almohades (entre o Texo e Serra Morena).  Repartimentos: concesións de lotes de terra aos repoboadores, en función da súa categoría social, os maiores para nobres e eclesiásticos  formación de grandes latifundios na zona sur peninsular (Estremadura e Val Guadalquivir).

A finais S. XIII só permanece baixo o dominio musulmán o reino de Granada.

A expansión cristiá detense polas loitas internas nos reinos cristiáns e a necesidade de repoboación dos enormes territorios adquiridos.

3 modalidades de repoboamento:

 Cartas de poboamento e forais : foros = privilexios da coroa a xentes que se establecen en vilas e cidades musulmáns. Foros  terras, e liberación de impostos e obrigacións feudais a cambio de fidelidade, pagar tributos reais e defensa das terras (Val do Douro e Ebro).

 Doazóns a Ordes Militares : concesión ás O.M de grandes dominios arrebatados a almorávides e almohades (entre o Texo e Serra Morena).

 Repartimentos: concesións de lotes de terra aos repoboadores, en función da súa categoría social, os maiores para nobres e eclesiásticos  formación de grandes latifundios na zona sur peninsular (Estremadura e Val Guadalquivir).

e) Expansión catalano-aragonesa. Coroa de Aragón a partir d S. XI e XII  Expansión fóra da península. 2 direccións:  Norte: condados situados ao norte Pireneos (Midi), co obxectivo de constituir un gran reino pirenaico, abortado polas tropas francesas (Muret, 1213).  Leste: entre S.XIII e XV. Ocupación de posesións mediterráneas  Inicio coas Baleares (inicios S.XIII), seguidas por Sicilia, Malta (S.XIII), Sardeña, Nápoles (S.XIV- XV), e chegando o seu límite coa ocupación de territorios gregos aos turcos (Ducados de Atenas e Neopatria, S.XIV) por mercenarios catalano-aragoneses = os almogávares.

Coroa de Aragón a partir d S. XI e XII  Expansión fóra da península. 2 direccións:

 Norte: condados situados ao norte Pireneos (Midi), co obxectivo de constituir un gran reino pirenaico, abortado polas tropas francesas (Muret, 1213).

 Leste: entre S.XIII e XV. Ocupación de posesións mediterráneas  Inicio coas Baleares (inicios S.XIII), seguidas por Sicilia, Malta (S.XIII), Sardeña, Nápoles (S.XIV- XV), e chegando o seu límite coa ocupación de territorios gregos aos turcos (Ducados de Atenas e Neopatria, S.XIV) por mercenarios catalano-aragoneses = os almogávares.

f) O reino nazarí de Granada. Último reduto musulmán na península. Logrou manter a súa independencia entre S.XIII e finais S.XV (1492, conquista de Granada polos reis católicos), grazas a factores : a) Orografía montañosa  muralla natural. b) Cohesión da poboación musulmá. c) Dificultades na Coroa de Castela León , tanto pol (loitas nobiliarias e dinásticas), ec e sociais (Peste Negra, med. S.XIV). d) Apoio dos benimeríns , pobo do Magreb, derrotados posteriormente pos casteláns e portugueses (Batalla do Estreito, 1340)  os cristiáns dominan o Estreito Gibraltar. e) Derrota benimerín  os nazarís firman acordos con Castela e con Aragón.

Último reduto musulmán na península. Logrou manter a súa independencia entre S.XIII e finais S.XV (1492, conquista de Granada polos reis católicos), grazas a factores :

a) Orografía montañosa  muralla natural.

b) Cohesión da poboación musulmá.

c) Dificultades na Coroa de Castela León , tanto pol (loitas nobiliarias e dinásticas), ec e sociais (Peste Negra, med. S.XIV).

d) Apoio dos benimeríns , pobo do Magreb, derrotados posteriormente pos casteláns e portugueses (Batalla do Estreito, 1340)  os cristiáns dominan o Estreito Gibraltar.

e) Derrota benimerín  os nazarís firman acordos con Castela e con Aragón.

4. FEUDALISMO (SOCIEDADE E POLÍTICA) a) Sociedade feudal. Sociedade medieval = feudal e estamental (ordeada en estamentos) Estamentos = grupos onde os individuos incluíanse segundo a función que desempeñaran. Estes grupos eran pechados e desiguais  grupos privilexiados e grupos non privilexiados.  Grupos privilexiados : nobreza e clero  privilexios:  Primacía social.  Títulos e honores.  Exención impostos.  Propiedade das terras (poder ec)  Poderes xurisdiccionais (exercían a xustiza sobre o resto).

Sociedade medieval = feudal e estamental (ordeada en estamentos)

Estamentos = grupos onde os individuos incluíanse segundo a función que desempeñaran. Estes grupos eran pechados e desiguais  grupos privilexiados e grupos non privilexiados.

 Grupos privilexiados : nobreza e clero  privilexios:

 Primacía social.

 Títulos e honores.

 Exención impostos.

 Propiedade das terras (poder ec)

 Poderes xurisdiccionais (exercían a xustiza sobre o resto).

- A nobreza e o clero dividíanse en alta nobreza e clero (duques, condes, cardenais, bispos, abades…) e baixa (cabaleiros, fidalgos, monxes/as e cregos).  Grupos non privilexiados : resto da poboación (campesiños, artesáns, burgueses…)  sen privilexios  estamento dos pecheiros (futuro 3º estado), xq pagaban impostos. Grupos: - Campesiñado: grupo máis numerosos (campesiños libres e servos), normalmente dependentes dun señor (nobre ou eclesiástico)  encomenda. Condicións duras de vida e pagaban a maioría de impostos, rendas e servicios (á coroa, señores, clero). - Burguesía: habitantes das cidades (burgos). A partir do seu renacemento (S. X-XI)  artesáns, comerciantes, empregados,… (non agricultura). - Grupos marxinais : por razóns relixiosas  xudeus (adicados sobre todo a actividades artesanais, mercantís e financeiras) e mudéxares (musulmáns que vivían en reinos cristiáns).

- A nobreza e o clero dividíanse en alta nobreza e clero (duques, condes, cardenais, bispos, abades…) e baixa (cabaleiros, fidalgos, monxes/as e cregos).

 Grupos non privilexiados : resto da poboación (campesiños, artesáns, burgueses…)  sen privilexios  estamento dos pecheiros (futuro 3º estado), xq pagaban impostos. Grupos:

- Campesiñado: grupo máis numerosos (campesiños libres e servos), normalmente dependentes dun señor (nobre ou eclesiástico)  encomenda. Condicións duras de vida e pagaban a maioría de impostos, rendas e servicios (á coroa, señores, clero).

- Burguesía: habitantes das cidades (burgos). A partir do seu renacemento (S. X-XI)  artesáns, comerciantes, empregados,… (non agricultura).

- Grupos marxinais : por razóns relixiosas  xudeus (adicados sobre todo a actividades artesanais, mercantís e financeiras) e mudéxares (musulmáns que vivían en reinos cristiáns).

Características:  Cáracter hereditario e patrimonial : reino = propiedade persoal do rei, transmitido por herdanza aos herdeiros  posibilidade de división (ata o S. XIII). Sucesión hereditaria con primacía do varón. Para asegurar a sucesión  creación Principado de Asturias (Castela-León), Ducado de Xirona (Coroa de Aragón), Principado de Viana (Navarra).  Soberanía real : rei = soberano  totalidade de poderes, concedidos por Deus e consagrada pola Igrexa (coroación). Poder do Rei consiste no vasalaxe = sumisión de nobres e pobo ao rei (nobres aportan obediencia, fidelidade e apoio militar e o rei a cambio dereitos e terras) Pero rei ten limitacións = leis forais e institucións que debe respetar (Cortes = asambleas representativas dos estamentos do reino). Sobre todo na Coroa de Aragón  respeto do soberano ás institucións de cada reino (Deputación aragonesa, Generalitat…) b) Monarquía feudal.

Características:

 Cáracter hereditario e patrimonial : reino = propiedade persoal do rei, transmitido por herdanza aos herdeiros  posibilidade de división (ata o S. XIII). Sucesión hereditaria con primacía do varón. Para asegurar a sucesión  creación Principado de Asturias (Castela-León), Ducado de Xirona (Coroa de Aragón), Principado de Viana (Navarra).

 Soberanía real : rei = soberano  totalidade de poderes, concedidos por Deus e consagrada pola Igrexa (coroación).

Poder do Rei consiste no vasalaxe = sumisión de nobres e pobo ao rei (nobres aportan obediencia, fidelidade e apoio militar e o rei a cambio dereitos e terras)

Pero rei ten limitacións = leis forais e institucións que debe respetar (Cortes = asambleas representativas dos estamentos do reino). Sobre todo na Coroa de Aragón  respeto do soberano ás institucións de cada reino (Deputación aragonesa, Generalitat…)

5. ECONOMÍA FEUDAL. 2 ETAPAS: $ Alta idade media (ata S.XI): - Terra = base ec principal. A meirande parte en mans de señores feudais (nobres e eclesiásticos)  feudos ou señoríos. - Artesanía e comercio reducido  feudos autosuficientes con pequenos mercados locais.

2 ETAPAS:

$ Alta idade media (ata S.XI):

- Terra = base ec principal. A meirande parte en mans de señores feudais (nobres e eclesiásticos)  feudos ou señoríos.

- Artesanía e comercio reducido  feudos autosuficientes con pequenos mercados locais.

$ Plena idade media (S.XI-XIII): crecemento actividades ec: - Aumento da productividade agraria e espazo cultivado: grazas avances técnicos (arado de vertedeira, muíño de auga, útiles de ferro…). - Desenvolvemento gandería : en Castela predominio gandería trashumante (ovellas) en mans da Mesta (poderosa organización de propietarios gandeiros). - Creación gremios = asociacións de artesáns que comparten prezos, salarios, formas de ascenso…   competencia entre eles. - Crecemento urbán e comercial  renacemento das cidades e  dos intercambios comerciais entre elas  aumento acuñación de moeda  desenvolvemento prácticas financeiras (crédito) e feiras con protección real.

$ Plena idade media (S.XI-XIII): crecemento actividades ec:

- Aumento da productividade agraria e espazo cultivado: grazas avances técnicos (arado de vertedeira, muíño de auga, útiles de ferro…).

- Desenvolvemento gandería : en Castela predominio gandería trashumante (ovellas) en mans da Mesta (poderosa organización de propietarios gandeiros).

- Creación gremios = asociacións de artesáns que comparten prezos, salarios, formas de ascenso…   competencia entre eles.

- Crecemento urbán e comercial  renacemento das cidades e  dos intercambios comerciais entre elas  aumento acuñación de moeda  desenvolvemento prácticas financeiras (crédito) e feiras con protección real.

6. CRISE DA BAIXA IDADE MEDIA. a) Crise demográfica: Peste negra. Plena Idade Media = época expansiva  melloras agrarias e gandeiras  crecemento dos recursos alimenticios  demográfico. No S. XIV iniciase a crise. A pob creceu por riba dos recursos disponibles   mortalidade  terras abandonadas   produción agrícola e gandeira  malas colleitas   mortalidade. A mediados do S.XIV sobre esa pob. desgastada esténdese a Peste Negra (1348) procedente de oriente  catástrofe demográfica  gran mortalidade urbana, pobos e feudos deshabitados (sobre todo na Coroa de Aragón)  descenso produción e actividades ec.

Plena Idade Media = época expansiva  melloras agrarias e gandeiras  crecemento dos recursos alimenticios  demográfico.

No S. XIV iniciase a crise. A pob creceu por riba dos recursos disponibles   mortalidade  terras abandonadas   produción agrícola e gandeira  malas colleitas   mortalidade.

A mediados do S.XIV sobre esa pob. desgastada esténdese a Peste Negra (1348) procedente de oriente  catástrofe demográfica  gran mortalidade urbana, pobos e feudos deshabitados (sobre todo na Coroa de Aragón)  descenso produción e actividades ec.

b) Crise política: revoltas nobiliarias Crise demográfica  campos despoboados e descenso actividade ec   ingresos da nobreza  endurecemento das obrigacións feudais ( Malos usos , sobre todo en Cataluña) e presión aos reis para conseguir + recursos (rentas e terras…)  enfrontamentos nobreza e monarquía:  Guerra civil castelá (mediados S.XIV): entre Pedro I e Henrique de Trastámara (apoio da alta nobreza)  asesinato de Pedro e coroación de Henrique II.  Guerra civil en Navarra (mediados S.XV): Inicio na morte da raiña Branca  enfrontamento entre o fillo, príncipe de Viana e o seu marido Xoán II (rei de Aragón) polo seu novo matrimonio  detención e asesinato Príncipe de Viana  triunfo rei de Aragón.

Crise demográfica  campos despoboados e descenso actividade ec   ingresos da nobreza  endurecemento das obrigacións feudais ( Malos usos , sobre todo en Cataluña) e presión aos reis para conseguir + recursos (rentas e terras…)  enfrontamentos nobreza e monarquía:

 Guerra civil castelá (mediados S.XIV): entre Pedro I e Henrique de Trastámara (apoio da alta nobreza)  asesinato de Pedro e coroación de Henrique II.

 Guerra civil en Navarra (mediados S.XV): Inicio na morte da raiña Branca  enfrontamento entre o fillo, príncipe de Viana e o seu marido Xoán II (rei de Aragón) polo seu novo matrimonio  detención e asesinato Príncipe de Viana  triunfo rei de Aragón.

 Guerra civil catalá (3º ¼ S.XV): orixe na guerra civil navarra. A detención do Príncipe Viana = excusa para iniciar 1 revolta da oligarquía catalana contra o rei de Aragón (Xoán II), que pretendía impoñer unha monarquía autoritaria na Coroa de Aragón que recortaba os seus dereitos. A guerra terminou co triunfo de Xoán II, que se viu obrigado a respetar as institucións catalanas tradicionais.  2ª Guerra civil castelá : enfrontamento entre a nobreza e Henrique IV (3º ¼ S. XV), que intentou fortalecer o seu poder a costa dela  Apoio da alta nobreza ao seu irmán Afonso. A morte deste  apoio a Sabela (irmá do monarca) para que a recoñeza como herdeira en lugar da súa filla Xoana ( Beltranexa) considerada ilexítima.

 Guerra civil catalá (3º ¼ S.XV): orixe na guerra civil navarra. A detención do Príncipe Viana = excusa para iniciar 1 revolta da oligarquía catalana contra o rei de Aragón (Xoán II), que pretendía impoñer unha monarquía autoritaria na Coroa de Aragón que recortaba os seus dereitos. A guerra terminou co triunfo de Xoán II, que se viu obrigado a respetar as institucións catalanas tradicionais.

 2ª Guerra civil castelá : enfrontamento entre a nobreza e Henrique IV (3º ¼ S. XV), que intentou fortalecer o seu poder a costa dela  Apoio da alta nobreza ao seu irmán Afonso. A morte deste  apoio a Sabela (irmá do monarca) para que a recoñeza como herdeira en lugar da súa filla Xoana ( Beltranexa) considerada ilexítima.

b) Crise social: revoltas populares. Crise demográfica e ec dos S.XIV e XV  empeoramento das condicións de vida populares   revoltas.  Enfrontamento social en Barcelona (med. S.XV): Busca (artesáns e peq comerciantes) vs. Biga (oligarquía local)  agravamento da crise.  Remensa no campo catalán (1462-1486): Malos usos dos señores (abusos sobre os seus campesiños)  revolta popular ata 1486 (eliminación de malos usos por Fernando II o Católico ).  Persecucións xudeus: crise xeral  acusación de seren culpables de todos os males  persecucións e matanzas (progroms).  Revolta irmandiña (med. S.XV) en Galicia : crise ec   da presión fiscal e abusos de nobres e abades sobre campesiños  formación de irmandades para opoñerse a estes malos usos  guerras irmandiñas  derrota dos irmandiños  victoria nobiliaria  dura represión e axustizamento dos líderes irmandiños.

Crise demográfica e ec dos S.XIV e XV  empeoramento das condicións de vida populares   revoltas.

 Enfrontamento social en Barcelona (med. S.XV): Busca (artesáns e peq comerciantes) vs. Biga (oligarquía local)  agravamento da crise.

 Remensa no campo catalán (1462-1486): Malos usos dos señores (abusos sobre os seus campesiños)  revolta popular ata 1486 (eliminación de malos usos por Fernando II o Católico ).

 Persecucións xudeus: crise xeral  acusación de seren culpables de todos os males  persecucións e matanzas (progroms).

 Revolta irmandiña (med. S.XV) en Galicia : crise ec   da presión fiscal e abusos de nobres e abades sobre campesiños  formación de irmandades para opoñerse a estes malos usos  guerras irmandiñas  derrota dos irmandiños  victoria nobiliaria  dura represión e axustizamento dos líderes irmandiños.