Your SlideShare is downloading. ×
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Thanks for flagging this SlideShare!

Oops! An error has occurred.

×
Saving this for later? Get the SlideShare app to save on your phone or tablet. Read anywhere, anytime – even offline.
Text the download link to your phone
Standard text messaging rates apply

Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2

5,539

Published on

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total Views
5,539
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
354
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

Report content
Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
No notes for slide

Transcript

  • 1. ngisor), Sang Widurai sira nieb-wa.gudrayoni (aksara,,ci^ mawacorek ngrsor)". Tegese : ;,SangHyang Yama manianmadeninghetdman fiT, (ala4taran-lair saha) ibu darah sudra hang luhur ingbudi". 27. BATHARA ASWAN _ ASWIN. Ing basa Jawa-kuna sinebut Agwinodewa (aksara ,,c" mawaeorek ngisor), tegese : dewa kembar, ing tembung Jawa-anyar si-nebut Bathara Aswan-Aswin. Asal-usule Bathara Aswan-Aswin mangkene : Putrane :Ba-tharaBrahma kang waruju asma Sang Hyang Daksa, putrane putrikang 13 kagarwa Maharsi Kasyapa. Putri 13 iku kang sepuh dhe-we asma Dewi Aditi, peputra dwadacaditya (Aditya 12 ). Putra12 iku kang angka 10 asma Sang Hyang Sawitri nggarwa DewiTastri, peputra Bathara Aswan - Aswin. Bathara Aswan-Aswin iku dewa kang ahli nenamhani, dadikena sinebut dokter (dhukun). Titah ing marcapada kang wis tau diusadani dening BaiharaAswin kayata Brahmana Uparnanyu siswane Resi Ayodadomya.Mangkene caritane : Brahmana Upamanyu diChawuhi angon sapi wadon karopedhete dening gurune yaiku Eesi Ayodadomya Saben angon,Upamanyu nyambi pepriman, oleh-olehane dipangan. TindakeUpamanyu mangkono iku diluputake dening gurune, lan di-ngendikani. mangkene : ,,Upamanyu, wruhanamu Siswa hangtuhu bek{i marang Guta, 3ten pepriman- oleh-olehane dipisung-sungake marang guidng ". Upamanyu pituhu marang Guru, oleh-olbhane pepriman dica-osake marang Resi Ayodadomya. Nanging banjur pepriman maneh,oleh-diahane dipangan dhewe. Cara mangkonoiku uga diluputakedening gurule; nrulane banjur leren olehe pepriman. Wondenekang minangka pangane banjur nusu sapi wadoi; kang diengon.Patrap mangkono iku uga diluputake dening gurune (Resi Ayo-daComya), sabab dianggep ngombe puhan kagungane Guru- Upa-manyu mari ngombe puhan sarana nusu sapi, baniur mung ndilati104
  • 2. umpruk puhan ing lambene pedhet, manawa pedhet iku pinujunusu biyunge. Patrap mangkono iku meksa isih diluputake deninggurune, amarga dianggep-ngurangi pangane pedhet. Jalaran mangan_lan/utawa ngombe apa bae tansah diluputake dening gurune, Upa-manyu banjur ora wani memangan lan ngombe apa-apa maneh.Sanajan mangkonoa, amarga saka bangeting setya-tuhu marangGuru, Upamanyu saben dina isih tetep ajeg ngengon sapi lan. pe-dhete gurune. Ing sawijining dina Upamanyu angon menyang alas. Jalaranora kuwawa nahan ngelih lan ngelake wissawatara dina ora ma-ngan lan ora ngombe, Upamanyu kepeksa mangan godhong arka(tembunge Latin : aschlepias gigantia). Godhorig arka iku mawaracun kang ampuhe kagila-gila. Amarga kepanduk racune godhongarka, sanalika mripate Upamanyu banjur w u t a, satemah lakunebanjur mamak-mumuk, wasanane kecemplung ing luwangan jero,ora bisa mentas ing dharatan rnaneh. Kocap Resi Ayodadomya, ing wayah sandyakala kaget priksasapi lan pedhete mulih tanpa pangon, Upamanyu ora katon, SangResi tumuli tindak menyang alas, nggoleki Upamanyu. Sapraptaneing madyaning alas, sawise nggoleki Upamanyu sawatara suweneora ketemu, Sang Resi banjur nguwuh-uwuh sora : ,,[)pamanyu,Upamnnyu ! Ana ngendi houte ?!" Upamanyr : ,,Wonten ngribi, pak Guru. Dalem nandhangwuta dadakan, iajeng hecemplung luwangan, boten saged ming- :gah ing dharatan". Resi Ayodadomya tumuli nyedhaki luwangan. Sawise di-unggahake dening Sang Maharsi menyang dharatan, Upamanyubanjur nyaritakake lelakone saka wiwitan tekan wekasan. ,,Mangesthia Bathara Air-uin, lan manembaha ing sajro,fiingbatin, supaya panjenengane kepareng riwuh ingheni nguiadanimnrang kou)e". Mangkono dhauuhe Resi Ayodadomya. Upamanyu mituhu dhawuhing Guru, enggal-enggal manung-ku puja samadi mangesthi Bathara Aswin. Jleg ! Tanpa kawruhan sangkane, Bathara Aswin rawuh ju-meneng ing sacedhake Resi Ayodadomya, tumuli ngusadaniUpa- 105
  • 3. t:! manyu. Mak byar ! Bareng diusap dening Bathara"zA.swiri, sanalika n--uane Upamauyu rvaluyajati kaya wingi nguni.--- -i(,.1:,.1;:i iilili rrgusadani; Bathara Aswin uga bisa ngenomake til.,i-r i..ii,ir, wis kaduk yllsla. Kang wis tau dienomake dening l-r11i;;1; j: ri"!r,it-) kayzil.a l,laharsi Cyawana, putrane Maliarsi Bhregu, k;,, . { ,rrtlg:}h |,aro tlaharsi Ramapara.su. Mangkene caritane : ., .,i li:,i(iiiirr.1,:i lntt.l,iie putri Prabu Saryati, kagarwa Cya- i..,:i.f,. .,;r i.tii,l.1.. lri;sti3, iiclherihepok ing madyaning alas ce-i)i i li, .rria r...iririijtli iii;ia iie"^.i Sukat-rnya mbeneri lagi sesuci anat; ilr...-:ri::ti,rr iirra.,irhail llathala Aswin sekarone (Aswan-:" i: 1,,,,,i. ,;.,i, i, i-r roilii i:aselya:le Sang Dewi marang kakunge i,:i; :-iiiii.i:.,,,, tn{ialt it-tQ warna ! Sapa aranirc, ngendi pi-,. ..,...,.,:,., it.r; iir-!:.1i?(, :irr: :ttttttg Cheue bae ana ing madyaning,:.r,... ;.:..,.!i:.: t.r..,,A tt,iitigl?ei;t Si.pine ?/" Mangkono pandangune l<- r ::..,! t; ina ltaiaula ;r,1p Suhar-nya, rabinipun1,,it.; .: i i . n:.:,iit1 irtgitung adhedhepoh ing sacelal?ipun tlagaI I i.J t.. ..:,- : ,.(-), titangkono, ta ! Iya, iya ! Ingsun wis ..-.r-r.i,:, .,,1:,...!1rr.-...i,,:;,. ,riu .;i;r ,l"lle,s, L.-.aiL{il, btlhncna i-ang wis kaduk-,,{{-((.i,.r. (). riii:t [)tioi. tn"melas tetnen sira huwi ! Ingatase sira tll(riiud,a ittg t^,,irnc tur la1i ne(llteng turnaruna, hlu koiz "rriisi-iu kap;,t;itta iLrahmantt kL;riuh.Jirlst{ro. O, wanudya utama ! Eman te-rneriendaiiitzf! sttwarnanira, dene sira hepehsa laki priya tuwa hang wis bru 5isa aguu,e pantarcntira. Nini, becik tinggalen bae guru -baitjr"lck.ira. t n Lililia deu, lzenbcr ihi silahsiji, dadia gurlrlLkirtiru, iail lantttt bahal agawb pcmarenting atiniia". Lewi Sukatlllya : ,,Puhulun, kawuningana ! Nadyan guru-lalhi kawula s0rttoun hadulz uredha, nanging hawula sahlanghung! tres. na .lhateng panieneitga)iiputt. Kawula sampun boten badhe tuino- lilr dltateng [.tr4r11 srrnt, ngarltngahen satunggal hemawon, inggih fulai,arsi C),aut:na lttt;tika. Kawula saklanglzung tresna dhateng Sang lliahai>i. tnilutipmt tansth badhe tctep. nladhep mantep ct1 gi:ot lz ui o ti a t e iatii ll h at c ng p ani ene n ganip un " - I tlii
  • 4. :,, Batharatils.win : ,,Nini Dewi, wruh.anira,! Ingsun sakloroniki 1 dhukuning para dewa. Ingsun bisc ngenomahe manungsa kang vliskaduk *rgdho, nggawi kuwat wong han-g wis- ora bisa ngglawat,lan bisa nggawe bagas fiurnungsa hang rupane ora pecus. Iululanenini, tumuli undangen mrene guruJahinira, bakal ingsun enomahenganti padha karo ieiaha hang lagi umur 17 warsa, supaya bisa aga-we pamareming atinira". Dewi Sukannya ma[ur send.ika, banjur kondur menyang padhepokan. Sawise mratelakake ngendikane Bathara Aswin, SangDewi tumuli ngaturi Maharsi Cyawana tindak menyang satepiningtlaga.-sapraptane ing ngarsane Bathara Aswin, Sang Maharsi di-aturi slulup ing tlaga. Bareng Maharsi Cyawana wis ambyur ing ba-nyu, Bathara Aswin sakembaran tumuli nututi Sang Maharsi, telu-telune padha. silem ing tlaga. Ora antara suwe telu pisan padhamancungul bebarengan, banjur padha munggah menyang dharatan-Telu-telurre rupane padha baguse, padha mancoronging cahyane,padha dedeg pladege, padha enome padha ing sakabehe Telu ikuana siji kang ngendika marang Dev.i Sukannya : ,,Lah marc niniDewi, priya kang nedheng tumaruna telu iki pilihen salah-siii, endihang nedya sira dadehahe gurulakinira". Bareng priksa priya telu nedheng tumaruna kembar ing rupalan padhadene bagus njenthara tanpa ceda, Dewi Sukannya ru-oraripa ewuh-aya ing pamilih. Sang Dewi tumuli muja samadi nu-tupi babahar hawa sesanga, satemah banjur bisa priksa cethanetra-batine Sang Dewi, wuninga endi sing sajatine Maharsi Cle-wana, guru-lakine kang banget ditresnani. Mulane bareng milih,pamilihe ora kliru. - Ilangrnglsipat riredha dadi nedheng tumaryna, sfrnaning ru- -orapa:-ala.dadi bagus njenthara; szrlira kang pra.sasat wis bisa nggla-v;at dadi rnahh kuwat, agawe suka-renaning panggalihe MaharsiCyawana sarta nrareming panggalihe Dewi Sukannya Sawise nga-turatre panuwun marimg Bathara Aswin, Sang Maharsi banjur kon-dur menyang padhepokan didherehake Dewi Sukannya. 28. SANG HYANG ANANTABOGA. Dliturut.Mahabharata, Anantaboga (Naga Sesa) iku putrane 10?
  • 5. itl.; : i ;.+ " " :: ",,Maharsi Kaiyapa kang miyos saka Dewi Kadru. ?utrane:Dewi.iKattru iku akeh bangeL kabeh awujud ula (naga), kayata : 1 Naga Sesa (Anantaboga), 2.Naga Basuki,- 3 Naga prawata, 4 NagaTaksa; ka, 5 Naga Elapatra lan liyaliyane isih akeh banget. Ilaga Sesa (Anantaboga) sengsem ulah tapa-brata. Olehe mra-tapa pindhah-pindhah, kayata ana ing ardi Gandara, ardi Wadari,ardi Gohkama, ing alas Puskara, banjur ing ardi flimawat. Gen-turing kasutaparie Sang Hyang fu*tlqqga ndadekake karenaningpanggalihe Bathara Brahma. Ing sawijining dina Bathara Brahma rawuh ing pratapane Hyang Anantaboga, ngendika mangkene : ,,Putunings;un Anan- taboga ! Sengsemira laku tapa agawe suha-renaningsun. Mara sa-jarwaa, anggonira tapalbrata iku kanggo nggayuh apa ?!" Ature Sang Hyang Anantaboga : ,,Puhulun, kawuningana !Anggen hawuln mratapa p.unika, kajawi hangge nggayuh katen-trema4 hawula kapengin darbe lelabetan sae dhateng sesaminingagesang". Bathara Brahma : ,,Putuningsun Nagosesa ! Ingsun bangethacaryan midlranget aturira, anggonira kapengin najehake dhirikanggo pepadhaning ngaurip. Prayogane anggonira najehake dhi-rinira, enggonen gawe karaharianing sagung dumadi. E, putuning-sun ! Sira sumurup dhewe, jagad iki durung santosa af,ege, tansahgonjang-ganjing bae- Mcnawa sira pranyata kapengin gawe kara-harjaning sagung dumadi, jagad iki sdngganen, supaya santoisaadege". Naga Sesa . ,,Dhuh pepundhening sagung dymados ! Kawtla.sendiha ngestokahen dhawuh paduka. Mugi woniena hcpareng pa- duha tumunfena karsa numpangaken jagad puniha ing sirah ka- u)ula". . Bathara.,Brahma : ,,,Heh Naga Sesa ! Manjinga ing dhasaingpretalo, jagul iki bakal benghah hanggo Calaryira. Wruhanira NagaSesc / Amarga sira huwawa nyangga bdwana, mula sira bahal an-tuh nugXaha hang gedhene tanpa upatna". Na.ga Sesa tumuli ambies ing lemah ngarrbah ing papan karrgben-gkatr menyang dhasaring pratala, tumuli wiwit nyangga bumi1U8
  • 6. j ., ,,kirng kita enggoni iki. - r r Miturut iarita padhalangan, asal-usule Anantaboga mang-kene : Dewi Suyati kagarwa Anantawasesa Anantadewa Anantanaga nggarwa Dewi WasuNagatahala Anantaboga nggarwa Dewi Supr6ti Nagagini kagarwa Wr6kodara f, **ro "ggarwa Devi Ganggi Sarig Hyang A;rantaboga akahyanganing Sap taplttala, tegeselapi-sing burni kang kaping pilru Saniijan dununge ana ing sajroningbumi, :kahyangan- ing Saptapr.atala iku.endirhe padha bae. karoKaindran. Ga:wane Sang Hylng Anantaboga asma Dewi Supreti; pepu-tra Nagagini lan Nagatatn.ala. lJagagini kagarwa Wrekodara pepu-ha Antareja Sang Hyang Anantaboga iku darbe aji-aji Kawastrawam kangnjalari bisa mancala warna manungsa- Wungsungane Sang Hyang Anantaboga kasinungan daya gha- 109
  • 7. :-ti-U:rtarig banget ngedab-edabi Ing carita lakon Sumbailralaningmiatelakak", t Antareia -ngupaya bapa ing lumahing bumi di- "titugawani wlungsunganintl eyange, mulane dhewe-ke orabisa telesaening banyu lan ora bisa karasa panas dening gdni. Bareng wis sa-watara lawase olehe.mubeng-mubeng ana ing lumahing bumi ngu-paya sudarma, lakune Antareja tekan ing bengawan Gangga Du-madakan Antareja sumurup layon kumambang kendhang ingbengawan Ganggar.nangrng ora ngret! manawa kendhanging layoniku saparane tansah dietutake dening Gathutkaca salid ing geganaNalika samana Gathutkaca karo Antareja durung tepung, Cadi iyapadhadene durung ngreti yen kadang tunggal bapa seje ibu Layon kang keli.iku ora liya layone Dewi Sumbadra Kanthimaksud supaya kena ditakoni dgnunge kasatriyan Jodhipati, La-yon diuripake dening Antareja- Nahgng bareng layon wis uripmaneh, Antareja lagi bae nedya atetanya, dumadakan dijlogi Gathutkaca saka ing gegana, amarga dikira nedya ganggu-gawe ma-rang layone sumbadra. Antareja cancut tali wanda lumawan kro-dhane Gathutkaca, nangmg banjur dipisali dening Dewi sumbadra.Ya arrarga perang lumawan Gathtitklca iku kang njalari Antarejabanjur ketemu karo baPa. 29. BATIIARA BARUNA. Bathara Baruna (Tttaruna) miturut layang -Param ay oga putraneDewi Gangga, wayatre Sang Hyang Heramaya, buyute Sang HyangEning (Mriksanana silsildh I). Nanging miturut Mahabharata, Ba-thara Baruna putrane Maha:si -Kasyapa kang miyo-s saka DewiAditi (dadi kalebu dwadacaditya =, Aditya 12). Wondene DewiAditi iku putrane Sang t{yang l)aksa, utawa wayahe Bathera Brah-ma. (Mriksanana silsilah III). Layar.g-layang pakem padhalanga4,ora ana kang ngandharake asal-usule Bathara Baruna.. ,Layang Utt-arakanda mratelakake, Bathara Baruna dewa kang-kaleiu Caturlokapala (Lokapala 4: Indra, Yama,Baruna Kuwe-ra). Bathara Baruna nguwasani alaming banyu saisine, kahyanganeing dhasaring sr,modra. Garrvane sing sok kocap a^sma Dewi Diwi lan Dewi MitraPutrane sing kacrita mung loro, padha kasusra ing jagad, yaiku :110
  • 8. f. Urt.rri :Kasyqarga4, apeparab fr{afrarsi agr"iyu: S$e-Uatt harsi iki, hang rrdhahar dagtnge Asura Watapi, ng!4iu bI- nyune samodra nganti asat, ngendhakake ardi Windyd- iirpaya - ora sundhul tangit, lan kang. ngesbtake .Prabu Nahusa, njalari Sang Prabu kejengkang saka Suralaya.2. Maharsi Wasistha, Maharsi marcapada kang kineringan dening para dewa lan para raja, kang ginadhuhan Lembu Nandini dening Bathara Iswara, kang ngesotake lVasu wolu manjanma ing marcapada, kang pininta sraya dening Prabu Sembarana munggah menyang Suralaya scwan Bathara Surya nglama Dewi Tapati. Mosalaparwa mratelakake, ing sasedane.Prabu Kresna, tr?g&-ra Dwarawati kinelem tirta dening Bathara Baruna nganti dadisamodra. Bathara Bamna sok asung pitulung utawa pamrayoga macmgtitah ing marcapada, kayata :1. Natika Maharsi Ricika (ramane Maharsi Jamadagni utawa eyange Maharsi Ramaparasu) nglamar Dewi Satyawati puM- ne putri Prabu Gadhi Ratu ing praja iianyakawya, dipundhuti bebana iuda 1.000 kang ules abang lan kupinge kang sasisih padha awarna ireng. Bisane Sang Mahatlsi ngleksanani bebana iku arnarga saka pitulungarte Batirara Baruna.2. Naiika Rafnawrjaya ngirid wadyabala wsnera nedya ngrabasa Langka (Ngalengka), bareng tekan ing pasisir, tindake kan- dheg dening kepalangan samodra. Ramawijaya dirawuhi Ba- thaga Baruna, dipqringl pamrayoga supaya dhawuh Nambak samodra magng para wadyabala wanara, kanthi dipandhegani dening gegedhuging wanara ar-an Nala kang wiriasis ing baba- garr bangunan (putrane Bathara Hashi utawa Bathara Wiswa- kaiEa). Pamrayogane Bathara Bantrra diestokake dening Ra: mawijaya, samodrd kalakon ditambak dening para wanara, njalari Ramawijaya sawadyabalane bisa kaleksanan tekan ing 111
  • 9. I , _ . t . . ., -,., , ,, :i. iir : : :-. 30. BATHARA SAKRA, BATHARA MAHADEWAr.AN . .r, BATHARA ASMARA. ! Yen ing Mahabharata, Bathara Sakra iku peparirbe Bathara In-dra, Bathara Mahadewa jejuluke Bathara Siwah utawa BatharaSangkara. Nanging ing padhalangan, dewa telu iku kabeh putraneBathara Guru, miyos saka Dewi Umaranti. Yen miturut.layangParamayoga, ibune Bathara Sakra, Bathara Maha,lewa lan BatharaAsmara asma Dewi Laksmi. Kahyangan Bathara Sakra ing Jongruent, Bathara Mahadewaing Argapura, Bathara Asmara ing Mayaretna. 31. BATHARA GANESA. Bathara Ganesa (Ganesya) iku dewaning kawruh, kahyanganeing Glugutinatar. Miturut layang Smaradahana karyane Empu Dharmaja, Ba-thara Ganesa il:u putrane Bathara Guru miyos saka Dewi Uma,nanging ora kasebut ana ing silsilah. Bathara Ganesa iku dewakang asalira lan amustaka gajah. Layang Smaradahana mratelak-ake, sababe Bathara Ganesa asalira lan amustaka mangkono,mangkene: Nalika Bathara Guru pinuju mratapa, Suralaya ketekan mung-suh, yaik-u P-rabu Nilamdraka sawadyabalane. Miturut kayakinaneBathara Kamajaya, kajaba B.athara Guru, ora ana kang kuwawalumawan krodhane Prabu Nilarudraka. Awit saka iku, BatharaGuru kang nalika samana lagi manungku puja, linepasan jempa-ring -Pancawisaya dening Bathara (am njaya. - Gregah ! Arirarga ketamur jemparing PanCawisaya, BatharaGuru sanalika wungu lan mudhar tapa" nanging banjur duka tan,sipi rnararrg Bathara Kapajaya. Sarana netrane.kang angka telu,Bathara Kamajaya pinandeng mantheleng dening Bathara Guru.Bathara Kanajaya kobar salirane dening geni murub mangalad-alad kang metu saka netrane Bathara Guru, dadi lan s.edane. Ba- thari Ratih midhanget kakunge seda kobar, enggal-enggal sowaning padunungane Bathara Gum. Saka kaparenge Sang Bathara,bareng Dewi Ratih pmph, geni mubal maneh, urubing geni katon112
  • 10. -kaya astane Bathara Kamajaya ngawe-awe Dewi Ratih. SangDetsi i tumuli nggebyur ing geni, dadi lan sedane. Para dewa padha-matur ngrerepa maran$ Bathara Si*ah (Ba-thara Guru), karsaa padng pangaksama lan nguripake manetr ma-rang Bathara Kamajaya.lan Dewi Ratih. Nangrhg Sang Bathara oranayogyani. Karsane Sang Bathara, Bathara Kamajaya dumgnungaing atine para priya, Dewi Ratih ing atine para wanita, supaya p:uamanungsa bisa enggal bebrinahan. Sawise agawe kobaring salirane Bathara Kamajayasarta DewiRatih nganti padha tumeka ing seda, Bathara Siwah (Bathara Gu-ru) banjur kondur menyang kahyangan, pepasihan karo ingkanggarwa Dewi Umc. Para dewa, bareng midhanget Bathara Siwah wisl:ondur ing kahyangan, padha mrelokake sowan. Dewi Uma na-lika samdna lagi nggarbini, nalika priksa gajah titihane BatharaIndra kang gedhene kagila-gila, amarga saka wedine, banjur nje-rit sora. Bareng tekan ing titi-wancine, Dewi Uma mbabar pupu-tra mijil priya, salira lan mustaka kaya dirada, pinaringan asmaGanesa (Ganesya). Ya bayi Ganesa iku kang wzrsanane bisa nga-sorake yudane Prabu Nilarudraka kang nedya nggawe karang.abangSuralaya. Miturut katrangan kang kasebut ing wiwitane aaiparrikang ngripta Nlahabharaia Maharsi Wiyasa, kang dadipanitrane(juru-tulise) Bathara Ganesa. 32. DEWA BUCI. Dewa Ruci akihyailgan irg Telengsamodra. Xapriye silsilaheDewa Ruci, ora ana buku kangngandharakc. l Derila Euci up sinebut Denra Bajang, jalaran saka bangeteciliking salirane. Anehe, szmajan saliraire Dewa Ruei kena daraniciiik menthik, nangrng guwagarbarie ora sesak dilcboni Wrekodarakang banget gedhe-dhuwur salirane. Bareng wis ana ing sajroneguwagarbane Dewa Ruci, Wrekodara banget gumun-ngungunepriksa ing sajrone salirane Dewa Ruci isi srengenge, rembulan,lintang-lintang lan jagad saisine kabeh. : 113
  • 11. Manawa dicundhukake karo ngelmu ghnib, Wrekodara man- jing ing guwagarbane Dewa Ruci iku salaras karo unine isbat,wa- r"frgku manjing curiga". Ya ing wektu iku W5qk9@ra antlke we- jangan ngelmu ghaib saka Dewa Ruci. Canta lakon Dewa Ruci iku bangunan saka carita kang kdmot ing Mahabharata, yaiku caritane Maharsi Markandheya, darahe Ma- harsi Bhregu. Maharsi Markandheya manjing ing guwagarbane , bocah cilik (wong bajang). Ana ing guwagarbane bocah cilik iku Sang Manarsi priksa jagad kang kahanane padha karo jagad kang gumelar jembar iki, mawa kali sapirang-pi-rang, gunung-gunung, tlaga-tlaga, rawa-rawa lan liya-liyane. Kajaba saka iku, Sang Ma- harsi uga priksa srengenge, rembulan lan lintangJintang kang so- rote katon pating glebyar anelahi. Miturut layang Wedhapurwaka pupuh SINOM, carita lakon Dewa Ruci iku pralambange manungsa mangsah samadi. Mang- kene unine : : 1. T6lase kang pralampita, sasmiteng Sri Harimurti, pasal sapta anggupita, suraseng srat Dewa Ruci, ya Wr6kodara nguni, rikalane angg6guru, marang Pandhita Durna, aminta kang tir- ta wdning, iya iku sasmita mangsah samadya. 2. T6gtse Pandhita Durna, Yaiku s6dyaning kapti, awit Sdya- ning wardaya, iya dadi guntnacii, iku pituduh jati, atas saking a,,ma tuhu, tshima t6g€se tekad, barang karya kang kinapti, nadyan uwis ana s6dyanirrg wardaya.3. Lamuq nora kanthi tekad, utawa tan den lakoni, kabeh kar- kating parasdya, sayOktine nora dadi,. pama arsa samadi, arsa wruh ing nyatanipun, kahanan jro samadya, nanging:uthik angayoni, ydkti nora ,vruh rao&ne kang sanyata4. Wit gawat kaliwat-liwat, luwih rungsit luwih wGrit, marmanra Pandhita Durna, dennya tuduh Bayusiwi, dennya mrih toya suci, tin6datrken dunungpun, neng wana Tikbrasar-a, kapr& nah neng soring wukir, Candramuka iya ing Gandarnadsna.5. Pinurih anrlhungkaran?., anane kang wukir-wukir, wit nggone kang tirtamarta, neng guwa ngisoring wukir, luwih jro luwih wingrt, pilih janma kang sumurup, yaiku pradikany4 Tik- brasara kang wanadri, wana alas lire p6pGt6nging nala.114
  • 12. in:) -Sang - mU6t pati, inarmaiita satr: Bayusunu,l pamit kadan{e papat, mldsat kinipatken sami, pradikane -sira sang sudira brata. :" --. :15. Wus datan kewran denira, mrih sirna r6ncaneng kapti, golong- gilig tekadira, tan pisan n0dya ngunduri, kdnc6ng-adr6ng pa- ngesthi, tan tolih ing ngarsa pungkur, puwara Wrdkodara, anggObyur ing jalanidhi, lire iku iya pangrasaning cipta16. Wus kukut mar:jing pranawa, parandene ana maning, ban- cana kang luwih arda, kang bangGt ambObayani, yeku naga gGng prapti, nj6ngg€r6ng saengga gunung malang-malang ku- mambang, neng luhuring jalanidhi, kakarsana mangkrak nga- kak makikikan.t7. Wr6kodara duk tumingal, mzlras tyase k6k6s tis-tis, ngrasa yen n6mu b6baya, ingkang luwih mb€bayani, nging reh s0kunging kapti, sanadyan tumGkeng lampus, wus tan guming,sir ing tyas, pasrah mring kang murbeng pasthi, sigra tadhah ngaglah panggah ambr6gagah.18. Wawang ri sang llagaraja, sak6dhap wus prapteng ngarsi, kruraya manaut sigra, mring sira Sang Bayusiwi, mul6t suku kekalih, arsa ambanting mrih r"rbuh, nanging Sang Wr6ko- dara, panggah santosa tan kongkih, naga krodha angga ginu- b6d sadaya.19. K€mput puput prapteng jangga, Wr6kodara tan bisosik, saka- la eng6t manawa, datrbe wasiyat pr6mati, pancanaka k6kalih, dyan cinubl€saken gupuh, naga gdng kapidhara, uwal saking Bayusiwi, tan antara Nagendra t6rus palastra.20. Iku lire jro pranawa, duk durung tum6keng fuit g, 6ning t6- i6ngrng prana$Ia, ya paksih-ana kang dadi baniana ngg6- girisi, kang mrih badhari:rg pan6kung dene ta ingkang dadya" yaiku s6r0ngng kapti, nglumpuk t€mah mahanani uwasing21. Marmanta iineka naga goraya angg6girisi, nanging reh sang h?su brata, uwase wus den sayuti, tantara sima dadi, bangkit neng Gning ing ngriku, ginarr.bar Wr6kodara manjing t€- l0nging jatadri, apuwara tinGmonan Dewa Bajang.22. J8juluk Sang Marbudyengrat, iya Sang Hyang Dewa Ruci, t6-116
  • 13. g6se,iku:pang)asa, patAnon lan atma jati, tantara Bayuiiwi, manjing mring jro garbanipun, Sang Dewa Ruci yeka, panga- sa Wus manjing maring, jroning atma warangka manjing curi- ga.23. Sirna kang rasa paigr:rsa, wus jum6n6ng 6n6ng €rring, nanglng n6ng - ning jroning g6sang, durung n6ng - ning kang sajati, marmanta Bimasuci, duk arsa katr6m neng ngriku, Dewa Ruci tan suka, mangsuli ,,Kulup tan k€ni, lamun durung prapteng jamane antaha".24. Dene neng jro guwagarbd, Wr6kodara aningali, ponang cahya neka wama, wus nora pr6lu pinikir, marga iku kang dadi, ka- kekating hiwa-napsu, kukut neng jro pranawa, katingal ma- neka wami, nging wus mari nora padha angrancana.25. Malah maweh sdngs6ming tyas; sabarang ingkang kaeksi, mung karya lam-laming driya, nangrng yen- sajroning pati, neng kono korup maring, cahya kang asri narawung, tah wun tibeng b6baya, sasar tan mulya satiti, yen neng jroning pa- n6kung tan dadi apa.26. Marmanta Sang Wrdkodara, aneng kono t6nh6m aring, dene wus tanpa r6ncana, t6las pradikaning tulis, kang marna Dewa Ruci, dhuhdhuh babo sewayengsun, rasakna jroning driya, rungsiiing r6rasan ik!, Cen kacakup pamucunging pralarnpi- ta. 33. HYANG"ATUK LAN HYANG TEMBCRO. Hyang Tcmboro (Tembuni; Tamburu) kme_but ing silsilah llan Il, putrane Sang Hyang Ismaya (Semar). Nafiging rniturut -MaharsiMahabharata, Hyang- Temboro (Tamburu) iku puharreKasyapa kang miyos saka Dewi Wisv;a. Dadi, wayatre SangHyang Daksa, utawa buyute Bathara Brahma (Mriksanana sil-.-srlah III). Hyang Patuk uga puhane Sang Hyang Ismaya (Semar). na-nging ora kasebut ing silsilah. Hyang Patuk karo Hyang Temboroiku GANDHEK SAKEMBARAN, gandheke Bathara Guru. Gan-dhek iku abdining Ratu kang pagaweane nglantarake dhawuh, LLl
  • 14. cacahe mesthi loro (sakembaran). Yen ing kalangan militer, gan-dhek sakembaran iku mirib karo ordonnans, tarkadhang pake- capane digawe cara Jawa,redenas;, mulane ing thnah kajawan anatembung,rRedenas ing Slompretan". 34. WASU WOLU (ASTABASU). Wasu wolu utawa Astabasu iku uga jinise dewa, putrane Ba-thara Prajapati, utawa wayahe Bathara Manu, utawa buyute Ba-thara Brahma. (Mriksanana Silsilah IV). Asmane Wasu woiu, siji-sijine yaiku : 1 Bathara Dara, 2 Ba-thara Dmwa, 3 Bathara Soma (Candrama), 4 Bathara Aha, 5 Ba-thara Anala (Agxi), 6 Bathara Anila, 7 Bathara Pratyasa, 8 BatharaP.rabasa (Dvahu). Ing ngisor iki silsilahe Wasu wolu (Astabasu). Bathara Prajapati garwane 5, yaiku : I Dewi Drumah peputraWasu 2 : Bathara Dara lan Bathara Druwa.II Dewi Swasah peputraWasu 2 : Bathara Soma (Candrama) Ian Bathara Anila (BatharaSwasana). III Dewi Bata peputra Wasu 1 : Bathara Aha- IV DewiSandilya peputra Wasu 1 : Bathara Anala (Bathara Agni utawa Ba-thara Hutasa4a). V Dewi Prabata peputra Wasu 2 : Bathara Pratya-sa lan Bathara Prabasa (Dyahu). Mahabharata ora nyebutake garwane kabeh Wasu, nanging ka-beh Wasu disebutake putrane, yaiku : 1 Bathara Dara peputraDrawina lan Hutahawyaha. 2 Bathara Druwa peputra Bathara Ka-la. 3 Bathar.a -Soma (Candrama) peputra Warcas. Sang Warcasnggarwa Dewi*Manghar4 peputra Sisira, P1ala, Ramana. 4 BatharaAha peputra .Iyo_ui, Sanra, Santa lan Muni. 5 Bathara Anala (Agni,Hutasana) feputra Sang Kumara kang ugd apeparab Kartikeyqawit ginulawenthah dening Dewi Kretika lsp. Kadange Sang Kar-tikeya 3, yaiku : Sangka, Wisangka lan Negameya. 6 Bathara Anila(Bathara Swasana) pepuha Manojawa lan Awijhatagati rniyos sakaDewi Siwah. ? Rathara Pratyasa pepuha Resi Dewala. Sang ResiDewala apeputra Hyang Wrehaspati lan putra. putri siji (ora kocapasmane). I Bathara Prabasa (Dyahu) nggarwa kadange putriHyang Wrehaspati peputra Bathara Wiswakarma, dewa kang ahliing babagan bangunan (ahli tehnik) kang nggawe suyasa padu-118
  • 15. nungane para d6wa lan lrreta-kreta kaswargan. (Kadhaton Langka utawa Ngalengka iku uga gavreane Bathara Wiswakarma). ., Ing ngigor.iki silsilahe Wasu wolu (Astabasu). SISILAH IV : ASTABASU (WASU WOLU). Bathe Bmhma Jamsembmi Bathm W€haspati Put6tya KaaRas6ksa" wmara"Ya-tsa, kinu. Sma Ham n:ca4 Singa, bruwag,n. R6si Sukla (kei Krya, Uwa). PuWalikilya Deri Aditi lsp. Uma Ricika Juadagni F,uaprc oo*i"a (Pmuma). $--PflJlUut*r.y*r{ llisratama Battrm Kala Sma(Cudrua Wrhn*d ..Wrc f,lac_iaEi Awijn-atag:ti Jyoti Katilqia 119
  • 16. . Wasu wolu (Astabasu) ik wis tau nianjinma kabeh inginir-capada, awit saka dayaning SOT kang dingendikakake MaharsiWasistha. Mangkene caritane : - : Maharsi Wasistha kagungan Lembu Nandini peparinge (ga-dhuhan) BatharaIswara. Ing sawijining dina Wasu wolu sagilrwane padha aleledhangana ing marcapada, mriksani asrining alas Bareng olehe ameng-ameng mriksani kaendahaning alas tekan ing padhepokane Ma-harsi Wasistha, para lYasu lan guuwane padha priksa Lembu Nan-dini. Bathara Prabasa (Dyahu), yaiku Wasu kang angka wolu (kangtimur dhewe), ngendika marang Sarwane mangkene : ,,Nandinikagungane *ta/naii Wasistha iki, kaluwihane ana uarna loro, yaihu,opfroi : bka nganakake sawarnaning dhedhaharan lan uniuhan,i*o p"ntpeni raiapeni kang dikarsahahe dening Sang MaharsLKapindho: Manungsa hang ngombe puhane Nandini ora bisa da-di tuwa, enom terus ing salawas-lautase, tur umure bisa nganti10.000 u)arsa". Bareng midhanget kasiyating puhane Nandini kang banget ngedab-edabi, garwane Wasu Prabasa banjur matur : ,,Pakulun,hawuningana ! Wonten ing marcapada kawula darbe mitra sinara- wedi nama Deut Jiwati. Kowula kapengin sanget sageda Sang De- wi hasinungan umur ngantos 10.000 warsa, supodos anggen ka- wula memitran hciiyan piyambchipun saged katog. Awit saking puniha, panyuwun kawula, mugt wontena hapareng paduha kar -* nsolop (nclhustha) Nandini punika, badhe hawuia suhakahen ilhaing- Dewi,Jiwati, supadg piyambakipun saged ngombe pu-han!pun|. : Arnatga sinurung dening panggatih kasok tresila, WasuPrabasa ([vairq) karsa minangkani panyuwuning garwa. Arvitsaka iku Wasu Prabasa tumuli ngajak kadange pitu ndhusthaNandini, nedya .lipasrahake m?lrang Dewi Jiwati. Nangiugkarsane para Wasu nChustha Nandini ora kaletksanan, jalarankonangan dening kang kagungan- Para Wasu padha di-SoT-akebakal manjanrira ing marcapada dadi manungsa dening MaharsiWasistha. Wasu wolu padha matur ngrerepa nyuwun pangaksama720
  • 17. maraqg.Maharsi Wasistha, utawa padha.nyuwun kaenthengan aja nganti lawas olehe dadi manungsa ana ing mareapada. Pangre- repane para.Wasu,_ denu_rg Sang Maharsi diwangsuli mangkene :.,,Jengandiha ihghang 7 boten lami dados manuhgsa wontening marcapada, jalaran dosa jengandika boten agmg. Namung Sang Prabasa hemawon inghang badhe lami manjanma ing marcapada,aait punika ingkang dosanipun ageng piyambah, ajah-ajah ndhus- ta Nandini, kangge mituruti panyuwuning garwa2. SOT-e MaharCI Wasistha katemahan temenan, para Wasupadha manjanma ing rnarcapada hlantaran dadi putrane PrabuSantanu, miyos saka Prameswari Dewi Gangga. Sang Dewi sabentaun peputra siji, miyos kakung. Nanging saben Dewi Gangga pe-putra, jabang-bayi tumuli dibuwang dening Sang Dewi ingbenga-wan Gangga dina iku uga. Mangkono iku nganti puha kang angkapitu. Bareng peputra kang kaping wolune, Dewi Gangga seda kun-U*6.(seda nalika nglairake putra), nanging jabaag-bayi lestariurip. Ya jabang-bayi iku kang pamburine sinebut Dewahrata uta-wa Resi Bhisma, panjanmane Wasu Dyahu utawa Prabasa. ResiBhisma iku yuswane dawa banget. Miyose barakan traro MaharsiWiyasa (Abhiyasa), sedane ana ing sajrone Bharatayuddha. Mitumt Adiparwa abasa Jawa-kuna, Wasu wolu iku putraneBathara Dharma. Bab iku kacetha ana ing ukara kang uninc mang-kene : ,,Hana Sang Astabasu ngaran ira, dewatdnak Sang HyangDhanna, patunggalan i ngarairira Sang Dhara, Sang Dhruwa, SangSoma, Sang Apah, Sang Anila, Sang Anala" Sang hat5langga,Sang habhasa". Tegese .: ,,Ana kang sinebut Aslabosu (Wasu wo-tu); bara dewata putrcne Scng liyang Dhanna, oimane siji-sijineyaiku : Sang Dhard, Scng Dht{twa, - - - - - - : - lan +baqjrlre. Asma-asmane (ejaannya) rada beda karo kang kaseUtlt ing dhuwur. 35. BATHARA KARTIKEYA. Bathara Kartikeya, Mahasenapatine wa<iyabala riewa, ugaajejuluk Sekandha, Mahasenq Guhq Agniputrq Badrasenq gar-wane asma Dewi Dusena, putrane puhi Bathara Prajapati. tzl
  • 18. Asal-usule Bathara Kartikeya, mriksananh silsilah IV. Won-dene dumadine Bathara Kartikeya, mangkene caritane : Kacarita para dewa tansah pzidha memungsuhan karo paiaasura. Saben-saben perang, para dewa mesthi kasoran, njalariprihatine Bathara Indra. Awit saka iku Sang Bathara mratapa anaing pagunungan Manasa, supaya samangsa dumadi peperangan ma-neh bisa ngasorake para asura. Sajrone lagi ngeningake cipta, Ba-thara Indra miyarsa swara sesambate wanudya mangkene ; ,,Sapasing bisa asung pitulung marang aku, ahu gelem diiodhohahe karopriya sapa bae"- Bathara lndra mudhar tapa, nuli lumayu ngener pinangkaningSwzrrzr; wasana priksa wanudya lagi rinodapaksa dening AsurarajaPrabu Kesin. Kanthi maksud nedya ngrebut wanudya kang rinoda-parsa, Bathara Indra pancakara lumawan Sang Asuraraja. Wasan-ane Sang Asuraraja keplayu, lan Bathara Indra tumuli nyedhakiwanudya mau. ,,Sira iku sapa, lan kapriye mula-buhane dene nganti tehaning leene ?" Mangkono pandangune Bathara Indra. Wanudya : ,,Pukulun, kawuningana ! Kawula putrinipunSang Hyang Praiapati, nama kawula pun Dusena. Dumugi kawulaing papan punika, jalaran kadhustha dening Asuraraja hala waupunilza. Pukulun, manawi wonten hapcreng padukg wontena harsapaduha niodhohaken ,bcwula lzalil;an priyt inglzang teguh timbulsekti manciraguna, ingkang setya bahti dhateng Bathara Brahmo.saha inghang saged ngasornken para dewa, para asura, yaksa, raseh-sa, manun_gsa, datiya ian_para nagq. Dalasan.paduha piyambah ugikasoran, iarta temah hcwula punika sggeda hiangrdh Ttibawana". Midhanget ature wanudya mangkono iku; Bathaia Ind:alegeg ing panggalih, pangudasmarane : ,,We, hla ! Kegedhe,n pang-gayuh temen wanudya ikt ! Midera ing Tribawdna, mangsa anaapriya hang hahanane haya - - - - - -". Durung nganti rampung pangudasmarane Bathara Indra, du-madakan panjenengane priksa Hyang Bagaskara jumedhul saka sa-i,urining ardi Windya; or4. antara zuwe Hyang Candra katon man-L22
  • 19. jing ing dewaning,rina, nuli Hyang Agni lumebu ing kalangane Hyang Bagaskara lan Hyang Candra. Sawise terang pamriksane marang-bab iku, Bathara Indra tumuli nganthi Dewi Dusena mung- gah ihg kretanedya sowan Bathara Brahma: ,,Puhulun, sinten priya linanghung inghang pantes dadex io-dhonipun wanudya punika ?" Mangkono ature Bathara Indrama-rang Bathara Brahma. Bathara Brahma : ,,Heh-Indra,-wruhanira ! Kumpule Surya-Candra - ASni bakal nialari laire piya pinuniul .ing 1ribawanasarta dadi senapatine para dewa wadyabalanira. Ya priya ihu hangbakal menglzu st Dusena". Sawise midhanget sabdane Bathara Brahma, Bathara Indrabanjur nganthi Dewi Dusena manggihi Resi 7 kadhawuhan nggawesesaji, dipandhegani Maharsi Wasistha. Bareng geni sesaji wis mu-rub, Bathara Adbuta (Anala, Pawaka, Agni) oncat saka kalanganeBathara Surya lan Candra manjing ing sajrone geni sesaji. Sapari-purnaning sesaji, Bathara Agni miyos saka geni sesaji, priksa paragarwane Resi 7 kang banget sulistya irrg wama. Bathara Pawaka(Agni) kandhuhan brangta, wasanane banjur nandhang gandrung-gandrung kapirangu marang para garwane Resi 7 iku. Kanggo pang-iipuring brangtane kang saya ngranuhi, Bathara Agni banjur ade-dunung ing madyaning alas Citrarata. Kacarita Dewi Swata putrane putri Sang Hyang Daksa, banget gandrun-g rurrang Bathara Adbuta (Agni), rranging durung kapa- dhan ing sih- Sang Dewi piksa yen Bathara Agni gandrung maftmg garwane para -Resi. Amarga sinurung ing panggalih gandrung, Dewi Swata mancala wama Dewi Siwbh garwane Resi Anggira, L,anjuriindak menyang alas Citrarata ner-nord Bathara Agr:i. Bathara Pa- waka-banget suka-rena kerawuhan garwani,rg Resi kang banget diimpi-impi. Sarehning sakarone padhadene nawung gandrung, BatharaAgni karo Dewi Swata kang memba l{urna Dewi Siwah tumuli padha ngleksanani napsune asmar& Sawise kaleksanan sedyane, Dewi Swata banjur mancala rilama manuk, nuli mabur, mencok Lng satepine sendhang Keneana kang dumunung ing pun- cake ardi Pethak. IVianine Bathara Agni dicemplu;igake ing sen- dhang Kencaira. iu(angkono ing sahanjure, sarana mancala wama 123
  • 20. garwEne para Resi genti-genti, Dewi Swata saben dina lambang- sari karo Bathara Agni, lan sarampunge lambang sari, Sang Dewi mesthi tumuli maricala warna peksi lan banjur mabur menyang sendhang Kencana nyemplungake manine Bathara Agni. Nanging Dewi Swata mmangsa ora bisa mancala warna Dewi Arundati garwane Maharsi Wasistha, arnarga saka bangeting setya-tuhu lan baktine Sang Dewi marang kakunge. Dadi, Dewi Swata mttng bisa memba wama garwane Resi 6, mulane ya mung kaping 6 olehe lambang-sari karo Bathara Agni, lan uga kaping 6 olehe nyem- plungake mdni ing sendhang Kencana. Bareng wis tekan ing titi-wancine, mani-mani kang dicem- plungake ing sendhang Kencana dening Dewi Swata dadi bayi priya kang wis ngasta jemparing pamunahing Asura -lripura Bayi priya iku mawa mustaka 6, netra L2, kama 12, asta L2, sampeyan 12, nanging mung asalira 1 lan ajangga l-. Mustaka 6 iku sing siji wujude kayd sirah wedhus. Ya bayi priya iku kang pam- burine dadi I{ahasenapati Suralaya kang luwih dening teguh-tim- , bul sekti mandraguna, apeparab Bathara Kartikeya, Sekandha, Guha, Mahasena, Badrasena, Agniputra. , Ing sawijining dina Sang Sekandha (Kartikeya) nggereng sora nganti ngoregake Tribawana, agawe giris-mirise para dew4 para manungsa-, paia naga lan sagunging kutu-kufu walang ataga- Naga Citra larr Eralvata, arnarga saka bangeting kagete nganti nggronjal, banjur metu sakaNagaloka ngener pinangkaning swnra Bareng cedhak kgo Sang Sekandha Naga Citra lan Erawata tumtili di. saut lan tems dicekel ing t4ng*ar.kiwa-i;engen, n!ji. Naga-loro iku dadi sanjatane Bathara Selandha ing salawas-lawase- Astand tsatharh Sekanriha 12 iku kang 2 ngasia Naga Citra lan Erawata, p ngasta cempuliirg gedhe, 1 ngasta sanjata pinetha jago acengger abang, -2 ngasta kalasangka (Slompret saka sumpil samo dra); wondene asta liya:liyane ana sing dgasta trisula gada, nang- gala, kunta utawa alugora Manawa pirruju k-rodha, Agniputra kang apeparab Iiartikeya ilan musus astane loro kang njatari anate prahara gedhe sing kuwawa mbuncang sawarnane barang kang katrajang. Nitik sesipatan lan kaluwihat,e Sahg Agniputra Kar- tikeya, kaya ora angel nglebur Tribawana.124
  • 21. jata Bajra, Sang Sekandha nandhang kanin, butul jajane terus tem--bus ing walikate, nanging ora njalari sedane. Dumadakan saka ingtatune Sang Sekandha, ana prajurit metu asikepsanjala gada kanggedhene kagila-gila, mrepeki Bathara Indra. Ya prajurit iku kangsinebut Wisika. Amarga kawasesa dening panggalih giris-miris pi-narpekan Wisika karo ngagagi gada, Bathara Indra gugup pang-galihe, banjur nungkul lrrarang Sang Sekandha, pangandikane :,,Dhuh Sang pinunjut ing jagad ! Sarehne ingsun wis rumangsahasoran lumnwan sira, Suralaya ingsun pasrahlahe- Sira iumenengaSurapati, ngayoffwna para dewa. (Sura : dewa. Pcti = ratu. Sura-pati = ratuning dewa)". Sekandha : ,,Puhulun, anggen padulza masrahahen Suralaya,amargi paduka hawasesa panggalih giis-miris mriksani hasehtensaha huwanen kawula- Nanging hawuningana ! Ratu punika botencehap namung abandha kasehten saha huwanen. Marawi Ratuanggenipun nt, anata praja namang alandhesan haselzten lan lzu-u)anen, para lzawula purunipun manut-miturut amargi hawasesaraos ajrih. Nagari katingalipun inggih tentrem, nanging tentremi-pun tentrem - tintrim, scnes tentrem-jenjern. Ingkang wigatos, ratupuniha kedah ambele utami saha washitha, supados suyudipunpara leawula lair-batos, nagari tata-tentrem sayektos. Awit sahingpuniha puhulun, paduha prayogi lestantuna jumeneng Surapati.Wondene hawula, manawi wonten kapareng paduka, namung lea-pe.ngin rumehsa dharnpar paditha sarana kasekten saha kuu,anenhawula". Bathara Indra : ,,8, Sekandha ! Aturira ihu mraciltnani lu-huring budinira lan agunging jiwanira. Maizawa sira lair-batin wis =rila orq haaengin rygratoni Suralaya, ingsun m;tund parnraycga-nira, anggere sira nyaguhi dodf Mahasenapati manggedheni wa-dyabala dewa". Sekandha : ,,Pukulun, lair-batos hawula rila-legawa paduhalestantun ngratoni para dewa. Kawula prasetya nedya mbrasthasadaya lelethehing bumi gelah-gelahing jagad ingkang ganggu-dc-mel tata:tentreming praja saha ndamel sangsaranipun para lea-u)ula". Sawise midhanget prasetyane Sang SekanCira, Bathara Indrangalungake sangsangan senapati prajurit dewa, gaweane Bathara126
  • 22. Wiswakarma, ing janggane Sang. Sekandha, nuli Bathara Rudramaringake kabeh panguwasane. Amarga nampa panguwasa sakaBathara Rudla, Sang Sekandha sok-- sin-elgt putrane BatharaRudra. Sang Sekandha (Mahasena, Kartikeya, Guha, Badrasena,Agniputra) Mahasenapatine prajurit dewa, agem-agemane sarvuajingga, rnanawa mangsah yuda nitih kreta mawa dludag kang pun-caking dhandhane aciri pepethan jago 4bang, tinon saka mandrawakaya ubaling dahana samwartaka (geni kiyamat kang mbrastha ja-gat). Sarana pineleng ing cipta, Bathara Indra nimbali Dewi Dusena, yaiku wanudya kang rinebut saka regemane Asuraraja Kesindhek bi5,en. Bareng wis prapta, Dewi Dusena didhaupake karo Ba-thara Kartikeya (Sekandha). 36. CINGKARABALA LAN BALAUPATA. Cingkarabala lan Balaupata iku dewa loro asipat raseksahernbar ing rupa lan abusana padha, putrane raseksa Gopatama,kadange Lembu Nandini titihane Sang Hyang Jagadnata. Kanthi asanjata gada kang gedhene kagila-gila, Cingkarabalalan Balaupata njaga lawang Suralaya.kang diarani lawang Sela-inatangkep, yaiku lawang saka sela (.vatu) kang bisa tumangkep(turnutup) dhewe. Manawa ana titah ing marcapada tanpa idinkang absah kumawani nedya ma:rjing Suralaya, Cingkarabala lanBalaupata wenang ngalang-alangl lan mbalekake. Manawa kangdidhawuhi bali ora mraduli, mesthi banjur dikroyok dening Cing-karabala karo Baiaupata. Yen perange cingkarabala lan Balaupatakasoran, igpuli lumayu ngaturi pnksa marang Batbara Gunr, de.ne lawangselamatangkep banjur tumutup dhewe. Sawise Sela-matangkep tumutup,.manawa titah kang saka marcapada iku. bisambukak, iya bisa kaleksandn sedyane manjing Suralaya- 37. BATHARA ANGGAJALI. Bathara anggajali iku putrane Bathara Ramadi utawa Batha-ra Ramayadi, dene Bathara Ramadi iku putrane Bathara Rama-prawa, wayahe Sang Hyang Ening, utawa buyute Sang HyangWenang. Bathara Anggajali ngganva Dewi Sakka putrane putri L27
  • 23. Prabu Sarkil Ratu ing, iragara Najran, peputra Jaka Sangkala uta-wa Aji Saka. (Mriksanana silsilah I). Bathara Anggajali tan grtt a.a Rlmadi iku dewa kang pa-karyane nggawe gegaman kanggo para dewa, mulane sakaroneuga sinebut Empu, yaiku Empu Ramadi lan Empu Anggajali.Amarga dianggep gedhe lelabuhane, Empu Anggajali ginanjar na-gara Surati dening Sang Hyang Jagadnata, banjur jumeneng Ratuing nagara iku ajejuluk Prabu lwaksa. Nalika Sang Hyang Jagadnata keplayu saka puncake ardiTengguru linud manuk dara mawa wisa, kang dumadine sakamukjijate Nabi Ngisa, tindake ngidul-ngetan. Bareng tekan ingBali, Sang Hyang Jagadnata inbalek mangulon, leren ana ing pu-lo Jawa ing puncake wukir l{ahetrdra kang saiki diarani tsunungLawu. Ana ing puncake gunung Mahendra Sang Hyang Jagad-nata yasa kahyangan kaya ing puncake ardi lTengguru, diaranikahyangan Argadumi lah u tawa Jonggringsiaka. Prabu lwaksa, bareng midhanget pawarla yen Sang HyangJagaCnata jengkar saka puncake wukir Tengguru akahyangan ingardi Mahendra, tumuli masrahake nagara Surati marang ingkangputra (Aji Saka), banjur dadi dewa maneh nusul Sang HyangJaqadnata. Sapraptane ing kahyangan Argadumilah, Empu Ang-gajali (Prabu h,.aksa) didhawuhi dening Sang Hyang Jagadnata,ndikakake gawe gegarnan maneh bebarengan karo Empu RamaCiana ing puncake gunung Candramuka kang saiki cliarani ardiI,lrapi. Kocap Aji Saka, sawise sawatara taun jumeneng Ratu guman-ti kaprabone ingkang rarna, nagarane dibroki dening mungsuh.Aji Saka keplayu, lolos salta kadhaton Surati manjing alas. -Anaing madyaning alas, Aji Saka ditemoni dening ingkang rama EmpuAnggajali, didhawuhi mratapa ana ing pulo Jawa. 38. WIDADART. Asmane para widadari akeh kang kasebut, ana ing layangMahabharata utawa in6 layang-layang liyane, nanging ora dipra-teiakake asal-usule.128
  • 24. Para widadari kang kasebut ing Mahabharata sing cetha sil-silahe, kayata iI. Putraneputii Bathara Biahma; yaiku : 1 Dewi Urwasi, 2 De- wi Purwaciti, 3 Dewi Sahajanya, 4 Dewi Menaka, 5 Dewi Wiswaci,6 Dewi Gretaci, 7 Dewi Laksmi.II. Putrane putri Sang Hyang Daksa kang kagarwa Maharsi Ka- syapa 13 cacahe (Mriksanana silsilah III).III. Putrane putri Sang Hyang Daksa kang kagarwa Bathara Dhar- ma l-0. (Mriksanana carita angka 26).ry. Dewi Tapati, putrane putri Bathara Surya, kagarwa Prabu Samwarama (Sambarama).V. Dewi Arusi, putrane putri Sang Hyang Manu, kagarwa lr{a- harsi Cyawana. Para widadari kang ora kasebut sarasilahe, kayata-: 1 BathariParwati, garwane Bathara Wisnu. 2 Bathai Saci, garwane BatharaIndra. 3 Para garwane Bathara Prajapati, yaiku kang apeputra Wa-su 8 (Mriksanana carita angka 34). 4 Dewi Siwah, garwane WasuAnila (Swasana),lsp. Tarkadhang ana widadari kang dipratelakake sarasilahe(asale), nanging ora disebutake asmane, kayata : 1 Garwane bangHyang Daksa, mung dipratelakake mijil saka racikan sampeyanekiwa Bathara Brahrr,a- 2 Ganvane 4/asu kang angka 8 (Wasu Pra-basa utawa Dyahu) mung dipratelakake kadange Wrehaspati 1pu-trane Maharsi Dewala, wayahe Wasu Pratyasa). Miturut carita padhalangan, musthikane para widadari iku anacacahe 7, yaiku : 1 -Dewi Supraba, 2,Dewi Tilottarna (Jawa-anyar : W-ilutama),3 Dewi Warsiki, 4 Dewi.Gagarmayang, S DewiIiim-irim, 6,Dewi $qrendr-a,.7 Dewi Tunjungbiru; (Dewi lrim-irimuga. sinebut Dem Lengleng Mulat). Ya widadari 7 iku kang nggo-dha Arjuna nalika uratapa ana ing wukir Indrakila apeparab Ba-gawan Ciptaning (Mintaraga), saka dhawuhe Bathara Indra. Manawa ing niarcapada ana titrh kang Cikuwatirake deningdewa, kinira bakal ngunggahi Suralaya ngrebut panguwasaningdelva, lumrahe digodha dening widadari saka dhawuhe BatharaIndra (yen ing padhaiangan saka dhawuhe Batlrara Guru), murih t29
  • 25. ora kaleksananing sedyane. Kayata :1. Asuraraja sundha lan upasundha (putrane Asuraraja Nikum- ba, wayahti Prahrada utawa buyute AsurarajaIliranyakasipu, ya canggahe Dewi Diti utawa warenge Sang Hyang Daksa, ya kaprenah udhegudlieg karo Bathara Brahma), digodha widadari Dewi Tilottama saka dhawuhe Bathara Indrq amar- ga nedya ngrabasa Suralaya. Wasanane Sundha lan Upasundha mati sampyuh amarga rebutan Dewi Tilottama.2- Prabu wiswamitra Ratu praja Nikunja, sawise ora kaleksanan sedyane kapengin ngrebut Nandini kang dipiyara dening Ma- harsi wasistha (mriksanana carita angka 14), banjur mratapa. Amarga kinira kapengin nguwasani Suralaya, ginodha dening widadari Deui l{enaka saka dhawuhe Sang Hyang Surapati (Indra.) Amarga nggodha Prabu Wiswamitra, Dewi tr{enaka nggarbini, mbabar putri kang diopeni dening Maharsi Kanwa sintrng asma Sakuntala. Ya Dewi Sakuntala ikrr kang pam- burine kagarwa Prabu Dusmanta, apeputra Rharata Tirah ing marcapada (manlngsa. wanara utarva raseksa) anakang ditrimani widadari dening dewa, kayata : 1 Resi Gotama di-trimani Dewi 4lindradi, 2 Subali ditrimani Derri Tara (pamburir:ebanjur kagarrva Prabu sugriwa), 3 Dasamuka ditrimani Dewi Tari,4 Kumbakar.na ditrimani Dewi Iiiswarri, 5 wibisana ditrimani De-wi Triwati, 6 Indrajit ditrimani Dewi Indrarum, 7 Seta (rajapu"raWirattra) ditrimani Dewi Kanekawati. Widadari kang alaku murang kasusilan, ana kang amarga di-SOTake dening Resi banjur malih warna awujud kewan utawa ba-rang, nangiog wasanarre iya banjur ruwat awujud widadafr maneh,kayata :1. Dewi Adrika awujud iwak, ruwate awujud witiadari maneh, bareng wis nglairake bayi dhampit amarga nguntal mani (ka- rnane) Prabu Wasu. Ya bayi dhamprt kang dilairake Dewi Adrika iku kang pamburine asma Prabu Matsyapati (Ratu Wiratha) lan Dcrv! Durgandini (Gandawati, Sayojanagandi, Satyawati), kang yen ing padhalangan sinebut Rara Amis Dewi Durgandini (Rara Amis) ing sakawit kagarwa Sang Parasara peputra Sang Wiyasa (Abiyasa); pamburine kagarwa130
  • 26. Prabu Santanu, peputra Sang Citragada lan Wicitrawirya.2. Dewi Windradi, garwane Resi Gotama, sawise apeputra telu yaiku Dewi Anjani, Subdi 1an Sugriwa,:tindake kang murang kasusilan karo Bathara Surya kepriksan (dingreteni) dening kakunge (Resi Gotama). Awit saka iku Dewi Windradi disab- dakake.dadi TUGU dening Sang Resi, Ian Trgu iku banjur diuncalake dening sang Resi tiba ing madyaning alas laladan nagara Langka (Ngalengka). Pamburine, bareng ing Langka ana perang gedhe, Trgu iku dadi gegamane Patih Anila (pa- tihe Prabu sugriwa), diangkat lan dikeprukake ing dhadhane Patih Prahastha. Patih Prahastha sanalika palastra, lan Tugu badhar dadi widadari Dewi lVindradi, banjur kondur menyang Kaindmn.3. Dewi Tilottama (Wilutama) awujud Jaran sembiani. Natit<a Bambang Kumbayana saka Atasangin menyang Pancala, ne- dya ketemu karo mitrane kang wis jumeneng Ratu yaiku Pra- bu Drupada, lakune kepalangan samodra. Sang Bambang pasanggiri : ,,Sf;eg sapa Lisa nyabrangahe alzu tekan hg pasi- sire praja Pancala, yen WADON dadi bojohu, yen lanang dadi mitraku sinarawedi". Lagi bae rampung olehe ngucapake pasanggiri, dumadakanmak jleg ! Ana jaran sembraai WADON niyup saka awang-awangbanjur ngadeg karo mbengingeL-mber,gingeh ana ing sangarepeSang Bambang. Jaran WADON tumuli DTTUNGGANGI deningbambang Kumbayana, ngener nagara Pancala Bareng wis niyupana ing pasisire nagara Pancala, jaran sembrani nglairake bayi kangpamburine +inebut Aswatama- Bayi diemban dening Sane.Kul;Loy*u. Amarga -ktrwatir manawa biyi ngant=i diarani ,,pak jaran"-ciening wong.wong kang kepethuk aira ing dalan, jarar, sembrani,likon lunga dening sang Kumbayana. Nanging jar-an Selnbrani we- tumtintur tutwuri baegah pisah karo Sang ?T!*g t*^tu1, saka iku, jaran sembrani- bojoue. Awitamarga ruErangsa wis daditunruli dijemparing dening sang Kumbayana, sanalika badhar dadiwidadari Dewi wilutama, banjur kondur mcnJ ang suralaya. Widadarikangmur.angkastrsilan,bisacilakaamargadi-So.f.ake dening manungsa (resi). Nanging kosok-baline, manungsa kang 131
  • 27. murang kasusilari utawa ora netepi janji, uga bisa nemu cilaka de-ning SOT-e widadari. Tuladhane : : Ing lakbn .st*tu dijejuwing" dicaritakake : samba gerahngengleng, amarga gandrung-gandrung kapirangu marang DewiAgnyanawati, prameswarine Prabu Bomantara Ratu ing Trajutris-na. Sajrone Samba lagi ngalamun manggalih Dewi Agnyanawatilan ngupaya reka bisane kalakon tetemon karo Sang Dewi duma-dakan kerawuhan widadari Dewi wilutama(Tilottama). Tanpa ka-wruhan sangkane, ujug-ujug Sang Dewi jumeneng ana ing ngarsaneSamba, banjur ngenilika saguh njujugake menyang nagata Tlaju-trisna, anggere Sang Samba tindake tansah ana ing ngarep lan ba-bar-pisan ora kena noleh mamburi Sawise Samba mratelakake ,rsaguh ngestokake" ngendikaneDewi Wilutama, sakatcne banjur manjing ing urung-urung sajro-ning bumi kang minangka dalane menyang nagara TrajutrisnaTindake samba ana ing ngarep, Dewi wilutama tut uuri. Dutila-dakan mak byar ! Samb: kaget lan gumun, amarga ujug-ujugpriksa sorot gumebyar madhangi dalan (urung-urung ing sajroningtumi), pinanghane saka buri- Amarga kapengin priksa barang apasing .sumorot madhangi marga, Samba tumuli nolih mamburiSaya banget gumun-ngu,rg,r.r" Samba, bareng prilisa widadari De-wi wilutama salirane NGLEGENA (wuda blejed), luwihluwih na-lika ptiksa yen kang sumorot madhangi marga iku badhonge sangDewi. (Badhong = pawestren, pawadonan, Indonesia : alat vitat/kelarnin wanita). .BarengpriksaSambanolihmamburiDewiWilutarradukatan sipi. Supitutt, amarga Sang Dewi banget kelingseman -Kapindhone, amarga piwelinge (ngendikane) ora diestokake Amarga;;l;-;""t"tirig iutane, Dewi Wilutama ngendika mangkene,,Jengandiha nemk piweling huta. Awit sahing punika, manghewonten ing tamcn TTajutrisna, ing sclebetipu.n iengandika sawegpepasiian kaliyan Oewii agnyanawati. badhe keprihsah habu Bo-mint,ra ingkang njalari jengandiha dumugi ing seda dipun-ieiu wing". 132
  • 28. 39. TIBTA AMRETA. Tirta = banyu. A.= ora. Mreta = mati. Tirta amreta = banyukang njalati ora kbna ing pati, kang marakake kalis ing phti, lu.mrahe diarani banyu pangufipan. Para dewa padha kalis ing pati, amarga ngunjuk tirta amreta.Bisa ketaman ing lara, nangrng ora bisa nganti tumeka ing palastra.Nanging miturut layang Smaradahana, Bathara Kamajaya (lanDewi Ratih) turneka ing seda, amarga kobar dening dahana kangmijil saka netrane Bathara Guru kang angka telu. (lt{riksanana ca-rita angka 25). Miturut Adiparwa ing perangan Samudramanthana, tirtaamreta iku pinangkane saka Ksirirrnawa, tegese saka samodrapuhan. Tembung ,,ksiramawa" = ksira (puhan) * amawa (samu-dra) = samodra puhan. Panjupuke tirta amreta, sarana samodra puhan iku dikebur (diudhak, diadhuk, sing ngebur para sura lan asura (para dewa lan daitya), kang dienggo ngebur gunung Man- danr saka puio Sangka kang ing jaman saiki diarani nagara Srilang- ka. Sing mbedhol gunuug Mandara saka pulo Sangka lan nggawamenyang Ksirarnawa yaiku Sang Naga Sesa (Anantanaga). Sawiseana ing Ksiramawa, gunung Mandaia disangga dening Akupa (ra-tunirg bulus), supaya ora ambles ing samodra. Kanggo cekelanepara dewa lan para daiiya kang nedya ngebur Ksirunawa, gu-nung Manda,ra iku kudu didokoki cekelan; wondene l..ang mi.nqngka cekelane para dewa lan daitya yaiku pethit lan siraheNaga Basuki. Naga Basuki nggubed puncake gunung Mandara, ban-jur pethite dienggo cekelan para dewa, sirahe dienggo cekelan pa-ra daitya. Supaya gunung-JIandara iku adege tansah_jejeg, cramoyag-mayig iun or{ bisa mumbul, kudu mawa tetindht}1.-Won-dene iang minangka tetindhihe, Bathara Indra lenggah ana ingpuncaiie. Sa$dse samekta ing sakabehe, para dewa kang ngasta pethiteNaga Bas.rki lan para daiEa kang nyekeli sirahe, banjur padhageniigenti narik, sa.temah gunllng ltfandara iku obah ngiwa-ne-ngen, njalari banyune samodra puhan iku kocak rnawalikan. Ba-reng olehe ngebur wis sawatara suwene, para dewa lan para daityapadha entek kekuwatane. Bisane rnbanjurake pangebure, sawise 133
  • 29. a padhadiiseni kekuwatan dening Bathara -Nara;and(Wisnu) Ora antara suwe ana rembulan asorot sewu metu saka dhasaring sa- modra, diiringake Bathau Lalami mangagem sarya putih. Let sa-- kedhep netra, ketungka wetuning soma unjukane para dewa (ji- nising anggur), banjur kesusul jumedhule jaran sembrani aran Uccahihsrzwa mawa ules putih mulus, tumuli Kastubamani (ma- nik Kastuba) kang wasanane banjur kagem sangsangan Bathara Narayana Bathari Laksmi, unjukan soma lan jaran Ucchaihsrawa, sawise jumedhul saka samodra tumuli musna, manjing ing kaswar- gan. Ing sapungkure kabeh iku, ora autara suwe ketungka miyose Bathara Dhanwantari ngasta swetakamandhalu (bokor putih) isi TIRTA AMRETA. Bareng para daitya sumump Bathara Dhan- wantari ngasta srvetakamandhalu isi tirta a-rrreta, banjur padha surak mawurahan karo kandha sora - ,,HLA IKU BAGEANKU" Let sakedhep netra ketungka jumedhule dirada kang gedhene kagila-gila, vaiku kang sinebut gajah Airawata, kang banjur dadi titihane Bathara Indra. Pangebure Ksirarnawa isih ditemsake. wasanane ana wisa Kalakuta metu saka dhasaring samodra. saka pamrayogane Bathara Brahma, kanggo ngayomi kang padha nge- bur samodra puhan, Bathara l4aheswara (Bathara Siwah) tumuli ngunjuk wisa Kalakuta iku. nanging pangunjuke mung tekar, ing jangga, mulane janggane Bathara Siwah aciri belang biru. Wiuit ing wektu iku Bathara Siwah banjur uga apeparab Hyang Nilakan- tha. (Nila = biru. Kantha = gulu). Baieng . wis ora ana maneh kang metu saka samodra para dewa lan-daitya padla leren pangebure, lan gunung Mandara tu- muli dibalekake menyang padturungane sakawit (ing pulo Sang- ka). Para dewa padha kecuwan panggalihe, amarga trrta amreta kadarbe dening para daitya. Bathara Wisnu banget pambudidayane bisane ngrebut swetakamandhalu kang isi tirta amreta saka re- gemane para daitya. Sawise ngulir budi sawatara suwene Bathara Wisnu banjur mancala warna wanudya kang banget endah ing warna, tumuli nyedhaki para daitya ngrevepa minta Swetakaman- dhalu kang isi tirta amreta. Jalaran para daitya padha kasmaran t34
  • 30. 1narang sulistyaning rsamane wanudya iku, sirna wewekane, sdte-mah Swetakamandhalu kang isi tirta amreta diulungake. Sawise nampani Swetakamindhalu, wanudya ayu iku tumulilumayu, lan banjur malih wama Bathara Wisnu. Para daitya kro-dha, enggal padha nyandha sanjataning ayuda, tumuli ngoyakBathara Wisnu. Bareng playune Bathara Wisnu wis tekan ing pa-dunungane para dewa, tumuli mbalek didhcrekake para dewa me-thukake krodhane para daitya. Let sakedhep netra, para dewarvis campuh perang lumawan para daitya, wasasane para daitya ka-soran; Swetakamandhdlu kang isi tirta amreta tetep kaclarbe de-ning para dewa. Miturut layarrg Paramayoga, banyu panguripan iku jenengeTirtarnarta kamandhanu, asale saka musthikane mendhung ing ta-rrah Lulmat (Indonesia : kutgp utara). Nalika Sang Hyang Nur-cahya dijak Malaekat Ngajajil menyang tanah Lulmat, satekaneing papan kang sinedya, sakarune padha melengake panuwunmarang Gusti Allah. Panuwune ketrima, ora antara suwe ana men-dhung angerrdhanu rrretu banyune panguripan satca uwabe sagararahmat. Sawise ngunjuk saprelune, Sang Hyang Nurcahya banjurmundhut banyu panguripan iku winadhahan ing cupumanik. Pam-burine cupumanik kang isi tirtamarta kamandhanu iku dadi pu-saka kang dinarbe dening tedhak-turune Sang Hyang Nurcahyanganti tumekane Sang Hyang Jagadnata (Bathara Guru). Miturut buku Tantu Panggelara-n, banyu panguripan ikujenenge Tatwamreta siwambha, tegese : banyu sqci tuking urip.Miturut buku iku, Tatwamreta siwambha iku ing sakawit awu-jud wisa kalakuta lcang banget mandine. (Mriksanana caritaaleka 13)-, ._ .4O. RAHIJ. Rahu iku dudu jinlsing sura, nanging asura. (A = ora, dudu.Sura = dewa. Asura = clurlu dewa, kalebu jinise raseksa, daityautawa danawa). , Rahu karo Bathara Wisnu, kaprenah kadang trlnggal ramaseje ibu. Padhadene putiane Maharsi Kasyapa, nanglng Rahu mi 135
  • 31. yos saka Dewi Sinhika, Bathara Wisnu miyos.saka Dewi Aditi. Ugakadang tunggal. eymg, padhadene wayahg.Qurrg Hyan-q Daksa.Lan uga kadang-funggal buyut, padhadene buyute Pathara Brah-ma. (Mriksanana silsilah III). Oewi Sinhika peputra 4, yaiku : 1 Sucandra, 2 Candrahantri,3 Candrapramardana, 4 Rahu. Rahu iku banget sengit ngigit-igit marang Bathara Surya (de-waning srengenge) lan marang Bath"rq Soma (dewaning rembulan).Awit saka iku, Srengenge lan Rembulan kerep diuntal dbning Ra-hu, njalari anane grahana. Wondene mula-bukane Rahu sengitngigit-igit marang dewaning rembulan lan srengenge, mangkene : Nalika para dewa lagi padha ngunjuk tirta amreto, Rahumemba warna dewa, banjur momor sambu karo para dcwa, milungombe tiria amreta. Sajrone Rahu lagi ngombe tirta amreta, ke-prik:an dening Bathara Surya lan Bathara Soma. Bab iku dilapor-ake deniiig dewa loro mau marang Bathara Wisnu. Kanthi kebat-.cukat prasa.sat kilat, Bathara Visnu tumuli amusthi sanjata cakraditamakake marang Rahu. Thel ! Amarga ketenggel sanjata cakla, janggane Rahu tugeltigas J,ancing. Nanglng ing welrtu iku, tirta amreta kang diombewis tekan ing tenggakc Rahu, Dadi endhase Rahu wis kalis ingpati. Gembunge Rahu tiba ing bantala, swarane gumebrug pindhagunung jugrtrg. Wondene endhase kang prasasai sagunung anakangedhene, banjur nglayang ing awang-awang, ngoyak-oyak rem-bulan lan srengenge. -Manawa srengenge utawa rembuian ngantikecandhak dioyak Rahu, mesthi banjur diuntal, njalari ananegrahana. Miturut gugon-tuhon, gembunge Rahu iku sawise tiba inglemah banjur dadi lesung. Awit saka iku, manawa pinuju antgrahaua srengenge utawa rembulan, wong-wong padha nabuhlesung. Miturut kapracayane wong-wong, iiabuh lesung wola-wali iku padha bae karo nggebugr gembunge Rahu. Amarga gem-bunge digebugi, sirahe Rahu banjur mumet meb-meta-n, sateinahenggal-enggal ngletehake re;nbulan utawa srengenge kang diuntal.136
  • 32. . . :;1..-, 41. SURALAYA. Suralaya, tfgese : padunungane dewa, tembunge liya : sura-pada, suraloka, kahyangan, kadewatan, tarkadhang ditem bungakekaswargan. Miturut buku-buku Hindu, kayata Mahabharata, Uttarakan- da lsp, sing ngratoni para dewa Bathara Indra. Tembung ,,indra" banjur ateges ,rratu", kayata : Surendra = sura (dewa) + indra= ratuning dewa. Kagendra = kaga (manuk) + indra = ratuning ma-nuk. Raseksendra = raseksa + indra = ratuning raseksa. Kapindra =kapi (kethek) + indra = ratuning kethek. Kawindra = ratune/te-tunggule para Kawi (pujangga) = pujangga pinunjul. Bathara Indrauga sinebut Surapati = sura (dewa) + pati (ratu) = ratuning dewa. Miturut cauita Jawa lan/utawa padhalilgil, kang ngratoniSuralaya mangreh dewa-dewi bathara-bathari, widadara-widadari,apsara-apsari, paia Wasu, para Gana lsp. yarku Bathara Guru, kanguga ajejuluk : Hyang Pramesthiguru, Hyang Jagadpratingkah, Ja-gadnata, Kalawisaya, Caturbuja, Trinetra, Randhuwana, Nilakan-tha lsp. Kang minangka pepatih ing Suralaya Bathara Narada (Per-dana Menteri), kang minangka para Nayaka (para menteri) putra-putrane Bathara Guru 9 cacahe (Mriksanar:a silsilah I lan caritaangka 12), kang mirrangka Menteri Pertahanan (Mahasenapatiningwadyabala) yaiku Bathara Brama, mangreh wadyabala dewa kangdiarani Dorandara; kang minangka Gandhek sakembaran (Ordon-nans) Hyang Patuk lan Hyang Temboro. Suralaya iku jembar banget, perang-perangane.ana kang di-arani : l-Jonggringslaka kahyangane BatharaGuru, 2 Uttarasagara(yen ing -Mahabharata sinebut Bentuka) kahy-aqgand tsathara W-is-nu, 3 Dukqinageni kahlzangane Bhthara Brama, 4 Tejadaya ka-hyangane Bathara Isrnaya (Semar), 5 Sabalud kahyangane BatharaAntaga (Togog), 6 Ekacakrakahyangane Bathara Surya, 7 fuga-dumilah kahyangane Bathara Yama, 8 Cakrakembang kahyanganeBathara l(amajaya, 9 Suwelagnngging kahyangane Bathara Sambo,10 finjomaya ka.hyangane Batliara Indra, 11 Panglawung ka-hyangane Batiiara Bayu, i2 Jongmen: kahvangane Bathara Sakra,13 Selarnangumpeng kahyangane Bathara Kala, 14 Argapura ka- L37
  • 33. hyangane Bathara Mahadewa, 15 Mayarehra kahyangane BatharaAsmara, 16 Glugutinatar katryangane Bathara Ganesya. Barang-barang irig Suralaya, kayata : 1 Selamatangkep lawanging Suralaya, 2 Jamurdipa gunung ing Suralaya, 3 Candradimukakawahe gunung Jamurdipa, 4 Endhut Blegedaba lahare kawahCandradimuka, 5 Bale Marcukundha papan pasewakan manawaBathara Guru miyos siniwaka, 6 Repatkep:rnasan glanggang pa-prangan Suralaya, 7 Paparjawarna alun-alun Suralaya, 8. Dewan-daru lan Wijayandaru arane wit ing alun-alun Suralaya (Pepin-dhane yen ing I{arcapada wringin-kurung sakembaran). 9 Lo-kananta gamelan ing Suralaya, 10 Mandhalasana papan suka-suka parisuka para dewa (Indonesia : tempat ber-recreatie), 1"1 Ucchaih-srawa jaran sembrani ing Suralaya, 12 Nandini arane sapi wadontitihane Bathara Guru, 13,-Airawata arane gajah titihane Bathara.Indra, 14 Nandana arane taman ing Suralaya. 42. ASTABRATA. Asta = wolu. Brata = laku, tindak, tanduk, ulah, tip62L-1"rr-duk. Astabrata = laku rvama wolu- Laku warna wolu iku kudu ti-nulad lan ditindakake dening Ratu, yaiku lakune dewa wolu : 1Bathara Indra, 2 Bathara Yama, 3 Bathara Surya, 4 Bathara Can-dra, 5 Bathara Anila (Bathara Bayu, dewanihg angin), 6 BatharaI/,uwera, 7 Bathara Baruna, 8 tsathara Agni Astabrata iku piiuture Ramawijaya marang Wibhisana, na-lika Wibhisana dijumenen$ake Ratu Ngalengka ing sasedane Pra-bu Dasarhuka. Malsude supaya nagara-Ngalengka bisa tata-ten-trem karta.raharja,.Wibhisana olehe ngasta pusaianing praja di-dhawuhi nulad tin:dake dewa woiu kasebu! ing dhu-wur. Ivlang-ken e n gendikarr e Rarirawijaya m aran g Wibhisana :1. Bratane Sang Hyang Indrq panjenengane paring udan, qga-we segering jagad. Iku tirunen, lire : kehe (gedhene) dananira rnarang para kawula, di kaya tibaniirg banyu udan ing jagad.2. Tinriake Bathala Yama nyiksa manungsa kang tumindak dosa. Iku tuladen, lire : Pidananen para kawulanira kang padha alaku ala.138
  • 34. 3. Bathara Surya orakendhat-kendhat p4ngisepe banyu, kanthi alon, ora tau kesusu. Laku mangkono iku tuladeri, lire : sa- barang pakarti utawa tiridak-tandukira aja kanthi kesu.su agrusa-grusu. Alon, nanging kudu bisa kalakon.4. Bathara Candra tansah katon manis nyenengake, sorote ngre- sepake. Tindak-tandukira di bisa mranani atine para kawula; tetembunganira sing arum 3manis, kanthi polatan sumeh ngresepake. Ngajenana marang para wredha lan para pan- dhita.5. Pan itipriksanira marang watak-wantu lan tindak-tanduke para kawulan;ra, tansah nganggoa cara kang alus, aja nganti nga- tarani. I,langkono iku bratane Bathara Bayu.6. Dhahar - ngunjuk kang dikarsakake, ngagem-agem sarwa be- cik Jan ngadl lan busana, iku bratane Bathara Kuwera.7. Bathara Baruna-ngrenggep sanjata nagapasa mawa wisa kang ampuhe kagila-giia, kanggo mbrastha durjana. Tuladen tin- dake Bathara Baruna, sirnakna para durjana kang agawe re- tuning-praja.8. Bathara Agni pambrasthane mungsuh tanpa pilih-pilih; kabeh kang asipat mungsuh, gedhe cilik tuwa-enom, disirnakake sa- rana ubaling dahanane. Tirunen tindake Bathara Agni mang- kono iku, Iire : wengis - wentalanira mara-ng pamngmuka di kaya sipating Cahana. 139
  • 35. BAB II. II{AHESP.ATI. Para Ratu I{ahespati iku tedhake Bathara Surya. MangkeneSilsilahe : SILSILAH V. MAHESPATI V Silg Hymg Tunggal Pmbu He*iYaPnbu !(alaFirye Gotama Sugriwa I o I SubaliPnbu Arjunawijrya (Arjuna- t*l*")-*-*o, , Anggada -140
  • 36. :.i . 43. ,;. ARJUNAWIJAYA (AEJUNASASRABAHU). : .. Nagara Mahespati, ing buku-buku abasa Jawa-kuna kayataUttarakahda, Arjunawijaya lsp. sinebut Mahismati. Para RatuMahespati lan kabeh kang kacetha ing silsilah V tedhak-turuneBathara Surya. Ratu Mahespati kang wiwitan ajejuluk Prabu Her-riya, kang kapindho Prabu Kartawirya, kang kaping telu utawakang wekasan Prabu Arjunawijaya utawa Prabu Arjunasasrabahu. Prabu Arjunawijaya ajejuluk Arjunasasrabahu, amarga ma- nawa pinuj:r tiwikrama Abahu sewu. (Sasra, Jawa-kuna : sahasra = sewu). Tembung ,,tiwilzrama" asline ,,triwikrama", miturut Oudjavaansch - Nederlandsche woordenlijst door Dr. H.H. Juyn- boll, ateges : de Drieschredige, Indonesia : yang berlanghak tiga (Wisnu). Dadi, Triwikrama iku jejuluke Bathara Wisnu. Ujaring kandha, mulane Bathard lVisnu ajejuluk Triwikrama, amarga pan-jencngane bisa ngubengi jagad nganli kemput temu-gelang mung sarana njangkah kaping telu. Nanging ing jaman saiki, tembung ,,triwikrama" mingsed pakecapane dadi,rtiwikrama", lumraheditegcsi : malih rerupan tang nggegirisi banget (amarga nepsu), kayata malih awujud raseiksa kang gedhene kagila-gila. Prabu Arjunawijaya wayahe Prabu Herriya utawa putraneKartawirya, sawise diwasf,, didhawuiri nambut silaning akramariening ingkang rama ora karsa, mulane banjur diiundhung. Ar-junawijaya oncat saka praja, ngumbara., wasanane banjur mra-tapa ana ing guwa Ringinputih. Amarga saka bangeting genhrrekasutapane Arjunarvijaya, manawa ana makhluk kang liwat ingsadhuwure guwa Ringinputih, mesthi tiba lan kapidhara, . I{ocap Prabu Dasamuka nglamar DerTi Citranglange4ir putra-ne putri Citrawirya Ratu ing Tunjungpura, dipundhuti pepang-g1l muitaha pandhita sgu,u dening Sang Dewi. Awit saka iku,Dasamuka dhawuh marang. abdi kinasihe,.kang apeparab Yaksa-muka, ndikakake ngupaya mustaka pandhita sewu kehe: . Yat(samuka manjing alas nedya nekani kabeh padhepoklnlan pratapan, ancase nedya nigasi jangguns pa1r pandhita, dikum-pulake mustakane. Kang tlitekani dhisik Che*e -pratapane Baga-wan Jumanten. Bareng nedya nocok murdanerBagawan Juman- ---i.- -.i 141
  • 37. ten, Yaksamuka linawan dening putrane Sang Bagawan k4ng apeparab Bambang Kartanadi, satemah dadi pancakara. trVasananeYaksamuka ngucira ing yuda, mablr ngoncati mungsdhe, nangingterus dioyak dening Bambang Kartanadi Bareng abure tekan ingsadhuwure guwa Ringinputih, dumadakan makbrug ! Yaksamukatiba kapidhara ana ing sangareping lawang guwa- Gumebrugingtibane Yaksamuka agawe kejoting panggalihe rajaputra Arjunawija-ya, satemah Sang rajaputra mudhar tapa, banjur mriksani lawang-ing guwa. Bareng priksa raseksa kapidhara njrebabah ana ing sa-ngareping lawang guwa, tumuli diusadani. Sawise eling purwa-duksina, Yaksamuka banjur suwita marang sang Arjunawijaya Let sakedhep netra, mak jleg ! Barnbang Kartanadi tumurunsaka gagana, ngadeg ana ing ngarsane Sang Arjunawijaya. Kanthipatrap kang banget susila anor-raga, Bambang Kartanadi nyuwunkarsaa Sang Arjunawijaya masrahake Yaksamuka marang dhewekeAmarga Arjunawijaya ora karsa minangkani panyuwune BambangKartanadi, njalari tuwuhe regejegan kang banjur dadi peperangan.Wasanane Bambang Kartanadi kasoran, banjur suwita marang Ar-junawijaya. Amarga padhadene suwita marang Sang Arjunawijay4Bambang Kartanadi kepeksa urip rukun lan nyamout-gawe beba-rengan karo Yaksamuka, sanajan ing batin banget pangigit-igitemzrrang dheweke. Amarga miotrangct saka aiure Yaksamuka, Sang Arjunawi-jaya mangreti endahing warnane Dewi Citranglangeni. Awit sakaiku, Sang Arjunawijaya hanjur tindak menyang praja Tunjung-pura nedya rtglamar Sang Dewi, didherekake Yaksamuka lan Bam-hang Kartanadi. Ana ing nagam Tunjungpura, tuwuh maneh pangigit-igiteBambang Kartanadi malang Yaksamuka.Tanpa diwuningani SangArjunawijaya, Yaksamuka pihrawasa dening Bambang . Kartanadi,diperung kupinge, banjur dikon mtilih menyang Ngalengka- Kanthi kuthah ludira, Yaksamu}:a mulih meiiyang Ngalerrg-ka, marak Prabtt Dasamuka. Wasanane Yaksamuka diprajaya de-ning gustine dhewe, amarga diutus ora bisa- oleh gawe. Panglamare Sang Arjunawijaya marang Dewi Citranglangeniditampa becik dening Sang Dewi sarta Prabu Citrawirya. Dhaupe142
  • 38. rajaputra arjunawijaya karo Dewi Citranglangeni unu i.rg kadhaton Tunjungpura, kinurmatan dening para- tamu maewu-ewu, ingayu- bagya aening parh Ratu, binrekahan dening para brahmtrna. Let sawatara dinasawise winiwaha, Sang Arjunawijaya kon- dur menyang Mahespati mboyong Dewi Citranglangeni, dicllterek- ake Bambang Kartanadi sarta wadyabala Tunjungpura sabregadd. Sapraptane ing kadhaton I{ahespati, Sang Arjunawijaya dijume- nengake Ratu gumanti kaprabone ingkang rama, ajejuluk Prabu Arjunawijay&, Ya Prabu Arjunasasrabahu. Durung sapiraa lawase jumenenge Ratu Sang Arjunasasra- bahu, ing sawijining dina Bathara Narada rawuh ing kadhaton Mahespati. Marang Sang Prabu, Bathara Narada ngendikani mang- kene : ,,Kahi Prabu, wruhanira ! Dewi Citrawati putri lfiagade panjanmane Dewi Sri, samengko wis diuasa. Amarga saka endah- ing u)arnene, akeh bonget Ratu manca praja kang padha nga yunahe marang Dewi Citrauati, nanging ora ana hang panglamare diiampa becik dening Sang D"wi. Para Ratu hang wis padha di tampik dening Sang Dewi, podha narimo, padha mupus yen Sang Dewi ihu ora pinesthi dadi jatukramane. Mung ana Ratu siji ya ihu Prabu Darmawasesa Ratu ing nagara Widarba, kabare pong lamare durung diwangsuli dening Prabu Citragoda hadange taruna Sang Dewi, tiitampa lan orane. Salugune panglamare Prabu Dar- mawssesa uga uis ditampih dening Dewi Citrausati, nanging amur ga Ratu ihu abanditabandhu sugih wadyabala, Prabu Citragoda u,edi ngettdiha terus-terang maranE panjenengane. Kanthi samu dana nedyambujuk Sang Dewi harsaa kqboyong menyang praia- Widarba, Prabu Citragada asung pamrayoga marurrS,-Prahu Dar- inau)osesd, supaya mahuwon dhisik ana ing tapei:wutesing ryagarq, :ngenteni mulunging panggalihe Sang Dewi. Samangsa Sang Dewi wis mulung paiggalihe, bahal enggal+nggal dhowanahe menyang pakuwon. Salugune, olehe Prabu Citragada ngendiha maighono ilzu, mung mindngha dienggo ngulur wektu, hanggo ngenteni mbokmanawa ana pambiyantu wadyabala saka nagara liya. Awit -saha iku, kahi habu, wcdyabalanira herigna menyang Magada, mbiyantua perang Prabu Citragada iumawan Prabu Datmawasesa. Manawa arutrga saka pambiyantunira, Prabu Darmawasesa sawa 143
  • 39. mesthi bamqangdyabalane bisa asor ing Yuda, Dewi Citrawatimulunging panggalihe marang sira" -* Saparipumaning pangandikane, Bathara Narada banjur kon-dur menyang kahyangan Ondarandirbawana Ing sapungkure Bathara Narada, Sumantri putrane Resi nedya kanthi anc;sSuwandageni sowan ing kadhaton Mahespati Sawise sedyanengawula (ngenger) -uo,g Prabu Arjunasasrabahu Sang Prabu,,iu*,rtu diiampa, Sumaritri nyaguhi dadi wewakile perang Prabu Citragada, lumawan Prabu Darmawasesa-ily*t,sawadyabalane. sira ma- ,,Yay! Sumantri ! Sarehning dadi wewahilingsun. nedya ingsun pa Sirangorigoo kang padha learo busananingsunrr:ng,-Lr*rra kaprabon inya lzang ingsun agem ihi" Mangkonongendikane Prabu Arjunasasrabahu Sawise ngrasuk busana kaprabon wujud lan rupane Suman-tri banjur katon jumbu-h k-qro Pabu Arjunasasrabahu bebasankaya jambe sinigar ,,Yayi Sumantri, wruhanira ! Warna loro pakaryan abot hang,iro iyohi, minangka wewakilingsun Sapisan : sira hudu bisa nyir-naltain prabu Darmupasesa. .Kapinrlho : Samangsa mungsuh wisii*o. bo- *onnu,a hena kanthi kaianaring aris Dewi Citrawati BuChalira me-;;;;"; *,"nyang Mahespati, dadia sisihaningsun hantheni sena-"ryioii tutoeoio nsirtd wadyabala Mahespati ingsun habu Can-ioiiZ, yirnu :-Prabu Kilinegapati,.habu Suryaketu arr*"i"- lan Prabu Wisabaira, nanging sira hangminqaSla"Mth- ,"rrup"ti". IViangkono wellasaning lhawuhe Prabu Arjupasasra- bahu. pangestu marang Sang Sawise matur sendika sarta nyuwun Prabu.MahasenapatiSumantritumulimlcudhalakewadyatralaMa- ing ldladan praja hcspati menyang nagara Magada Bareng btapta priksa marang habu Citra Maiada, sawise trlantri Tampingan atur ndikak- gadl, Sang Prabu tumuli dhawuh marang Patih Sembada ake "methuk barisan I{ahesPati praptane sumantri sawadyabalane ditampa kanthi paqyung- mratelakake gu-ny.rrrggu dening Prabu Citragada Sawise Sumantri
  • 40. dhawuhe,Prabu drjunasasrabahu; P.rabu Citragadangandharakbpepanggile Dewi Citrawati rong prakara, yaiku : I Nyuwun sirnanePrabu.Darmawasesa. II -Nyuwun maru dhomas. (Dhci = io. Mas =400. Dhomas = 400 x 2 = 800). Pepanggile Dewi Citrawati disaguhi dening Sumantri. Sawisemangkono, Prabu Citragada banjur dhawuh marang Patih Sem-bada, ndikakake ndherekake Sumantri sawadyabalane menyangp4!q_won ing sajaban kutha. Kocap Prabu Darmawasesa kang makuwon ana ing tapel-wates Magada - Widarba, sawise ngenteni sawatara dina ora anautusane Prabu Citragada masrahake Dewi Citrawati, banjur rem-bugan karo Patih Godhadarma, Prabu Darmapati, Prabu Rodha-banu lan Prabu Rodrapaksa, kapriye prayogane laku. Pepuntoningrembug, Dewi Citrawati nedya direbut karananing perang. Awitsaka iku, wadyabala Widarba didhawuhi sikep gegamaning ayuda. -Sawise samekta, kanthi ditindhihi Prabu Darmawasesa dhewe mi-nangka Mahasenapati, wadyabala Widarba budhal nedyii ngrabasapraja Magada, lakune ing samarga-marga tansah njarah-rayah raja-darbeke para kawula Bansan wadyabala Widarba dipethukake prajurit Mahespatiana ing jaba kutha ditindhii.i Sumantri, Prabu Kalinggapati, Sur-yaketu, Car,draketu sarta Wisabajra, bebarengan karo wadyabalaIIag.ada tinir.dhihan Prabu.Citragada lan Patih Sembada. Carnpuheperang banget nggegirisi, asilih ungkih, genti unggul genti kelin-dhih. , _ Sajrone wadyabala rong goloqgan iku padha perang rergm-pon, dumadaiian kadange Prabu Darmawasesa kang apeparab Pra-bu Jonggirupaksa Ratu ing Jonggarba, prapta n$rid wadyabala,-nrambul prajqrit Mahespati lan Magada saka gegana. Gegedhugewadyabala .Ionggarba ana pi(u, yaiku : Amonggarba, Kalapra-BmBu, Kalaranu, Mamangmurka, Amongmurka, Bajobararrg lanLilrdhusrenggi. Amarga kepeksa lumawan mungsuh kang nemnuh sakagegana sarta dharatan, wadyabfla Mahespatilrrr Magada ngalamikerepotan. "Sadhela bae akeh lwadyabala Mahespati lan Magadakang tumeka ing tiwas, pinrawhsa mungsuh saka gegana lan dha- L45
  • 41. ratan. Kang isih urip, bareng sumurup karicane akeh kang mati, padha lumayu asar-s-aran ngupaya pandhelikan Bareng pritsa wadyabalane bubar pating slebar ngungsi urip dhewedhewe, Mahasenapati Sumantri nguwuh sora masinganada : ,,Heh prajuit Mahespati lan Magada kabeh ! Anggonira padha ngucira ing yuda ihu dadi tandha-yehti ora setyanira marang sum-pahira pibadi. Naliha lutnebu dadi praiurit, sira wis sumpah han- thi sineksen Gusti, saguh netepi watalzing praiurit wiro,tama, yailtu ,,wedi wirang, wani mati". Tinimbattg mati mringkus, luwih be- cik mati mbregagah, Tinimbang ngucira ing yuda, luwih becik ajur-luluh lumawan mungsuh. Sumurupa ! Praiurit kang netepi ma- rang sumpahe hang wis diucapake, unggul ing yuda apa liasambutmadyaning rana, padhadene ngalami mulyu Manawa unggul ing . tryuda, uripe ingEabaniure nemu mulya, tampa pangqii-aii saka na-gara lan hinurmatan de,ing para hawula (rahyat). Manawa hasam-but madyaning rana amargt ngantepi pambegan ,,wedi wirang,wani mati", antuk hamulyan fug delahan, pinulung ing Jauata, di-parengake adedunung ing Aribauana. Koolz-baline praiurit hang ,,wani wirang, wedi mati", kang tinggal glanggang acolong playuamarga giris-mirb marang mungsuhe, sanajan uripa, mesthi aji go-dhong jati aking, tur matine ing tembe baltal sinihsa riening Bathara Yanta, dicemplungalze ing kawah Candradimuka. Perar"g, matiutaua tnenang, unane mung nyengkahahe hamulycne prajurit.Awit saha iku, prajurit tansah nyenyadhang anane perang. Utanrulqn huncarane prajurit, manaua mati gna ing madyaning paprang-an. Ala dulune, manawa praiurit mati ana ing paturor,. Mati ingmadyaning rana, iku idham-idhamane pmjurii wirotamlr amargabab ihu dadi dedalane munggah suwur1a humpui ltaro para deu)o". Ngrungu. pangandikane Mahasbnapatine mangkoiro iku, pareprajurit Mahespati lan Magada kang wis padha lumayu, tumuli padha bali menyang pabaratan, lumawan mungsuh maneh, manda:samengko panempuhe malzlng mungsuh katon luwih gumregunggegirisi. Cra kocap ramening per4ng ing sabanjure. Gancanging caritawadyabala Mahespati lan Magada wasanane unggul ing yuda. PrabrDarmawasesa lan para wadyabala Widarba, apadene Prabu Jongiru1 ne
  • 42. paksa sarta wadyabala Jonggarba, simagempang tumpes-tapis tan- pa sisa. : Saparipumaning perang; Sumantri ngumpulake para putri Vi- darba lan Jonggarba, bakal kanggo minangkani pepanggile Dewi citrawati. sarehning bareng dikumpurake cacahe putri nagara loro iku durung ana dhomas, sumantri tumuli utusan prabu Kaling- gapati ndikakake ngganepi kekurangane, sarana nyuwun putri I{a- hespati rnararig P*abu Arjunasasrabahu. Bareng wis diwuwuhi putri saka Mahespati nganti gunggunge kabeh ganep dhomas, para putri iku tumuli diirid sumantri menyang taman Magada, dipasrahake marang Dewi citrawati minangka sasrahan, putri dhomas ditampa dening sang Dewi kanthi.panggarih suka-rena amarwata - suta. Esuke Dewi Citrawati sarta putri dhomas diboyong dening sumantri menyang Mahespati, didh-erekake wadyabala Mahespati lanMagada. Bareng lakune tekan ing sekethenging kutha Mahes- pati, barisan tumuli diabani ,,mandheg" dening sumanhi. para rva- dyabala didhawuhi gawe pasanggrahan kangg<l ngaso para putri, lan tinanggenah gawe pakuwon kagem para Ratu sawadyabalane. sawise pasanggrahan lan pakuwon drdi, sumantri nuli miji utusan _ ngaturake nawala marang prabu Arjunasasrabahu. wondene ;u- rasane nEwala, sapisan : sumantri ngaturi priksa marang sang pra- bu yen Dewi citrawati uis diboyong, samerrgko lagi ngaso ana i,g sakethenging krtha. Ka.pindho : mrnangka pakurmaianing piso- wane putri Magada, lan mudh kuncaraning asrnane Sang prabu olehe nambut silaning akrarna, sang prabu diaturi tedhak ing seke- theng kanthi samekta nedya nyalirani perang; dene kang:bakal- ngladosi perang iyaSumantri dhewe. h2pi"g telu :--rnu*" S*g ora karsa rniyos nyalirani peiang, Dewi citravrati nedya di- fratu kukuhi ora nedya di-caosake marang Sang habu. . ,,Yayi Sumnntri nedya nodhi haprawiran lan tzadibyaning_ sun "- Mangkono pangandikane sang prabu salebare o,"o, ,i*ul*-. Sumantri. sawise ngrasuk busana kaprajuritan, sang prabu banjur tin-dak menyang sekethenge kutha, didherekake abdi sawatara. Kala-kon sumantri tandhing tyas-a iumawan gustine pribadi. sakarone,Sang Prabu lan Sumani;ri, padhadene ngetog kasudiran numplak L47
  • 43. taAiUyan kanuragan, ngetokake sawarnaning pangabaran, sartapadhadene namakake sanjata kaswatgan, mulane nganti suwe pe-range ora ana kang kasoran. Sang Prabu banget pangudine murihbisane mikut Sumantri, nedya dikapokake. Nanging.amarga tan-dange Sumantri banget kebat-cukat trengginas-trampil, bebasancukat kadya kilat kesit pindha thathit, angel bisane Sang Prabumikut marang dheweke. Diimadakan - mak jenggeleg ! Sang Prabu tiwikramaawujud danawa kang gedhene kagila-gila, abahu sasra. Kabeh as-tane kang cacahe sewu iku padha ngrenggep sanjata maneka warnalang banget nggegirisi. Bareng ndulu kahanane Sang Prabu kayamangkono iku, sanalika Sumantri sirna bayuning angga, larut-mirut kasudirane. Nalika nedya dicandhak dening Sang Prabu, Su-mantri enggal-enggal kumureb ing bantala nyungkemi samparanekaro matur ngrerepa nyuwun pangaksama, satemah Sang Prabutumuli lilih dukane, lan banjur ngracut tiwikramane. ,,Yayi Sumantri ! Sawise sira nodhi haprawiran lan kadibya-ningsun, samengko genti sira ingsun coba. Wruhanira ! Ingsun isihbisa nampa pasuwitanira, manau)a sira bisa muter taman Sriwe-dari ing wukir Untara, haboyong menyang lLaltespati. Samenghosira ingsun tundhung lan ora ingsun parengahe bali menyan9 Ma-hespatirsadurunge sira bisa ntuter taman Sriwedari". IVlangkcnon ge ndikane Prabu Aljr r na-sasrabah u. Kanthi panggalih nalangsa keranta-ranta nggetuni pakartikarrg mentas dilakoni, sawise nyembah, Sumantri tumuli oncatsaka ngarsaneSang Prabu. Ing sapungkure Sumantri, Sang Prabungarruhi Dewr Citravrati liondur menyang dhatulaya, ginarebegputri dhomas sarta ingurung-urung wadyabala Mahespati lan Ma-gada. Ama:ga saka pitulunganing adhine kang apeparab Sukasrana,Sumantri .bisa ngleksanani dhawuh-pundhutane Frabu Arjunawi-jaya. Sukasrana, buta bajang kadange taruna Sumantri kang dha-pure ala tanpa rupa, iku kang muter taman Sriwedari saka wukirUntara, dipindhah menyang Mahespati. Geleme Sukasrana mitu-lungi Sumantri muter taman Sriwedari, amarga kadange wredhaiku nyaguhi kanthi prajanji, samangsa taman Sriwedari wis dumururrg Ena ing Mahespati, Sukasrana bakal dikenakake milu suwita
  • 44. Nanging, ora biyen ora saiki, rrrun.,r,pu it<u manawa,i#_la"rUe g"., gayuhan, mangka mbutuhake pitulunganing liyan, wah-l,twis ta, muluk-mu,luk janjine marang wong kang lagi dibutuliarte pitulung- ane,--tarkadhahg manda, ,g".rggo dibarting! sumpali birang. Na- ngrng, samangsa gegayuhane wis kaleksanan, wo ! sing akeh-akeh banjrir lali marang sakabehe janji kang wis diucapake. Mulane wong kang waspada lan sugih weleka, ora gampang pracaya ma- rangjanjine sapa bae. Eman, Sumantri ora ngelingi-.marang kabecikan. Sawise ta- man Sriwedari dumunnng ana ing Mahespati, Sutnantri cidra ingjanji. Sukasrana ora dikenakake milu suwita Prabu Arjunasasra- bahu. Amarga Sukasrana meksa kudu milu, banjur diagagi san;ata Cakra dening Sumantri; maksude mung kanggo memedeni, supa-ya adhine aja tansah tut wuri. Nanging embuh jalaran kapriye,sanjata Cakra lumepas temenan, ngenani Sukasrana tiadi lan pa-tine.. Sumantri enggallenggal mlayoni layone Sukasrana, nedyadirungkebi, nanging layon tumuli musna. Samusnane layon, Su-mantri midhanget swara : ,,Kakang Sumantri ! Ing tembe pama-lesku marang howe, samangsa howe perang-tandhing lumawanratuning raseksa". Sumantri ditampa maneh dening prabu Arjuna- Pasuwitanesasrabahu, mandar banjur sinengkakake ing aluhur, winisudhajumeneng Patih IVlahespaii kanthi asma PATIH SUWAJ.DA 44. PATTH SUWANDA SEDA, PRABU ARJUNASASRABAHU LUMAWAN DASAMUKA. Ing sawijining Cina Prabu Aijuhasasrabahu sarta p"r" g**a tihdak cangkrerna menyang muwarane .bengawan Gangga, didhe-rekake Patih Suwanda lan para wadyabala. Bareng wis ana ingmuwarane bengawan Gangga, Sang habu ngresakake siram bcba-rengan karo pa{a garwa. Sadurunge wiwit siram, Sang prabu dha-wuh marang Patih Suwanda, ndikakake. njaga bengawan supayaajeg iiine,lan aja nganti ana pangganggu gawe saka sapa bae. Sajrone Prabu Arjunasasrabahu siram alelumban bebarengankarc para garwa, Prabu Dasamuka prapta ing bengawan Ganggakepara adoh saka muwala, didherekake para wadyabala raseksa. 149
  • 45. Kanthi ancas nedya ngganggu ilining 1an5ru, Dasamuka nyem-plung, banjul sare malang bengawan, satemah banyune bengawanmunggah ngluberidharatdn, mung sathithik kang mili menyangmuwara. Bareng priksa muwarane bengawan Gingga prasasat mehasat, Patih Suwanda enggal-enggal niti-priksa sababe, tindak nu-rut bengawan mandhuwur (mudhik), wasana priksa raseksa kanggedhene ].agrlu-gtlqr- turu malang ing bangawan Gangga. Raseksaditendhang dening Patih Suwanda, kesingsal-kontal tiba ing dha-ratan. Gregah ! Dasamuka wungu, banjur nyander Patih Suwan-da, satemah dadi pancakara. Nganti suwe perange Patih Suwanda Iumawan Dasamuka,tansah cengkah-cinengkah, jangkah-jinangkah, bithi-binithi, ten-dhang-tinendhang, ora ana kang kasoran. Ing semu Dasamuka radakuwalahqn nyembadani krodhane Patih Suwanda. Sajrone lagi perang-tandhin g rok-bandawala-pati, dumadakanPatih Suwanda kaya priksa klebating Sukasrana. Sanalika PatihSuwanda kelingan murrang unining suwara kang kapiyarsa nalikaSukasrana palastra ketaman sanjata Cakra, satemah pa::ggalihePatih Suwancia pepes padha sanalika, salirane lemes lir linolosanbebalunge, sima kekuwatane. Awit saka iku, Patih Suwanda ban-jur kena pinikut <ienlrg Dasamuka, tumuli dicakot janggane. Sa-jrone Dasamrtka rryakot jangganing mungsuhe, siyunge kepanjing-an suksmane Sukasrana. Ya suksmane Sukasrana iku kang njalarisedane Patih Suwanda. Bareng Patih-suwanda seda, wadyabala Mahespati ana kangtumuli lumayu. menyang muwata, ngaturi priksa marang PrabuArjunawijaya, Sang Prabu enggal-enggal mentas menyang dharat-an, tumuli ngrasuk busana.kaprajuritan- Sawise samekta, PrabuArjunasasrabahu banjur mrepeki Prabu Dasamuka karo ngiwalar,gkap. Perange Prabu Arjunawijaya lumawan Dasamuka bangetnggegirisi, pepindhane kaya campuhe macan gembong iumawansingabarong. Wa.sanane Prabu Dasamuka kelindhih, kena pinikutdening Sang Arjunawijaya. Sawise pinusara (dibanda) Dasamukabanjur digawa menyang kadhaton Iviahespati, ditawan- Ora antarasuwe Resi Wisrawa ramh nyuwunake pangapura Prabu Desa-160
  • 46. muka marang Prabu Arjunawijaya. Let sakedhep netra, mak jreg { Bathara Narada tumurun sakaantariksa hemoni plabu Arjunawi- ,,,Kahi Prabu Arjunasasrabahu ! wruhanira, praptantingsun ilei ngemban dhawuh-timbalane Bathara Gunt. siri oia dipareng- ahe mrajaya Dasamuha, amarga Ratu Ngarengka ihu samengho durung tekan ing mangsa-kara hudu parastra. Irrurane apuranen lupute Dasamuka, tumuli luwarana /" Mahgkono ngendikane Bathara Narada, banjur musna kondur menyang Suralaya. Dhawuhe Bathara Guru kang lumantar Bathara Narada diestokake dening prabu Arjunawijaya, tali kang musara prabu D.xamuka tumuli .diudhari. sawise diluwari, prabu Dasamuka enggal-enggal oncat saka ngarsane prabu Arjunasasrabahu kanthi lingseming panggalih. Ing sasedane patih Suwanda, Bambang Kartanadi sineng- kakake ing aluhur dadi Patih Mahespati. Carita kang njhlari habu Arjunasasra pancakara l,-,mawanDasamuka kang kasebut ing dhuwur iku, ana bedane karo kangkamot ing uttarakanda- yen miturut uttarakanda, jalarane sang Arjunawijaya perang lumawan Dasamuka mangkene : Sawise ngasorake yudane Ratu Haranya (Anaranya), Rawani banjur menyang nagara Mahismati, nedya nglurug! darahe prabu su-waretah kang ajejuluk prabu Arjunasasrabahu- Bareng lakune wadyabala Ngalengka tekan ing satepine kali Nannada, diabani, ,,niandheg" dening Dasamuka.- para wadyabala didhawuhi ng+s dhisik, lan padha didhawuhi adus ing kali Narmada. (Narmaaa i- iku arane ka!i. Ihg jaman saih tembunS,nirnada,ateges : kali)- Kacarita nalika samana prabu Arjunawijaya mbeneri lagi si-ram alelumban ana ing muwarane kali Namrada, bebarengan karopara garwa. Sang Prabu kapengin priksa, sapira t<etuwataling ba_hune karrg cacahe sewu iku, mulane panjenengane banjur ngJrrrg_ake salira ing rrruwarane kali Narmada. Jalaran kepalangan bahunesang Prabu sewu, kali Narmada kaya dibendung, banyune ora bisamili tekan samodra- suwe-suwe. banyune kali Narmada luber nge.lebi dharatan, dalasan papan sing dienggo ngaso prabu Dasamuka, 151
  • 47. :kans dununge adoh iaka muwarq uga kebanjiian, Prabu DasamukaJU"io"f, ;ul""g raselisa loro aran Sula lan6arana, ndikikake niti-priksa sabab=sababe kang njalari kali Narmada banjur banjir gedhe: Raseksa suka lan sarana tumuli mangkat niti-priksa kali, la-kune milir (mangisor manut ilining banyu) Bareng lakune tekaning muwara, raseksa loro iku ssmrrrup cetha, apa kang njalaribanyunekali Narmada munggah menyang dharatan Suka lan Sa-rana enggal-enggal bali, ngaturi piiksa marang Sang Dasamuka SawisemidhangetakepalapuraneSukasartaSarana,sanalikaDasamuka krodira, enggal-enggal tindak menyang muwara didhe-rekake wadyabalane. Sapraptane ing muwarao Dasamuka nyedhakiwadyabala irIahespati, banjur ngendika mangkene " ,,Heh wadyabala Mahism.ojU noUnn.gnggal matura marang gustimu si Arjuna- perang lu- sasrabahu, yen ingsun ratuning para raseksa hapengin -mau)an dheuteke". ,,O, mangkono sedyamu, Rawana ?! Bagus !! Nangingmana-wa kowe wuclhu tandhing, ora prelu howc adol huwanen nantangperang gustihu Prabu Arjunwasrabahu, sadurunge howe bisa ngasorahi yudahu. Ivlaiua bebarengan haro habeh wadyabalc:nu, ora- orane daktinggat mlayu". Mangkono wangsulane wadyabala Malhismati. Barengmidhangetwangsulankayamangkonoiku,krodhane wa-Rawana kaya diububi, tunuli ndhawuhi wadyabalane ngraba,sadyabala Mahismati. Amarga karoban lawan, sadhela bae wadya-uau naarrisrnafi wis akeh banget kalonge. Pirang-pirang wadyabalaMahismati-kang d.isaut terus diuntal-malang utawa dijejuwingbanjur dinrangsa- dening raseksa. Arnarga SUis-mir11-{ytu t1-caneakeh k4ng sirna binadhog raseksa, wadyabala Mahismati kangisih urip padha mlayu nggendrir.g ngupaya pandhelikan, akeh-qgalsng nyemplung :Narmada nyedhaki gustine nJruwun pangayo-man. : PrabuArjuna.sasrabahucnggal.enggalmentasingdharatan, banjur ngrasuk busana kaprajuritan, tumuli methukake krodhaning mungsutr karo ngiwa langkap, asta kanan ngasta gada Bareng wis Ti- cedh-ak, galla disawatake tumuju marang wadlabala raseksa. baning gada agawe gegering wadyabalane Rawan4 padha lumayu lK
  • 48. bubar pating slebar saparan-paran, kang ketenggel tibaning gadapadha palastra. Raseksa si Suka, Sarand, Mahodarh, Dumraksalan liyaJiyane uga padha lumay-u nggendring sipat kuping, giris-miris ndulu tandhange Prabu Arjunadasrabahu. Patih Prahastha pepulih, methukake krodhane Sang Arjuna- sasra kanthi musthi gada gung kagila-gila. Bareng gada iku dile- pasake, katop murub mubal dahana ana ing gegana, nanging ban-jur sumyur dadi awu, amarga jinemparing dehing Prabu Arjuna-sasrabahu. Sang Prabu nglepasi gada, tibane gada nenggel jajarie--Patih Prahastha,,satemah Patih iku tiba kantaka. Bareng priksa patihe kapidhara, Rawana tumuli mrepekiSang Arjunawijaya karo ngundha. gada. Perange Wingrntibahulumawan Sahasrabahu agawe giris-mirise ftang padha ndulu, pe-pindhane kaya tempuking samodra karo samodra, pindtra tumem-puhe gunung padha gunung, utawa kaya campuhe Bathara Rudralun:awan Bathara Kala. (Wingsatibahu = abahu 20, yaiku Rawana.Sahasrabahu = abahu 1.00C, yaiku Arjunawijaya). Sawise campuhperang sawatara suwene, Dasamuka kelimpe, kena ginada jajanedening Sahasrabahu nganti ambal kaping telu, satemah banjursempoyongan, wasanane ambruk ing bantala. Bareng priksa mung-suhe tanpa daya, Sang Arjunawijaya tumuli mundhut pusara(tali), Dasamuka dibanda. Kocap kang tiba kantaka, Patih Prahastha wis eling purwa-duksina. Bareng priksa Dasamrrka pinusara, enggai-enggal prentahseleh sanjata marang wadyabala raseksa, banjur gegancangan ma-rak ing ngarsane Prabu Arjunawijaya. Sawis-e nyembah marangSang Prabu, Patih Prahastha matur ngrerepa, nyuwunake panga-_pura kaluputane Rawana. Nanging ature Patih Prahastha ora di-paelu dening Sang Prabu. Rawana digawa menyang kadhaton Ma- -hismati, ditawan. Kacarita ana wadya raseksa kang lumayu menyang Langka(Ngalengka), ngaturi priksa marang Bagawan Pulasfyx manaMaRawana tinawan Cening Prabu Ar3unawijaya. Kagawa saka ba-ngeting tresnane marang ingkang uayah. Bagawan Pulastya eng-gal-enggal tindak menyang kadhaton Mahismati. Sapraptane ingkadhaton, sawise ma;rgalembana sarta ngluhurake asmane Prabu 153
  • 49. Arjunawijaya, kanthi patrap kang banget susila anoiiaga BagawauPuiastya nyuwunake pangapura kaluputane Rawana Saka wasise -Sang Bagawan nanitukake basa mardumardtrwa, waqanane lilih dukane Prabu Arjunawijaya, banjur karsa ngapura lan ngluwariDasamuka. Layang IVlahabharata nyaritakake Prabu Arjunawijaya man g-kene : Narendra bangsa Hehaya sinebut Prabu Arjunasasrabahutegese : Prabu A:juna kang abahu sewu Sang Prabu antuk nugrahakreta kencana kaswargan saka Bathara Dhatatreya. Kreta kaswar-ganikubisamahawanSawarnanepanggonankangdikarsakakede-ning sing nitihi: Amarga rumangsa jumeneng Ratu Agung binathara tur sura-sekti rnandraguna, Prabu Arjunawijaya banget olehe nyenyamahmarang para d.ewa, para brahmapa lan para tapa Tindake sawe-nang-wenang, siya-kaniyaya, ngedir-edirake gedhening pangu-wasane.Yawatak.wantumangkonoikukangnjalaritumpesePra- bu Arjunasasrabah-t saputra-sentanane Ing sawijining dina Prabu Arjunasasrabahu rawuh ing padhe- pokane Maharsi Jamadagni. Nalika samana para putrane Sang Ma- harsi yaiku : Sang Rumawan, Sang Suscna, Sang Wasu Sang Wiswawasu ian Sang Rarr.aparasu pinuju nlellyang alas ngupaya kayu-bong lan wowohan. Darli, Illaharsi Jamadagni tanpa kanthiana ing padhePokan. Rawuhe Prabu Arjunasasrabahu ing padhepokan ditampakanthi pangaji-aji dening Maharsi Jamadagni, sinugata wowohanmaneka- *"*u. Sanajan marlgkouoa, Sang Prabu meksa mentalaatindak murang krhma. Sapi-puhan kagungane Sang Mahaisi dLbradhat dening vradyabaia llahismati, saka dhawuhe Sang Prabu Ora antara suwe putrane Maharsi Jamadagni kang warujuyaikukangapeparabMaharsiRanraparasukondursakaalas.Du.iurrg. rrg*ii manjing ing padhepokan, wis dicritani yen sapi;;; ingkang rama aiUi"ahat dening wadyabaia N{alrisma1isaka dhawuhing ratune. Kanthi ngiwa langkap kang gedhene ka- gila-gila,MaharsiRamaparasutumulinututiPrabuAijunasasra. Lrfru. S*"ng wis meh ketututan, watara mung kari sapambalang154
  • 50. dohe, Ratir Mahismati-diudani jemparing kang ampuhe kepati- pati dening Sang Maharsi. Bahune Sang Prabu kang cacahe sevru, tatas-rantas padha tiba ing bantala. --. -:. _ .. Prabu Arjunasasrabahu seda dening Maharsi . parasurama tanpa lu;nawan ing yuda. 45. SUMANTRI LAN SUKASRANA. Sumantri lan Sukasrana ora tinemu ana ing buku-buku Hin-du. Jeneng loro iku mung kocap ana ing carita Jawa (Indonesia). Sumantri lan Sukasrana putrane Maharsi Suwandagni ingpadhepokan Ardi Sekar. Sanajan kadang tunggal. yayah-rena turpadhadene priya, wujud lan rupane Sumantri karo Sukasranaadoh banget sungsate. Sumantri bagus-respati, mandraguna prawira-sekti, limpadpasanging grahita, mulane dadi panjang-kidunging para kenya.Akeh kenya sulistya ing ..rarna kang padha ngunggah-unggahi,nanglng Sumantri adoh panggalihe marang wanudya, amarga pe-lenging ciptane mung marang babagan kaprawiran, kadigdayan-kanuragan lan aji jaya.kawijayan. Awit saka iku, Sumantri kaduksengsem [iarang teteki muja samadi. Saka genturing kasutapane,Sumantri pinaringan sanjata kaswargan dening Jawata, sanjataawujud Cakra pangrurah in g parangmuka. Sukasrana, kadange Sumantri tunggal yayah-rena, rupane lu-wih dening kuciwa. Mulane nalika mentas lair saka guwagarba,amarga ingkang rama"banget lingsem panggalihe darbe atmaji ke-bak ceda, Sukasrana dibuwang ing alas kang angkere kepatipati.bebasan jalma mara mati,-satc maia mati. Ancise Maharsi Suwan-dagni mbuwang bayi Sukasrana ing alas pangalap4n kang bangetmbebayani, supaya bayi iku tumuli -mati. Nanging Sukasranaora mati, sanajan nganti pirang-pirang puluh taun ana- ing madya-niag alas pangalapan tur tanpa kanthr. Nganti tumekane diwasa,Sukasrana ora mundhak gedhe, wujude ajeg cilik bae. Amaryawujude pancen liaya raseksa, mangka awake cilik-menthik, Su-kasrana banjur sinebut BUTA BAJANG. Wewijanganing awake Sukasrana sarwa mawa ceda (cacad). 155
  • 51. Kulite pating prilhut njeruk purut, warnane irerig kaya minangsiUntune pating cringih ngeri pandhan, siyunge mawa wisa kang -na-g?r.-ni and in e- n gl uwih i Irtin ge tem pak, abath u k- banyak wisanirn g .Pundhake brojol, rambute abang tur arang. Gigire wungkuk turwusu, bokonge nyanthik, lakune pekoh, wetenge bekel, wudelebodong. Wis ta, cekak-cukupe rujude Sukasrana iku saruningsaru, alaning ala. Mbokmanawa pantes sinebttt ratuning ala; prasa-sat sawamaning ala ngumpul dadi siji ana ing awake Sukasrana Amarga wiwit bayi pisah karo yayah-wibi dibuwang ingalas kang wingite kepati-pati, iku manjing dadi tapa-bratane, kangnjalari Sukasrana kasinungan kaluwihan kang banget ngedab-edabi. sekti mandraguna- bisa napak jumantar4 bisa manjing ajur-ajer, granane kaduk landhep panggandane, siyunge mawa wisakang ampuhe ngungkuli wisaning naga. Awit saka iku, sawarnaninglelembut kayata para brekasakan, janggitan, banaspati, thong-thongsot lan liya-liyane padha ngratu marangSukasrana Sukasrana banget kasok tresna marang Sumantri. Sabon ka-ngen marang kadange wredha iku, Sukasrana teka ing pratapane ingkang rama Ifaharsi Survandagni ing Ardi Seker, wayah bengi,mulihe menyang padunungane ngarepake gagat-rahina, dadi lunga-tekane Sukasrana ora kawruhan ing akeh. Iilulane mangkono,amarga dheweke ngminangsani alaning rupane, a.;a nga.nti agarelingseming palggalihe ingkang rarna lan kadange wredha Ing ngarep wis dipratelakake, manawa amarga kumawaninodhi kaprawiran lan kadibyane gu6ti, sumantri ditundhung de-ni:ng Prabu Arjunasasrabahu, lan ord dipa:engake teka m-aneh ingMahespati, sadurunge -bisa muter ta.marr_ sriwedari. $umantri ru--mangsa kepuhrngan laku, lan darbe panyana, manawa dhaumhe sang Prabu kudu bisa muter taman iku inung minangka srana Qi- enggo nampik Pasuwitane. Saoncate saka Mahespati, Sumantri banjur manjing alas Dheweke wis muntu tekad, ora nedya mulih menyang padhe- pokalie ingkang rama, suka-rila palastra ana ing madyaning alas Kocap Sukasrana banget oneng manlng kadange wredha, mulane ing wayah bengi prapta ing padhepokane ingkang rama Bareng ngreti yen kadange wredha ora ana, sukasrana turnuli156
  • 52. nyuwun priksa marang ingkang rama; Sawise dingendikani yen Sumantri lagi menyang Mahespati nedya suwita marang prabu. ArjunawijaYa, Sukasrana banjur pamitan nedya nusul. Lakune Sukasrana kaliwat rikat kaya dibalangake. Sawise lumaku sawatara suwene, Sukasrana tekan ing alas gledhegan, dumadakan mambu gandaning manungsa. Tuk-ing ganda diupaya, ngganda ketemu, jebul manungsa kang iku kadange rvredha, lagi lenggah pitekur semu nawung sungkawa. Sawise rerangkulan sawa. tara suu,ene, Sumantri tumuli nyaritakake lelakone saka wiwitan tekan wekasan ora ana kang kliwatan. ,,Banjur hapriye kakang ? Apa hou,e bna nglehsanani dha- ruuhing gusti muter taman Sriwedari ? !" Mangkono pitakone Sukasrana, saparipurnaning kandhane kadange wredha. Sumantri : ,,lVis, Suhasrana, ora prelu tahon. Kapriye bisa-hu nglehsanani pamundhute sang Prabu hang banget ane.h-nylenehmanghono iku ! Mulane banget susahing atihu. Kajaba susah,ahu rumangsa wirang, dene mung nedya suruita marang Rgtu baehoh ora bisa halehsanan. Awit salza iku, wruhanamu surzasrann !Ahu aluwung mati ana ing sajroning alas ilei, ora nedya mulih me-nyang padhepolzan Ardi Selzar". Sukasrana : ,,Ora biyen ora saiki, saben hecuuan atimu, ora lzalehsanan kang sinedva, lzowe banjur nedya ngraru antaka. Ban-jur endi itulzung, tandha-yehtine haluwikcnmu, manaua ngono bae ora bka ? ! Mulane lzahang, aja soh nglalehake kadang taruna,lunga tanpa wewarta. Amarga rumangsa wis seleti mandragunasugih hqluuihar- ruarna-u)arna, lunga menyarry praja tanpa ajalz-ajalz hadang taruna. Toging endon,- muter taman siuetlo.ri bce ,,Apu koue bisa, Suhasrana ?!,, Mangkono pitakorte Sumantrikanthi kesusu kapengin tumuli mangreti. Sukasrana : ,,Bisa bae, manawa ana prelune,, Sumantri : ,,Adhuh alhihu, adhiku ! Manawa koue pancenbisa, aleu tulungana ! Aku posrah pati-urip marang kowe, mangsgb odhoa kaleksonaning dhawuhe gustihu". 157
  • 53. Sukasrana : ,,Kalaang Sumantri ! Kagawa saka bangetku lzasoh tresna marfrng howe, ahu ora bisa llohtinggal suwe. Manawasuwitamu ditampa maneh .dening Prabu Ariunasosrabahi, mesthine kowe baniur ora tau hetemu haro ahu- Ora tau hetemu karokowe, ingatase chu dadi panandhang gedhe". Sumantri : ,,Baniur harepmu hapriYe ? Sukasrana ; ,,Manghene, hakang ! Aku hapengin tansah hum-pul lzaro kowe ing salawas-lawase. Mulane gelemhu mindhah tamanSriwedari menyang Mahespati, mung yen kowe ngenakahe akumilu suwita Sang Prabu, supaya aku banjur ora tau pisah suweharo kowe", Sumantri : Dhuh adhiku, adhihu ! Kanthi terusing ati ahuprajanji, bahal ngenahahe kowe milu suwita ana ing Mahespati". : ,,Kakang Sumantri, sumurupa ! Wuhir Untara ihu Suhasranadurnunung ana ing hahyangan Utarasagara, yaiku hahyangane Bathara Wisnu. Dadi, taman Sriwedari ihu ka-gungane Bathara Wisnu,dumodine sarana cipta. Pantes bae Prabu Arjunasasrabahu mun-dhut tumurune taman Sriwedari, amar4a taman ihu pancen ha-gungane pribadi, ier Sang Prabu ihu panuksmane Bathara Wisnu.Wis bakcng, aja hesuwen, enggal nungganga ing gigirku kene, nulimerema, bahal dahgawa mabur ment-ang wukir Untara. Ahu hu-watir, manaua fuowe ora ngeremahe netra, sajrone dahgawrt ma-bur; amarga singunen banjur tiba. Aia pisan-pisan meleh, swlu-runge dakabani". Sawise Sumantri nunggang ing gigiring adlline, Sukasranabanjur mabur ngener wukir Untara, rikating abure pad-ha karo ke-claping cipta; Bebasan ,yen nginanga durungaba4g, idua durrtngasat", abure Sukasrana wis tekan ing wukir Untara. ,,Wis kahang, ngelekna netra !" IViangkono kandhane Su-kasrana. Mak byar ! Suma.ntri melek, banget gumun-ngungun sumu-rup taman kang banget endah-asri anglam-lami. Sukasrana : ,,Kahang Sumantri, sumurupa ! Sarehning du-madine taman iki sarana cipt4 anggonku mindhah menyang Ma-1trQ
  • 54. hespati uga hudu srdna cipta. Kahang, howe manjinga ing pan-tisari ihi, sarea, ineben lawange. Taman ihi tumuli arep dahpindhahmenyang Mahespati". (Pantisari: omah ing satengahe patamanan). Sawise Sumanhi manjing ing pantisari, Sukasrana tumuli ma-nungku puja samadi, nutupi babahan hawa sesanga. Ora antarasuwe banjur keprungu suwara jumegur nggegirisi, pratandha ta-man Sriwedari wis dumunung ana ing Mahespati. ,,Kahang Sumantri, saiki metua /" Mangkono prentahe Su-kasrana. Sumantri tumuli metu saka pantisari. Bareng sumurup yentaman Sriwedari wis dumunung ana ing Mahespati, amarwatasutabungahe Sumantri. Para kawula ing Mahespati banget kagawokan, padha patingbrengok alok ,,ana taman tiban". Prabu Arjunasasrabahu wis nduga, manawa tibane taman Sri- wedari ing Mahespati, amarga diputer dening Sumantri. Kanthi di- dherekake Prameswari Dewi Citrawati sarta Citranglangeni lan pa- ra rraru dhomas, Sang Prabu niti-priksa kahan:ne taman Sriwedari. Kocap Sumantri, bareng ngreti yen Sang habu wis rawuh ingtaman bebarengan karo para garwa, enggal-enggal kandha marangSukasrana : ,,8, adhihu Sukosrana, sumurupa ! Prabu Ajunawijayasarta para garoa wis wiwit mrihsa kahanane taman ik:i. Prayoganekowe lungaa dhisik, nruliha menydng alas pwiununganmu- Besuh,manuwa wis karuwan anggonku suwita, kowe bahal dahparani, uta-wa saora-orane aku bahal honghonan methuh howe. Ing wektu ihi,inanawq kowe katon ana ing sajronb taman Sriwedari, bisa uga su-witahu banjur ora ditampa maneh dening Sang Pro,bu. Mbokmana-wa panggalihe Sang Prabu banjur lingsem nampa.suwitaku, ontorgeaku darbe kadang awujud buta bajanglS Sukasr ana : ,,Kahang Sutmaniri ! Janjimu hang wis hewetumaiang ahu durung heletan dina, mokal yen bowe wis lali. Apahowe nedyc cidra ing ubaya ? ! Manawa kowe isin ngaku kadangahu, annrga nipahu ala tanpa rupa, ruis ta, aku ahunen panaha-wanmu. Utawa sakarepmu hono olehmu ngahu marung ohu, ang-gere aku tetep dikenahake milu". Amarga ora gelem lunga, Sukasrana banjur diagagr sanjata 159
  • 55. Cikra. Maksude Sumantri olehe ngag i4,-Era€t, mung supaya Su- kasrana wedi, banjur gelem.bali.-Nanging Sukasrana meksa ora gelem bali, mandar banjur kandha mangkene : ,,Kakaig Sumantri! Mara tibahna saniatamu iku. Tinimbang aku hopeksa kudu bali, aluwung mati hetiban sanjata Cakra. Alzu rumangsa ora betah urip suu)e-suu)e, manau,a hudu pisah learo howe. Wis samesthine howe nguntapahe yitmane kadang taruna lzang wuiude ala tanpa rupa". Amarga ngira yen Sang Prabu sapandhereke wis arla ing sa- cedhake, Sumantri guSup atine, nja.lari sanjata Cakra lumepas temenan. Lumepase sanjata Cakra ngenani janggane Sukasrana, tigas pancing. l{ustakane Sukasrana tiba ing bantala, bebarengan karo ambruking gembunge. Bareng sumurup Sukasrana palastra, Sumantri enggal-enggal mlayoni, iayone adhine nedya dirungkebi: Nanging layon tumuli musna, lan samusnane layon, banjur ana suwara kapiyarsa : ,,Ka- kang Sumantri, wruhanamu ! Ing tembe pamalesltu marang kowe, m anaw a h o w e p eran gt andh in g lumaw an rase ksar a1 a ". . Arvit saka iku, nalika perang-tandhing lumawan Prabu Dasa- ynuka, Sumantri (Patih Suwanda) palastra, amarga janggane dica- kot dening mungsuhe kang siyunge kepanjingan yitmane Sukasra- na. (Mriksanana carita angka 44). 46. RAMAPARASU. Meharsi Ramaparasu utawa Parastrama uga apeparab Jama-- dagni, -nunggak-semi asrnane ingkang rama; lan-uga apeparab Ra- - mabhargawa, tegese : R.ama tedhake Bhregu. (Yen Ramaraghawa = Rama tedhake Dewi Raghu, yaiku Ramawijaya). Padhcpokane ing Sambiharja Miturut carita Jawa utawa padhaiangan, Ramaparasu putrane Jamadagni, wayahe Wisageni,. buyute Dewasana, trahe Bathara Is- maya. (Mriksanana Silsilah V : Mahespati). Miturut Mahabharata, Maharsi Parasurarna (Ramaparasu)trahe Maharsi Bhregu, mulane apeparab Ramabhargawa. Gam-blange mangiiene :16(.|
  • 56. 1. Maharsi Bhregu putrane Bathara Brahma, nggarwa Dewi pulo_ ma peputra Cyawana (Cwawana). 2. Itaharsi Cyawa.na nggarwa Dewi Sukanya, peputra Urwa. 3. Maharsi Urwa garwhne ord kocap, peputra Ricika. 4. I{aharsi Ricika nggarwa Dewi Satyawati, peputra Jamadagni. 5. Maharsi Jamadagni nggarwa Dewi Renuka, peputra b, yaiku : 1 Sang Rumawan, 2 Sang Susena, B Sang Wasu, 4 Sang Wiswawasrr, 5 IVlaharsi Ramaparasu. Dadi, Ramapa:asu iku putrane Maharsi Jamadagni kang waruju. Tembung ,,parasu" tegese kapak utawa kampak, arane ge- gaman jinise wadung. Ramaparasu, tegese: Rama kang asanjata pa-rasu (kampak). Nanging sanjatane Maharsi Ramaparasu ora mung,,parasu" bae, uga asanjata warastra (jemparing), mandar gedhe-ning langkape Sang Mahaisi arang kang madhani. Ramaparasu ateges : Rama kang asanjata parasu (kampak),salaras i.aro carita kang ngandharake ,,Ramaparasu mrajaya ing-kang ibu sararur sanjata Darasu (l:ampak)". Mangkene caritarre : Ibune Parasurama yaiku Dewi Renuka, ora setya marangkakunge, yaiku Maharsi Jamadagni. Sanajan wis apeputra b, SangDewi isih melik marang priya liya. Ing sawijining dina Dewi Renuka rrgresakake siram ing nar-mada (kali). Nalika samana Prabu Citrarata Ratu Martikawata pi-nuju siram ing narmada, fiebarerrgan karo para garwane. BarengDewi Renuka priksa suwamane Prabu Citrarata kang pranyata ba-gus-respati njenthara, Sang Dewi b-gat kasmaran. Jalaran gan-druige rriarang Prabu Citraiata saya suwe saya ngranuhi, Dewi Re-nuka ora kuwawa lgendhaleni hhrdan:ng napsr-asmarane, mulane-Sang Dewi banjur asung sas:niia marang Sang prabu saruu:ta ma,sangliring karo woia-wali ngincangake alise. Suwe-suwe Sang prabutanggap ing sasmita, lan tumuli nglanggati karsane Sang Dewi.Dewi Renuka kalakon dijamah dening prabu Citrarata ana ingnarmacia. Sawise katog olehe lambang-sari karo prabu.Citrarata, pang-galihe Dewi Renuka rumangsa kalegan (marem), tumuli mentas ingdharaian, banjur kondur meny.utg padhepokan. Nanging bareng 161
  • 57. wis meh tekan padhepokan, panggalihe Sang Dewi geter, gagasaqemangkene : ,,Manau)a anggqnhu lahu sedheng lambqngsari haroPrabu Citrarata nganti-ketitilz dening Sang Maharsi, adhuh ! Sehdadi apa awahhu !" I{aharsi Jamadagni iku sidik paningale, ora kasamaran marangtindake Dewi Renuka kang murang kasusilan. Awit saka iku, SangMai.arsi tumuli nimbali putrane 5 pisan, didhawuhi nguntapakeibune menyang yamani. (Yanrani = nraka). Ananging putra kangpambayun, kang panenggak, kang pandhadha lan kang sumendhi(kakang ragil), padha ora ngestokake dhawuhe Sang Maharsi,amarga padha ora mentala mrajaya ibune dhewe. Awit saka iktr,putrane kang papat mau banjur di-SOT-ake ,,sima akal-budine"dening Sang Maharsi. Sawise ngesotake putrane 4, Maharsi Jamadagni turnuli dha-wuh marang pufane waruju yaiku Maharsi Ramaparasu, ndikak-.ake mrajaya ibune. I{aharsi Parasurama matur sendika, tumulingasta purasu, ditamakake marang ingkang ibu. Thel ! sanalikajanggane Dewi Renuka tigas pancing. Sasedane Dewi Renuka, Ir{aharsi Jamadagni ngendika : ,,Ku-lup, putraningsun Parasurama, kang tuhu mituhu marang dha- wuhe bapc ! Sira wus ngcyahi ockcryan abot kang agawe leganingpanggalihingsun. Awit saka ihu kulup. sabarang.panyuutunira ma-ranj-ingsui, bakal ingsun parengake. Mara matura hulup, sira darbe panyuwun apa marang ingsun". Parasurama : ,;Dhuh kangieng rama, pepundhen kawula !Mugi wontena hcpareng poduka izarsa nglehsanani panyuwurthawula nem prahawia, inggih puniha : I Kangieng ibu sage.datu-muntert sugeng malih. II Kawula sageda tumunten hesupen ang-gen hawula mrajaya dhateng hangieng ibu. !il Tindah hawulaiageda halis ing dosa. IV Para sadhereh hawula iahawo.n pi. san, sageda kosinungan aha!-budi malih hados wingi-uni. V Sam-pun ngantos uonten satriya inghang kuwataa nyembadanihrociha hawula. VI Sage,la kaaula kosinungan umur panjang"- Maharsi Jamadagni : ,,Kabeh panyuwunira iku ingsun pa-ren gahe, muga k alahona". Ing panutuping caita angka 44 mratelakake, yen Pra.bu Ar-762
  • 58. junasasrabahu seda dening lIaharsi Ramaparasu. Sedai,re SangPrabu agawe mrinane para putra-sentana ing Mahismati; Para Pu. tra-sentanane Sang Prabu padha bebarengan tika ing padhepokane -Maharsi Jamaddgni. Nalika samana Sang Maharsi pinuju tanpakanthi ana ing padhepokan, jalaran putra-putrane lagi padha man-jing alas ngupaya kayu-bakar lan wowohan. Maharsi Jamadagnidikroyok dening para putra-sentanane Prabu Arjunawijaya. Sawi-se Sang Maharsi sed3, para satriya kang ngroyok tumuli padhakondur menyang praja. Ing sapungkure para satriya, Maharsi Parasurama kondur irrgpadhepokan. Banget kejoting panggalihe Sang Maharsi, nalikapriksa ingkang rama seda, layone njrebabah ndhepani bantala, akutah ludira. Layone ingkang rama dirungkebi karo muwun,panggalihe banget karerantan. Sawise.lilih sungkawane, MaharsiParasurama banjur ngrukti layone ingkang rama, kanthi dibiyantupara brahniana sarta para tapa. Layone Maharsi Jamadagni sinelehing pancaka, tumuli dibasmi. Sajrone geni kang kinarya mbasmiingkang rama mumb mangalad-alad prasasat sundhul awiyat,Sang Parasurama ngendika : ,,Sedan" itangieng rama amarga dikro-yolz pam satriya. Aku hudu males uhum marang para satriya. Ahuprosetya, nedya numpes satriya salumahing bantala". Saparipumar.ing parrgruktine layon, Matarsi Parasulama, brahmana kang apambegan satriya tur sura-sekti mandraguna, banjur asikep sanjata nedya mbrastha satriya sajagad. Kang dira-wuhi dhisik dhewe kadhaton Mahismati. Kabeh satriya para puha-sentanane nLUu Arju nasasrabahJ disirnakake ngdnti tumpes-tapis.Saka bangeting nasfitine, aja ngantikuiang resik pambraslhanepara satri-va puha-sentanane h-abu Arjunatiijaya, Maharsi Ramaparasu ngahti kaping telu olehe ngutrengr nagara.Mahismati,laning sadalan-dalan prasasat tanpa kendhat wola-wali. mrajaya satriya. _ . : Shwise satriya ing Mahismati tumpes-tapis tanpa sisa, Mahar-si Parasurama banjur wiwit nyimakake satriya liyaliyane. MaharsiRamaparasu nganti ambal kaping pitu olehe.ngubengi jagad,mbrastha satriya saindenging bawana. Bareng wis nyirnakake sa-triya sajagad, Maharsi Parasuranra banjur gawe sesaji ana ing.Sa-maqtapancaka (ing laladan Kurusetra), lan gawe tlaga llma kanggo 163
  • 59. pasiramane para pitri leluhure Sang Maharsi. Sesajine Sang Ma-harsi agawe suka-renane para dewa. Para-pitri, kayata-.:-MaharsiBhregu, Cyawdna, Urwa, Ricika lan Maharsi Jamadrigni padhangaton, kabeh padha mangalembana marang Maharsi Parasurama. Miturut Adiparwa abasa Jawa-kuna, tlaga lima kasebut ingd.huwur, dumadi saka getihe para satriya kang diprajaya deningMaharsi Parasurama. Sawise para satriya sajagad sirna dening krodhane MaharsiParasurama, p&a puki warandhane satriya padha minta nugrahamarang para brahmana, supaya bisa apeputra. Ya turune paraputri karo para brahmana iku kang njaiari ing marcapada banjurana golongan satriya maneh. Pamburine banjur ana satriya kangbsa ngasorake yudane I{aharsi Parasurama, yaiku SANG RAMAkanguga -apeparab Eamadewa, Ramabadra, Ramawijay4 Ragha-wa utawa Raghuputra, putrane Prabu Dasarata Ratu ing Ayodya,miyos saka Prarrreswari Dewi Raghu. Mangkene caritane : Sawise Sang Rama dhaup karo Der.i Sita (Sinta) putrane pu-triPrabu Janaka Ratu ing Mithiladhiraja (tegese : Maharaja Mithi-la), bareng wis sawatara dina ana ing kadhaton Wideha (kutha-lirajane nagara Mithila), b*j.rr kondur menyang Ayodya mboyongDewi sinta, difuid Prabu Dasarata sarta didherekake wadyabala sa-bregada. Sang Rama panjanmane Bathara }larayana, ana ing dalaudiadhang dening Maharsi Parasurama , ,,Heh Dosarataputra ! Manawa sira pranyata satriya wirotamasura-sekti mandraguna, mara tampanana langhap sarta waras-trqningsun ihi. Ya sanicta.iki kang ingsun enggo mbrastha satriyasqiasad. Manawa. sira Vra kuwawa menthang langhapingsun iki,mesthi sirna deningiryqsun 1. Mangkono ngendikane Maharsi Parasurama karo ngulungake watastra salangkape. Midhanget panantange Sang Maharsi mangkono iku, Sang Ramabadra jaja-bang mawinga-winga, netra andik angatirah, imba tepung, ideir mangada-ada, waja gathik kumedud padoning laihi wairastra salangkape ditampani dening sang Ramadewa. sawisewarastra pinasang ing sendheng, langkap pinenthang kanthi gam pang, suwarane gumerot ngumandhang ing awang-awang Amarga164
  • 60. i pinenthang dening sang Rama, langkap sarta warastrane Maharsi . Pafasurama wimbuh ampuh, gumeroting suwarane langkap maha- nani gara-gara : birmi gonjang-ganjing, wukir,,noyrg-.uyig, ,*o- dra kocak mawalikan pindha kinebur, langit t"tap:t etup, ndaru sarta teluh bajra katon pating clorot ngebeki akasa. Karo ngasta langkap kang isih pinenthang, Sang Ramabadra ngendika : ,,Heh brahmana hang tibudi satiya ! Aja dumeh wis bisa numpes satriya saindenging bawana, sira ana ing saenggon- enggon banjur hadaluru.ng humlunghung adol gendhung, sesum_ bar maciya+iya. Mara dulunen, apa leang haton ana ing saliraning- sun". Maharsi Parasurama tumuli tumoreh marang salirane sang Ilama. Bairget kaget lan gumun-ngunSrn priksa maujud wama- warrla, kayata : para Aditya, Bathara Agni, para pitri, gandarwa, yaksa, Resi kaswargan, para Walikilya, sanjata maneka i""-u, .r- modra, tlaga, narmada, sawarnanlng Weda, Upanishad lan purana, padha dumunung ana ing salirane Sang Rama. warastra dilepasake dening sang Raghawa ngenani salirareMaharsi Ramabhargawa, nanging banjur bali menyang astaneSang Rama maneh. Amarga ketaman jemparinge dhewe, SangMaharsi tiba kapidhara. sawise elirrg purwaduksina, sang Ma-harsi tumuli lenggah ana ing ngarsane sang Raghawa kanthi ge-tering panggahh. ,,Heh Parasurama ! Manawa sira durung bosen urip, enggallungaa, dedununga ana ing wuhir Mahend,ra,,. Mangkono ngeu_dikane Sang Ramabadra. Ka.rthi panggalih lingsem, {aharsi parasurama cricat.sakangarsane. sang Ramabadra ngener .vukir Mahendra. saurise sawa-.iara l:wase adhedhepok ing wukif Mahendra, sairg Maharsi kera-wuhan para leluhure, yaiku Maharsi Cyawanq.Urwa, Ricika lanI{aharsi Jamadagni, padha ngendikani mangkene : ,,Kulup, Ra-maparasu ! Tincahira humawani nodid marung sang Rtmiwijayaihu banget kliru, aturga panjenengane ihu panjan^on" Bathcmwisnu. Ingsun ora hasqnuran marang sirnaning hasehtenira lanpepesing panggalihira. Kulup, manaua sira hapengin baline ha_sehten lan kasudiranira, siramn ing narmada suci wadusara.wruh- 165
  • 61. ani,ra, ing sacedhahing etuke narmada Wadusara, ana papan suclhang diaran Dhiplodh a, tilas.pratapane leluhurira L[gtharsi Shregu.Jatiran haprabaian dening kramate Dhiptodha, sing sapa aduiing narmada wadusara, sirna uwas-sumelanging atine, ilang rasa giis-mirise, putih hasudiran lan kasehtene Ya ana ing Dhiptodha"ihu leluhuia Maharsi BhregA duh ing huna olehe tarah bratam.atiraga pirangpirang wa$o nganti antule nugrahaning Jawata" Maharsi Parasurama ngestokake dhawuhe para leluhureTemenan,. baretrg wis siram ana ing narmada Wadusara, kasektenlan kasudirane Sang Maharsi bisa pulih kadi wingi-uni SatriyakangwistaudadisiswaneMaharsiParasurama,ka-yata Sang Dewabrata (Bhisma) Sang Dewabrata iku banget di-gu"a*"gi dening Dewi.Amba, mulane menyang ngendi bae tin-dake Sang Dewabrata, Sang Dewi tansah tumuntur tut wuri Na-likaSangBhismaSowanmarangguruneyaikuMaharsiRamapa.rasu,s4ngDewiugatutwuri.AmargakamiwelasenmarangDe.wi Amba, sang Maharsi dhawuh marang sang Bhisma, vdikakakenggarwa San$ Dewi. Nanging, Sang Bhisma kang wis pratigayarr"ay" nglakoni brahmacari ing salawas-lawase (wadat), mesthibae ora ngestokake marang dhawuhing gurune. sulayaning rem-bug, njalari Sang Bhisma pancakara lumawan Sang Maharsi wa-,*L" Sang Maharsi kasoran Wiwit ing wektu iku Maharsi Parasurarna ora karsa dlsrrrvitani dening golongan satriya 47. RESI GOTAMA. Resi.GotamatraheBatharalsmayaturunitapingpitu.Pa.dhepokane Rcsi Gotarna irg Grastrna, {umunung ing puncakewukii sukendra. Garwane sang Resi widadari asma Dewi winilra-di, peputra telu, yaiku : i Den-i Anjtri,2 Strball, 3 Sugriwa Kanthi pawadan nedya tetinjo para mitrane widadari, DewiWindradi kerep nyuwun pamit marang kakunge (Resi Gotalna)tindak menyang Kairdran- Tanpa kagrngan panggalih sujana uta-wa sangga-nrnggl, SanB Resi tansah nglilani pamite Sang Dewi. ,,Menyang Kaindran tetinjo para uidadan", iku mung pa- ivadan kang digawegawe bae, kanggo nutupi maksude Sang De- wi kang salugune. Sajatine, tindake Dewi Windradi menyang Su-
  • 62. ,ralaya, prblu,tetemon lan pepasihan karo Bathara Surya ana ing kahyangan Ekacakra. Ing sawijiningdina Subali-Sugriwa priksa Dewi Anjani do- lanan cupu-manik. Amarga ngira manawa cupu-manik kang dinar- be mbakyune iku a,qale saka peparinge sang Resi, Subali-Sugriwa banjur nyuwun cupu kang kaya mangkono iku marang ingkang rama. Amarga Sang Resi ora rumangsa maringi cupu marang De- wi Anjani, mesthi bae ora bisa ngleksanani panyuwune Sugriwa- Subali. Cupu dolanane Dewi Anjani dipundhut dening Sang Resi, dipriksani. Banget kejoting panggalihe Sang Resi, bareng priksa wujude cupu-manik luwih dening endah-peni sumorot anelahi. Saya kejot maneh panggalihe Sang Resi, bareng tutupe dibukak, ing jero cupu iku katon ana jagad saisine, pepak dalasan srenge- nge, rembulan lan lintang-lintang, kilat-thathit lan mega, obar- abir teja-wangkawa lan sapanunggalane. Kaj:ba saka iku, cupu- manik iku mawa ciri ,,Bathara Surya". M4rang Dew*. Anjani Sang Resi ndangu, saka ngendi pi-nangkane cupu iku. Amarga wangsulane Sang Dewi saka ing-kang ibu, Resi Gotama tumuli dhawuh nimbali Dewi Windradi.Sawise marak, Dewi Windradi didangu dening Sang Resi, saka sa-pa pinangkane cupu-manik dolanane Anjani. Sanajan didang,-rnganti kaping telu, Dewi Wrndradi tansah mbisu, ora karsa maturprasaja pinangkane cupu mau. Resi Gotama duka, Dewi Windradidisotake dadi TUGU Layang Arjunasasrabahu jij.id I kaca 6 pupuh Pangkur, mra-telakake ngendikane Resj Gotama mangkene :-f. Sang Parrdhita sru ngandika : ,,El Windradi kaya ngapa si- rehi,. "tdha minng tan suiltaur; pii6rpii0i*aruna, wddi-w1di apa kang dodi ruadimu.", kang garwa maksih kamna, sak6cap datan nahuri.2. Ttneter sinelak-selak, ingP.ang ganva maksih rlatan nahuri. Sang Pandhita langkung b6ndu, asru dennya ngandika, ilarrg kabeh tr6snane mring garwanipun, dadya muwrs anupata : ,,Eh bOcih t|m|n Windradi".3. ,,Sun tahoni kaping tigo, ngasokak}n mbisu bae tanpa ngling, 167
  • 63. mCn4ng-mAnAng haya TUGU, kagyat kang putra tetiga, mu- lat ing ibunireki. TUGU malihane Dewi Windradi tumuli dijunjung dening Sang Resi, banjur disawatake sakayange. Tugu nglayang ing awang- awang, wasanane tiba ing madyaning alas laladan praja Ngalengka TUGU iku ing tembe, manawa ing Ngalengka ana perang ge- dhe, bakal ruwat lan malih wama widadari Dewi Windradi maneh, amarga kinarya sanjata wanara yaiku sang Anila (Patihe Prabu Sugriwa), dikepntkake ing dhadhane Prahastha (Patih ing Ngaleng- ka). Sawise nyawatake tugu malihane Dewi Windradi, Resi Gota- ma ngendikt : ,,Heh putraningsun habeh !! Wruhaniro, samengho -cupu - manik iki uga nedya ingsun sriwatake, sira padha nututana tibane. Sing sapa dhisik dhewe tehan ing papan tibane, yaihu kang wentang ndarbeni cuPu-manik ihi". Bareng cupu disawatake dening Sang Resi, tutupe pisah karo babone (perangan sjng ngisor) Babone cupu tiba ing praja Ayodya dadi tlaga Nirmala, dene tutupe tiba ing madyaning alas dadi tlaga Sumala. (Nirmala = tanpa cacad, suci. Sumala = cacad gedhe, banget ora suci). .l Dewi Anjani lan Sugqiwa-Subali padha lumayu ngener pang- gonan tibane cupu. Playune subali tekan ing tlaga Sumala dhisik dhewe. Amarga ngira manawa cupu tiba ing sajrone tlaga Sumala Subali turnuli nyemplung, ba-njur silem nggogohi tiaga Let sake- dhep netra pla5rune-sugriwa rrga tei<an ing tlaga -Siumala, lan uga- b4njur rry-emplung ing banyu nedya ngupaya cupu. Nalika Subali- Sugnwa bebarengan mancungul ing }urnahing banyu, padhadene banget kagete, amarga padhadene sumurup wannra kang gedhene padhakaro mhnungsa. Wanara iku ora liya ya Subali-sugriwa dhe we. Amarga ke[aman banyune tlaga Sumala, Subali-Sugriwa kang ing sakarvit bagus-njenthara, banjur padha malih warna wanara. Subalisugriwa kang wis padha awujud wanara, pa<iha tantang- tinantang, satemah banjur perang. Ngretine Subali-Sugriwa yen salirane wis malih wanara, bareng padha asesumbar maeiya-ciya kanthi -mratelakake jenenge dhewe-dhewe. sakarone uga banjur 168
  • 64. ngreti yen salugune perang lumawan kadange dhewe. Kanthi mu-pus pepesthening Jawata, sakarone banjur padha mentas saka tla -ga Sumala Or_a antara suwe playune Dewi Anjani uga tekan ing saterpine tlaga Sumala. Bareng wuninga wanara loro kang gedhene padha karo manungsa, Dewi Anjani njerit karo mbalek, nanging banjurdiurvuh dening wanara loro iku, lan dijarwani yen salugune wa-nara sakarone iku malihane kadange dhewe. Sawise ilang wedine,Dewi Anjani banjur nyedhak ing sapinggirc tlaga Sumala. Amargasalirane banget sumuke, Dewi Anjani tumuli nyawuh banyunetlaga Sumalo, dienggo suryan (raup) sarta mijiki asta lan sam-parane. Amarga ketaman banyune tlaga Sumala, njalari pasuryan,asta lan samparane Dewi Anjani banjur awujud kaya rai, tanganlan samparan wanara. Anjani, Subali lan Sugriwa padha mulih menyang padhe-pokan, nyuwun diruwat wujude wanara marang ingkang rama. ,,Sira padha mratapoa, supaya antuh nugrahaningJawata.Anjani tapaa nyatthuka ana ing f/ogc Madirdq Subali tapaa nga-long ana ing wukir Sunyapringga, Sugriwa tapaa ngidang ona ingaluse wuhir Sunyapringga". Mangkono dhawuhe Resi Gotama.(Nyanthuka = kaya canthuka. Canthuka = kodhok). Anjani, Subali lan Sugriwa padha ngestokake dhawuh, tu-nruii padha mangkat meny,rng panggonarr karrg dingendikakakedening ingkang rama. 48. ANJANI. - Anjani tapa nyanthuka ndhepepes ana ing dhainpenge tlagdMadiicia. Cra mangan,-yen-ora ana kleyang tib-a ing pangkone.Ora ngombe, yen ora ana ebun tumetes ing lambene. Tapane Anjani nganti pirang-pirang taun, salirane nggagngaking. Kogap Bathara Guru pinuju nganglang jagad, tindake nitihNandini ngambah jumantara, liwat ing sadhuwure tlaga Madir-Ca. Bareng priksa wanudya kang lagi mratapa ana ing dham-pengug tlaga, Bathara Guru banget kamiwelasen. Sang Battrara 169
  • 65. ngupaya sinom (godhong asem kang isih nom), diuncalake mery*g tlaga Madirda, tiba ing pangkone Anjani Sinom binuktiaening Anjani. .Amarga,rybukti sinom peparinge Bathara GuruAnjani ngjarbini, *asanat e mbabar putra priya awarna wan:rraUjaring kandha, sarehning kang njalari Anjani nggarbini amalgambukti ,,sinom", putrane banjur sinung peparab Anoman Miturutbuku.bukuasliHindu,jenengAnomarrikuoraanasing ana jeneng Hanuman, yaiku putrane Bathara Maruta (dewa-ning angin) kang miyos saka Dewi Kesari 49. SUBALI. Subati tapa ngalong aa ing wukir Sunyapringga, gumantunganaingpangingwitgedhe.sakagenturingtapaneSuba]i,saliranenganti lunglit, padharane prasasat kraket karo wit Amalga ka-plb"*r., dening surnuking tapane Subali, kewan-kewan alaspadh-4. ora kuwat manggon ing sacedhake wit kang dienggo tapapadhJ sumingkir adoh. Bareng olehe mratapa gumantung ingLpanging wreksa wis pirang-pirang warsa, Subali antuk nugrahaning Jawata, pinaringan aji Pancasona, yaiku aji kang njalari kalis ingpati. Ing sawijining dina Frabu Dasamuka lelana napak jumantara.Bareng abure ana ing sadkruwuie wukir Sunyapringga, Cumadakanmak brug ! Dasamuka tiba ing bantala lan kapidhara, saliranegumlethak ana ing sangisor wreksa kang dienggo mratapa SubaliAmarga kaget dening suwara gumebrug pindha gunung jugrugsubali nclgh _mangisor; Bareng wu*inga ana raseksa njrebabahndhepani lemah, subali f,urnuli turnururr. Faseksa kang kapidharadiusadani, satemah waluyajati. Nanging sawise eling purrva-duksina, Dasamuka banjur-sulaya ing rembug karo.subali, amargasa-karone padhadene ngaku pinunjut dhewe ing sajagat-rat. Dasarnu-ka manclar ngelikake marang Srrbali, supaya aja mbaniurake olehemratapa. Sabab, sanajan mratapaa pirang-pirang ewu warsa tanpagura, ora bakal bisa nyundhul kasektene Dasamuka kang pancenwis pinesthi dening Jawata kudu p;nunjul dhewe ing sajagad Layang Lokapala yasan Purubayan, ing pupuh Pangkur 1?0
  • 66. mratelakake sesumbare Dasamuka lan Subali mangkene : , 1. Duk miyarsa krodha Prabu Dasamuka, denira wre Subali, - . sQdy? nglqwihana, lawan isining jagad, nudingi asru dennya ngling, kagila-gila, si monyet ingkang pinrih. 2. Dene kudu lumilhur dhewe neng jagad, kaprawiraning jurit, kathek av€lathak, kum6thak tharuthukan, tan wruh kanis- thanireki, eh wre wruhanta, Buminata sun iki. 3. Ing Ngal6ngka yekang kasumbageng jagad, mandra prakosa sakti, wis munyuk wuk6na, s6dyamu tanpa karya, kyatingrat tan ana kalih, amung Rawana, punjul dhewe neng bumi. 4. Diyu-ditya manungsa sanajan dewa, nora k6na nimbangi, gu- naku ring aprang, m6ngko monyet ngalunyat, paksa linuwih neng bumi, lah kalah6na, wukku ring aprang dhingin. 5. Duk miyarsa Subali mad6g krodhanya, sugal dennya nahuri, lah apa lingira, dene kabina-bina, amb6kmu angl6luwihi, ndhasmu tan kaprah, buta gridhe:,ging bumi.6. Sining;agad apa sira cihewe ingkang, sineren guna-sakti, bu- ta palawija, mig6na wong atapa, yen sira_.kudu ajurit, lah tdkak6na, budimu sun k6mbari Perange Subali lumawan Dasamuka prasasat ngoregake ba-wana. Gegrumb ulan lan bebondhotar ing alas Sunyapringga bo-sah-basih. wii-witan kang cilik-cilik padha rubuh kabarubuh.paJlglng wreksa.kang gedhe-gedhe padha sempal kaparapai keha-jang krodha:re Subali lan Dasamuka. Ora antara suwe, arnargaketaman candrasane Dasamuka, Subati nggeblag ing bantala, pa-lastra. Nangrng let sakedhep netra, mak gregah ! Subali nleng-gelek, unip maneh, tumuli.ndugang Dasamuka nganti kephsatadoh. Srrbali wola-wali pdlastra ketaman canCrasa. Narlging sa-ben ngemasi, let sakedhep- netra, Subali mak gregah tangi, binjurmrawasa marang Dasamuka. Suwe-suwe Dasamuka tuvruh gagasane mangkene : ,,Sibali.darbe aii-aji hang njalari dhewehe luput ing pati- Mendah senengingpanggalihingsun, ffwnawa ingsun ruiuweni ajiaji lzaya hang ho-darbe Subali. Prayogane ingsun nunghul bae, lan banjur suwitamarang dheuche, mbohmanawa ing tembe ana welase Subuli, ge-lem menehi aji-aji kang njalari ingsun bisa kalis ing pati". !77
  • 67. becik Panungkule Da.samuka lan kapengine suwit4 ditampadening SuUali. Bareng olehe suwita wis sawatara-warsa Dlamuk-adiaku mitra sinarawedi dening subali, lan banjur pinaringan aji:pancasonakangnjalariDasamukaorabisamatiingsajabanpasthi.Sawise tampa aji Pancasona, Dasamuka banjur kondur menyangNgalengka kanthi p an ggalih suka ain arwatasu ta Ing sawijining dina Bathara Narada rawuh ing SunyapringganemoniSubali.SangBatharaminta.srayamarangSubali,ndikak-ake nanggulangi krodhane Prabu Mahesasura katu ing Guwakis- -sartakendha, Patih Lembrrsura-Jathasura kang nedya ngrabasaSuralaya, amarga ditampik panglamare widadari Dewi Tara Ma-nawa Subali bisa ngasoiake yudane Asura telu iku Dewi Tarabakal ditrimakake maftIng dheweke Paminta-srayane Bathara- Narada disaguhi dening Subali Ing sapungkure Bathara Narada, Subali banjur ngupa-yl Su-griwa. g*"t g wis ke,emu, Sugriwa dijaki Subali nglurugi PrabuilIahe.asura ing Guwakiskendha. Saprapta:re ing lawange Guwakis-kendha, Subali weling mangkene : ,,Yayi Sugriwa ! Ahu dhewekang nedya maniing lng Guwa. Sira jogaa ana ing iaba, maspadah- no,ipomengko kang mili metu ing lawanging Guwa Manaua kangmiti metu ing lawanging Guaa getih awama abang, pratandhc chukang menang perl,ng, Dene manawa hang mili getih awama pyffi: plraiandha iioneku hetindhih. iawangilry Guwa ihi enggal-enggaltutupen siig nganti rapet banget". Sawise weling mangkono, Subali tumuli manjing ing Guwa dene Sugrnwa kari ana ing jaba Sapraptane rng jero guY;, Subali sumurup Pralu Mahesasura t]aqasale Subali.:tan para putit lagi. padha kepati nendra fiem "puhmungs,uh hang ligi hepqti nendla, padha.bae haro mrawasa hunarpa (binghe, mayit). Dudu wataking satriya uirotamqmanawaai" *iii"r, Moh|oruro, Lembusura lan Jathasura, sairone lcgiiino *"iati nendra. Mulane becik dakgugahe Asura telu ihi". Sawise nggagas mangkono, Subali tumuli nggejug bantala ke- karo mere-"i" luwih dening sora, suwatane ngumandhang prungu ing sajaban Guwa. 112
  • 68. Gregatr ! Amarga kiget dening pamerene Subali, Prabu Ma- hesasura sarta patihe loro paclha patirig jenggelek bebarengan ta- ngi, Bareng. sumurup wanAra- malang-kadhak. ana ing sacedhake, Asura telu pisan padha nempuh bebarengan. Sanajan dikrubut telu, Subali baUar-pisan ora ngedhap pang- galihe. Ora antara suwe, Jatha.sura kena pinikut dening Subali, banjur. pinrawasa, mati padna sanalika. Sapatine Jathasura, Subali dienggo unclang dening Mahesa-sura karo Lembusura. Disundhang lan diumbuiake dening Mahe-sasura, tibane ditampani ing Sungu dening Lembusura; banjurdisundhang lan diumbulake dening Lembusura, tibane ditampanidening Mahesasura. Saben ketaman sungune Mahesasura utawaLembuiura; Subali mesthi ngemasi, nanging tumuli mak gregahnjenggelek tangi, banjur nempuh marang mungsuh. Amarga Subali saben ngemasi mesthi tumuli waluyajati, su- we-suwe Mahesasura lan Lembusura rumangsa kesel awake, sa-temah banjur kendho panempuhe marang mungsuhe. Bareng pi-nuju lena, Mahesasura lan [,embusura keqa bebarengan dicekeljanggane dening Subali, banjur diedu kumba. Sakarone pecah si-rahe, uteke muncrat, getihe -sumamburat. Getihe Mahesasura lanLembusura mili menyang wiwaraning Guwa, wamane abang-putih,amarga kecampulan ukk. ,,Kakang Subati mati sampyuh haro mungsuh /" Mangkonopanglocitane Sugriwa, bareng sumurup getih kang mili awarnaabang-putih. Lawang Guwa tumuli ditutup dening Sugriwa ngang-go watu itgm sagajah gedhene. Sawise nutup lawanging Guwa, Sugriwa banjur munggah me-nyang Suralaya, ngaturi priksll marang Jawata, manawa kaoarrgewredha mati sampyuh lumawan mungsqh. ,,Sarehne Subali polastra, mati sampyuh k;aro Asura mung-suhe para dewa, nugrahane Jawota yaihu widadcri Dew! Tara kangpancene hudu ditrimahahe mardng Subali, wis samesthine yenbanjur diparingake marang hadange, yaihu Sugriwa". Mangkonongendikane Sang HSrang Jagadnata, sawise midhar.getake pala-purane Sugriwa. 173
  • 69. _Kanthibangetsukaamarwatasuta,sugriwatttmurunme-nyang marcapada bebarengan karb Dewi Tara -*o",okangisihanaingsajroningGuwakiskendhra,subalikaget wuninga sajroning Guwa dadi peteng dadakan Gagasanema"ngke.,e ; ,-,sugriwa lahu cidra ! sing nialari saironing Guwa dadipetelng ndhedhet manghene mesthi amarga lawanging Guwa di- iki,tutup dening Sugriwa, hanthi maksud supaya ahu nemu cilaha" Subali lumaku grumutan upt sapinggiring Guwa, karo gagap-gagap ngupaya wilvara (lalvang), suwe-suwe bisa ketemu Watuitem kang nutupi lawanging Guwa ditendhang dening Subalisulnyur dadi,sawalang-walang. Sametune saka Guwa Sub:li banjurbabfas menyang suralaya. Durung sapirla dohe, subali kepethuksugriwa kang ing sadalan-dalan tinsah pepasihan karo Dewi Tara. ,,Tampanana, ya iki ukumane wong alalzu cilra !". Mangkonokandhane Subali karo mbithi Sugriwa Sugriwa tiba glangsaran ana,, ing bantala, nanging tumuligrmregah tangi, banjur males mrawasa marang Subali, satemahbanjur dumadi perang-tandhing rok-bandawala-pati kang bangetnggegirisi. Wasanane Sugriwa kasoran kepeksa ngulungake DewiTara marang kadange wredha. Bel_.arengen karo Dewi Tara, subali bali menyang Guwakis-kendha. Ing sabanjure, subali adedunung ing Guwakiskeirdhambanjurake olehe tapa-brata, diladeni dening Dewi Tara ora antara lawas Tara nggarbini. Bareng wis tekan leke, DewiTara- mbab* putra priya awujud wanara, sinung aran Anggada 50. SUGRTWA. Sugriwa wasanane jumeneng Ratu, ngratoni para wanara, .aje-juluk Prabu Sugriwa. Nangrng sanajan bisa jumeneng Ratu, wiwitpisah karo Dewi Tara, Sugriwa nrmangsa ngalami sangsara. Amar-ga saka banget gandrunge marang Dewi Tara, Sugriwa kerep trga-lamun, tansah ton - tonen marang Sang Dewi. Marang Subali, Su-griwa banget ngigit-igite, tansah ngui,aya reka bisane mrajaya ma-rang kadange wredha.174
  • 70. Ing sawijining.dina Sugriwa kerawuhan B_athara Narada, pa--ring priksa manawa kang bisa ngasorake yudane Subali, ora ana!.iye kaiaUa mung qatriyl.wgotama kang apeparab Eamawijaya. Ing sapungkure Bathara Narada, Sugriwa dhawuh marangHanuman, ndikakake ngupaya Ramawijaya. Hanuma:r matur san-dika, banjur mangkat napak jumantara. Ana ing jumantara, Hanu-man lingak-linguk maspadakake kabeh keblat, dumadakan sumu-rup teja ma:rther sasada lanang kang dununge kaprenah ana ingsadhuwure wukii fleksyamuka. Ilanuman nglayang menyangwuklr Reksyamuka, wasana wuninga satriya loro lagi lenggah nga-sokake salira ana ing sangisore wreksa. Satriya iki hirahu hang apeparab Ramawijaya". MangkonoHanuman karo niyup menyang bantala, mrepeki satriya sakloron. Ana ing sandiwara Langenwanaran, imbal wacanane Rama-wijaya karo Hanuman dipratelakake sarana tembang Pangkur,mangkene : -1. (Ramawijaya) ;,,Bagea wanara seta, saitraptamu ana ing ngarsa mami", (Hanuman) : ,,Ki sanak inggih kasuwun, sab- da inghang rumbntah". (Ramawijaya) : ,,Eh wanara sun tan- nya sapa aranmu, lan sapa ingkang piputra". (Hanuman) : ,,Yen andangu dhat€ng hami".2- ,,Kawula Bambung Sdnggana, Prabancana nggih- Ramadayo,- pati, Anjani hang darbe sunu, wangsul teja lchsana, Raden halih sintdn kang sinambat ing ntm ?" (Ramawijaya) ;,,Yen sira tannya maring uang, ingsun Ramawijaya4i?. -- Sawise eetha manarva satriya iku pranyafa kairgapeparabRamawijaya, Hanuman banjur matur sariana tembang Dhandhang-gula, mangkene : (Hanuman) : ,,KalArAxn-pinanggih neng ngrih!; prapta hulaingutus Ifapindra, habu Srigriwa tAngrane, ngatui Sang ahulun".(Ramawijaya) : ,,Ana apa ngaturi matni". (Hanuman) : ,,Marmcneingatumn, kinen mbenglias mungsuh, inggih pftnah kdangira,hgng jijuluh Scng MaharAsi Subali, wit arAbatcn gunDa". ---- Lansaban;ure. L75
  • 71. Gancanging -canta Sang Ramawijaya tumuli tindak me-.nyang padunungane Sugriwa, didherekake Laksmana lan .Hanu-*urr.B"r".g wis ketemu karo Sugriwa, Sang Ramawijayapininta-sraya diaturi mrajaya Subali- Sang Ramawijaya saguh Panjeneng-ane dhawuh marang Sufrwa, ndikakake nantang perang SubaliMengko, sajrone perang tandhing lumawan Sugriwa, Subali nedyadiprajaya dening Sang Ramawijaya sarana linepasan jemparingGuwiwiiayo. (Jemparing iku jenenge sing ali GUHYAWIJAYAmriksanana Ramayana abasa Jawa:kuna kaca 273 sloka angka 13Guhya = ghaib. Wijaya = kamenangan. Guhyawijaya = kamenang-an ghaib. Indonesia : kemenangan yang dirahasiakan ? Pm) Kocap kang ana ing sajrone Guwakiskendha, Subali mbenerilagi imbai wacana karo Dewi Tara. Ana ing sandiwara Langen-*r.r*r, wawan-sabdane subali karo sang Dewi.dipratelaltake sa-rana tembang Asmaradana, mangkene :1. (Dewi Tara) : ,,Kawula matur Sang Yogi, wau dalu hula nen- dra, supdna sahlangkung auon". (Snbali) " ,,Eh ta nimos ngimpi apa, tutura den balaka, mara jarwaa maring sun, aywa n ganggo w alan gdriY a".2. (Dewi Tara) : ,,Iiggih makatin Sang Ycgi, ironing Guwa ka- iirgolan, hados wonten baniir gpdhe, sarta amili ludiro" umbn laian paduha, lon pun Anggada puniku, samyl hA!6m kam- bangkambang".3. ,.Amba lan Anggadn sami, sagpd mintas ing dharatan, na- mung paduha hemawon, ingkang trus tan kawistaro, tambuh wasananira". (Subali) :.-,,Impen hdkimbanging turu, aylua h-agagas ing driya". Lagi bae ramPung olehe imbal evacana karo Dewi Tara, ilu-madakan Subali miYaPa suwarane Sugriwa mere-mere ana inglawanging guwa, rrantang Perang. Mak bradhat ! Subali tumuli lumayu menyang lawang Guv"a,nedya ngetoni yutla. sugriwa ditendhang, kontal nganti sawa-tara dhepa dohe. Gregah ! sugriwa tumuli tangi nyander subali,satemah Nanjur dumadi perang tandhing kang banget nggegirisi. jem- Sang Ramawijaya wis sawatara suwene nyamektakake176
  • 72. paring Guhyawijaya pinasang ing sendhenging langkape. Nangirrgjemparing ora dilepas-lepasake, amarga panjenenga.ru fii"r njengerkamitenggengen ndulu kang lagi pancakara. ., Sugriwa katon kuwalahen nanggulangi krodhane Subali, tan-dange saya kendho, wasana banjur lumayu nyedhaki Sang Rama-wijaya. ! Kadospundi dene paduha cidra ing ,,Adhuh Gusti, Gustijanji ?! Kawula ngontos satengah pejoh lumawan hakang Subali ngestohahen dhawuh poduha, nanging paduka jebul cidra ing ubaya. Punapa darunanipun, dene paduha boten karsa nglepasijemparing dhateng kakang Subali ?/" Mangkono ature Sugriwa. Ramawijaya : ,,Yayi Sugriwa ! Aja kaduh ati hejeron parurm-pa. yayi, anggoningsun ora tutnuli nglepasahe jemparing Wruha;zirailii, amarga panggalihingsun mangu-mangu bareng ndulu haharwneSubali kembar ing rupa haro siya. Supaya ingsun bisa mbed.akakeSubali karo sira, prayogane sira nganggoa tetenger janur kr ning,banjuy mangsaha yuda maneh". Sugriwa ngestokake dhawuhe Sang Ramawijaya. Sawise ate-tenger janur kuning, Sugriwa mangsah yuda maneh lumawan ka-dange wredha. Sajrone lagi ungkih-ingungkih karo Sugriwa, Subalilinepasan jemparing Guhyawijaya dening Sang Ramawijaya, kenapranajane terus tembus ing walikate. Subali nggeblag ing bantala,terus palastra. Pancasona-ne sirna kasiyate, mulane Subali ora bisawaluyajati. Sasimane Subali, $qgnwa nggarwa Dewi Tara maneh, lan ban-jur angadhaton ing Guwakiskendha, mangreh wadyabala wlr.tra-mayuta-yuta. Patihe a-crna A-nila, kang minangka senapati:ning wa-dyabala Hanuman, kang minangka paramparaKapi J€mbaqaii..f,.Vondene kang minangka Prabu Anom (Pangeranpati kang ing tem-be gumanti jumeneng Ratu) yaiku Anggada Prabu Sugriwa ruma.ngsa kapotangan kabecikan gedhe [angetmarang Sang Ramawijaya. Mulane, kajaba nggawekake pasang-grahan Sang Ramawijaya ana ing gunung It{alyawan, Sugriwa kelairprasetyane, sguh Iabuh jiwa-raga marang panjenengane kar*6gongluwarake Dewi Sinta, sarana ngrabasa Ngalengka, nyirnakake L77
  • 73. Prabu Dasamuka sawadyabalane. - 51. HANUMAN. Miturut carita padhalangan, Hanuman (Anoman) kang ugaapeparab Bambang Senggana, Prabancana. Ramadayapati, pal-wagaseta, Kapiwara, Wanaraseta lan Mayangkara (yaiku sawisetuua lan mbegawan), iku putrane Bathara Guru kang miyos sakaDewi Anjani. Padunungane Anoman ing Kendhalisada, garwaneloro, yaiku : 1 Dewi Urangayu (Urangrayung), putrane putri Ba-gawan Mintuna ing padhepokan satepine bengawan Wailu, pe-putra Ttigangga. 2 Dewi Purwati, putrane putri Bagawan purwa-pada ing padhepokan Andongsumawi, peprrtra Bambangpurwa-ganthi._ .A^noman pinundhut putra-angkat dening Bathara Bayu,mulane kalebu darah Bayu. Kang kalebu darah Ba5ru utawa ,,ka-dang tunggal 8a5ru" cacahe ana sanga : 1 Bathara Bayu, 2 Hanu-man (Anoman), 3 Wrekodara (Bhima), 4 Wil Jajahwreka, 5 Ba-"gawan Maenaka, 6 Liman Setubanda. Z Dewa Ruci,. g GarudhaMahambira, 9 Naga Kuwara. Kadang tunggal Bayu iku bisa-mangreh lakuning angin, mulane bisa lumaku rikat banget. Miturut carita Rama ing Madura lan Yogyalearta kang alan-dhesan layang Kanila, Anoman putrane Prabu Rama kang mi-yos salra Dewi Sinta. Bab iku uga kasebut ana ing layang Kapus-takan Jawi Kaca 132 yasane swargi hof. Dr. poerbacaraka, mang-kene unine : ,,[nggih cariyos R"rq" saking_ serat Kanda punikaingkang lajeng dados cariyos Rama ing Madura saha Ngayojakartaingkang nyariyosaken yen: Dewi Sinta punika putranipun prabuDasamuka, Sang Anonian putranipun prabu Rama kaliyan Dewi.Sinta.-------,. Miiurut la5rang Mahabharata, Hanurran putrane BatharaMaruta utawa Sang Hyang Pawana, mrrlane apeparab Maruti,,Marutasuia, Pawanasuta, kang ateges : darahe/putrane BatharaMaruta utawa Sang Hyang Pawana, dewaning angin. (Maruta =pawan4 b"yu, samirana, sindhung, angn). Anoman (Hanuman) iku gedhe banget lelabuhane tumrap178
  • 74. tata-tentreming jagad. Ing jamane Prabu Rama, Anoman dadi Ilahasenapatine wadyabala wanara ngrabasa praja Ngalengka. Wiwit ing salebare perang Ngalgngka; dening Prabu Rama, Ano- man tinanggenah njaga suhsmane Dasamuka, Kumbakarna, In- drajid lan Prahastha kang padha kinunjara wesi ana ing Kendha- lisada, aja nganti ucul, mundhak agawe retuning jagad. Kala- kala, manawa Anoman pinuju kurang weweka, suksma 4 iku pa- dha ucul (metu) saka gedhong wesi, njalari anane ontran-ontran ing jagad, kayata kang kasebut ana ing sajrone canta lakofi-Su- mong lan lakon Swargabandhang. Anoman iku yuswane dawa banget. IIiyose (Laire) kira- kira barakan karo Prabu Rama; sedane, miturut layang Mayang- kara, ing jamane Prabu Jayabaya ing Kediii. Miturut layang Mayangkara, Anoman nganti rumangsa bosen urip ana ing marcapada, amarga saka bangeting dawane umure. Awit saka iku, Anoman sumengka pangawak braja, munggah menyang Suralaya sowan Sang Hyang Jagadnata, nyu- wun supaya diparengake enggal palastra. Wangsulane Sang Hyang Jagadnata : ,,Heh Anoman, wruha- nira ! Sira ihu tinitah dadi PR AJURIT wirotama sura-sahti man- draguna, haloha ing Tribawana. Utamane prajurit, matine kudu alantaran perang, dadi.iya hudu ana ing rnadyaning paprangan. Dudu prajurit utamn, manaua mati ana ing paturon sajroning wismnne dhewe, alantaran lara lumrah. Wruhanira, Anoman ! Sanajan lelabuhanira marang dewa lan tumrap marcapada wis tanpa timbang gedhene, dewa durung marengake sira palastra, sadurunge sira darbe lelabuhan sapisan engkas, yaiku malahra- mnkahe para putrane Prabu Sriwahana ing prajo Yauasti{ra, ,ih*p karo para putri putrane Prabu Jayabaya ing praja Mamenaog (Ke- diri)i. Sa,wise ngrungu dhawuh-pangandikane Sang Hyang Jagadra-ta mangkono iki, Bagawan Mayangkara (Anoman) tumuli madalpasilan, banjur tumurun menyang marcapada meneh. Sang Baga-wan ora kondur menyang padhepokan Kendhalisada, nangingbablas menyang praja Yawastina, sowa-n Prabu Sriwahana. Sa-wise Bagawan Mayangkara mratelakake kapreluane kang gegayuian 179
  • 75. karo dhawuhe dewa, Prabu Sriwahana banget- suka amarwata -suta. Sakd kadhaton Yawastina, Bagalvan llayangkara banjursoWan Prabu Jayabdya infi kadhatotr Ilamenang, nglamar putritelu putrane Sang Prabr.t, yaiku : 1 De$i Pramesthi,.,? Dewi Pra-muni, 3 Dewi Sasanti, nedya didhaupake karo rajaptttra ir:g Ya-wastina kang cacahe uga telu, yaiku : 1 Sahg Astraclarma, 2 Sang!idayana, 3 Sang Jayakirana. Prabu Jayabaya -duatng nganti maringi uangsttlan marangpanglamare Bagawan IVIal,angkara, kesant sowalle Prabu Yaksade-rva dumrojok taulla lalapatr. l)raptane lrabu Yaksadewa uga ngla-rnar putri ing Ilamenang telu ltisan. ilidhattgel ature panglamar lo-ro iku, Prabu Jayabaya banget kalvekert ir-rg par-rggalih, rttmaosewuhaya olehe nedya paring tvangsulan, mulane nganti tri pandu-rat Sang Prabu ora ngendika. Pepuntone. Prailu Jayallaya asllngpamrayoga marang Bagawan l{ayatrgkara lan Prallr-t Yal<saclewa.ndikakake nga-du tyasa tandhing yuda. Sapa kang utrggul ing yr,r-da, yaiku kang bakal ditampa panglamare. Bagawan IVlayangkara lar Prabu Yaksader,a paclha sarnektaing yuda, banjur padha perang tanclhirtg ana ing alun-alutr I1a-menang. (Kediri). asanane Bagawan X{ayangkara palastra, ke-taman gadane Prabu Yaksaderva kang geclhene kagila-gila. Bareng priksa Bagawan i{ayangkara palastra, Prabu Jaya-baya banget murirra panggalihe. Prabu Yaksadewa tumuli line-pasan jemparing. Bareng ketaman jemparinge -Prabu jayabaya,Prabu Yaksadewa badhar ctadi BATHARA KALA; banjur musna , Irrg sarnusnane Prabu Yaksadewa (Bathara Kala), para raja-putra Yawastina yaiku Sang Astradarma, Widayana lan Jayakira-na padha prapta, sowan Prabu Jayabaya. Sang Astradarnia didhaupake karo Dewi Pramesthi, Sang Widayana karo Dewi Pramuni,lan Sang Jayakirana karo Dewi Sasanti. Mangkono kurangJuwih surasaning carita kang kasebut inglayang I,layangkara. Nanging miturut layang Ltiturahandc, Hanuman saiki isihurip, durung palastra, sabab antuk nugraha/sawab-pangestune180
  • 76. Baihara Rama sing surasane mangkene : Salawase asmane BatharaRama isih kocap ana ing marcapada, Hanuman ora bakal palastra. Miturut buku -iku (Uttarakanda), ing-salebaie -perang gedheNgalengka, sawise Sang Ramawijaya mboyong Dewi Sinta me-nyang Ayodya lan jumeneng Nata binathara, Hanuman darbe pa-nyuwun kang diparengake dening Sang Ramawijaya. Mangkeneunine ukara ing buku iku : 181
  • 77. /(2t z Tegese kurang-luwih mangkene : "Gusti kawula (abdi padrr paduka Srimaha-ha) pui Hanun oi ngaturaken sembah .dhateng -ageng,ojoi sohtonghung sih-wilasanipun srimaharaia dhateng hauulchawula. Boien aonteii pcnguyoman sar:esipurt inghang kawula cnggep (soged)ajeng-aietzg, namung Saig Prabu ingkang Sangiaol*r-t pi*oru*irg niaiah iugi lestantuna nugrahanipunPrabu Dhateng kawula- ,salaminipun cariyos Rama taksih ke- puniha sageda lapireng wonten ng donya l" inggih sarnantenminiig gesang hawula, sampun ngantos darbe raos huwatos wiah ",Ja3,cning,*it rinng kai,iryan, haagung,an- sahu haluhuranipunSrimaharaia". (WangsuianeSang Ramawijaya) " ,Dhuh Hanuman mang- pangandihaningsun hono ta idham-irtham.inira. Ivlara piyarsahnoiki : Aia sumelang atinira, wancra minulya ! sabab salawase iagad sirna. Tegese : tetelu (Tribawuna) isih ana, carita Rama ora bakal182
  • 78. mung ing tembe manawa tekaning wehasaning jaman; sirnane. Iiluga kalakona sira darbe umur dawa hanthi waras-wiris seger- Kang gegayutan karo dawaning umure Hanuman, IUahabha- rata mratelakake mangkene : Ing saparipurnane perang gedhe Ngalengka, Sang Rama ban_ jur kondur menyang praja Kosala (Ayodya) mboyong Dewi Sin- ta, didherekake Wibhisan4 Prabu Sugr:iwa sarta para rvadyabala wanara. Mesthi bae Hanuman iya milu ndherekake menyang Ayodya. Sawise Sang Rama jumeneng Ratu Agung Binathara,lvibhisana lan Prabu sugriwa sawadyabalane diparengake kondurmenyang prajane dhewedhewe. Sadumnge ndherekake kondurePrabu Sugriwa menyang Kiskindha (ing padhalangan sinebut :Guwakiskendha), Hanuman matur mangkene ;narang prabu Ra-ma ; ,,Dhuh Nata Binathara ! Mugi wontena kapareng paduhaharsa paring nugraha umur paniang dhateng kawula. Ing salamini-pun kamisuwuran paduka tchsih hocap wonten ing marcapad,a,hawula sageda tahsih lestantun gesang, supados saged mireng pa_ngalemb ananipun tet iy ang dhateng paduka". . PrabuRama : ,,fya, iya Hanuman, panyuuunira ingsun pa_rengahe". Ing jaman saiki, asmane/kamis,rwurane Prabu Rama isih ko-cap ana ing madyaning bebrayan agung (masyarakat). Dadi, alan-dhesan unine layang Uttarakanda lan Mahabharata, Hanumansaiki isih urip. - Mahabharata mratelakakc, Prabu Rama jumenenge Ratu anaing Ayodva lawase nganti sawelas ewu uarsit, banjur muksa Wi-wit ingsamuksane Prabu Rama, Hanuman adedunung ing wukirGandamadana kanthi ngalami begia ian mulya (berbahagia) ingsalawase. 52. HANUMAN CARMA WARNA.WARNA MARANG BIIIMA. Miturut l{ahabharata bab 14b Tirtayatraparwa, nalika pan- 183
  • 79. dawa lelana brdta, bareng tindake tekan ing tilas pratapand Resi Nara lan Resi Narayana (yaiku kang manjanma dadi Arjuna lan-. Kresna), ketemp,uh ing-prahara gedhe. -Dumadakan aRa kembang tunjung kaswhrgan tiba ing ngarsane Dewi Krestra (Drupadi). Tunjung kaswargan iku mavta angkup servu, prabane sumorot pindha. sunaring surya, rvarllane ecli-peni anglam-lami, gandane kaduk rvangi. Tunjung iku <liptrndhut clening Sang Dewi, dituduh- ake rnarang Sar-rg Bhima karo ngendika : ,,Sutnangga Sang Bhima, lzula uturi mriltsar,i seltar inghang sahlanghung eloh punika. Iimun dene tunjung inghang saltlong,ltrutg etli-peni puniha sanlpun saua tawis radi alunt llendah seneng hula, manawi Sang Bhima harsa nmdosahen tunjung ltasLuargorz ingkang clereng alum, henging lzula angge angsal-angsal samangsa ntantuh dhateng wana Kamya- ka". Sang Bhirna kang kali-. ing panggalih rvegah. ora tau rumang- sa sayah, sepi iug uatak strugkatr latr arao-arasen. tur ora tart dar- be rasa r,,edi, barerrg midhatrget ngendikane Dewi Kresna, tu- muli nrangkat r-redya ngupaya ttrujung kasnargan. Tindake mung- gah gunung (gunung Gandamadatra ? Pm), ngliwati alas gerotan, nrajang gegrumbulan, nasak bebondhotan. Sanajan matrgkonoa, amarga mawa prabawa angin, rikating tin.lake Bhima kaya diba- langake, saterrah sr3r3n€ pal)all-l)anggoltan kang diamtrah, kang katrajang ut.arva sirrg disasak keprungu ltangeL uqgegirisi. Kocap kang adhechepok ing gunut-rg Garrdarnadara kang Iagi diunggahi derring Bhima, kang kaloka ing jagad Bagawan I{a- numan, bareng miyarsa su4ara kang banget nggegirisi, wis priksa manawa iku swaraning lakune Bhima nedya, murrggalr menyarlg kaswargan. Saka- bangete r-tmeksa maran* kaslarnetane Bhlma, Bagarvan Hanuman enggal-enggal api-api sare maiang ing rlalan kang bakal diliwati Bhima :nenyang kaswaigan. I{aksude Hanu: man api-api sare malang ing tengah dalan, kanggo ngalang-alangi Bhirr,a aja nganti tindake tcrus rrgliwati rlalan iku, amarga ban- jure cialan iku ora kena diambah ing titah kang isih kelepetan dosa. Sajrone api-api sare, I{anuman tansah ar,gob klakepan, buntute kopat-kapit lan sadhela dijentharake mandhuu,ur, sa temah wujucle buntut iku banjur kaya cagak sesaji. Kajaba iku, Hanuman tansah gereng-gereng, swarane gumleger pindha galu- 184
  • 80. dhug, lan.wola-wali nyabetake buntute ing lernah, satemah bu- mine sadhela-sadhela oreg kaya ana lindhu, njalari.akeh watu ged he-gedhe padha kesingsal-kontal,, lemah-lem ah_ p adh a _ lon gsor, . mulane ing kukubane gunung GANDAI{ADANA suwarane ke- pru?gu luwih dening rame. Sanajan Bhima iku ora tau darbe rasa ulap lan wedi, ewa-dene bareng ngnlngu swara kang tuk-e saka panggawene Hanu-man, githoke meksa.rada mrinding. Amarga kapengin ngreti apakang nuwuhake swara nggegirisi iku, Bhima karo mbanjuraketindake ngobrak-abrik rerungkudan lan gegrumbulan, tl,asanapriksa w a n a r a s e t a kanggedhene kagila-gila, ldgi turuma-lang ing dalan ana ing sadhuwure sela gilang. Amarga saliraneHanuman sumorot mbalerengi, Bhima ora bisa priksa cetha rve-wijanganing salirane. Kanthi panggalih gumun-ngurrlun Bhimanyedhaki wanara seta iku karo nggereng, suwarane kaya gluclhuging ma.ngsa rendheng. N{idhanget panggerenge Bhima Bagawan Hanu;nan mesem-penclhem karo ngelekake netra sadhela, batrjur merem maneh,nuli ngendika : ,,8, manungsa ! Ifibok aja nganahahe suuara singngeget-egeti titah lagi tttru hepati. Yen ndulu polatanirq siro ihutrahing kusuma, dadi ya mesthi ngreti marang pambegan utoma.Beda haro ahu jinising kewan, sepi ing hauruh hautam,tn. Bongetaneh-nyleneh, sira hang wis darbe luwruh ah.eh, hla holz kih ge-lem nindahalze panggarue dudu hang nganggu titalt lagi turu. Ki-rahu, anggonira darbe t-indale hliru iha ora amarga sira lzurangngelmu, nanging.amarga kagawa saha watakira hang durung siralara-<ake k.aro hautaman. l[ara prasajaa, sira ihu sapa, lan darbeancas apa ? !." Bhima : ,,Sumurupa, aku ihi Panenggah Pidawa, jeneng-ku Bhima. Aricoshu nedya ngupayc tunjung haswargan ngtntibisa oleh. Embuh ana ing ngendi mengho olehet. Hanurnan mesem, pangandikane :,,O, ngono ta ! Dadi sira ihu kang apeparab Bhima, satriya hang banget kalok-haloko ha-jar,"apriya. Wruhanira Bhima ! Titah hang isih bisa hetaman pati,mung kena ngambah dalan tekan hene iki. Dalan banjure ihi, ba-nget wingit-werit gawat lzeliwat-liwat, bebasan janma mara mati, 181-r
  • 81. sato mnra mati. Bhima, ahu asung pamrayoga, aja ngambah dalanbanjure dalan ihi, becilz sira balia. Yen sira mehsa mbacut, mesthibakalcilaha". ; -i, -. Bhima : ,,Cilaha lan orane ihu, rah dudu urusanmu, tanggunganku dhewe. Wis, tumuli sumingkira, aja turu malang ana ingdalan, makewuhi wong arep liuat. Yen howe ora tumuli suming-hir, apo ng,enteni dahtendlrung ?!". Hanuman : ,,Aja hesusu nepsu manglzono ta, Bhima. Wruhanira, aleu ilei salugune lagi lara, lara tuwa prasosat wis ora bisangglawat. Yen sira ntehsa nedya ntbacut ngambah teruse dalanil?i, ahu njalult tulung, awalzku junjungen, pinggirna. Wondenemanaua sira wegah dahjaluhi tulung, ya uwis, awahhu lumpatanabae". Bhima : ,,Ngluntpati awahing liyan, sirihan iltgatase ahu, sabab patrap mangkono iku, hasusilan ora ngenakahe. Sattpama akugelema, mesthi bisa nglumpati kowe hanthi gampang. Sumurupu !Aitu ilti bisa nglumpati barang hang dhuwur lan amba, haya SangII A N U M A N anggone nglumpati samodra". Midhanget ngendikane Bhima mangkono iku, Bagawan Ha-numan api-api gumun karo manthuk-manthuk, pangandikane :,,O, ngona, ta ! Bhirr,n, sira ngendikahake Hnnuman bisa nglum-pati samorlro. Mhoh o.ku critanana, Hanurnan ihu sapa ?!" Bhima : ,,Sumurupa, Hanuman ihu salugune lzadcnghu dhe-we, amarga padhtdene putrane Bathara Mamta hang sarwa sam-purna ing sahabehe. Hanuman Mahosenapatine Prabu Ramq na-lihu haqtus ntenyen{ Lan-gk (Ngalengha), nglumpati samodrokang ambane 100 yojana. Amarga Hanu,ncn ihu lmdanghu, mes-ihi bae ing babagan kosehten, kaprawiran, hanurigan lan santo-saning budi iya padha karo aku. Mulane saupama Hanuman di-edu haro aku, ya embuh bae sapa kang halah. Sawise lzowe ngru-ngu leandhahu, mesthine koae prlcata yen ahu ora bahal rehasalefi ta nyaLuatahe au;ahmu. Mulane t:imuli sumingkira. Yen ho-u)e ora enggal sumingkir, oteges kowe nedya nyoba haprawiran-hu. Manawa mcnghono, sida halahon dak-untapake menyanghahyangan Bathara Yama kowe".186
  • 82. Bagawan Hanuman ora kasamaran yen Sang Bhima lagi men- dem ing babagan kadigdayan, kanuraghn, kadibyan lan kaprawiran, pangandikane. : -,,Dhuh Bhima, ya sing gedhe bae pangapuianira marang aku. Sarehne ahu prasasat ora bisa ngglaaat, amarga saha bangeting tuwg tur mbeneri larg yen sira mehsa nedya mba- cut ngambah dalan r&1, buntutku bae gereden, supaya sira banjur bisa liwat hanthi hapenak". Bhima kang banget ngendel-endelake karosane, ngira manawa wanara seta iku pancen wis sirna temenan kaprawiran lan keku- watane. ,,Munyuk heparat haleehan uni ! Mengko yen buntut wis dah-cekel, banjur dakbethote bae supaya cepot pisah karo gembunge,dadi nyawane banjur oncat menyang Yumani". Mangkono gagas-ane Bhima k4ro nyedhaki rvanara seta. Kanthi patrap kang banget ngremehake, Bhima ngasta bun-tute Hanuman sar3na asta kiwa tur pangastane mung sarana jempollan panuduh, kathik karo mesem pisan. Saka pangirane, buntutiku ora sapiraa abote, ora prelu dijunjung kanthi ngetog karosan.Nanging uyatane, bareng ngangkat, Bhima rumangsa ora kuwat,mulane pangastane lan pangangkate banjur dirosani. Buntut di-asta sarana asta loro, banjur diangkat, nanging meksa ora kangkat.Bhima krodhq buntute Hanuman dijunjung karo nggereng, ne-trane mantheleng. Saka bangeting mathenthenge olehe njunjrrngbuniute Hantiman, Bhima riwene nganti gumrobycs, samparaneambles nganti tekan ing jengkune, parandene buntute Hanumanineksa ora kangkat, rnandar cbah bae ora. Sawise tita ora kuwat ngaf,lt<at buntute Hanuman, Bhima ngira manawa $.ranara seta iku dudu titah kang sabaene, rnulane- banjur mat geanepek ! Bhima tumuli ienggah kanthi patrap kang banget susila anor-raga ana ing ngarsane Hanuman, asta ngapuran-cang, tumungkul amarikelu, muka pindha konjem ing bantala, banjur matur ngrerepa : ,,Dhuh wanaramjasudibya ! Muga sing ge- dhe bae pangapurdmu inarong habeh galap-gangsuling tindak-tan-duhhu. Samengho ahtt teluk marang leowe, mula lilangna ahu man-jing dadi siswainu. Amarga sinurung dening rosa hapengin ngreti,aku lilanana nyuwun prihsa, mungguh salugune kowe ihu sapa ?! 187
  • 83. Apa dewa mangeiawantah, wanararaia salia Suralaya, apa Gandar-wyraja awuiud wanaraseta ?!" - Hanuman : ,,O adhiku, adhihu ! Wruhanira, salugune ahuihi - hadangira pribadi. Ya ahu ilei hang aran Hanuman, hang dhek mausira ngendihalzake tau nglumpati samodra hang ambane satusyojana. Aleu atmajane Bathara Maruta mijil saha Dewi Kesari.Dadi kadangtunggal bayu seje ibu haro sira. Wruhanira yayi Bhima ! Tfumitahe para wanaradibya ing marcapada, minangha kan-thine Prabu Sugiwa hang pinintasraya Prabu Rama, ngrebut bali-ning garwane sarana ngrabosa praia Langka, nyirnahake Rawanasawadyabalane". .Sawise ngendika mangkono, Bagawan Hanuman banjur nyri-takake lelakone Sang Rama, wiwit rajaputra iku ditundhung ing-kang rama, nganti kondure saka Langka (Ngalengka), banjur ju-meneng Nata binathara ana inq Ayodya. Satamate carita Rama,Bagawan Hanuman banjur ngandharake kahanan jaman warna 4,yaiku : 1 Kretayuga (jaman Kreta), 2 Traitayuga (jaman Tirta),3 Dwapara5,uga fiaman Dupara), 4 Kaliyuga (jaman Kali). Dening Bagawan Hanuman, diandharake yen kahanane ja-man :1. Kr3tayuga : saben wong lebda ing babagan agama, kautaman wutuh sampuma. Ora ana panggawe aia. Cara dol-tinuku ya cra ain. Durung ana Samaweda, Regweda lan Yajurweda, kang dienggo waton mung Weda siji, agamane wong-wong mung sawama, yaiku nedya manunggalake pribadine karo Bathpga Brahma. Kabeh pakaryan mung ditindakake sarana cipta. Kang siirebut kautaman mung_sewarna, yaiku korban marang idgad (masyarakat). Lelara ora ana. Rasa sedhih, ka- nepson, watak adigung-gumendhung, tindak apus-krama. lan paracidra, laku tapa, rasa wedi, pananciharlg (penderitaan), watak angkara-murka lan pangangsa-angsa, melik darbeking liyan, kabeh iku ora ana lara brahmana, satriya, waisya lan sudra padira mungkul netepi dharm:ne dherve-dhewe.2. Traitayuga : wiwit ana sesaji, wong-wong kantiri tumemen olehe ngrungkebi agama, netepi tata-cara sesaji. Kautaman su- da saprapat, dadi kari telung-prapat, Iire : ing jaman Tirta vvis188
  • 84. fina lalini:ala. Wong ala kehe lagi saprapat,rsing utama telung- $rapat. Bareng *u,"r., sesaji,*banjur*" manembah "J" -w_arna-warrla, ana kang szutana tapa-brata lan dedana. Bangsa- wama 4 (brahmana, satriyd., waisya lan sudra) padha netepi maftmg dharmane dhewedhewe 3. Dwapara5ruga : kautaman suda maneh saprapat, dadi kari sa- paro. (Wong-wong kang awatak ala saparo, kang apambegan utama iya saparo Pm). Weda pecah dadi 4 (Samaweda, Reg- yeda, Yajurweda, Atharwaweda Pm). Wong-wong ana kang kapengin nyakup Weda dpisan, ana kang mung Weda B, ana maneh kang mung Weda 2 utawa l, mandar ana kang babar- pisan ora sumurup marang Weda. Wong-wong.akeh kang ke_ tuwuhan watak murka, nanglng kang sengsem ulah tapa lan ngegungake dana iya isih akeh. Wong-wong kang santosa ing babagan katemenan mung sathithik. Mangka manawa ma- nungsa nganti koncatan kautaman, mesthi banjur gedhe ang- kara-murka lan pangangsa-angsane, lan akeh panandhange.4- Kaliyuga : kautaman mungkari.saprapat. (Wong-wong kang apambegan utama:mung saprapa! kang awatak ala telung_ prapat). Wong-wong akeh kang atindak sasar-belasar, ora nga_ koni anane Pangeran. Sakabehing Weda lan angger-anggering kautaman, apadene sesaji lan sarananing fanemba"h padha. kesilep. lVatak kesed, gampang muring, .seiing-surup lan sa_ pepadhane saya ngambra-anbra. Wong-wong puanu wedi nan- dhang kamlaratan. Jariran iku saya tuwq kautamane wong_ wong saya suda. Sudaning kautaman, mahanani saya ,rg."b- dar.e panggawe ala, satemah wong-wong (masyaratatl g-- pangnandhangkarusakan. - _ l-. Sawise Hanumait rampung oiehe irgandharake kahanane ja-man 4 wama, Bhima n]ruwun dituduhi wujuqg Hanuman DaIiLtiwikraura nglumpati samodra, Ing sakawit Hanuman ora karsamlnangkani panJru.,vune Bhima. amarga dianggep ora ana prelunenyumuupi kahanan kang wis cra njaman. Nanging jalaran Bhimaadreng panpwune, wasanaile Hanugran banjur miturut. Sawise matek mantra sakedhep netra, dumadakan mak j6ng - 189
  • 85. g616g ! Hanuman tiwikrama, gedhening salirane dadi SagunungWindya, tur katon sumorot mbalerengi. Amarga saka bangetinggedhene Hanuman sawise tiwikrama, nganti saindenging alas konokebekan salirane. ,,Yayi Bhima ! Mara dulunen yayi, ya haya manghene iki wujudhu naliha ahu nglumnati samodra hang ambane satus yojana"-Mangkono ngendikane Hanuman marang Bhima. Bhima kang ing salalvase duruug tau darbe rasa wedi, paran-dene bareng priksa uttjude l{anutnan nalika tiwikrama, sanalikawuluning salirane njegrig, githoke matrgkirig, amarga saka giris-mi-rise. Pangandikane : ,,Wis, hahang Hanuman, wis culzup. Sarehnewis tamat panduluhu marang hawujudanrnu, tumuli racuten ti-wilzrumamu, baliu dadi cilik moneh haya dhelz mau. Alzu selah orakuwat ndulu hahanane saliramu hanS, mancorong pindha srengengeing wayah tengange". Sawise Hanuman ngracut tirvikramane, Bhima banjur maturnr.ingkene : ,,Kaleang Hanumun ! Aleu pracaya yen lzakang mes-thi bisa ngasoralze yudane.Rawana sa>enapatine kabeh, sanajatzhakang Hanuman olehe"lumatuan tanpa gegaman pisan". Hanuman : ,,O, iya yayi Bhima ! Rawana ora bahal kuwawanadhohi yudaku, mnnghono uga para senapatine. Nanging akucra hena tinggal hasusilan, yayi ! Manawa aku. kang lumawan lanmrajaya Raociia, loh rak nyuremahe kamisuwuraning gustihu l ,Bathara Rama. Mulane bareng gustiku mangsah yuda ayun-ayunankaro Rawana, aku mandar banjur mundur. Manawa aku ngantimbiyantu gustiku milu mrcwasa utawa mihut Rowana, ilzu ahuaran mtliarrg-krame, sobab, mongkcno iku rah ateges ahu hurangpraca),a inarang kadibyane Batltara Rama". Bhirna : ,,Iyo kahang, bener banget ngendihamu. Kasusilanihu pancen jero banget surasane". Hanuma;: : ,,Yayi Ehim.a ! Sarehne wis hapara suu)c ang-gonira ngoso ana ing hene, prayogane mbanjurna laku, nangingaja ngambah dalan ihi. Mbaleha dhisik tehan pictelon hang wissira liu,tti mau. Dudu dalan iki hang kudu sira s*6t^, nangingdalan sijine hang mangun protelon haro dalan iki. Wruhanira yayi !Tunjung haswargan kcng sira upaya ilzu jenenge hang salugune190
  • 86. tunjung Sugandika. Wondene tunjung Sugandiha ihu mung tu- wuh ana ing tlaga ing madyaning alase-witkir Kelasa. Wis yayi, ka- ria raharja, muga-rytu_ga bisaa tumuli antuh lgang sirzr,.upaya". Sawise ngendika mangkono, Bagawan Ilanuman tumuli mus- na, dene Bhima banjur nemsake tindake ngambah dalan kang di tuduhake dening Bagawan Hanuman. Wasanane Bhima kaleksanan sedyane, bisa antuk tunjung Sugandika kang dikarsakake. 53. TRIGANGGA. Trigangga iku putrane Hanuman, ibune asma Dewi Urangayu. Sadurunge kagarwa Hanuman, Dewi Urangayu kagarwa prabu Da- samuka, apeputra siji yaiku kang apeparab Pratalamaryam (Kun- talamar5iam ) utawa Bukbis. Wiwit cilik Trigangga ndherek ibune ana ing Kandhatrumi, kumpul karo Pratal:rmaryam (Bukbis). I{arang Tnganggq pra- talamaryarn mratelakake, yen dheweke iku uga putrane prabu-.Dasamuka. Kandhane katalamaryam mangkono iku, dipracaya dening Trigangga. Awit saka iku, saben hatalamaryam menyang Ngalengka sowan Prabu Dasamuka, Tngangga mesthi milu, sate- mah saya lawas saya kandel kapracayane Trigangga yen prabu Dasamuka iku sudarmane. T:igangga babar-pisan ora ngira, rna-navra sttdarmane kang salugune adhedhepok.ana ing Kendhalis2fln. Nalika lagi rame-ramene perang gedhe Ngalengka, pratala-maryam lan Trigangga didhawuhi dening P.rabu Dasamuka,- ndikak-ake mrajay-a Sang Rama lan Laksman_a ing pasanggfahan.Suwe-Iagiri, ing wayah bengi. Kang tampa dhawuh maiur.qendika, tu- Kocap Wibisana, kadange taruira Prabu Dasamuka kang wisrnbalik ngiloni Prabu Rama lumawan kadange wredha, pranyatabanget sidik pandulune, wis priksa manawa pasanggrahan Suwe-lagiri ing wengi iku bakal klebon maling aguna. Awit saka iku,Wibisana ngaturi pamrayoga marang Sang Rama - r aksmana,karsaa ing v.engi iku sakarone sare ana ing sajrone pethi kangcinancang ing buntute Hanuman. Sang Rama - Laksmana karsandhahar atur pamrayogane Wibisana. 191
  • 87. Praptane erit.tu*uryam lan Trigangga ing pasanggrahanSuwelagiri, ing wayah lingsir wengi. Sawise matek aji sirep, Tli-gangga banjur manjing ing pasanggrahan, dene Pratalamaryary nja-ga ana ing ngarep lawan-g. Amarga ketaman aji sirep, kabeh kang ana ing sajrone pasang-grahan padha turu kepati, rnulane kahanane banget sepi. Awit sakaiku, Trigangga bisa niti-priksa kahanan ing sajrone pasanggrahantanpa rasa was-sumelang, ngupaya Sang Rama-Laksmana. Nangingsanajan sajrone pasanggrahan vr.is dititi-priksa kanthi njlimet ba-nget, kang diupaya Trigangga meksa ora ketemu. ,,Lo, kok aneh temen ! Ranta-I-altsntana kok ora ana. Apasatriya loro ihu ora sare ana ing pasanggraltan hene ?/"N{angkonopanglocitane Trigangga karo Iingak-linguk. Dumadakan Ttigangga sumunrp pethi gedhe hanget cinan-cang ing buntute rvanara-seta kang olehe turu sendhean saia. ,,Ilei pethi nyala-wudi. l[bolzntonaua Ranta-Lalesmana olehesare ndhelik ana ing sajrone pethi iki". I{angkono gagasane Tri-gangga. Sawise nggagas mangkono, Trigangga tumuli wiwit ng..rculibuntute lranara seta kang cumancang ing pethi. Saucule buntut,pethi tumuli dipanggul dening Trigangga, digawa metu karonyuware sora ,,IIeh para wadyabala ruGnara leabeh ! Aja alohbelangan ! Tangia, tututana alzu !". Gregah, gregah, gregah ! lVibhisana, Sugriwa. Fianuman sartakabeh wadyabala wanara padha pating jenggblek tangi, amargakaget dening pambengoke Trigangga. Hanuman, tiareng ndulupethi kang cinancang ing buntute wis ora ana, banget gugup pang-galihe. Blas ! Hanuman netu saka pasanggrahan, ngoyak n:alingaguna. Ora. antara guwe playune Trigangga ketututan Hanuman,satemah baniur dumadi perang tandhing, Trigangga lumawan Ha-nun)an. Sajrone Trigangga ungkih-ingungkih karo Hanuman. pe-thr kang isi Rama-Laksnana digawa lumayu Pratalamaryarn me-nyang Kandhabumi, dilebokake ing kunjara wesi. Perange Trigangga lumawan Hanuman nganti ndungkap ga-gat-rahina durung ana kang kasoran.792
  • 88. ,,Lo, lo, to I Na ,gono, ajaitgonot! Kliru ngger, ittiru tin- dahira iku !" Mangkono paDguwuhe Bathara Narada karo tumu- run saka antariksa. :. Amarga kesaru rarvuhe Bathara Narada, sing tandhing ayuda leren padha sanalika. Hanuman lan Trigangga genti-genti nyung_ kemi padane Bathara Narada. . ,,E, Hanuman, wruhanira ! Kang sira lawrn ing yucla ilzu sa- lugune sutanira pribadi si rriganggo, patutan salza rabinira si Urangayu, mulane Tligangga kembar ing rupa lzaro sira". ,,Heh Trigangga, piyarsahna pangandilzaningsun ! Santajan lumawan sudarma, sira kalis ing dosq amarga anggonira atindok. kliru ihu, awit saha durung mangretiniro, lan jalaran sira dibli- thuk dening Pratalamaryam lan Dasamuha. Mung bae saiki sirq mangretia yin Hanumatl ilzu salugune sudnrmanirg lan Dasamu-ka ihu sajatine mungsuhira". Sawise ngendika mangkono, Bathara Narada banjur musna- Ing sapungkure Bathara Naada, Trigangga tumuli ngabekti marang Hanuman, banjur pamitan nedya ngrebut pethi kang di_gawa lumayu dening Pratalamaryam menjang Kandhabumi-Sapraptane ing Kandhabumi, dhisike Trigangga mrajaya prota-lamaryam,. banjur mbukak pakunjaran wesi. pethi kang isi SangRama-Laksmana dipanggul denir:g Trigangg4 dibalekake menyangpasanggrahan Suwelagiri, dipasrahake rnarang. I{anuman. Viu iting wekiu iku Trigangga kumpul karo wadyabala wanara ana ingp asan ggrah an Suwelagiri. 54. PURWAGANT.EI , Bambang Purwaganthiatmajane Hanuman pat-rrtan karc DewiPurwati, putrane putri Bagawan purwapada ing padhepokan rn_dongsumawi. Bambang Pu^vaganthi nganti tumekanc diwasa du-rung tau sumurup sudarma, arnarga wiwit cilik ndherek :ngkaneeyang ana ing padhepokan Andongsumawi. Ana ing pagelaran wayang purwa lakon DASAGRIWA Cipra-telakake, Bambang Purwaganrhi pamitan marang ingkang eyang 19:3
  • 89. nedya ,rngupaya sudarma". Sawise Bagawan Purwapada mratelakpk9 yen sudarmane apeparab Hanuman adhedhepoking Kendhalisada, Bdmbang Purwaganthitumuli budhal saka Andongsumawididherekake panakawan telu, yaiku Semar, Gareng lan Petruk Sarvise lumaku sawatara suwene, Bambang Purwaganthi te-kan ing natsara Purwacarita. Nalika samana ing nagara iku pinujuana perang geclhe, yaiku perange wadyabala Purwacarita lumawan KresnaPanciawa sawadyabalane kanthi dibiyantu dening PrabuWadyabala Pandawa keseser yudane, amarga ora ana kang kqwawa Dasa-nunanirrgi krodhane Patih ing Purwacarita kang apeparabgrrwa. Bambang Purrvaganthi ketemu karo Prabu Kresna Marang menyangPrabu Kresna, Sang Bambang nyuwun priksa dalan kangKendhalisada- Prabu Kresna saguh tuduh dalan, manawa sangBambanggelempinintasrayanyembadanikrodhanePatihDasagri-*u. Pu*i.rlasrayane Prabu Kresnr disaguhi dening Bambang Pur-waganthi. Sawise cancut taliwanda, Sang Bambang banjur methuk-akekrodhanepatihDasagrtwa,wasanallePatihnagaraPurwacaritaiku asor ing yuda lan tumeka ing palastra Bareng priksa patihe palastra, Prabu Dewakusuma Ratu ingPurwacarita ngamuk punggtlng sura tan taha nirbaya ninvikaranan$ng wasananc kascran ing yuda linawan dening Nakula su-mendhining Pandawa. Prabu Dewakusuma badhar dadi sahadewa,warujuning Pandawa. Saparipurnaning perang, Bambang Purwaganthi mbanjurakelakune ngambah dalan kang dituduhake deni!-g Prabu Kresnawasanar_re sang Barnbang bisa tekan ing Kendhalisada ketemu karosudarma. 55. RESI SUKBA. Silsilah IV rratelakake Maharsi Bhregu apeputra loro Res CyawanalanResiSukra.ResiCyawanakaroResiSukraikuka Pulo dang tunggal rar,ra seje ibu. Resi Cyawana miyos saka Dewi ma, Resi Sukra saka Dewi Kawi Ing sabanjure, Resi Cyawana ape -[]esi putra Resi Urwa, miyos saka Dewi Sukanya; Sukra apeputrr 194
  • 90. Dewi Dewayani, nanging asmzme ibune ora.kasebuL t ) ResiSukra utawa Resi Usanas. uga afeparab Resi Kawya, sa-bab miyos saka Dewi Kawi. Tarkadhang sinebu! Resi Bhargawaosabab putrane Maharsi Bhregu. Resi Sukra iku paramparane Asuraraja Prabu Wresaparwan,dene paramparane para dewa nalika sa:nana asma Resi Wrehaspati,putrane Mahani Anggira (Anggims). Wiwit jaman kuna mula, para (dewa) tansah memungsuhan karo para asura (ditya, raseksa, danawa). Saben-saben peran& pa-ra sura kasoran, para asura unggul ing yuda Mulane mangkono,amarga paramparane para asura yaiku Resi Sukra darbe aji SANJI-WANI, yaiku aji kang njalari Sang Resi bisa ngurlpake asura matiing sajaban pasthi. Nanging para;nparane pa:a sura, Resi Wrehas-pati, ora kagungan aji Sanjiwani. Arvit saka iku, para dewa ngaturipamrayoga marang Sang Kaca, putrane Resi Wrehaspati, karsasuu,ita manjing dadi siswane Resi Sukra, kanthi ancas supaya bi-sa ndarbeni aji Sanjiwani. Pamrayogane para dewa dilakoni de-ning Sang Kaca. Praptane Sang Kaca ing padhepokane Resi Sukra lan sedyanemanjing dadi siswa, ditampa becik dening Sang Resi. Sajrone dadisiswane Resi Sukra, Sang Kaca nglakoni brahmacari. Pakaryaneing sadina-dinane, nganti tekar, wayah sandyakala, ngengon sapi-sapine Resi Sukra, dene tampane piwulang saka Sang Resi ing wa-yah bengi. Dewi Dewayani, putrane putri Sang Resi, wayahe lagi ne-dheng birahi. I,larang Sang Kaca, Dewi_Dewayani banget tresna.Manawa pinuju tctemon karo Sang Kaca, Sang Dewi rengeng-re-ngeng kekidungan, sarta miraga kang agawe panujuning panggaliheSang Kaca. Ing pangangkah, supaya Sang Kaca katetangia pang-galihe tresna marang Sang Dewi,lan banj_ur kewiyos pangandikanekarsa mundhut garwa. Kacarita para asura suwe-suwe ngreti, yen mairsude Sang Ka-ca suwita marang Resi Sulca, nedya ngarah aji Sanjiwani ka-guneane Sang Resi. Awit saka iku, para ilsura bangct pangrgitigite marang Sang Kaca. Amarga rumelsa aja nganti aji Sanjiwanioiwejangake marang Sang Kaca, para asura tansah mbudidaya bi- 195
  • 91. sane nuajaya Sang Ka9a. Ing sawijining dina pinuju Sang Kaca lagi angon sapi ana ingalas, ujug-ujug -mak BBdug ! ana asura saw4tara teka,.mrawasaSang Kaca nganti palastra, kunarpane dicacah-cacah, dipakakakemacan lan asu ajag. Dewi Dewayani kang saben sore ngarep-arepmulihe Sang Kaca, ing dina iku wayah sandyakala, kaget priksasapi-sapine Sang Resi padha mulih dhewe, tanpa digiring deningpangone. Sang Dewi enggal-enggal ngaturi priksa marang ingkangrama. Sawise tampa palapurane Dewi Dervayani, Resi Sukra tumulimatek aji Sanjiwani, banjur ngendika : ,,E, Kaca ! Kowe enggalmuliha !". Ora antara suwe, mak jedhul ! Sang Kaca teka kanthi taras-wiris seger-buger, ora kurang siji a1ta. Ilulane mangkolto, amargabareng Sang Resi matek aji sanjirvani, wadhttk sarta uetenge ma-can lan asu ajag kangmangsa daginge Sang Kaca bedhah padha sa-nalika; dagingdaginge Sang Kaca patlha tuntunl ttanjur ttrip maneh. Let sawatara dina saka kadadean ing dhuwur iku, Sang Ka-ca pinintasraya dening Devvi Dervayani, ndikakake methikakekembang ing patamanan. Sajrone lagi methiki kembang, SangKaca dilimpe dcning asura, dipedhang janggane saka buri, tigaspancir:g. I(unarpane Sang l(aca .lidlieplok trganti ajur, bar:jur di-buwang Lng samodra. Nanging wasanane Sang Kaca iya urip maneh denirrg dayane aji Sanjiwani kang winatek dening Sang Re-si. Ng_anti kqprng telu Sang Kaca diprajaya dening asura. Kangkari dhewe, sawise diprajaya, kunarpane Sang Kaca banjurdi-obong ngairti. dadi aum; awu iku dicampurake ing unjukan,banjur dicaosahe marang Resi Strkra. Sang Resi ngunjuk unjukanmawa campuran awu iku t:npa panggalih sangga-rulrggi. Dewi Dewayani olehe ngenteni mulihe Sang Kaca nganticengklungen. Bareng wis dienteni nganti si-irun srengenge SangKaca ora mulil:, Sa-ng Dewi banjur ngaturi priksa marang SangResi. Pangandikane Sang Resi : ,,Nini, wruhanira ! Si Kaca ka-196
  • 92. dangira nahdalur. putrane kahang:Resi Wrehaspati, *iatine wistumeka ing alaming pati. Iya 6isa sf Kaca uip maneh dening da-yaning ajiningsun Saniiwani, nangtng iawise uip, ora wirungiyabahal diprajaya dening asura maneh. MulLne becih padha diril;k-ake bae patine sil{aca". . Ngmngu ngendikane ingkang rama mangkono iku, DewiDewayani muwun, ature : ,,Kangieng. ramo, manawi paduhasampun boten karsa nggesangaken kahangmas Kaca malihkawula haparenga nyuwun pamit badhe belo, mbelani kahang-mas Kaca. Kawuningana kangjeng rama ! Salugunipun, kawulasahlanghung tresna dhateng hahangmas Kaca". Midhanget ature Sang Dewi ,,badhe bela", Resi Sukra bangetgugup panggalihe (Inggris : Panic). Wasanane Sang Resi karsa ne-dya nguripake Sang Kaca maneh. Sawise matelr aji Sanjiwanr,Sang Resi ngendika ; ,,8, Kaca, aja hesuwen, tumuli fekaa ing ngarsaningsun!". Tanpa kanyana-nyana, dumadakan Resi Sukra midhangetsuv/ara saka sajroning padharane : ,,Dhfuh bapa Guru, pepun-dhen kawula ! Kawuningana, kawula wonten ing salebeting pa-dharan paduha. Kawula sahlangkung aiih badhe medal uhingpadharan paduha, jalaran wedal kawula temtu badhc nialariseda paduha, ingkang ateges hawula mrajaya dhateng bapa Gu-ru. Kawula suha-rila <lumugi ing pejah, tinimbcng dados ialaroningsedanipun Bapa Guru, sonajan boten kanthi njarag". Ir{idhanget ature Sang Kaca saka qajroning padharane, Resi Sukra kejolbange! panggalihe, tumuli ndangu hapriye muls-buha-ne, dene dheweke nga-ni! dumunung ana ing sajroning paCharane- Sawise Sang Kaca ngaturake mula:bukanc, Resi Slrkra ngudarasa mangkene : ,,Manawa si Kaca metu saka guwagarbaningsun ban-jur njatari sedaningsun, salugune dudu dhewehe hang nandhangdosa, nanging para asura hang njalari si Koca baniur dumunungana ing xjroning padharaningsun. Wo, pranyata ala banget wa-tahe para asura ! Ingatase iigsun becihi saprana-saprene, ingsungelem dadi paramparane, iganti saben perang lumawan para dewqpara asum mesthi menange, hla koh haya mangkene piwalese pa-ra osura marang ingsun. Apa ora luwih becih para osura ingsun L97
  • 93. tinggal bae ?!". Sawisengudarasamangkono,lesiSukrabanjurngendikamarang kang ana ing sajroning padharane : ,,E, putraiingsunKaca,"wruhinira ! Salugune ingsun ora kasamaran manawa sira<larbe panganghah bisane ndarbeni aji saniiwani. samengho se-dyaniri iiu bakat halehsanan. Ingsun balzal tumuli meiang aiiianiiwani nurang sira. Sawise aii Saniiwani ingsun weiangahe ma-rang sira, Ian maga sira tansah ngelingana yen atmajaningsun niniDeiayani banget kaduk tresna marang sira Welingingsun, sawise aji Sonjiwani sira tampani, tumuli metua saka guwagarbaningsunb anj ur n gu rip na k unarp anin gsun " Sawisengendikamangkono,ResiSukrabanjurmejangakeaji Sanjiwani marang Sang Kaca Sararnpunging pamejange SangResi, ora antara suwe banjur mak jedhul ! Sang Kaca metu sakapadharaneResiSukra,sanalikaSang.Resibanjurnggeblag,palas.ira. Sarana matek aji Sanjiwani kang mentas ditampa, Sang Kacatumuli nguripake kunarpane Resi Sulrra Sang Kaca sawise tampa aji Sanjirvani saka Resi Sukra, letsawatara dina banjur pamitan marang sang Resi, nedya mulihmenyang Suralaya. Sang Resi wis marengake, nanging lagi baearep mangkat, Sang Kaca diendheg dening Dewi Dewayani ngen-dika mangk ene : ,,Dhuh kahangmas Kaca ! sarana mriksani tindah-tandih, nutna-muni saha wiraga hula sqben hula pepanggihan haliyan jengandiha, temtunipun jengandika boten badhe hasa- it otins krenteging manah kula. Dhuh hahangmas Kaca !^oionKaparenga hula,-natur-Prnsaia dhateng jengcndiha Saluganipunmanah kau,ula sthlangkun_g kandhuhan brangla dhateng iengan padttlea, diho" hapengin tansah tuinantur tat Uuri aleladi dhctengB ab p uiika, wingi-wingi dereng kula lairakendhate ng ie ngandih a, sabai jengandiha saweg netepi prasetya brahmaccrya. Sarehning samnghe hapengin iengandiho ndorbeni aii saniiwani sampun ka lehsanin saha sampun luuar saking prasetya, mugi wontena ka parengipun hakangmns Kaca karsa tnahyakahen katresnan dlia teng iita, sarana nggarwa hulu hanthi cara inghang utarni" SangKaca:,,sangDewi,kawuningana!Jengandihapuniha atmajanipun Guru hula ingkang kedah kula pundhi-pundhi, hados 19E
  • 94. pamundhi-mundhit kula dhateng rami iengsndika. Nama mumng lirama, manawi priya ngantos ngrabi dha,teng wanudya inghang datlos Wpundheaipun- Awit spbing puniha, nuwun sewii., mugtsampun hirang ing pamengku, hula boten saged ndherek karsajengandilea". Dewi Dewayani : ,,O, haktangmas Kaca, hau,uningana ! Mana- wi jengandiha lair-batos boten fi.arsa sayektos nggarwa hula ing- fuqry tuwuh sahing panyuwun kulq aji Sanjiwani ingkang sampun hadarbe dening jengandiha temtu badhe sirna hhasiyatipun". Sang Kaca : ,,Yayi Dewi Deuayani, kawuningana ! Anggenkula boten sageri minanghani lzarsa jengandihq boten akcrgi jengandika huciwa ing warni, boten. ltfenggah ing rupi, jengandiha awis ingkang nyameni, saestu boten nguciwani. Ajrih hula ngrabi jengandihc, awit jengandiha puniha pepundheiz lzula. Sanajan alasan kula anggen kula boten kedugi minangkani karsa jengandiha punilza sahlanghung maton, ewa mahaten jengandiiza ndhawahi SOT dha{eng hula. Tetelanipun kewiyosipun SOT jengandiha pu- nilza namung amargi sinurung panggalih duka, jalaran boten halegan, boten tuwuh saking raos netepi Euwajiban, Awit sahing puniha, SOT jengandiha puniha njalari ing salamimpun boten ba- dhe wonten Ftesi inghang karsa ngebun+bun enjing njejawah son- ten dhateng jengandika- Kala wau jengandiha r,gendiha, bitih aiiSanjiacni badhe sirna hhaiyatipun- Mugi tetepo kados ngendibajengandiha puniha- Nanging rnanawi aji punika hula wejangakendhateng ngosane$, dadosa langhung ageng khasiyatipun". _ Sawise ngendika mg,ngkono, Sang Kaca banjur mangkat me.nyang Suralaya. Sot-e Sang Kaca klakon temenan. Ora ana Resi kang nglaniorDewi Dewaynni. Pamburine Sang Dewi kagarwa Prabu Yay"1r, poputra Sang Yadu lan Sang Turwasu. 199
  • 95. BAB III. LOKAPALA.TMiturut carita padhalangan, silsilahe para Ratu Lokapala kaya kang kacetha ngisor iki. SILSILAH VI : LOKAPALA DIGATHUKAKE KAll,O NGALENGKA. " BATTIARA CUBU De;i BrEEei Ded Brfuuirati JitiEurti Bnhnuo.kmdha GAt*bsJe R&i Wailth8 utrBr R&i PulrthrJ6trn08li Pnlrr Pulrm R&ipatua Mdi PnbuSE li Pnhsttr Deri Suksi Wiffia Prtih Wisserra KATRANGAN.1. Lokapala, nriturut cariia Jawa (Indonesia) araning nagara falg f-un1e- neng Ratu tedhak turune Bathara Guru. Nanging miturui buku-buku -Indu, asli kayata Mahabharata ian Utarakanda, Lokapala iku anning pangkaie dewa 4, yaiku : Bathara Indra, Bathara Yama Bathara Ba runa lan Bathara Kuwera. (Mriksanana bab iki ing perangan buri)2. Resi trYasistha kang kacetha ing silsilah [.okapala, dudu Resi wasistha kang kasebut ana ing carita angka 34 Wasu wolu. dudu. Resi l[asistha kang kasebut ing carita angka 34 iku putrane Bathara Baruna.200
  • 96. r,,- .tii:a.i i: i.i: j . b6.;:j.grSIfWISRAWA. . i- :1, Garwane jaka-rara_Resi Wisrawa yaiku Dewi Lokati, putraneputri Prabu t.okawana Ratu ing l,bkapirla" apeputra kakung siji,sinung asma Wisrawana. Resi Wsrawa jumeneng Ratu ing Lokapala gumanti kapra-bone ingkang rama marasepuh, ajejuluk Prabu Wisrawa Nangtngbareng l4israwana wis diwasq Prabu Wisrawana seleh. kaprabonmarzmg ingkangputra iku, nuli mbanjurake mratapa (mbagawan). Sanajan wis jumeneng narendra, Prabu Wisrawana kang ugaajejuluk Prabu Danapati utawa Dartaraja, durung nambut silaningakrama- Ing sawijining dina Prabu Wisrawana midhanget pawarta.manawa Prabu Sumali Ratu Ngalengka ngedegake sayembara,kanggo malakraniakake putrahe putri kang apeparab Dewi Sukesi-Surasane sayembara: sing sapa bisa ngasorake yudane senapatiNgalengka kang apeparib Arya Jambumangli, bakal didhaupakekaro Dewi Sukesi. Prabu Wisrawana wis muntu tekad nedya ngleboni sayembaraNgalengka, mulane dha..uh mepak wadyabala marang Patih Ba-nendra. Sawise samekta,lagi bae nedya budhat menyang praja Ngl-lengka, durrr.adal:an Sang Prabtr kerawuhan ingkang rarrra Resif israwa. Resi Wisrawa menggak karsane ingkang putra. Sarrg Resi mra-yogakake Prabu Wisrawana tumuli nambut-silaning akrama, na-nging ora nayo$yani yen olehe krama kanthi karananingpancaka-ra. Karsane Sang- Resi, Dewi Sukesi supaya disuwun kanthi ka-rananing aris. Sang Resi sagutr ngiamarake Sang Dewi, szuana so-uan Prabu Srrmali. Prabu Danaraja ndherek karsarle ingkang rama. Aw:t saka iku,Sang ftabu tumuli dhawuh marang Patih Banendra, ndikakake.mbubarake wadyabala, ora sida budhal menyang Ngalengka. Resi Wisrawa tindak menyang praja Ngalengka sowan PrabuSuma,li, nglamar Dewi Sukesi, nedya didhaupake karo Prabr-t Da-napati. Tindake Sang Resi tanpa kanthi, prelune mbokmanawapanglamare ditampik, ora ana wong sing ngreti. 201
  • 97. Praptane Resi Wisrawa ing Ngalengka anjog ing taman Arga-suka. Nalika samana Prabu Sumali mbeneri lagi ngenggar-enggarpanjgalih-ana ing sajrone-taman, bebarengan karo para garwa kla- - Bareng priksa Resi l:israwa rawuh, Prabu Sumali gugup-"gunln. methukake. Sang Resi diclherekake menyang Pantisarigrlrr*rlanii"t,rri pinarak ing dhampar rukmi. (Pantisari = omah ing satengah-ing patamanan. Rukmi = mas)- Sawisebage-binagekasugengan,PrabuSumalinilakrama.. dharuuh punapa,,Kahang Bagaian ! Wlnten harsa paduha badhedhatenj kawula, dene padulta ngantos keraya-raya rawuh ing ta- puniha ha-man Argasuka ?! Bingahing manah hawula ing dinten dos hedhawahan ndaru, jalaran herawuhan paduha. sajegjumlegderengnatekawularumaosbegiahadosingdintenpunihajalaranherawuhan hahang Bagawan". Midhanget pangandikane Prabu Sttmalt mangkono iku Resiwisrawa rumangsa antuk marga olehe nedya ngendikakake sedyane.sawise sang Resi ngendikakake kapreluane, Prabu sumali banjurngendika ,-,,Kah.ong Bagawan, mugi ndadosalzen ing l;aruuningan !iuluron paduha pun Sukesi punika sampun wola-uali helair prase-tyanipui mahaten.. ,,Ora nedya namb_ut-silaning ohranta, nlanauaiurung ptttus ing sawarrtaning sastra Sanaian santanghe piyambab-iptm sampun mangretos dhateng sastra mcneha wami, tahsih wott ten satunggal inghang dereng dipun-mangtet<tsi, inggih ouitiito paduha boten badhe pu- ,,sastrajendra hayuningr-at" Pulunan ,lu, no*but silaning ikro*o, sanajan ngantos dumugi nini-ninimanswiderengsagednyakupwardinipun;,sostrajendrahaltunlngrat". Kaiawi purirt, kahang Bagawan, yYgi kaqlunginga-nc !:wonten- pepalang ingllang ngalang,alangi ingatasipliil punsulzsesi inggii paniia kaprenah nah-dherekipun pun sulrcsi piyambak, lisnoig op"po,ib {ambumangli, atrnaianipun suruar-gi"bt haka,ng Malyawan. Sclugunipun Jambumangli hapengin ngra- pun Sulr"sr, milanipun ngedegahen sayembara utawi pasang- gr;. prtyn ingkang kapengin ngrabi pulunan paduka pun Sulzesi"tangeh lamun sagedipun lealehsanan, manawi boten saged ngas orahen Y u daniP un Jambumangli" 202
  • 98. Itesi israwa :,,,Yayi Prabu ;!-,Itdghan g ndadosatain gtmunngunguning manah hulq dene .nini Dewi hok humedah-kedahnguningani ,,.Sastrajendra hayuningr.at". Geh sinten ighang ma- .rahi piyambahipun mbebana aneh-nyleneh mahaten p:uniha ?!!Kawuningana, yayi Prabu ! Sastrajendra hayuningrat punika-arc-wadosing bawana inghang sinengber dening Sang Hyang Jagadnata, milanipun pilih janma inghang uninga. Sanaian Pandhita li.nanghung, tangeh uninga b-ab puniko, manawi dereng bontosing hawruh. Sastrajendra iayaningrat punika inggitWgilipunleawruh, mulya-mulyanipun gegebengan. Satokewan inghangmireng ungelipun Sastraiendra hayuningrat, manawi peiah yitmanipun saged hetrimah, manunggil haliyan nyawanipun manuny-sawonten iig delahan. Tlang inghang wuninga lan saged nyahup wardinipun Sastraicndra hayuningrat, manawi palastro, suh-smanipun ngalami mulyo, saged manunggil kaliyan Jau)ata". Midhanget ngendikane Resi Wisrawa.mangkono iku, katetangi panggalihe Prabu Sumali, kapengin nguningani wardine ,,Sas-trajendra hayuningrat". Awit saka iku, banget pillgrerepane SartgPrabu marang Sang Resi, karsaa mejang wardine sastra iku- Resi Wisrawa : ,,Yayi Prabu, hawuningana ! Sastra.iendra hayuningrat pangruwating raseksa - diyu, boten kenging kawedharwonten ing sadhengah panggenan, ngemungahen wonten ing sa-Ieb eting sanggar palanggatan" - Prabu Sumali tumuii dhawuh marang abdi, ndikakake ngre . siki sanggar palanggatan lan nyamektakakae sawamaning ubaram- pe. Sawise samekta, Prabu Sumali tumuli manjing ing sanggar pa- langgatan be6arengan karo Resi l8israwa. L.lganti sirwe p-amejange--F.esi Wisraw:l maiang Sang Prabu. Sawise paripuma, sakarone mi- yos "aka sanggar palanggatan, tindak mcnyang taman. Ka.vistara ing netra, Sang Prabu banget suka-rena, sajak kalegan ing panggal*t priksa wardine Sastrajendra hayuningrat, yaiku sastra cetha uger- ing aurip, kang njalari patitising pati sampumaning .kamuksarr. Resi israwa sarta Prabu Sumali padha pinalak maneh ingpantisari, nuii Sang Prabu dhawuh marang abdi ndikakake nimbaliDewi Sukesi. Sawise Sang Dewi marak, Prabu Sumali ngendikaaris : ,,Nin i, wruhanira ! Idharnidhar,unira kapengin uninga war 203
  • 99. dine ,,Sasiaiendra hayuningrat, bakal halehsanan. amarga mengho belngtt1ira bahal wineiang bab ihu dening Resi Wisrawa ana ing sa-j;oning.tamgn. -Welingingsun marang .s.ira nini, aja sira darbe rasa ewuh-pakewuh inarang Song Resi, panienengane anggepen lzaya wong-tuwanira dhewe. Wruhanira-nini ! Salugune penjenenganeihu iung sadrema clatli utusaning putrane, yailtu Prabu Wisrawana;Ratu ing Laltapala hang banget surasehti mandraguna, bagus- respati nedheng taruna tur isih jalza. RawuheResi lVisraua ing Ngalertglta prelu nglamar sira, nedya didhaupahe lnro Prabu wlsrawana. sang Resi mengleo bengi bakal nglehsanani bebananira,yailzu mejang marang siru wardine sastraiendra ha3tunirzgrat. Pontanini, aja darbe rasa ewuh-pahewuh marang calon maratuwanira,sajrone sira winejang Sastraiendra hayuningrat clening paniencngane". Dewi Suke si : ,,Kautula nuuun inggih rama Prabu. kawulasendih a ngestokah en dhaw uh p angan dilea p aduha". Prabu Sumali banjur kondur ngadhaton; dene Dewi Sukesilan Resi Wisrawa isih kari ana it,g taman Argasuka, lenggah ingpantisa;i. Kocap nalika Resi lVisrawa medharake warcline ,,sastrajen-dra hayuningrati marang Sang Danawaraja Ngalengka (Prabu Su-arali), ing nrarcapada Luv.,uh garagara gora reh kagiri-glr{, sumul;egara-gara tekan ing Stiralaya, pindha nggonjingake JorrggringslakaBathara Guru ora kasamaran marang sairab kang njalari tuwuhegara-g:ua, mulane kanthi nawung duka, Sang Bathara tumuli tedhak ing taman Arga^suka, didherekake Bathari Uma. Rawuhe Sang.BatharaBathari ing taman lrgasuka ing wayah bengi, mbeneri:Resi Wigrawa lag: n:ejang Sastrajendra marang Dewi Sukesi. Kan-thi ancas nanciukake panggodha, Bathara Guru manjing ing sali-rane Resi Wisrawa, Bathari Uma manjing ing salirane Dewi Sukesi,satemah Resi Wisrawa lan Dewi Sukesi padhadene ketuwuhanpanggelih kasmaran, lire : Resi Wisrawa kasmaran marang DewiSukesi, Sar,g Dewi kandhuhan brangta m,uang Resi Wisrawa. A,vitsa-ka :ku, Sang Resi karo Sang Dewi banjur padha apulangresrni.Saparipumao.:-e pulang-csnara, sakarcne lagi rumangsa manawakena ing ccbaning Jawata. Ing sabanjure nganti sawatara dina su-204
  • 100. uene, Sang Resi lan Sang Dewi tansahr.ana ing taman padha pepasihan. Solah-tingkahe- Resi 4israwa sarta Dewi Sukesi, kapiyina dening Prabu Sumali, ndadekake gumun-ngungunind.,panggalihe. Wasanane Sang Prabu mupus pepesthening Jawata.Nanging Sang Arya Jambumangli, bareng ngmngu pawarta pakar-tine Resi "israwa karo Dewi Sukesi, sanalika krodha tan sipi, eng-gal-enggal manjing ing tam:rn Argasuka karo sesumbar maciya-ciyaMidhanget sesumbare Arya Jambumangli, lir tinCpak mukane Re.si Wisrawa. Sawise pamitan marang ingkang garwa, Besi Wisrawatumuli miyos saka pantisari, nedya methukake krodhane AryaJambumangli. Perange Resi il/israwa lumawan Arya Jambumangli hngetnggegirisi, padhadene ngetokake pangabaran wama-warna. Na-nging wasanane Arya Jambumangli palastra ketaman jemparingeResi Wisrawa. Ing sasedane Arya Jambumangli, Resi Wisrawa dipethuk de.ning ingkang garwa Dewi Sukesi, banjur gegandhengan asta man-.jing ing pantisari. Rina-wengi Sang.Resi karo Sang Dewi tansahana ing pantisari, pijer ulah raras harasihan. 57. . PRABU IryISRAT.IJANA. Prabu Wisrawana Ratu Lokapala, uga ajejuluk Prabu Daq&raja., iya Prabu Danapati, pifitre apeparab Banen4ra. Sang Prabuabala bacir,rgatr. tegese darbe wa<iyabala semplranr yaiku wadyallala raseksa karo v,adyabala manungsa, padha -lxavJa senapatidhewedhewe. Senapatine wadyabala raseksa papst, yaiku : 1Gohmuka, 2 Rukrnuka, 3 Gurmuka, 4 Wisnungkara. Senapatiirewadyabala manungsa uga papat, yaiku : 1 Citrajaya, 2 Citrasu-dirga, 3 Citragana, 4 Citraiakti. Kreta titihane Prabu Wisrawana pinatik manik nawa retra,arane wimana Puspaka, apangirid turangga wolu. Wimana Puspakaiku peparinge Jawata. (Wimana = kreta). Sanjatane Prabu Wisrawana kunta Ba.swara lan jemparing maneka warna. 2A5
  • 101. Pawarta manawa Dew Sukesi wis kagarwa Resi Wisrawa oramung keprungu ana sajrone laladan nagara Ngalengka, nangingwis .sumebar kawentar- tekan. ing marlca- praja, Prabu Wisrawanauga wis miyarsa yen ingkang rama atindak cidra. Resi Wisrawaatindak cidra marang putra, amarga ancase i.Rg sakawit, olehetindak menyang Ngalengka, prelu nglamar Dewi Sukesi nedyakapundhut putra-mantu, didhaupake karo Prabu Wisrawana- Na-ngmg togtng en{on, Dewi Sukesi jebul kagarwa Ccning Sang Residhewe. Cidraning tindake Resi Wisrawa agawe krodhaning panggaliheingkang putra Prabu Wisrawana- Awit saka iku, Prabu Wisrawanabanjur mepak wadyabala, nedya ngrabasa praja Ngalengka sartanedya ngrebut Dewi Sukesi, sarana mrajaya ingkang rama ResiWisrawa. Anteping tekade Sang Prabu mangkono iku, alandhesankapracayan mangkene : sanajan sudarma, manawa awatak can-dhala atindak cidra marang putra, putra kena midana. Sawise wad;abala samekta sagegamaning ayuda, Patih Banen-rtra dhawuh nembang tengara, minangka sasmita budhaling waclya-bala. (Nembang tengara = -nabuh tengara, sing ditabuh lumrahebendhe). Barisan wadyabala yaksa budhal dhisik. dadi lakune anaing ngarsane Prabu Wisrawana, tinindhihan senapati papat. Kanominangka cucuking bans tinindhihan Gohvnuka lan Rukmuka,nuli sinamhungan barisan kang tinindhihan Gummuka lan Wisnungkara. I;kune wadyabala manungsa ana ing sawurine PrabuWisrawana, uga tinindhihan senapati papat, yaiku : CitrajayaCitrasudirga, Citrasakti lan Citragana- Kang minangka panutupingbarisan (kang ana ing buri dhewe) Citrayuda lan Citracapa sa- tny d he mb ar in g rup a-n gedh an gkrag llru n ggwln g ratan gga. Bareng lakune tekan irrg tepis-wiringing piaja Ngalengka,barisan wadyabala Lokapala dialang-alangi dening wadya raseksakang njaga tapel-watesing nagara, tinindhihan dening I{arica, sa-temah dadi pancakara. Amarga karoban lawan, wadyabala Nga-lengka kasoran- Marica mlayu menyang kadhaton Ngalengka, nga-turi priksa marang Prabu Sumali yen ana mungsuh teka saka na-gara Lokapala, lakuning barisaire rnurrgsuh wis ngliwati tapel-wa-tesing praja.206
  • 102. I ,,,1 .tMidhanget:.atur€;il{irica;*frabu$$iindiilgugupi#aiggalilie:: enggal-enggal nim bali Mintriigna lanliya-liyanb.para gegediiurieils wadyabala, didhawuhi mepakwadyabala; irpinerang dadirong bregada. Kang sdbregda kidhawuhan nempuh-mungsuh ana ing sajaban kutha, kang sabregada pacak-baris ana ing sakubenge dha- tulaya. Ora kacarita ramening campuhe wadyabala Ngalengka luma- wan wadyabala Lokapala. lng sakawit perange wadyabala Ngaleng- ka tansah unggul; akeh wadyabala Lokapala kang palastra. Nanging bareng Prabu iisrawana nyalirani perang, w-adyabala Ngalengka keseser, kepeksa ngrrnduri pangangsege wadyabala Lokapala. Undure wadyabala Ngalengka nenangi aclrenging panggalihe Resi lVisrawa nedya nyalirani perang. Sawise cancut taliwanda, Sang Resi tumuli mangsah yuda. Bareng priksa ingkang rama nyalirani perang, dukane Prabu Wisrawana kaya diububi. Sang PraQu banget ora sranta panggalihe, kumudu-kudu enggai bisa midana marang ingkang rama. Awit saka iku, wadyabalane tumuli diabani ,,sumisih. Wadyabala Lokapala piyak ngiwa-nengen, satemah Prabu Wisrawana banjur aJrun-aJrun- an karo ingkang rama. Bapa awatak slingkuh, kepatuh nletuh atindak rusuh !" Mangkono panguman-umane Prabu liUisraurana marang ingkang ra- ma, banjur nglepasake jemparing dahana. Sang Resi prayitna, eng- gal:enggal nglepasake Barunistrso rninangka panulaking jemparing dahana. Nganti suwe perange Resi Wisrawa lumawan ingkang putraPrabu Danaraja (Wisrawana), padha ngadu.t],asa arebut prabarva,i pangabaran.padhadene ngetokake aji karr.ayan lan Suwe-sur*,ePrabu Danaraja entek saimre, kapengin tumuli mungkasiyuda.Aw:t saka iku, Sang Prabu banjur ngetokake sanjata paniungkas,yaiku Kunta Baswara. Bareng priksa ingkang putra ngasta saniataKunta Baswara, Resi Wisrawa enggal-enggal ngeremake netra,oanggalihe pasrah-sumarah marang kang murheng bawana wisnyipta inanawa bakal tumuli palastra ketamau Kunta Baswara. Dumadakan mak jleg ! Bathara Narada tumumn saka antariksa, nyandhak Kunta Baswara kang diasta dening Prabu lVisrawana 20i
  • 103. karo ngend ika: ,,Lo, aiata aia !.Na kahi Prabu,aia! Sira iku lee hebanltr,io nsiu" arsni *,r-,parihudu atindak dudu ndurusi -:ari!a- nedy a rw aiay a sudarma:.N ady an silih salah a- sQlahe su--b ididor*o, putra ira kena midana. Apa maneh nganti nedya mraiaya*oroog bapa, saya ora ndacleltake heparenging dewa Sanaiansau-pioioiu sidannanira trima nedya sira praiaya, dewa ora bahaltrimc. Paribasane,,Trimaa sing nglakoni, mangsa trinraa sing no-modg". Wruhanira hahi PrabuJ Nadyan sanjatanira Kunta Baswara,luring nganti lumepas .*ho astanliit .sirr tis binendon ing deua,,*orgo ngagagi saniata marang liya ihu lelebu panggawe do* apa g:rrwa *onih mnrang sudarma- fifanghono uga tindaleirc rebutan salta lzaro sudarmn, iya ora ndadeiahe heparenging dewa Awit ihu kaki Prabu, hesluruning tindahira rong warna mau, nialari pirajanira Lohapala ing tembe bakal rinusah dening leadangiracthiwe, saha putri Nga- yaihu atmajanc sLtdannanira hang miyoslenglca". i,Koki prabu Danaraja ! prayogane sira tumuli mundura saka nyu rananggana, ngegltngna tapa-brato. nalangsaa marang Jawata g,o rno-pongopira h eslurunin tindahira marang sudarma" Sawise ngenrlika mangkono, Bathara Narada banjur musnaf)e:re Prabu israwatra, ing sapungkure Bathara Narada banjur ban-nyembali ingkane rama Resi tisrawa saka ing kreta Puspakajurkondurme:lyangLokapalakantlrinawungs-tngkarva,dirlhe.rekake pa:a wadYal:ala. Dewi Sukesi lestari dadi garwane Resi Wisrawa. Sang Dewiapepl;6 papdt, 1aiku : 1 Dasamuka, 2 Kumbakarna, 3=Sarpaka- rraka, 4 trVibisana. praja S,abdane Bathara Narada kalakon temenan Pamburine pinulung Lokapala rinusak dening Dasamuka habu Wisrawana- Buthara dening Jawata, wasanana banjur asalira dewa peparub Wisraiana ntawa Bathara Kuwera, dewaning kasugihan utawa ra- jabrana. (l.4riksanana silsilah ayang purwa ma$Ia carita jilid II bat IV) 208
  • 104. Ifiturut layang Uttarakanda, Sang Wisrawa kapundhut putra-mantu dening bagawan Bharadwaja, didhaupake karo putrane pu-tri kanq isih kenya. Ya putrane putri Sang Bagawan iku kang ape-putra Sang Wisrawana. Dadi, mitumt Uttarakanda, Sang Eilfa-wana iku wayahe Bagawan Bharadwaja, dudu wayahe Prabu Loka-pala kaya kang kasebut ing rihuwur. Naliliamentas miyos saka guwagarbaning ibu, jabang - bayiiVisrawana dirarvuhi Bathara Brahma. Sang Bathara ngendikamangkene :,,Buyutingsun ihi bapahearcn Wisrawa, lan rupane padha jibles (padha trep) haro bapalze. Mulane buyutingsun ihi. ingsun paingi jeneng Wisrawana" Wiwit timur Sang Wisrawana sengsem ulah tapa. Barengolehetarak brata wis ?-000 ulalsa, Sang lisrawana kerawuhan BatharaBrahma, didherekaki, Bathara Indra lsp. Bathara Brahma ngendikamangkene : ,,BuStutingsun pahlawan kang sengsem ulah tapabrata.Banget suha-renaningsun ndulu genturing hasutapanira. Mulane,sira ingsun parengahe darbe panyuwun marang ingsun ing saharsa-nira. Panyuwunira baltal ingsun lehsanani, supaya seneng atinira". Ature Sang lYisrawana manghene : frlB,++r, lr-^4 209
  • 105. ei/Tegese kurang-luwih mangkene :- dhateng hawu ,,Pt,hulun, manawi wontert sih-wilasa Batharala, mnkaten inghang dipunsuruun dening buyut paduha : halo-hapalan lan hadhanapalan mugi datiosa nugraha paduha dhatengkawula". (Lolzapala -- ratuning jagad, panuntuning jagad, pangon-ing jagad. Dhanapala = ratuning rajabrana, dewaning kasugihandewanir:g rajabrana). (Wangsulane Bathara Brahma) : ,,Arlhuh, mangl?ono taidharwidhamaniro. Ingsun parengahe panyuwunira ihu. Indra, yama lan Baruna ihu kang apanghat LOKAPAL A, papate lzaro ingsun, Ingsun gentenana, sira dadia LOKAPAL A klng angkapipat. Lan hreta iki ienenge sf Puspaka, minanglza titihanira, su---piya sira- padha haro dewata. Wy w buyut, (karia baiuki), ingsun nedya lzondur menyang hahyariganingsutz" (Brahmaloka- =jagading Bathara Brahma). Dddi, miturut Uttarakanda, Lokapala iku dudu araning na-gara, nanging araning pangkate dewa. Derva kang apangkat Loka-pala ana papat, yaiku :1. Bathara Indra, ratuning para dewa,2. Bathara Yama, ratuning nraka (Dewa kang nguwasani nraka).3. Bathara Baruna., ratuning sarnodra (banyu) .samine. (Delva (210
  • 106. kang nguwasani banyu saisine). :.i.i Ti, 4. Bathara Wisrawana (Kuwera) dewaning kasugihan lan raja- brana. Sawise panJruwune diparengake dening Bathara Brahma, Sang Wisrawana banjur kondur menyang padhepokane ingkang rama Itesi Wisrawa. Sang Yisrarvana matur mangkene : ,,Kangjeng ra-. nta, hawuningaha ! Anggen lzaruula tapa-brata sampun leetrimah, sampun pinaringan nugraha dening Bathara Brahma. Nanging Sang B at h n n ge nd t lz ah ah e n p ap an- p an g ge n an .i n gh a n g m inanglt a ara bote padinungan hawula. Awit sahing punika kangjeng rama, kapa- renga hawula nyuwun prilzsa dhateng paduha, nagari pundi ing- kang prayogi hawula enggeni ?!". Wangsulane ingkang rama (Resi lVisrawa) : ,,Kulup, putra- ningsun Wisrawana ! Samenglzo sira prayoga adedununga ing pura LANGKA (Ing paihalangan sinebut : Ngalengha). Wruhaniro hulup ! Pura Langka ihu yasane Bathara Wiswakarma, dewa hang. lebda ing babagan teknik (bangunan). Endahe pura Langha padha haro lzahyangane Eilhara Indra. Ing jaman kutw, pura Langha ihu wis tau dilenggafti Danawa:aja telu, yaiku : Scng Malyawan, Sang lr,Iali, /an Sorzg Sumali sawaCyabalane.para rosehsa. Pancen, Bathara Wiswakarma olehe yasa hadhaton Langka ihu saha pcnyu- uune Danawaraja telu iku. Dununge pura Langka ana ing puncahe gunung Tlikutha ing sacedhake wulzir Parwata, satepine smodra Kidul. fiIaksude : samodra kang dumunung ing sahidule India). Sang frIalyawan lan lvlaii sirna dening Bathara Ari (Wisnu). Sa- mengko mung kari Sang Sumali hang isih urip- N-anging amqrga wedi marang Bathara Wisnu. Sang Sumali ora wani nglenggahi pum lai"gha, ndhelih anq ing pratala sawadyabalane rasehsa. Daiti, y.iki pura Langha ora ana sing nglenggahi. Ora anb papan lzang prayoga dadi padununganiro, saliyane pum Langkat. Saparipumaning pangandikane ingkang rama Sang Wisrawana tumrrli madal pasilan, banjur nitih kreta Puspaka budhal menyang pura Langka. Amarga kreta Puspaka bisa ngambah -sawarnane panggonan kang dikarsakake dening sing nitihi, Sang Wisr4wana bisa tekan ing pura Langka kanthi garnpang. Bareng Sang Wisra- wana wis leuggah ana ing pura Langka, akeh banget yaksa-gandar- na kang padha milu adedunung ana ing kana, padha ngratu marang ?11
  • 107. Saug israrvatra. Kocap Qrqg lrf"li dSrbe Putra .gutri isih kenya^apeparabKaikasitingpaahafangln:sinebutSukesi)AmnrgaSangSumalika- karo Sang Wisrawana;";;i; ;arL" wavah kang marangkahanane sajajar Resi Wisrawa Amarga kagarwaDewi Kaikasi ditrimakake Sang Kaikasi apeputra papat yaiku : 1 DacamukhaResi i:israrva,2 Kumbhakanta, s Raseksi Surpanakha 4 Vibhisana (Surpa-n akfra, in g paclLralan gansinebu t : Sarpakan "k4 t Bareug para putrane Resi lisrawa kang miyos saka Dewi (ngrungu) manawa pura LangkaKaikasi u,is padha diwasa, ngretiiku salugune darbeking leluhLe Awit saka iku Sang Dacamukha Sang Wisrawana supayanggugat (Indonesia : menuntut) marang marang dheweke masrahake pura Langka kadange taruna seje ibu Amarga pura Langka digugat dening pamrayoga marang ingkang tunggal .rriu,-S"ng Wisrawana nJruwun ramaResiWisrawa,kapriyebecikePamrayoganeingkangrama pura Langka pindhah me- iu.,g wirrr*a:la kadhawuhan oncat saka ;;;g wukir Kelasa, supaya aja nganti pasulayan karo kadang ingkang rama Ana ing Sang Wisrawana ngestokake pamrayogane endah ana ing sa- wukir Kelasa, Sang Wisrawana yasa kadhaton tepine narmada suci Mandakini pura Lang- sapungkure Sang Yisrawana sawadyabalane Ing katumulidibrokid:ningDacarnukhasakadangeYawiwiting Langka ana ing nagara arektu iku jumenenge Rattr Dacamukha Wisrawa lan Wisrawana Mangkono kurangJuwih caritane miturut layang Ultarakanda ora Ir{iturilt l{ahabharata, Silsilalie Wisrawa lan $Jisrawana lan tya ora padha padha karo kang kasebut ing padhalangan Mangkene : Bathara karo kang kocap ing layang Uttarakanda Prajapati peputra guthuiu Pulastya Bathara Pulastya apeputra loro, yaiku Wisrawa lan Wisrawana Dadi miturut Mahabharata Wisrawa, nanging kadange Sang r/israwana dutiu putrane Resi taruna tunggal YaYah-rena ndherek ing- Wiwit timur mula, Sang l"israwana (Kuwera) Pancen Sang Wisrawana luwih lulut kang eyang Bathara Prajapati marang ingkang rama Bathara marang ingkai-ig eyang tinimbang 212
  • 108. Pulastya. Mangkono iku agawe ora renaning panggalihe BatharaPulastya. Kanggo ngawekani aja nganti ingkang rama kebanjurduka kang bisa uga njalari kewiyosing SOT, Sang Wisrawananyaosi pisungsung putri raseksi telu marang ingkang rama BatharaPulastya, yaiku :1. Dewi Puspakata, peputra Rawana (Dacamukha) lan Kumbha- karna.2- Dewi Raka, peputra -dhampit yaiku Kara lan Surpanakha.3- Dewi Malili, peputra Wibhisana. Tekan kene, Silsilah Wayang purwa mawa carita jilid I SI- GEG, nyandhak jilid II. 213
  • 109. ISI BUKUAture Penerbit IAtur Pangiring 11Puru.aka 15Bab. I. Para Dewa 26 1. Nabi Adam 29 2. Sis 30 o. Kabil 32 4. Anlvar (Nurcahya) 33 5. Nurrasa 39 6. Darmajaka...... 40 7. Sang Hyang lVenang 4L 8. Sang Hyang Narada 44 9. Sang Hyang Tunggal 48 10. Sang Hya,ig Antaga 59 11. Sang Hyang Ismaya 61 12. Sang Hyang Manikmaya utawa Bathara Guru 62 13. Sang l{yang Jagadnata Sakulawarga Binujung Dara inarla wisa. 68 14. Lembu Nanclini 7 15. BathariD.urga ....;. 76 16. Bathara Sambo 79 17: Bathara Brama 80 81 19. Bathara Bayu .. t. . . ._. . 82 20. Bathara Wisnu 83 27. Bathara Kala . 88 22. Bathara Surya 93 23. Bathara Yama .... .. .. . 95 215
  • 110. o 24. Bathara Kuwera o . 25. Bathara Kama .. .. .26...: BatEara Dharina 10, 27. Bathara Aswatr - Aswin .-: . 10 Sang Hyang Anantaboga 10 28. Bathara Baruna 11t 2,9. 30-_ Bathara Sakra, Bathara ltIahader.ra lan Bathara Asmara Bathara Ganesa 11: 31. D.) oL. Dewa Ruci. .."": 11; l{yangTernboro 11, oo. Ilyang Patuk lan 111 34. iVa;u wolu (Asiabasu) Bathara KartikeYa 12) 35. 36. Cingkarabala lan BalauPata t2 or. Bathara Anggajali t2, 38. tVidadari 12t 39. Tirta Amreta 13[ 40. Rahu 135 4L. Suralaya 13i 42. Astabrara 13tBab.II. lMahespati L4i 43. Arjunawijaya (Arjunasasrabalru) 147 44. Patih Suwanda Seda, Prabu Ariunasasrabahu -ltrmawalr Dasamuka 749 4ro. Suurantri lan Sukasrana . . 155 46. Ramaparasu 160 . 47. Resi Gotama . .. 166 48. Anjani 169 49. Subali 170 50. Sugriwa L74 51. Hanuman . . 178216
  • 111. 52. Hanuman Cari ta warna-warna marang Bima . . 183 53. Trigangga . . . 191 54. Purwaganthi 193 55. Resi Sukra 194 Bab. III. Lokapala 200 56. Resi lVisrawa 20t t, I Prabu Wisrawalla 205 i .57. 58. Wisralva lan Wisranana miturut carita liya 209 t b -f tiIt 2L1l

×