Your SlideShare is downloading. ×
Manual for climate smart agricultural training
Manual for climate smart agricultural training
Manual for climate smart agricultural training
Manual for climate smart agricultural training
Manual for climate smart agricultural training
Manual for climate smart agricultural training
Manual for climate smart agricultural training
Manual for climate smart agricultural training
Manual for climate smart agricultural training
Manual for climate smart agricultural training
Manual for climate smart agricultural training
Manual for climate smart agricultural training
Manual for climate smart agricultural training
Manual for climate smart agricultural training
Manual for climate smart agricultural training
Manual for climate smart agricultural training
Manual for climate smart agricultural training
Manual for climate smart agricultural training
Manual for climate smart agricultural training
Manual for climate smart agricultural training
Manual for climate smart agricultural training
Manual for climate smart agricultural training
Manual for climate smart agricultural training
Manual for climate smart agricultural training
Manual for climate smart agricultural training
Manual for climate smart agricultural training
Manual for climate smart agricultural training
Manual for climate smart agricultural training
Manual for climate smart agricultural training
Manual for climate smart agricultural training
Manual for climate smart agricultural training
Manual for climate smart agricultural training
Manual for climate smart agricultural training
Manual for climate smart agricultural training
Manual for climate smart agricultural training
Manual for climate smart agricultural training
Manual for climate smart agricultural training
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Thanks for flagging this SlideShare!

Oops! An error has occurred.

×
Saving this for later? Get the SlideShare app to save on your phone or tablet. Read anywhere, anytime – even offline.
Text the download link to your phone
Standard text messaging rates apply

Manual for climate smart agricultural training

2,004

Published on

Published in: Education, News & Politics
0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total Views
2,004
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
1
Actions
Shares
0
Downloads
12
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

Report content
Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
No notes for slide

Transcript

  • 1. UTANGULIZIMwongozo huu umeandaliwa kwa ajili ya wakufunzi ambao wanataka kuendesha mafunzoshirikishi ya kilimo hifadhi ya mazingira katika ngazi ya vijiji, pia kimeandaliwa kwa namnaambayo matumizi bora ya ardhi na rasilimali za misitu yatazingatiwa.Mafunzo haya yatatolewa kwa wakulima wadogo wadogo walioko kwenye eneo la Mradi hasawale waliojiunga kwenye vikundi vya shamba darasa na wadau mbalimbali wanaonufaika kwanamna moja au nyingine na Mradi wa CCAP. Mafunzo haya yataongeza uelewa wa wakulimakuhusu kilimo hifadhi na yatawawezesha wananchi kutekeleza kwa vitendo zana nzima yakilimo hifadhi kwenye mashamba yao.Shughuli hii inatekelezwa chini ya Mradi wa Mabadiliko ya Tabia nchi, kilimo nakupunguza umasikini ( CCAP) ambao unatekelezwa kwa ushirikiano wa mashirika matanoambayo ni MJUMITA, MVIWATA, TFCG, Action Aid na TOAM. Mradi huu una lengo lakupunguza umasikini miongoni mwa wakulima wadogo wadogo wanaolima mashamba yenyeukubwa wa hekta 2 Tanzania na kuwajengea uwezo wa kukabiliana na kuhimili mabadiliko yatabianchi ikiwa ni pamoja na kupunguza uzalishaji wa hewa ukaa kwa kuboresha njia za kilimo.MPANGILIO WA MUONGOZO WA MAFUNZOMuongozo huu umegawanyika katika sehemu kuu nne, nazo ni:- 1. Utangulizi 2. Mabadiliko ya tabia nchi Baada ya mafunzo, washiriki watakuwa wameweza kuelezea yafuatayo;- o Mabadiliko ya tabianchi yanamaanisha nini o Mabadiliko ya tabianchi yanatokeaje o Ushahidi wa mabadiliko ya tabia nchi o Sababu za mabadiliko ya tabia nchia o Athari zake 3. Kilimo rafiki wa mazingira kwa chakula na kipato Baada ya mafunzo, washiriki watakuwa na uwezo wa kuelewa:- KILIMO HAI NA HIFADHI YA MAZINGIRA MUONGOZO WA MAFUNZO UMEANDALIWA NA JEROME ERNEST NA ELIDA FUNDI ( MJUMITA)
  • 2. o Maana ya kilimo rafiki wa mazingira o Umuhimu wa kilimo rafiki wa mazingira o Kanuni za kilimo rafiki wa mazingira o Mbinu/hatua za kufuata katika kilimo rafiki wa mazingira o Faida ya kilimo rafiki wa mazingira o Changamoto4. Udongo Baada ya mafunzo washiriki watakuwa wamefahamu • Maana ya udongo • Umuhimu wa viumbe wanaoishi ardhini • Udongo wenye rutuba ukoje • Mbinu za kurutubisha udongo5. Utengenezaji wa mboji Baada ya mafunzo washiriki watakuwa wamefahamu • Maana na umuhimu wa mboji • Vifaa visivyofaa kutumiwa wakati wa kutengeneza mboji • Vitu vinavyofaa kutumiwa wakati wa kutengeneza mboji • Namna ya kutengeneza mboji • Wadudu wenye manufaa na mazingira yafaayo kwa utengenezaji wa mboji • Muda wa kukomaa na matumizi ya mboji6. Hifadhi ya maji Baada ya mafunzo washiriki watakuwa wanaelewa:- • Umuhimu wa maji • Namna ya kuhifadhi maji ardhini • Kuvuna maji7. Kuundwa kwa Vikundi vya shamba darasa • Maana na umuhimu wa kikundi • Kutofautisha kati ya kikundi na mkusanyiko • Mambo ya kuzingatia wakati wa kuunda kikundi kilicho imara KILIMO HAI NA HIFADHI YA MAZINGIRAMUONGOZO WA MAFUNZO UMEANDALIWA NA JEROME ERNEST NA ELIDA FUNDI ( MJUMITA)
  • 3. • Kazi za kikundi • Umuhimu wa kuwa na uongozi wa kikundi na sifa za uongozi • Jinsi ya kuandaa rasimu ya katiba ya kikundi • Kanuni za katiba bora • Zana ya mtandao • Namna ya kuwaunganisha wanakikundi na mitandao ya MJUMITA na MVIWATAMADA 1: MABADILIKO YA TABIANCHI1.1 Mabadiliko ya tabia nchi yanamaanisha nini?Tabia nchi kwa kawaida hufafanuliwa kama wastani wa hali ya hewa, hivyo tabia nchi nahali ya hewa huingiliana japo ni vitu tofauti. Mabadiliko ya tabia nchi ni mabadiliko ya mudamrefu ambayo yametokea katika maeneo mbalimbali ya dunia. Mabadiliko haya huwezakupimwa kwa kuzingatia hali ya hewa kama vile kiwango cha joto na baridi, mvua na ukame.1.2 Mabadiliko ya Tabia nchi yanatokeaje?Mabadiliko ya tabia nchi hutokea wakati ambapo hali ya hewa katika eneo fulani hubadilikakatika kipindi cha muda fulani (mfano baada ya miaka 10). Mabadiliko hayo hutokea wakatimiale ya jua inapokuja moja kwa moja duniani.Mabadiliko ya tabia nchi ni tishio kwa maendeleo kwa sababu huathiri afya zetu, makazi,miundo mbinu, kilimo na mfumo wa ekolojia. Pamoja na hayo, mabadiliko ya tabia nchihusababisha kutetereka kwa hali ya maisha katika maeneo mbalimbali ya dunia.1.3 Ushahidi wa mabadiliko ya tabia nchi.Ushahidi wa mabadiliko ya tabia nchi ni kuwepo kwa mafuriko na ukame katika maeneombalimbali nchini na dunia nzima. Kwa upande wa Tanzania tumeshuhudia mafuriko hayowilayani Kilosa na ukame Mkoani Manyara. KILIMO HAI NA HIFADHI YA MAZINGIRA MUONGOZO WA MAFUNZO UMEANDALIWA NA JEROME ERNEST NA ELIDA FUNDI ( MJUMITA)
  • 4. 1.3.1 Milipuko ya magonjwaUgonjwa kama malaria umejitokeza katika maeneo ambayo hapo awali haukuwepo. Katikamkoa wa Njombe ambao uko nyanda za juu kwenye baridi, ugonjwa wa malaria haukua tatizokatika wilaya za Njombe na Mafinga. Kutokana na mabadiliko ya tabia nchi, joto limeongezekana kusababisha kuwepo na makazi ya mbu wanaosababisha malaria katika maeneo hayo.1.3.2 UkameKutokana na ukame unaosababishwa na mvua zisizokuwa na mpangilio, imepelekea kupunguakwa mavuno. Mvua zisizoaminika ni mojawapo ya madhara yatokanayo na mabadiliko ya tabianchi. Haya yote yamepelekea watu wengi duniani kukosa chakula na hatimaye wengine kufariki kwa sababu ya njaa. Kuyeyuka kwa barafu katika vilele vya milima (mfano Mlima Kilimanjaro)Kuyeyuka kwa barafu katika vilele vya milima ni kutokana na kuongezeka kwa kiwango chajoto. Kiwango cha joto kinaongezeka kutokana na kuharibika kwa tabaka la ozone lililopo anganiambalo kazi yake ni kupunguza miale ya jua inayokuja duniani. 80% yatheluji ya mlimaKilimanjaro , ambao ni mlima mrefu zaidi katika bara la afrika imetoweka kwa kipindi cha tokeamwaka 1912.1.3.3 Kuongezeka kwa kina cha bahariKuongezeka kwa kina cha bahari ni ushahidi wa kuwepo kwamabadiliko ya tabia nchi. Hivi leo kuna pwani au fukwe za bahariambazo zimeanza kutoweka kutokana na kuongezeka kwa kina chabahari. Haya yote ni matokeo ya mabadiliko ya tabia nchi.1.4 SABABU ZA MABADILIKO YA TABIA NCHI KILIMO HAI NA HIFADHI YA MAZINGIRA MUONGOZO WA MAFUNZO UMEANDALIWA NA JEROME ERNEST NA ELIDA FUNDI ( MJUMITA)
  • 5. Mabadiliko ya tabia nchi yamesababishwa na vitu ama vitendo mbalimbali ambavyovimechangia kwa sehemu kubwa uharibifu wa mazingira. Vitendo vilivyochangia uharibufu wamazingira na kusababisha mabadiliko ya tabia nchi ni pamoja na:-1.4.1 Kilimo cha KuhamahamaMabadiliko ya tabia nchi kwa namna moja au nyingine yanasababishwa na kilimo cha kuhamahama. Wakulima wadogo wadogo walio wengi Tanzania wanalima kilimo cha kuhama hamaambapo shughuli hiyo hupelekea kufyekwa kwa misitu mingi katika maeneo ambayo mashambamapya hufunguliwa. Katika shughuli hii, miti na uoto wote uliopo juu ya uso wa ardhiunaosaidia kufyonza hewa ukaa huaribiwa. Hewa hii hukusanyika angani na kuharibu tabaka laozone na kusababisha ongezeko la joto duniani na hivyo kutokea mabadiliko ya tabia nchi1.4.2 Uchomaji moto wa mabaki ya mazao shambaniShughuli za uchomaji moto mabaki ya mazao shambani huambatana na moshi unaokusanyikaangani na kuchangia kuharibika kwa tabaka la ozoni na kusababisha mabadiliko ya tabia nchi.1.4.3 Moshi kutoka viwandani na kwenye magariLeo hii kuna idadi kubwa sana ya viwanda na magari duniani kote ukilinganisha na miaka yanyuma. Moshi kutoka viwandani na kwenye magari unachangia kwa kiasi kikubwa ongezeko lamabadiliko ya tabia nchi. Moshi huu huharibu tabaka la ozone angani ambalo kazi yake nikupunguza ukali wa miale ya jua ifikayo duniani na hivyo husababisha ongezeko la joto duniani.1.4.4 Uchomaji mkaa usio endelevuUchomaji mkaa ni mojawapo ya shughuli zinazofanywa na mwanadamu ambazo zinachangiakwa kiasi kikubwa katika mabadiliko ya tabia nchi. Uchomaji wa mkaa huambatana na ukatajiwa miti na uchomaji wa magogo. Shughuli hii huharibu tabaka la ozone na hivyo kuongezekakwa kiwango cha joto duniani. KILIMO HAI NA HIFADHI YA MAZINGIRA MUONGOZO WA MAFUNZO UMEANDALIWA NA JEROME ERNEST NA ELIDA FUNDI ( MJUMITA)
  • 6. Mchoro 1: Uandaaji wa tanuru Mchoro 2: Utengenezaji wa mkaa kwa ajili ya mkaa husababisha hewa ya ukaa1.4.5 Ukataji miti hovyoMchoro 3: Ukataji wa miti kwa matumizi ya kuni Mchoro 4: Ukataji wa miti kwa ajiliya kujengeaKwa kawaida miti hufyonza hewa ukaa. Kwa maana hiyo, miti ikikatwa hovyo hewa ukaahaitafyonzwa tena badala yake itaenda kuharibu tabaka la ozone lililoko angani ambalo kaziyake ni kupunguza ukali wa miale ya jua. Baada ya uharibifu huo kiwango cha joto duniani KILIMO HAI NA HIFADHI YA MAZINGIRA MUONGOZO WA MAFUNZO UMEANDALIWA NA JEROME ERNEST NA ELIDA FUNDI ( MJUMITA)
  • 7. huongezeka kwa kiasi kikubwa na hivyo kusababisha madhara mengi kama vile ukame naukosefu wa mvua.1.4.6 Uchomaji wa misituUchomaji wa misitu unaosababishwa na shughuli mbalimbali kama vile urinaji wa asali,uwindaji wa wanyama na uchomaji misitu kwa imani potofu, huchangia kuongezeka kwa hewaukaa angani ambayo huadhiri tabaka la ozoni na kusababisha ongezeko la joto duniani. Mfano:Katika maeneo mengi Tanzania watu wanaamini kwamba wakichoma moto na kusafiri umbalimrefu aliyechoma moto ataishi muda mrefu.1.4.7 Uchimbaji wa madini.Uchimbaji wa madini ni shughuli inayoambata na kubadili maeneo ya misitu kuwa katikamatumizi mengine. Katika shughuli hii, miti na uoto wote uliopo juu ya uso wa ardhi unaosaidiakufyonza hewa ukaa huaribiwa. Hewa hii hukusanyika angani na kuharibu tabaka la ozone nakusababisha ongezeko la joto duniani na hivyo kutokea mabadiliko ya tabia nchi.1.4.8 Ufugaji wa mifugoMifugo mingi ikifugwa katika eneo dogo la malisho huharibu uoto wa asili ikiwa ni pamoja nanyasi, vichaka na miti michanga ambayo ingesaidia kunyonya hewa ukaaMADA 2: KILIMO RAFIKI WA MAZINGIRA KWA CHAKULA NA KIPATO2.1 Maana ya Kilimo rafiki na mazingira/kilimo endelevu. • Mfumo huu ni ule unaotumia mbinu mbalimbali zinazoendelea kulinda afya ya udongo, maslahi ya kimazingira, wanyama na binadamu. • Kilimo hai na hifadhi ya mazingira kinatuwezesha kuzalisha chakula salama bila kuathiri matumizi ya ardhi kwa vizazi vilivyopo na vijavyo . KILIMO HAI NA HIFADHI YA MAZINGIRA MUONGOZO WA MAFUNZO UMEANDALIWA NA JEROME ERNEST NA ELIDA FUNDI ( MJUMITA)
  • 8. • Kilimo hiki kinahimiza uzalishaji wa mazao kwa kutumia samadi na mboji na udhibiti wa wadudu na magonjwa kwa kutumia njia za asili. • Kilimo hiki hakitumiii madawa na mbolea toka viwandani au hutumika kwa kiwango kidogo sana pale inapohitajika na kinapinga matumizi ya viwatilifu vyenye sumu na mbegu zenye vinasaba na shughuli zozote zinazopelekea uharibifu wa udongo , maji na maliasili zinginezo. Inadaiwa kuwa Kilimo hai na hifadhi ya mazingira ni jibu la matatizo yanayoathiri mazingira kutokana na uendelevu kiuchumi, rafiki katika matumizi ya malighafi na hifadhi ya mazingira na rasilimali, chenye kukubalika katika jamii, na kumudu ushindani wa kibiashara. Mafunzo haya yatajikita zaidi katika kuelezea mfumo wa kilimo hai na hifadhi ya mazingira kama njia itakayowawezesha wananchi kukabiliana na mabadiliko ya tabianchi.2.2 Umuhimu wa Kilimo hai na hifadhi ya mazingira • Ni kilimo kinachozingatia njia zote za kilimo bora. Mfano kilimo cha makinga maji, mazao funika, mseto, mzunguko na kutifua eneo la kupanda tu. • Ni mfumo unaohusisha matumizi ya udongo na mazao kwa utaratibu ambao hupunguza mmomonyoko wa udongo mashambani. • Ni mfumo wa ukulima unaowezesha wakulima kupata matokeo bora kutoka kwenye rasilimali yoyote wanayoweza kupata. • Kanuni za kilimo hifadhi zinawalenga wakulima wote (mkono, plau au trekta). • Kilimo hifadhi hakihusiani na aina gani ya mazao yanafaa kwa viwango tofauti vya mvua au udongo, mbolea kiasi gani itumike kwa mazao haya n.k.2.3 Kanuni na misingi ya kilimo rafiki wa mazingira KILIMO HAI NA HIFADHI YA MAZINGIRA MUONGOZO WA MAFUNZO UMEANDALIWA NA JEROME ERNEST NA ELIDA FUNDI ( MJUMITA)
  • 9. Kilimo rafiki wa mazingira ni kilimo kinachozingatia mchanganyiko wa kanuni na misingi mbalimbali ya mbinu za kilimo bora. Mfumo huu huzingatia mzunguko wa virutubisho vya mimea kwa kufuata kanuni kuu nne ambazo ni: 1. Jiandae mapema baada ya kuvuna 2. Kutifua udongo kwa kiwango kidogo au kutotifua kabisa 3. Kufunika udongo muda wote kutochoma/masalia ya mazao baada ya mavuno 4. Kilimo cha mzunguko au mbadilishano wa mazao na ya jamii ya mikunde/mazao 5. Kilimo mchanganyiko na miti/wanyama2.3.1 Kutifua udongo kwa kiwango kidogo au kutotifua kabisa Kutifua ardhi ni pamoja na kufungua, kugeuza, na kuchanganya udongokwa kutumia jembe, plau, na vifaa vinavyokokotwa na maksai au trakta. Tunapolima kwa kutifua ardhi mara nyingi tunasababisha ardhi kutoa hewa ukaa ambayo mara nyingi huhifadhiwa ardhini, vilevile muundo wa udongo ambao hurahisha maji kuingia kwa urahisi kwenye udongo huharibika na hivyo kusababisha mmomonyoko wa udongo.Kulima kwa uangalifu kwa kutifua udongo kwa kiwango kidogo au kutotifua kabisa kunaongezauwezo wa ardhi kuhifadhi maji,kuingiza hewa, kurahisisha kutiririka maji, kupata joto nakuhifadhi hewa ukaa ndani ya udongo.Hii hufanyika kwa kupanda moja kwa moja kwenye udongo bila kutifua au kuchimba mashimo(beseni) ya kupandia bila kulima. Kilimo hiki kisichohitaji kutifua ardhi namavuno yake nimazuri kabisa.Faida za kutifua udongo kwa kiwango kidogo au kutotifua kabisa 1. Kulainisha na kulegeza udongo ili mizizi ya mimea ipenyeze kwa urahisi KILIMO HAI NA HIFADHI YA MAZINGIRA MUONGOZO WA MAFUNZO UMEANDALIWA NA JEROME ERNEST NA ELIDA FUNDI ( MJUMITA)
  • 10. 2. Kuingiza hewa, naitrojeni na oksijeni kutoka angani3. Kuchangamsha viumbe hai ardhini vifanye kazi4. Kuongeza uwezo wa maji wa kupenyeza ardhini5. Kuongeza uwezo wa maji wa kupenyeza ardhini6. Kupunguza unyaufu wa ardhi7. Kudhibiti wadudu ardhini na magugu8. Kusaidia kuchanganya masalia ya mazao pamoja na mbolea ardhini9. Kutayarisha shamba kwa kuotesha na kusia mbegu10. Kurekebisha ugumu unaosababishwa na shughuli mbalimbali juu ya ardhiMfano wa mfumo wa kilimo cha kutokutifua au kutifua ardhi kidogo tu ( KilimoHifadhi);Zambia, Chololo kondoa.Ukanda wa Pwani wakulima hufanya yafuatayo; • Wanakata uoto katika usawa wa ardhi • Kufuata kontua, umbali wa kuotesha mazao udongo unatifuliwa • Samadi inawekwa katika mistari iliyolimwa • Mazao yanaoteshwa katika mistari hiyo • Magugu katikati ya mistari yanakatwa mara kwa mara na ni matandazo• Mfumo unaweza kutumia mikunde kama zao la kufunika ardhi, kadhalika jimbo hilomahindi yanaoteshwa kwenye shamba lenye masalia ya msimu uliotangulia. • Mahindi yanaoteshwa ndani ya matandazo KILIMO HAI NA HIFADHI YA MAZINGIRAMUONGOZO WA MAFUNZO UMEANDALIWA NA JEROME ERNEST NA ELIDA FUNDI ( MJUMITA)
  • 11. • Mwezi 1 hadi 2 baadaye maharage yanaoteshwa • Mahindi yakishavunwa masalia hutandazwa shambani na maharage huendelea kukua. • Maharage hayo huandaa shamba tayari kwa kuotesha zao jingine la mahindi • Kwa kutumia mtindo huu mahindi na maharage huvunwa mara mbili kila mwaka na kutoa mavuno mazuri.2.3.2 Kufunika ardhi muda woteIli Kuukinga udongo kutokana na jua kali na mvua kubwa unatakiwa kuufunika udongo kwakutumia matandazo, kuacha masalia ya mazao au kupanda mazao ya kufunika shambani. Kwanjia nyingine tunazuia mmomonyoko wa udongo na kuhifadhi unyevu.2.3.2.1 MatandazoKuweka matandazo ni kazi ya kufunika udongo wa juu kwa kutumia magugu, masalia ya mazaoya kilimo na misitu, majani, matawi, vijiti, na mabua.Matandazo na wakati wa kutandazahutegemea mazingira na mbinu za kilimo. Matandazo huongeza kasi ya kazi za viumbe hai ndaniya ardhi, huboresha udongo ili maji yaweze kunywea ndani, na hupunguza mmomonyoko.Matandazo yanapooza tunapata mboji inayoshikiza sehemu za udongo vizuri ili zisichukuliwe namaji. Matandazo hutoa chakula cha wadudu rafiki waishio udongoni.2.3.2.2 Faida za Matandazo• Kuukinga udongo na mmomonyoko wa upepo na maji.• Kuboresha uwezo wa maji kupenyeza ndani ya udongo, ili kudumisha unyevu na kuzuiaunyaufu• Kulisha na kulinda viumbe hai ndani ya ardhi• Kuzuia magugu KILIMO HAI NA HIFADHI YA MAZINGIRA MUONGOZO WA MAFUNZO UMEANDALIWA NA JEROME ERNEST NA ELIDA FUNDI ( MJUMITA)
  • 12. • Udongo haupati joto kali• Matandazo ni chanzo cha virutubisho vya mazao• Kuongeza mboji ardhiniZingatia:• Kila inapowezekana ni vyema kusambaza matandazo shambani kabla au mara tu msimu wa mvua unapoanza. Hicho ni kipindi ambapo ardhi huweza kuathirikasana. Inafaa kuwekea matandazo miche ya mboga ikishapata nguvu na kujishikiza vizuri na udongo.• Kadhalika matandazo yawekwe kwa kiasi kidogo tu hasa pale ambapo mazao hayajaota. Kwenye shamba la mazao ya kudumu, matandazo yawekwe mara baada tu ya kutifua ardhi. Matandazo huweza kutandazwa katikati ya mazao, kuzungushia mazao ya miti au kwenye shamba lote.• Endapo matandazo yanachelewa kuoza, kinyesi cha kuku kinatandazwa juu yake2.3.2.3 Kuacha masalia ya mazaoNjia nyingine ya kufunika udongo ni kutumia masalia ya mazao, hii hufanyika pindi mkulimaanapomaliza kuvuna mazao ya msimu uliopita.Masalia ya mazao kama mahindi, maharage,mtama, alizeti yakatwe na kulazwa juu ya udongo ili kuzuia Matone ya mvua na jua kupigaardhini moja kwa moja.2.3.3 Mzunguko wa mazao• Upandaji wa mazao yanayochangamana vizuri kwenye shamba moja na kufanya mzunguko wa mazao msimu hadi msimu. Kuna sababu nyingi za msingi za kufanya kilimo cha kubadilisha mazao na yale aina ya mikunde kama vile soya, maharagwe, kunde, choroko, mbaazi na mengineyo. KILIMO HAI NA HIFADHI YA MAZINGIRA MUONGOZO WA MAFUNZO UMEANDALIWA NA JEROME ERNEST NA ELIDA FUNDI ( MJUMITA)
  • 13. • Kilimo hiki cha kubadilisha mazao na ya jamii ya kunde hupunguza matumizi ya mbolea za viwandani mashambani (na hivyo kuokoa matumizi zaidi ya pesa pia!).• Mazao aina ya mikunde hurutubisha udongo kwa kutumia hewa ya naitrojeni kutoka angani na kuibadilisha na hivyo kufanya mimea mingine isiyo jamii ya kunde ifaidike vile vile.• Mbaazi hutumia mizizi yake mirefu kuingia chini kabisa ya ardhi na kuchimbua virutubisho aina ya fosforasi, huvileta virutubisho hivyo juu ya ardhi na kufanya mimea yenye mizizi yenye kina kifupi itakayopandwa kwenye mbadilishano msimu unaofuata kunufaika nayo.• Mazao aina ya kunde yanayokomaa mapema ni chanzo kizuri cha protini kwa familia kwa mwezi Februari, wakati ambao unahitaji zaidi kwa uhakika wa chakula kwenye familia.• Inawezekana kuvuna mara mbili kwa mazao yanayokomaa mapema katika msimu mmoja. Mazao jamii ya mikunde yanapaswa kupandwa angalau theluthi moja ya ukubwa wa shamba unalolima katika utaratibu wa kubadilishana mazao kila mwaka.• Mimea ya mbolea za kijani inaoteshwa mara baada ya kuvuna zao kuu.• Ni vyema kuotesha kwa kukinga mitelemko mikali kupunguza kasi ya maji ya mvua inayotelemka milimani. Kwa yale mazao yasiyofunika ardhi mapema inafaa kuotesha zao kama alfalfa au maharage yatakayofunika ardhi mapema.• Faida yake ni kwamba kilimo hiki hupunguza madhara ya wadudu na magonjwa.2.3.4 Kilimo cha kuchanganya mazao na miti • Miti kama vile Mkondachao (Faidherbia albida) yaweza kuchukua hewa ya naitrojeni iliyoko angani na kuibadilisha kuwa rutuba ifikapo ardhini na kuifanya mimea mingine kunufaika nayo. • Unaweza kupanda miti iongezayo rutuba na mboji kwenye udongo ili kuongeza uzalishaji wa mazao. Miti kama mkondachao yaweza kupandwa nafasi ya mita10 kwa10 na unaweza kupata miti 40 kwa ekari. KILIMO HAI NA HIFADHI YA MAZINGIRA MUONGOZO WA MAFUNZO UMEANDALIWA NA JEROME ERNEST NA ELIDA FUNDI ( MJUMITA)
  • 14. • Miti ya mkondachao inayo sifa moja ya pekee; hupukutisha majani yake kipindi cha mvua badala ya kipindi cha kiangazi kama inavyofanya miti mingine. Hivyo basi hali hiyo inakuwezesha kupanda mazao mbalimbali chini ya mwamvuli wa miti hiyo pasipo kuathiri ufanisi wa mazao hayo kwa vile hapawi na kivuli.2.4 Hatua za kufuata katika kilimo hifadhi2.4.1 Acha masalia ya mazao shambani- usiyachomePalizi la magugu la mara kwa mara ni muhimu sana katika Kilimo Hifadhi. Jinsi unavyoachamasalia mengi shambani ni vizuri zaidi. Masalia unapoyaacha shambani hurutubisha udongo,yanadhibiti upotevu wa maji ya mvua na yanaruhusu maji kunywea ndani ya udongo. Unapoachamasalia shambani kila mwaka, yanaboresha udongo. Mchwa wanayashambulia nakuyachanganya na matamahuluku kwenye udongo. Masalia yanavyokua mengi ndivyo mchwawanavyoyashambulia na hatimaye hawawezi kushambulia mazao yako shambani.2.4.2 Andaa mashimo ya kupandia ya kudumuWakati unapochimba mashimo ya kupandia badala ya kuutibua udongo husaidia kupunguzamatumizi ya fedha na muda. Mashimo ya kupandia ya kudumu yanavuna maji ya mvua za awalina hivyo kurahisisha uotaji wa mbegu na kuboresha uchipuaji mzuri wa mazao yako shambani.2.4.3 Panda mbegu mapema • Anza matayarisho ya shamba mapema mara tu baada ya kumaliza kuvuna, ili uweze kusambaza uzito wa kazi zako kwa miezi mingine kabla ya kuanza kwa msimu mwingine wa kupanda. • Jinsi unavyowahi kuandaa shamba lako mapema,ndivyo unavyoweza kuwahi kupanda mara tu baada ya mvua za kwanza za kupandia kunyesha. • Upandaji mbegu wa mapema ni muhimu kwa sababu mvua hizo za awali husaidia mmea katika uotaji wake/upevukaji wake kutokana na naitrojeni inayoachwa na viumbe hai wa udongoni.2.4.4 Wahi kupalilia mara kwa mara msimu wote KILIMO HAI NA HIFADHI YA MAZINGIRA MUONGOZO WA MAFUNZO UMEANDALIWA NA JEROME ERNEST NA ELIDA FUNDI ( MJUMITA)
  • 15. • Palizi la mapema na la mara kwa mara katika mwaka mzima ni jambo muhimu sana katika Kilimo Hifadhi. • Uotaji wa magugu shambani utakuwa unapungua baada ya muda fulani kutokana na palizi la mara kwa mara. • Palizi ni sharti lifanyike ndani ya wiki kati ya nne na sita baada ya mbegu kuota shambani wakati magugu yatakuwa yamefikia kimo cha sentimeta 2.5. • Ni muhimu uendelee kufanya palizi hata wakati mazao yanapokuwa yamekomaa hata baada ya mavuno, ili kuyadhibiti kabisa magugu yasizalishe mbegu na kuzipukutisha shambani, vinginevyo yatakuongezea kazi ya ziada ya palizi kwa mwaka ufuatao.2.5 Faida ya kilimo hai na hifadhi ya mazingira 2.5.1 Huhifadhi udongo na kudumisha rutuba ya ardhi 2.5.2 Hupunguza uchafuzi wa maji kwenye mito, maziwa na chini ya ardhi. 2.5.3 Hulinda bioanuai. 2.5.4 Hudumisha aina mbalimbali za uoto wa asili. 2.5.5 Hutunza vizuri mifugo. 2.5.6 Matumizi ya malighafi mbadala, na nishati asilia. 2.5.7 Hakuna masalia mengi ya viuatilifu kwenye vyakula. 2.5.8 Hakuna vichochezi na madawa katika mazao ya mifugo. 2.5.9 Mazao ya thamani bora zaidi; (mwonjo na hifadhi).2.6 Changamoto za kilimo hifadhi na mazingira KILIMO HAI NA HIFADHI YA MAZINGIRA MUONGOZO WA MAFUNZO UMEANDALIWA NA JEROME ERNEST NA ELIDA FUNDI ( MJUMITA)
  • 16. 1. Woga wa wakulima kuhusu kushukuka kwa mavuno kunakosababishwa na mabadiliko ya mavuno 2. Upatikanaji wa aina za mbegu zinazofaa 3. Gharama za mbegu 4. Upatikanaji wa maji 5. Mahitaji ya nguvu kazi 6. Matumizi ya ziada kutokana na mazao mengine ya pembeni 7. Uhakika wa chakulaMADA 3: UDONGO3.1 Udongo ni nini?Udongo ni tabaka la juu ya ardhi linalosaidia ukuaji wa mimea. Udongo ni mchanganyiko wamiamba iliyopasuka, madini, maji, hewa, wadudu na wanyama wadogo na wakubwa walio haina waliokufa, masalia ya mimea na mboji.Kuna aina kuu tatu za udongo katika maeneo yetu ambazo ni kichanga, mfinyazi na tifutifu.Ustawi wa zao fulani hutegemeana na aina ya udongo ulioko katika eneo hilo. Udongo wa ainaya tifutifu ndio unaofaa zaidi kwa ajili ya kilimo. Udongo wa kichanga hupoteza maji kirahisi nahivyo haufai kwa kilimo. Hata hivyo udongo wa mfinyanzi hutuwamisha maji na kusababishamizizi kushindwa kupumua na kusababisha mimea isiyotaka maji mengi kama mahindi namaharage kufa. • Udongo ni hitaji muhimu kuliko mengine katika kilimo na mkulima anayo mamlaka makubwa juu yake. Udongo una uhai kwa sababu ni makazi ya mimea, wanyama na viumbe vingine vyenye mahusiano nao. Udongo una yabisi, mboji na nafasi wazi. • Udongo wenye ujazo wa kijiko cha chai huweza kuwa na mamilioni ya viumbe. Baadhi hutokana na mimea na wanyama. Viumbe vingine huonekana kwa macho kama minyoo, KILIMO HAI NA HIFADHI YA MAZINGIRA MUONGOZO WA MAFUNZO UMEANDALIWA NA JEROME ERNEST NA ELIDA FUNDI ( MJUMITA)
  • 17. buibui, konokono, jongoo na mchwa. Viumbe muhimu sana ardhini ni bakteria, fangi na protozoa. • Wakulima wengi wanadhani kuwa viumbe wanaoishi ndani ya ardhi husababisha madhara na kufikiria tu namna ya kuwaua. Ukweli ni kwamba ni wadudu wachache sana wanaodhuru mazao. Viumbe wengi ndani ya udongo ni wa manufaa makubwa na hurutubisha udongo.3.1 Umuhimu wa viumbe wanaoishi ardhini:- • Kuozesha mabaki na kutengeneza mboji. • Kuchanganya masalia ya mazao ndani ya sehemu za ardhi na kuimarisha udongo. • Kuchimba vinjia na hivyo kurahisisha mizizi kupenya na kuingiza hewa ardhini. • Kusaidia upatikanaji wa virutubisho ardhini. • Kuzuia wadudu na magonjwa yanayoathiri mizizi ya mimea. • Minyoo ni alama ya udongo wenye rutuba, wana kazi nyeti ardhini mfano kuyeyusha masalia ya viumbe hai, kusaidia kuchanganya masalia na sehemu za udongo ili kuuimarisha • Njia wanazozichimba ndani ya ardhi, zinarahisisha kupenyeza hewa na maji, hivyo kupunguza mmomonyoko wa udongo na maji kusimama juu ya ardhi. • Minyoo wanahitaji masalia hai, joto la kiasi na unyevu wa kutosha. Husitawi vizuri ndani ya udongo wenye matandazo. Kilimo cha mara kwa mara na matumizi ya viuatilifu huathiri sana idadi ya minyoo ardhini.3.2 Udongo wenye rutuba unategemea kuwa na vitu vifuatavyo; • Kina cha udongo: Kuwepo kwa ujazo/kina cha udongo wa kutosha unaotumiwa na mizizi ya mimea. KILIMO HAI NA HIFADHI YA MAZINGIRA MUONGOZO WA MAFUNZO UMEANDALIWA NA JEROME ERNEST NA ELIDA FUNDI ( MJUMITA)
  • 18. • Upatikanaji maji: uwepo wa unyevu wa kutosha kwa kipindi kirefu.• Urahisi wa maji kupita: Uwezo wa kupitisha maji kwa urahisi.• Hewa: Hewa ya kutosha inahitajika kuwepo kwa afya ya mizizi na maisha hai ya udongo.• pH Uchachu: Udongo hauna tindikali au chumvi nyingi.• Madini: upatikanaji wa virutubisho kutoka mwamba asilia, na muundo wa udongo.• Mboji: Kuwepo kwa kiasi cha kutosha cha mboji inahusiana vizuri na uwezo wa udongokushika virutubisho, maji na maisha ya udongo na muundo wa udongo.• Viumbe hai kwenye udongo:Kuwepo kwa viumbe hai kwenye udongo husaidia upatikanajiwa virutubisho, kushikilia maji, muundo na afya ya udongo, na kuyeyushwa kwa mboji ardhini.Endapo udongo utakosa baadhi ya vitu vilivyotajwa hapo juu hali ya udongo haitafaa kwaukuaji wa mimea. Mifano ni kutuama maji, uchachu, udongo mgumu na uhaba wa virutubisho,unaosababisha upungufu mkubwa wa mavuno.3.3 Mbinu za Kurutubisha udongoWakulima wanaweza kuboresha rutuba ya udongo kwa kuzingatia njia zifuatazo: 1. Kuukinga udongo kutokana na jua kali na mvua kubwa kwa kuufunika na matandazo, mbolea ya kijani au mazao ya kufunika. Kwa njia nyingine tunazuia mmomonyoko wa udongo na kuhifadhi unyevu. 2. Kilimo mseto na mzunguko wa kufaa wa mazao ya msimu unadumisha rutuba ya udongo. 3. Tifua udongo ipasavyo ili kudumisha rutuba na ubora wake kwa kuzuia mmomonyoko na udongo kugandamana. KILIMO HAI NA HIFADHI YA MAZINGIRA MUONGOZO WA MAFUNZO UMEANDALIWA NA JEROME ERNEST NA ELIDA FUNDI ( MJUMITA)
  • 19. 4. Kuwa na mpangilio mzuri wa virutubisho kwa kutumia mbolea za asili kulingana na mahitaji ya mazao kama samadi na mboji 5. Kuainisha malisho na hifadhi ya viumbe hai walio ardhini, kwa kuongeza masalia ya mimea tunawezesha viumbe hai wenye faida kuishi na kufanya kazi.MADA 4: KUTENGENEZA MBOJI4.0 Mboji ni nini?Mboji ni sehemu ya viumbe (mabaki ya mimea na wanyama (matamahuruku)) ambayoimeozeshwa kwa muda mrefu ili kusazwa na viumbe vidogo vidogo. Sehemu za vitu kamamajani, matunda na mabaki ya mboga hutengeneza mbolea ya mboji. Mboji iliyoiva hubadilikarangi na kuwa ya hudhurungi, tifutifu na hunukia vizuri. Mboji ni rahisi kutengeneza, gharamazake ni za chini sana na inafaa mno kuongezwa kwenye udongo ili kuinua mazao ya shamba.Mboji iliyotunzwa vyema huwa na rutuba nzuri kwa mimea inapotumiwa shambani. Mbojihuchemka hata kiasi cha kuua magonjwa ya mimea na mbegu za magugu.Majani makavu ya ndizi ni mazuri kwa kutunza vifaa vya mbolea na kuweka ukavu. Hali hiihuwa huzuia kupotea kwa maji kabla ya kujenga lundo la mboji na wakati mbolea inapokuwainaiva.4.1 Vifaa visivyofaa kuwekwa kwenye mboji • Sehemu za mimea ambazo zimenyunyiziwa dawa ya kuwaua wadudu (viuatilifu) na magugu. • Vipande vya nyama kwa sababu vinavutia panya na wadudu wengine. • Vifaa vilivyo na ncha kali kama mwiba ambavyo vyaweza kujeruhi mikono na miguu. • Magugu ambayo yanarudiarudia kila mwaka. Magugu kama hayo huuliwa kwa kuanikwa kwenye jua kali ili yakauke baadaye huchomwa ili yasienee na jivu lake laweza kuongezwa kwenye lundo la mbolea. • Vitu visivyo kua na uhai kama plastiki na chuma. KILIMO HAI NA HIFADHI YA MAZINGIRA MUONGOZO WA MAFUNZO UMEANDALIWA NA JEROME ERNEST NA ELIDA FUNDI ( MJUMITA)
  • 20. 5.2 Vitu ambavyo vyaweza kutumiwa kutengeneza mboji 5.2.1 Vifaa vya nyumbani • Maganda ya matunda • Jivu la kuni • Taka taka za kufagia 5.2.2 Shambani • Mabaki ya mimea baada ya kuvuna, katakat vitu vigumu, kama ni vigumu nyunyizia maji. Vitu vigumu huoza pole pole. Usitumie vile vilivyowekwa dawa juzijuzi • Majani makavu/ yaliokauka • Mimea/majani ya kijani au mabichi, kata kata kama ni makubwa. Mimea jamii ya mikunde hupendekezwa • Magugu, katakata kama ni makubwa. Usitumie mizizi ya magugu ama mbegu za magugu 5.2.3 Asili • Samadi kutoka kwa mifugo na mabaki ya mimea ni nzuri sana katika kutengeneza mbolea hai na ina rutuba nzuri sana • Mkojo, ni vigumu kukusanya mkojo ila hupatikana kwenye zizi la ng’ombe. Nyunyuzia kwenye biwi/lundo la mbolea kwa kiwango kidogo. Mkojo hufanya mbolea kuoza haraka • Udongo, tumia udongo kama sentimita 10 kutoka tabaka la juu ya shamba. Hutumika kufunika Biwi/lundo la mbolea. • Magugu ya baharini (Mwani) Yafaa yakaushwe na hutumiwa na majani yaliyo kauka yana madini muhimu kwa wingi4.3 Namna ya kutengeneza mboji ya mimeaKusanya vitu na vifaa vinavyohitajika katika utengenezaji wa mboji ambayo ni; KILIMO HAI NA HIFADHI YA MAZINGIRA MUONGOZO WA MAFUNZO UMEANDALIWA NA JEROME ERNEST NA ELIDA FUNDI ( MJUMITA)
  • 21. • Majani mengi mabichi/kijani na makavu. Majani jamii ya mikunde ni mazuri sana kwani hutengeneza kirutubishi cha naitrojeni (N) kwa wingi. • Mabua ya mahindi au vitawi vya miti • Udongo wa kawaida wa juu • Mboji ya zamani • Majivu au vumbi la mkaa • Maji4.3.1 Hatua za kufuata 1. Chagua sehemu karibu na eneo ambalo mboji itaenda kutumika na ambapo kuna hifadhi ya kutosha kukinga dhidi ya upepo, jua na mvua. 2. Katakata majani yawe madogo madogo ili yaweze kuoza haraka. 3. Tengeneza msingi kama mita sita (6) urefu na upana wake mita 2 kwa kutumia majani magumu kama matawi/vijiti. Hii itahakikisha maji yanatiririka na hewa ina zunguka vizuri. Hakikisha kuna nafasi ya kutosha kufanyia kazi kwenye biwi bila kulikanyaga. 4. Weka sentimita 10 ya majani ambayo hayaozi haraka kwa mfano mabua vya mahindi au mimea mibichi/kijani. 5. Weka sentimita 10 ya vifaa ambavyo huoza haraka kwa mfano maganda ya mboga na matunda. KILIMO HAI NA HIFADHI YA MAZINGIRA MUONGOZO WA MAFUNZO UMEANDALIWA NA JEROME ERNEST NA ELIDA FUNDI ( MJUMITA)
  • 22. 6. Weka sentimita 2 ya samadi (mbolea-hai ya wanyama), mabaki ya mbolea ya zamani kama yaweza kupatikana. 7. Weka udongo wa juu sentimita 10 kutoka kwenye shamba ambalo hulimwa. 8. Majivu na mkojo vyaweza kunyunyuziwa juu ili kufanya biwi/lundo kuoza haraka. 9. Nyunyizia maji kwenye biwi mpaka lilowe. 10. Rudia mpangilio huu kuanzia namba nne (4) mpaka lundo lifike mita moja (1.m) hadi moja na nusu (1.5m) kwenda juu isipokuwa vijiti/matawi ya kwanza.4.3.2 Zingatia • Biwi/lundo cha mboji kinatakiwa kifunukwe ili kupunguza/kuzuia mvuke ama mvua nyingi ambayo hubeba rutuba kutoka kwenye mbolea. Weka gunia, nyasi ama matawi ya migomba yaliyokauka. • Kila tabaka/kunjo/safu yafaa kupangwa kuanzia kwenye ukingo ili lundo la mbolea lisiporomoke. • Namna nyigine ya kuzuia lundo kuporomoka ni kwa kuweka vipande vya mbao kando ya biwi. Wavu wa nyuzi za chuma utafanya biwi kukauka. • Katika sehemu zenye ukavu mwingi. Mianzi iliyo na mashimo husaidia kufanya hewa kuingia na kuzunguka kwa urahisi KILIMO HAI NA HIFADHI YA MAZINGIRA MUONGOZO WA MAFUNZO UMEANDALIWA NA JEROME ERNEST NA ELIDA FUNDI ( MJUMITA)
  • 23. 4.4 Wadudu wenye manufaa na mazingira yanayohitajika kwenye Biwi4.4.1 Wadudu ambao husaidia kufanya biwi kuozaViumbe wengi wanaohusika na kazi hii ya kuoza ni wadogo hawaonekani kwa macho matupu.Ila viumbe hawa huhitaji maji, hewa na vipande/sehemu ya viumbe wengine ambazo kwao nichakula. Viumbe hawa hula vipande hivyo na hutoa hewa ya carbon dioxide, maji na joto.4.4.2 Hatua 3 kubwa za biwi kuozaKuna hatua tatu kubwa wakati biwi linapooza; 1. Hatua ya kupanda joto 2. Hatua ya kupoa/kuwa baridi 3. Hatua ya kukomaa.4.4.2.1 Hatua ya kupanda jotoWakati ya hatua ya kupanda joto, joto hufikia kiwango cha juu sana katikati mwa biwi. Uzuriwa joto hili ni kwamba magonjwa yaliyokuwa kwenye viungo vya biwi na mbegu za maguguhuchomwa hadi kufa. Maelezo ya msingi kuhusu mboji/mbolea vunde/mbolea haiuyoga (fungi) huwa na faida nyingi kwa sababu kazi yake ni kuzisaga nyuzi ngumu ambazozimo kwenye viungo vya mimea au majani.4.4.2.2 Hatua ya kukomaaKwenye hatua ya tatu, ‘hatua ya kukomaa’ viumbe wakubwa kama mchwa na nyungunyunguhusaidia kusaga na kuchanganya mbolea. Hali ya anga ikiwa na joto jingi viumbe hawa hufanyakazi haraka kuliko wakati ambapo hali ya anga ni baridi. Aina ya viungo vilivyotumikakujenga/kukuza biwi na ukali/uchungu (pH) wa udongo pia huathiri kiwango cha mbolea kuoza.4.4.3 Mazingira yanayohitajika kwenye biwiBiwi huhitaji vitu vitatu: hewa, maji na joto. • Hewa KILIMO HAI NA HIFADHI YA MAZINGIRA MUONGOZO WA MAFUNZO UMEANDALIWA NA JEROME ERNEST NA ELIDA FUNDI ( MJUMITA)
  • 24. Viumbe wadogo kwenye biwi huhitaji hewa ili waweze kuishi. Hewa ya carbon dioxide (CO2)ambayo imetolewa na wadudu hawa huhitaji kutolewa nje. Ikiwa hewa safi itakosekana, viumbewengine wasiohitajika huingia na kutoa harufu mbaya na pia kufanya mbolea isioze haraka. • MajiKazi ya viumbe wadogo huwa polepole ikiwa biwi ni kavu. Aidha ikiwa biwi litalowa maji basiviumbe wadogo watakufa na kufanya biwi kuwa na uchachu badala ya kutengeneza mbolea.Hivyo basi kukagua kiwango halisi cha maji huhitaji ujuzi fulani. • JotoBiwi hutoa joto wakati linaoza. Lundo likiwa na joto jingi viumbe wadogo hutoka, kisha huwezakurudi pindi linapopoa. Muhimu kuhakikisha kuwa joto halizidi sana ili kuweza kuwa na mbojinzuri yenye virutubisho.4.5 Matunzo ya BiwiIli kupata mbolea nzuri, biwi linapojengwa yafaa lishughulikiwe kwa utaratibu. Biwi hilolitahitaji maji, kupinduliwa, joto na muda unaofaa wa kukomaa.4.5.1 Maji • Wakati wa kiangazi biwi/lundo la mboji huhitaji kumwagiliwa maji kila wiki. Maji katika lundo la mbolea hupimwa kwa kuweka fungu dogo la nyasi na kulitoa baada ya dakika tano. Nyasi isipoonyesha majimaji au unyevu itabidi maji yamwagwe kwenye lundo hilo • Kuna njia kadha za kuzuia mvuke kuinuka kutoka kwenye biwi, hali kadhalika kiwango cha maji yanayomwagiliwa: • Funika lundo kwa majani ya ndizi ama nyasi. • Funika lundo kwa udongo. • Lundo lisigeuzwegeuzwe • Biwi likilowa maji itabidi kifunuliwe na kuachwa kikauke kwenye jua kabla ya kujengwa tena. KILIMO HAI NA HIFADHI YA MAZINGIRA MUONGOZO WA MAFUNZO UMEANDALIWA NA JEROME ERNEST NA ELIDA FUNDI ( MJUMITA)
  • 25. 4.6 Kupindua/kugeuza • Katika muda wa wiki tatu (3) baada ya kujenga/kukuza biwi/lundo ukubwa wake utakuwa umepungua sana. • Kupindua biwi uhakikishe ya kwamba majani yaliyo kando yameoza pia hewa safi imerejeshwa. • Kupindua biwi huchanganya majani yaliyotengenezwa na kukijenga upya. Majani yalivyo kando huwekwa katikati, ikiwa kuna ukavu, maji mengi na majani/viungo vikavu huongezwa. • Kupindua kunatikiwa kufanyike kila baada ya wiki tatu. • Hali ya joto na kiwango cha maji yafaa kupimwa siku chache baada ya kupinduliwa. • Kupinduliwa kwa mara ya tatu kutahitajika ikiwa viungo havitakuwa vimeoza kikamilifu. • Mbolea yaweza kutengenezwa bila kupinduliwa ila viungo vilivyo kando havitaoza. Mbegu za magugu na viungo na magonjwa ya mimea hayatakufa. • Viungo vilivyobaki hutengwa na kutumiwa kwenye biwi lingine. Japokuwa kugeuza hakuna lazima, kunapendekezwa ili kupata mbolea nzuri.4.6 Muda wa kukomaa na matumizi ya mboji4.6.1 Muda wa kukomaa • Lundo la mbolea yafaa liachwe likomae baada ya joto kupoa. Mbolea yaweza kutumiwa mara tu viungo vya kwanza vinapokosa ama vinapopoteza utambusho, na rangi yake ikageuka kuwa nyeusi na harufu ikawa ya kuvutia. • Hata wakati huu mbolea yahitaji kufunikwa ili isilowe kwa maji ya mvua ama kukauka kwa ajili ya jua bali ibakie na unyevunyevu. Mboji ikikawia muda mrefu kabla ya kutumiwa, hupoteza rotuba na wanyama wadogo huifanya makazi yao.4.6.2 Matumizi ya mboji KILIMO HAI NA HIFADHI YA MAZINGIRA MUONGOZO WA MAFUNZO UMEANDALIWA NA JEROME ERNEST NA ELIDA FUNDI ( MJUMITA)
  • 26. • Umuhimu mkuu wa mboji ni kuongeza mazao ya shamba kwa kusaidia udongo kushikilia maji kwa muda mrefu na kufanya udongo kuwa na afya bora. Pia mbolea hufanya udongo kushikamana hivyo hupunguza mmomonyoko wa udongo. • Mbolea hutumiwa mara nyingi kwenye shamba lililoko karibu nyumbani na mbali na nyumba. Wakati shamba huandaliwa kwa kupanda mbegu, mbolea huchanganywa kwenye udongo wa juu. Mbolea haifai kuwekwa ndani ya udongo kiasi cha kwamba mizizi ya mimea haitaifikia. • Njia bora ni kuweka mbolea kidogo kwenye shimo ambamo mmea utapandwa. Kwenye sehemu za ukame, mitaro huchimbwa kisha mbolea ikawekwa ambamo maji hukusanyika na kutumiwa na mimea. • Hupunguza magonjwa na wadudu waharibifu wa mimea yalioko udongoni hivyo basi mimea huwa na nguvu, afya na hustahimili magonjwa na wadudu waharibifu. • Mbolea vunde pia yaweza kutumiwa ili kufunika udongo usipoteze maji mengi. Mbolea ambayo haiko tayari hasa kutumika kwa kazi kama hii iwekwe udongoni ili iendelee kuoza na kuchanganyika kwenye udongo. Mbolea inapotumika kwa kuzuia maji kwenye udongo, yafaa ifunikwe kwa majani madogo (matandazo). Hii itazuia mbolea isipoteze rotuba kwa sababu ya joto jingi na miale ya jua. • Mboji pia hutumika kukuza miche na hata kwa kuwalisha samaki.MADA 5: HIFADHI YA MAJI • Uhaba wa maji kwenye shughuli za kilimo katika nchi za tropiki ni jambo la kawaida. Zipo sehemu ambazo ni budi kumwagilia ili mavuno yaweze kupatikana. Hata katika maeneo yale yanayopata kiasi kikubwa cha mvua, mazao yanapungukiwa maji kipindi cha kiangazi. KILIMO HAI NA HIFADHI YA MAZINGIRA MUONGOZO WA MAFUNZO UMEANDALIWA NA JEROME ERNEST NA ELIDA FUNDI ( MJUMITA)
  • 27. • Kilimo hai kinalenga kutumia kwa uendelevu rasilimali za asili zinazopatikana mashambani. Kupatikana, kuvuna, na kuhifadhi maji ni mada muhimu kwa wale wanaohimiza Kilimo hai na hifadhi ya mazingira.• Kwenye mfumo wa kilimo cha kawaida tunatumia huduma za umwagiliaji kukabiliana na upungufu wa maji. Kwa Kilimo hai na hifadhi ya mazingira mkulima anaweka kipaumbele upatikanaji na upenyezaji maji ndani ya ardhi.5.1 Uhifadhi wa maji ardhini• Kipindi cha kiangazi kuna aina za udongo zinazoweza na zisizoweza kuipatia mimea maji.• Udongo mfinyanzi unaweza kuhifadhi maji mara tatu zaidi ya kile kiasi kinachohifadhiwa na udongo kichanga.• Kazi ya kuhifadhi maji ardhini inapunguza gharama za kumwagilia.5.2 Namna ya kuhifadhi maji ardhini• Wakati wa kiangazi mazao yanategemea unyevu kutoka ardhini. Uwezo wa udongo wa kunyonya maji hutegemea mpangilio wa sehemu za udongo na kiasi cha mboji kilicho ndani yake.• Mboji kama spongi ni ghala ya maji. Udongo wenye mboji, unaweza kuhifadhi maji kwa muda mrefu zaidi. Tunaweza kuongeza mboji mashambani kwa njia za samadi,mbolea vunde, matandazo, na mbolea za majani.• Matandazo yanapunguza unyaufu wa maji ardhini. Huuwekea udongo kivuli kutokana na jua pamoja na kulinda ardhi isipate mno joto.• Kulima kijuu juu au kuparua huzuia kukauka kwa udongo wa chini.• Kuondoa magugu kunapunguza maji yanayopotea kupitia majani ya mimea hiyo. KILIMO HAI NA HIFADHI YA MAZINGIRAMUONGOZO WA MAFUNZO UMEANDALIWA NA JEROME ERNEST NA ELIDA FUNDI ( MJUMITA)
  • 28. 5.3 Kuvuna maji• Wakati wa mvua kubwa, kiasi kidogo sana cha maji kinanywea ardhini. Sehemu kubwa ya maji huwa inatiririka kama mkondo na huenda mbali bila kutumiwa na mimea.• Ili kuvuna kiasi kikubwa cha maji ya mvua na kuyaingiza ardhini, hatuna budi kuongeza uwezo wa udongo wa kunyonya maji. Udongo wa juu unapaswa kuwa na mpangilio mzuri na nafasi wazi (pores and cavities) zinazosababishwa na minyoo.• Mazao ya kufunika ardhi pamoja na matandazo huboresha mpangilio wa sehemu za udongo. Tena hupunguza kasi ya mtiririko wa maji juu ya ardhi na kuyafanya yanywee ndani yake.• Kwenye mitelemko matuta ya kukinga maji, yanayasaidia yanywee ardhini hasa mitaro inayotuamisha maji.• Visahani vya kuzungukia miti hufanya kazi hiyo hiyo.• Kwenye mashamba ya tambarare tunaweka mazao ndani ya mashimo (planting pits).• Mitego hii ya maji inapofunikwa na matandazo inaleta faida kubwa. Ziada ya maji kipindi cha mvua huweza kutumika wakati wa kiangazi.• Njia nyingi za kuhifadhi maji zinahitaji nguvu kazi na gharama kubwa. Tunapohifadhi maji ndani ya bwawa,tunaweza kufuga samaki ingawa maji huzama ardhini au kunyauka kuelekea angani kama mvuke.• Vile vile tunaweza kutengeneza matangi ya kuhifadhi maji. Ni vyema kupima na kuamua endapo tunahitaji kutengeneza chombo cha kuhifadhi maji kwa kulinganisha matumizi, mapato, na/au kupunguza eneo la kilimo ili kuweka hiyo huduma ya kuhifadhia maji. KILIMO HAI NA HIFADHI YA MAZINGIRAMUONGOZO WA MAFUNZO UMEANDALIWA NA JEROME ERNEST NA ELIDA FUNDI ( MJUMITA)
  • 29. MADA 6: DHANA YA VIKUNDI6.0 UUNDAJI WA KIKUNDI6.1 KIKUNDI NI NINI? • Ni idadi maalumu ya watu waliokubaliana/waliungana wenye lengo na nia ya kukusanya nguvu, rasiliamali, na mawazo yao ili kutatua changamoto zinazowakabili katika mazingira yao. • Ni watu kadhaa walioungana pamoja kufikia lengo maalumu la pamoja la maendeleo ya kiuchumi,kijamii na kisiasa. • Ni idadi ya watu wenye nia,mwelekeo na lengo moja kufanya shughuli fulani ya kijamii na kiuchumi.6.2 UMUHIMU WA KIKUNDI KILIMO HAI NA HIFADHI YA MAZINGIRA MUONGOZO WA MAFUNZO UMEANDALIWA NA JEROME ERNEST NA ELIDA FUNDI ( MJUMITA)
  • 30. Kikundi huwaunganisha wakulima na: • Masoko • Asasi za kifedha • Watoa huduma za kilimo • Kuwa na uwezo wa kupanga bei za mazao yao • Kuwa na sauti ya pamoja • Kufanya kazi kwa juhudi(kazi kubwa bila maumivu) • Kufanya kazi kwa kushirikiana • Kuwa na vikao vya mara kwa mara6.3 AINA ZA VIKUNDIKuna aina kuu mbili za vikundi • Vikundi vyenye malengo ya kiuchumi (ujasiliamali) • Vikundi vyenye malengo ya kijamii(utoaji wa huduma)eg UKIMWI6.4 TOFAUTI KATI YA KIKUNDI NA MKUSANYIKO KIKUNDI MKUSANYIKO → Sifa maalumu huwekwa hakuna sifa maalumu. → Idadi maalumu ya watu hakuna idadi maalum ya watu → Kuna uongozi hakuna uongozi → Mipango endelevu hakuna mipango → Sheria +taratibu hakuna sheria/taratibu → Mda maalum hakuna mda maalumu → Utunzaji wa kumbukumbu hakuna taarifa inawekwa Ni bora mbaki 10 wenye msimamo kuliko 30 wasiofuta taratibu za kikundi.6.5 SIFA KUU ZA WANAKIKUNDI • Kufahamiana(historia ya kazi, ukweli, utendaji) KILIMO HAI NA HIFADHI YA MAZINGIRA MUONGOZO WA MAFUNZO UMEANDALIWA NA JEROME ERNEST NA ELIDA FUNDI ( MJUMITA)
  • 31. • Kupendana(kutakiana maendeleo) • Kushibana(utayali wa kusaidiana) • Kuaminiana(kutokuwa tayari kuangusha wenzio) • UMOJA • Mkulima ,mwenye mashamba anayoyalima karibia kila msimu(wenye mafanikio na wa ngazi ya chini) • Wanao kubalika na wana kijiji wenzake • Angalau wajue kusoma na kuandika • Wanao ruhusu wenzake kujifunza kutoka kwake • Jinsia zote ziwepo(ke na me) • Awe tayari kujifunza na kupokea ushauri • Upatikanaji wao uwe wa uhakika • Kuanzia miaka 18 mpaka 45 • Mkazi wa mda mrefu kitongojini na kjijini kwa ujumla • Awe tayari kufanya alichoona na kufundisha wengine • Awe tayari kutumia sehemu ya shamba lake kufundishwa na kufundishia wengine siku zijazo • Wawe tayari kufanya shughuli za kikundi bila kutegemea posho/malipo ya Fedha. • Wawe na ari ya kujiendeleza kwa kufuata mbinu walizojifunza. • Wawe tayari kufanya kazi kwa pamoja kwenye kikundi • Wanaopendana na kujaliana.Zingatia:Watakao chaguliwa wana jukumu la kubadili mfumo wa ulimaji/kilimo hapo kitongojini baadaya kujifunza KILIMO HIFADHI, HIVYO WASIANGUSHE MRADI NA KIJIJI .6.6 JINSI YA KUANZISHA VIKUNDI KILIMO HAI NA HIFADHI YA MAZINGIRA MUONGOZO WA MAFUNZO UMEANDALIWA NA JEROME ERNEST NA ELIDA FUNDI ( MJUMITA)
  • 32. 6.6.1 VIKUNDI VINAANZAJE?Uzoefu unaonyesha vikundi vinaweza kuanzishwa kwa njia tofauti i. Semina,warsha na ziara za mafunzo ya kubadilishana uzoefu na ujuzi maeneo mengine. ii. Mashirika,wanasiasa, kwa kutaka kufanikisha mipango maalumu huanzisha vikundi ili kurahisisha utekelezaji. iii. Vikundi vinaweza kuundwa kutokana na tatizo au hitaji maalumu la wenyeji. iv. Kikundi kinaweza kuzaliwa kutokana na wazo la mtu mmoja.6.6.2 MAMBO/VIGEZO VYA KUZINGATIA KABLA YA UUNDAJI KIKUNDI IMARA. • Kuwepo na sababu/lengo la kuanzisha kukundi • Kuwepo na matokeo yatakayowanufaisha au kuwavutia • Kuwe na haja mfano elimu, soko au mtaji • Kuwe na kazi • Wanachama wote wawe na nia/lengo moja • Wanakikundi wawe ni watu wa tabia,tatizo,shughuli,mtizamo mmoja • Wanachama lazima wawe wakazi wa eneo husika. • Viongozi wasitoke kwenye familia moja. • Wanachama wote wawe na mtazamo chanya juu ya kikundi • Idadi ya wanakikundi isiwe kubwa wala kidogo sana.Mtu asilazimishwe kuingia kwenye kikundi na awe huru kutoka(muungano uwe wa hiari) • Kikundi kiwe na uhuru na kuamua mambo yake (kisijihisi ni cha mradi au mradi au mtaalamu,kitalemaa kimawazo)6.6.3 JINSI YA KUANZISHA KIKUNDI i. Hakikisha msukumo wa kuanzisha kikundi unatoka ndani ya wahusika ,wazo laweza toka nje. ii. Kikundi kiwe na watu wachache (20-30)_Hurahisisha kufahamiana na kuaminiana. KILIMO HAI NA HIFADHI YA MAZINGIRA MUONGOZO WA MAFUNZO UMEANDALIWA NA JEROME ERNEST NA ELIDA FUNDI ( MJUMITA)
  • 33. iii. Hakikisha utengenezaji wa malengo,katiba,kanuni,jina la kikundi unahusisha walengwa. iv. Pendekeza viongozi wa vikundi watakavyo patikana(m/kiti,msaidizi na katibu) mwanachama aelewe sifa za kiongozi bora. v. Tengeneza katiba kulingana na malengo ya kikundi. vi. Kuwe na sheria na kanuni za kikundi na kila mwanakikundi awe anazijua ili akikiuka aonywe(kuhudhuria vikao,kutoa mchango,kusaidiana katika matatizo)vii. Tengeneza katiba ya kikundi.siku nzuri/huru kwa wote kuhudhuria.6.7 KAZI ZA KIKUNDI I. KUPANGA NA KUWEKA MALENGO Hii ni kazi ya wanakikundi wote Inabidi ifanyike mara kwa mara Uzoefu wa wanakikundi wa mazingira yao uzingatiwe II. KUTATUA TOFAUTI ZA MAWAZO Kila penye watu wengi pana mawazo mengi yanayotofautiana Ni vipi kutofautiana bila uhasama Ni vipi kufika muafaka Ni vipi mawazo tofauti yanaweza leta umojaIII. KUTAFUTA VITENDEA KAZI Ili kufanikisha malengo vinahitajika Fedha Utaalamu/Ushauri Nguvu za mikono Pembejeo Huduma nyingine(usafiri)IV. MATUMIZI BORA YA VIFAA VYA KAZI KILIMO HAI NA HIFADHI YA MAZINGIRA MUONGOZO WA MAFUNZO UMEANDALIWA NA JEROME ERNEST NA ELIDA FUNDI ( MJUMITA)
  • 34. Vitendea kazi vizuri vikipatikana muhimu vitumike ipasavyo ili kufikia malengo ya kikundi. Iwemajengo, pembejeo, duka, nguvu za watu n.k.Lazima ziratibiwe vizuri,kuwe na kumbukumbu nzuri na uwasilishaji wa mahesabu. V. KUTOA HUDUMA KWA WANAKIKUNDIMradi na viongozi inabidi kutoa huduma fulani fulani kwa wanakikundi; Kutafutaushauri,masoko,mikopo,pembejeo n.k. Kikundi kisipotoa huduma hizo wengine hawatapatahamasa ya kujiunga kwenye kikundi.VI. KUTETEA HAKI ZA WANAKIKUNDIJukumu mojawapo la kikundi ni kujenga uwezo na kujiamini kwa wanakikundi ili wawezekutetea maslahi yao pale inapobidi. Ili kuleta mafanikio kikundini mara nyingine inabidikupingana na sera za watu/makundi mengine6.8 UONGOZI6.10.1 Kiongozi ni nani?Kiongozi ni mtu/mwanakikundi - Anayechaguliwa na wenzake - Ndiye msimamizi wa sheria na taratibu za kikundi na kuhakikisha kwamba rasilimali zao ziko salama na lengo la kikundi linafikiwa - Uongozi una jukumu la kutufikisha pale tulipokubaliana tufike.6.10.2 Sifa za kiongozi - Mwajibikaji – Awe na uwezo wa kuwatumikia watu wengine kadri ya mahitaji yao - Muwazi – Wambie watu ukweli hata kama unauma - Mkweli – usiwaahidi watu uongo KILIMO HAI NA HIFADHI YA MAZINGIRA MUONGOZO WA MAFUNZO UMEANDALIWA NA JEROME ERNEST NA ELIDA FUNDI ( MJUMITA)
  • 35. i. Mwenyekiti - Kazi zake ( Ndiye msimamizi mkuu wa shughuli zote za kikundi) - Sifa (awe mpigania haki za watu wengine na asiwe mwepesi kudhurumu haki za Watu. ii. Katibu - Kazi zake (kutunza kumbukumbu) - Sifa (ajue kuandika vizuri na haraka) iii. Mweka hazina Taratibu zifuatwe msisubiri kumlaani mtu leo na mbinguni6.10.3 JE WEWE NI KIONGOZI?? K---- Kubali kushauriwa I---- Ielewe hali ya mahali ulipo O----Ondoa upendeleo N----Nena kauli thabiti na zinazotekelezeka G----Gawa Majukumu O----Onesha mifano kwa matendo(onesha njia) Z---- Zuia mipasuko na Migawanyiko. I---- Inua kiwango cha utendaji wa majukumu(inua unaowaongoza)6.10.4 UCHAGUZI - Viongozi wa kikundi watachaguliwa kwa kuzingatia sheria na taratibu zilizowekwa na kikundi. Katiba ieleze waziwazi ni uongozi wa kikundi utafanyika. - Wanakikundi wapendekeze ni aina gani ya uchaguzi utafanyika ili kuwapata viongozi wao kwa mfano Kura – siri, kupendekezwa, kuteuliwa Wanakikundi wachague mfumo wa kuchagua KILIMO HAI NA HIFADHI YA MAZINGIRA MUONGOZO WA MAFUNZO UMEANDALIWA NA JEROME ERNEST NA ELIDA FUNDI ( MJUMITA)
  • 36. 6.10.5 KATIBA (roho ya kikundi)Kila kikundi kinatakiwa kutengeneza katiba yake itakayowaongoza katika utekelezaji washughuli zao za kila siku. Katiba ni muongozo wa kimsingi ambao haki, majukumu na wajibu wawanachama hulindwa na kuhifadhi. 6.10.5.1 Wajibu/Umuhimu wa Katiba katika kikundi 1. Inahamasisha usawa miongoni mwa wanakikundi 2. Huelekeza umuhimu, majukumu na wajibu wa vyombo vyote 3. Hulinda shughuli za kila siku na shughuli za kikundi pia husema nini kifanyike na nini kisifanyike 4. Hufafanua malengo ya kikundi 5. Huongeza uwajibikaji wa uwazi 6. Huhamasisha ushirikiano kwa wanachama wote kwa kuwa huelezea kwa wajibu na majukumu ya kila mwanachama na viongozi 7. Husaidia kupunguza kutoelewana/ugomvi kwa kuweka njia ya kutatua 6.10.5.2 Njia za kuandaa rasimu ya katiba Uundaji wa katiba hufanywa tofauti kwa kila kikundi, baadhi yao husaidiwa na mwanasheria kwa gharama za wanakikundi na nyingine hufanywa na wanakikundi (kamati) iliyoidhinishwa na mkutano mkuu. Kamati hii huitajika kuundwa na watu wenye uelewa wa masuala ya kisheria. Baada ya kamati kumaliza kuandaa rasimu ya katiba, wanachama hujadili katika mkutano mkuu na kuifanyia marekebisho. Baada ya ushauri wa wadau kujumuisha , toleo la mwisho huandaliwa na kudhibitishwa na mkutano mkuu. 6.10.5.3 Kanuni za katiba bora a) Ushirikishwaji b) Isiyopendelea c) Isiyobadilika KILIMO HAI NA HIFADHI YA MAZINGIRA MUONGOZO WA MAFUNZO UMEANDALIWA NA JEROME ERNEST NA ELIDA FUNDI ( MJUMITA)
  • 37. d) Rahisi e) Imara KILIMO HAI NA HIFADHI YA MAZINGIRAMUONGOZO WA MAFUNZO UMEANDALIWA NA JEROME ERNEST NA ELIDA FUNDI ( MJUMITA)

×