Hiểu Binh Pháp Tôn Tử
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

Hiểu Binh Pháp Tôn Tử

on

  • 724 views

Hiểu Binh Pháp Tôn Tử

Hiểu Binh Pháp Tôn Tử

Statistics

Views

Total Views
724
Views on SlideShare
724
Embed Views
0

Actions

Likes
0
Downloads
6
Comments
0

0 Embeds 0

No embeds

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

Hiểu Binh Pháp Tôn Tử Hiểu Binh Pháp Tôn Tử Document Transcript

  • Binh pháp Tôn T sưu t m by Bùi Đ c Dương 1
  • Binh pháp Tôn T sưu t m by Bùi Đ c DươngB n b ng tre th i Càn Long.Tôn T binh pháp (ch Hán: 孫子兵法 / 孙子兵法; Pinyin: Sūnzĭ Bīngfǎ; WG: Sun1 Tzu3 Ping1 Fa3; ti ngAnh:Sun Tzus The Art of War) còn đư c g i là Binh pháp Ngô Tôn T , là sách chi n lư c chi n thu t ti ngHoa do Tôn Vũ so n th o vào năm 512 TCN đ i Xuân Thu, không ch đ t n n móng cho binh h c truy nth ng, mà còn sáng t o nên m t h th ng lý lu n quân s hoàn ch nh đ u tiên trong l ch s nhân lo i. B iv y Binh pháp Tôn T đư c tôn xưng là Tuy t tác binh thư hàng đ u c a th gi i c đ i. M t khác, tuy là m tb binh thư, nhưng t m nh hư ng c a Binh pháp Tôn T l i không ch gi i h n trong lĩnh v c quân s , màcòn có th áp d ng vào nh ng lĩnh v c khác như kinh t h c, th d c th thao, khoa h c,… [1]Tôn T binh pháp cũng đư c áp d ng trong gi i kinh doanh và chi n lư c.[2][3]L ch s Cu n "Tôn T binh pháp" do Tôn Vũ dâng lên Ngô vương H p Lư là cu n binh pháp hoàn ch nh, đư c vi t vào năm 512 trư c Công nguyên. Theo S ký và theo lu n bàn v Tôn T c a Tào Tháo, đ u có ghi chép rõ ràng v 13 chương sách c a Tôn Vũ. T đ i nhà Đư ng, nhà T ng v sau, xu t hi n khá nhi u thuy t l m l c đ i v i cu n Tôn T binh pháp. B i vì t sau đ i nhà Tuỳ cu n binh pháp này đã b th t truy n. đ i nhà Thanh ngư i ta hi u Tôn T binh pháp và Tôn T n binh pháp là cùng m t cu n sách, Tôn Vũ và Tôn T n cũng là m t ngư i, th m chí còn cho r ng ch có Tôn T n mà không có Tôn Vũ. Năm 1957 khi Quách Hóa Như c vi t v Binh pháp Tôn T còn d n l i Đ M c cho r ng: Binh pháp Tôn T có 82 bài và 9 quy n hình v c ng v i cu n "Ngô Vi t Xuân Thu" ghi chép các câu h i và tr l i c a Tôn Vũ v i vua Ngô. Truy n đ n đ i Tam Qu c, đư c Tào Tháo ch n l a, g t s a, biên t p và chú thích, b ch th a, chép nh ng ph n tinh tuý và x p thành 13 thiên, t c là cu n "Tôn T " lưu truy n đ n ngày nay. Và kh ng đ nh Tào Tháo đã gi l i nh ng n i dung ch y u c a "Tôn T ", đó là m t c ng hi n không th lu m đư c [4]. Tháng 4 năm 1972, hai cu n sách Tôn T binh pháp (Tôn Vũ) và Tôn T n binh pháp đ ng th i tìm th y trong m t ngôi m c t th i nhà Hán t nh Sơn Đông, Trung Qu c. Tháng 7 năm 1978, cu n Tôn T binh pháp cũng đư c tìm th y trong m t ngôi nhà Thanh H i Trung Qu c, nh ng ng nh n kéo dài v cu n Tôn T binh pháp b y gi m i đư c làm rõ. [5] T trư c tháng 4 năm 1972, b n Tôn T binh pháp đư c lưu chuy n cho là c nh t, đó là b n kh c đ i T ng. Vào cu i đ i nhà Hán đã đư c Tào Tháo chú gi i, sau đó là M nh Th nhà Lương, Lý Thuyên nhà Đư ng, Đ M c, Tr n H o , Gi Lâm, Mai Nhiêu Th n nhà T ng, Vương Tri t, Hà Diên Tích và Trương Dư. Trong đó b n chú gi i c a Tào Tháo là có giá tr hơn c . Đ n năm 1957,Thư ng tư ng Quách Hóa Như c (Trung Qu c) đã vi t l i Tôn T binh pháp theo th văn ngày nay, d a vào b n kh c đ i nhà T ng và có tham kh o b n Tôn T trong T b tùng san th i Gia Tĩnh nhà Minh. Nh ng b n này có 13 bài (thiên): Bài 1 K , bài 2 Tác chi n, bài 3 Công mưu, bài 4 Quân hình, bài 5 Binh th , bài 6 Hư 2
  • Binh pháp Tôn T sưu t m by Bùi Đ c Dương th c, bài 7 Quân tranh, bài 8 C u bi n, bài 9 Hành quân, bài 10 Đ a hình, bài 11 c u đ a, bài 12 Ho công, bài 13 D ng gián. Sau khi d ch Quách Hóa Như c chia thành 13 bài là: 1 Bàn v chi n tranh, 2 Ti n công chi n, 3 T c quy t chi n, 4 V n đ ng chi n, 5 Ch đ ng tính, 6 Linh ho t tính, 7 Đ a hình, 8 S d ng gián đi p, 9 Phán đoán tình hu ng, 10 Ho công, 11 Qu n lý giáo d c, 12 Quan h ch huy, 13 Tu dư ng c a tư ng soái, r i l i chia thành 108 đo n. T năm 1972 v sau (khi đã có b n "g c" Binh pháp Tôn T đ i Hán) có nhi u hình th c vi t v cu n sách này nh m giúp cho ngư i đ c d hi u, nhưng v n d a trên nguyên t c b n d ch c a Quách Hóa Như c, r i đ i chi u s a theo b n đ i Hán. B n c a Mã Nh t Phu vi t theo 13 thiên c a Tôn Vũ, m i thiên có 3 ph n là b n g c, di n gi i (d a theo Quách Hóa Như c) và l i bình. B n c a Đ c Thành l i biên t p theo ba m c l n; 1, Tôn T binh pháp d n nh p ; 2, Tôn T binh pháp ng d ng; 3, Tôn T binh pháp nghiên c u K t bài vi t c a Tào Tháo đã có đ n vài trăm ngư i tham gia. K t th k 7, Binh pháp Tôn T đã vào Nh t B n do s th n đưa v , không lâu truy n đ n Tri u Tiên, đ n th k 18 truy n vào châu Âu qua các qu c gia Pháp, Anh, Đ c mà lan kh p toàn th gi i.[6]T m nh hư ng nh hư ng ngoài ph m vi Trung Qu cBinh pháp Tôn T đư c du nh p vào Nh t B n ngay t th k 6, nhưng chưa ph i là tr n b . Ngư i có côngl n nh t trong vi c đưa Binh pháp Tôn T đ n Nh t B n chính là h c gi ngư i Nh t Kibi Makibi (Cát Bi ChânBi, 693-775). Vào năm 716, khi ông đư c phái đ n Trung Qu c đ h c t p th ch nhà Đư ng. Sau 19 nămh c t p các lo i kinh, s , h c thuy t Trung Hoa, ông đã mang theo r t nhi u sách kinh đi n c a TrungQu c v Nh t B n, trong đó có c Binh pháp Tôn T . Sau khi vào Nh t B n cu n sách đã t o nên m t s c nh hư ng to l n, và tr thành lý thuy t ch đ o quân s ch y u c a Nh t B n. Trong đó n i ti ng nh t là h cgi Oe no Masafusa (Đ i Giang Khuông Phòng). Cu n Đ u chi n kinh do ông biên so n đư c coi là trư c táclý lu n quân s đ u tiên trong l ch s Nh t B n. Tác ph m này ch u nh hư ng sâu s c c a Binh pháp TônT , là m t "ki t tác b t h " dung hoà binh pháp Trung Qu c c đ i v i n n quân s Nh t B n.T i phương Tây Binh pháp Tôn T đư c du nh p đ n Pháp đ u tiên. Vào năm 1772, cha đ o Joseph MarieAmiot đã phiên d ch và xu t b n cu n sách t i Paris v i tên g i Ngh thu t quân s Trung Qu c, trong đó có"13 chương binh pháp Tôn T ", đã gây đư c ti ng vang l n.B n d ch ti ng Anh đ u tiên c a Binh pháp Tôn T đư c xu t b n vào năm 1904. T i phương Tây, Anh lànư c nghiên c u nhi u nh t v Binh pháp Tôn T . Trong s các b n d ch ngo i văn c a cu n sách này,nh ng b n d ch ti ng Anh, do Anh xu t b n cũng có t m nh hư ng r ng nh t.Năm 1910, Binh pháp Tôn T đư c Bruno Nnavvrra d ch sang ti ng Đ c và xu t b n t i Berlin v i nhanđ Tác ph m bàn v chi n tranh c a các binh gia c đi n Trung Qu c. M t Chuyên gia lý lu n quân s n i 3 View slide
  • Binh pháp Tôn T sưu t m by Bùi Đ c Dươngti ng c a Đ c là Carl von Clausewitz cũng ch u nh hư ng sâu s c c a Binh pháp Tôn T , đi u này th hi nr t rõ trong tác ph m Bàn v chi n tranh (Von Kriege) c a ông.Vi c nghiên c u Binh pháp Tôn T t i Hoa Kỳ di n ra khá mu n, sau khi Chi n tranh th gi i th 2 ch m d tm i b t đ u. Cùng v i s phát tri n c a khoa h c k thu t, khi n cho hình th c và quy lu t tác chi n truy nth ng đã có s thay đ i to l n. H th ng lý lu n quân s truy n th ng c a châu Âu tr nên l i th i, thnhưng Binh pháp Tôn T v i n i hàm tri t lý quân s uyên thâm, đã thu hút s chú ý c a các chuyên gia chi nlư c phương tây, giúp h tìm ra đáp án đ gi i quy t các v n đ th c t . S trư ng s nghiên c u chi n lư cthu c đ i h c qu c phòng Hoa Kỳ là John Collins trong tác ph m Đ i chi n lư c: nguyên t c và th cti n (Grand Strategy Principles and Practices) xu t b n năm 1973 đã vi t như sau: Tôn T là m t nhân v t vĩđ i đã t o l p nên h tư tư ng chi n lư c đ u tiên c a th i c đ i ... Cho đ n t n ngày nay, v n không ai cóđư c trình đ nh n th c sâu s c đ n th v các m i quan h tương tác, các v n đ c n nghiên c u và nh ngnhân t ràng bu c đ i v i chi n lư c. Ph n l n các quan đi m c a ông v n gi tr n v n giá tr trong th i đ ingày nay[7]. nh hư ng trên lĩnh v c quân sT gi a th k 20, các chuyên gia quân s phương Tây đã thư ng xuyên v n d ng tư tư ng Tôn T đnghiên c u các v n đ quân s . Trong nhi u tác ph m n i ti ng v quân s , t Chi n lư c lu n (Strategy)c a Sir Basil Henry Liddell Hart, Đ i chi n lư c (The Great Strategy) c a John M. Collins, cho đ n Ch huy tácchi n (Game Plan: A Geostrategic Framework For the Conduct of the U.S-Soviet Contest) c a ZbigniewKazimierz Brzezinski, đ u có th nh n ra nh hư ng c a tư tư ng Tôn T . Nhi u quan đi m trong Binh phápTôn T , như chi n lư c th ng l i tr n v n là không c n đánh mà khu t ph c đư c k đ ch, quan đi m th ntr ng đ i v i chi n tranh (th n chi n) và h n ch chi n tranh, quan đi m đánh b ng th đo n ngo i giao (ph tgiao) chú tr ng liên minh chi n lư c, càng ch ng t giá tr quý báu trong xu th hoà bình và phát tri n hi nnay. nh hư ng đ i v i các lĩnh v c khácNgay t th i Chi n Qu c B ch Khuê đã ng d ng tư tư ng c a Tôn T vào lĩnh v c kinh doanh và đ t đư cnhi u thành t u l n. Sang th i B c T ng, xu t hi n m t tác ph m lý lu n v ngh thu tC vây Kỳ kinh th ptam thiên (Mư i ba chương kinh đi n đánh c ), mô ph ng theo 13 chương c a Binh pháp Tôn T . T n a sauth k 20 tr l i đây, xu th ng d ng Binh pháp Tôn T trong nh ng lĩnh v c phi quân s càng tr nên sôin i. Trong nh ng năm 50 c a th k trư c, t i Nh t B n đã xu t hi n h c phái qu n lý kinh doanh theo binhpháp, và nhanh chóng gây nh hư ng trên ph m vi toàn th gi i, hình thành m t trào lưu nghiên c u Binhpháp Tôn T trong lĩnh v c kinh t . Ngoài ra Binh pháp Tôn T còn đư c nghiên c u dư i nhi u góc đ khácn a, như tri t h c, y h c, th d c th thao, khoa h c h th ng, lý thuy t quy t đ nh, tâm lý h c, ngôn ng h c,toán h c, d trù h c, qu n tr hành vi, và đ u có đư c thành qu to l n [8] ng d ng trong kinh doanh 4 View slide
  • Binh pháp Tôn T sưu t m by Bùi Đ c DươngNh ng thương nhân n i ti ng th i Tiên T n là Đào Chu Công (Ph m Lãi), B ch Khuê đã bi t ng d ng thànhcông Binh pháp Tôn T vào qu n lý kinh doanh.Bư c vào xã h i hi n đ i, nhi u nư c tư b n phát tri n không h n mà cùng có ý tư ng v n d ng Binh phápTôn T đ c i thi n v n đ qu n lý kinh doanh c a doanh nghi p, gi a th k 20 t i Nh t B n th m chí cònhình thành m t h c phái kinh doanh b ng binh pháp, v i s c nh hư ng lan to kh p th gi i, hình thành cơns t nghiên c u Binh pháp Tôn T trong lĩnh v c kinh t . Nhi u công ty l n th m chí còn tr c ti p s d ng Binhpháp Tôn T làm giáo trình hu n luy n dành cho các nhân viên qu n lý b c trung tr lên. Theo Th i báo kinht th gi i ra ngày 24-1-1983, m t phái đoàn qu n lý doanh nghi p Trung Qu c đi thăm Nh t B n đ thamkh o kinh nghi m qu n lý doanh nghi p, đã đư c cán b phía Nh t B n gi i thích như sau: Kinh nghi m qu nlý c a chúng tôi đ u xu t phát t đ t nư c Trung Qu c c a các anh, và t ng cho phái đoàn Trung Qu c m tcu n sách, th t b t ng , đó chính là Binh pháp Tôn T [9]Hoa Kỳ cũng đã đem Binh pháp Tôn T ng d ng r ng rãi vào lĩnh v c qu n lý kinh t . Claude S. Gorge trongtác ph m L ch s tư tư ng qu n lý (The History of Managerial Thoughts) xu t b n năm1972, đã nh n xét vgiá tr to l n c a lý thuy t dùng ngư i trong Binh pháp Tôn T đ i v i v n đ qu n lý doanh nghi p hi n đ i.Ông vi t r ng: N u mu n tr thành nhân tài v qu n lý, b n nh t đ nh ph i đ c Binh pháp Tôn T . Vàonăm 1979, D. A. Holway trong tác ph m L ch s phát tri n c a tư tư ng qu n lý cũng h t s c ca ng i nh ng tưtư ng qu n lý kinh t hàm n trong Binh pháp Tôn T , và nh n xét r ng phương pháp phân chia c p b c quânđ i, đ ng c p tư ng lĩnh trong qu n lý quân s , cách s d ng thanh la, c xí, l a hi u đ chuy n tin t cch ng t Tôn T đã bi t cách x lý t t các m i quan h gi a tham mưu và lãnh đ o tr c ti p, và cho r ng lýlu n t ch c ki u m u cho qu n lý doanh nghi p hi n đ i.[9]Trong chương K c a Binh pháp Tôn T có vi t. Tư ng lĩnh ph i có các đ c tính (mưu trí), (uy tín), (nhân t ),(dũng c m), (nghiêm minh). Đ t trong thương trư ng hi n đ i, quan đi m này v n gi nguyên ý nghĩa ch đ oph bi n c a nó, ch có đi u chi n trư ng gi đã đ i sang thương trư ng, tư ng lĩnh c a thương trư ng chínhlà các doanh nhân.Đánh giáMư i ba chương sách c a cu n Tôn T g m hơn 7.000 ch , quán xuy n tư tư ng và phương pháp c a duyv t lu n đơn thu n và bi n chính pháp nguyên thu , nêu lên đư c m i quan h ph c t p c a chi n tranh v ichính tr , ngo i giao, kinh t , hoàn c nh t nhiên, cùng là tác d ng tương h gi a năng đ ng ch quan c angư i d ng binh v i quy lu t khách quan, đi u ki n hi n th c, đ c p m t cách toàn di n quy lu t ph bi nc a chi n tranh và nguyên t c tr ng y u c a ch đ o chi n tranh.Binh pháp Tôn T là binh thư s m nh t, vĩ đ i nh t th i c Trung Qu c, mà t xưa đ n nay đư c x p hàngđ u trong b y t p võ kinh. Ngư i Nh t suy tôn Tôn Vũ là thu t c a binh h c phương đông là thánh đi n binhh c và là binh thư th i c b c nh t th gi i. Binh pháp c a Tôn Vũ đư c d ch ra nhi u th ti ng nư c ngoài, 5
  • Binh pháp Tôn T sưu t m by Bùi Đ c Dương châu Âu cũng r t đư c tôn sùng. V minh quân nư c Ph làFriedrich II Đ i Đ đã d ch và kh o c u Binhpháp Tôn T . Trong chi n tranh Napoléon cũng thư ng đ c Tôn T binh pháp. Các v th ng soái c a Quânđ i Đ c trong cu c Chi n tranh th gi i l n th nh t cũng nghiên c u ki t tác này.[10] Không nh ng th , Hoàngđ Wilhelm II nư c Đ c, ngư i đã gây ra cu c Chi n tranh th gi i l n th nh t, sau khi th t b i đư cđ c binh pháp Tôn T li n than r ng: "Ti c thay 20 năm trư c đây Tr m không đư c xem cu n sách này" Quách Hóa Như c. sđd. trang 14</ref> Tháng 8 năm 1990, sau khi Chi n tranh vùng V nh bùng phát, phóng viên Th i báo Los Angeles đ n ph ng v n T ng th ng George H. W. Bush, phát hi n trên bàn làm vi c c a ông có bày hai cu n sách, là Hoàng đ Caesar và Binh pháp Tôn T [7] . Có ngư i nói: Trong cu c Chi n tranh vùng V nh, các s quan quân đ i Hoa Kỳ đ u mang theo Binh pháp Tôn T . Như v y cho th y cu n binh pháp c đ i có t 2500 năm trư c, trong cu c chi n tranh hi n đ i hoá hôm nay v n phát huy nh hư ng sâu r ng. Danh tư ng Takeda Shingen (Vũ Đi n Tín Huy n) đư c tôn xưng là "Tôn T " c a Nh t B n. Ông suy tôn Tôn T là b c th y c a mình, vi t b n câu trong Binh pháp Tôn T lên c tr n, c m t i c a doanh tr i. "Lúc nhanh thì như gió cu n, lúc ch m rãi như r ng sâu, lúc t n công như l a cháy, lúc phòng ng như núi đá"[11]. Tôn T binh pháp không ch là b u v t c a văn hoá truy n th ng c a dân t c Trung Hoa, mà còn là tinh hoa c a văn hoá th gi i, là c a c i tinh th n chung c a nhân lo i. [12] Trong khi d ch Tôn T binh pháp năm 1957, Quách Hóa Như c tâm s : Văn c c a Tôn T cô đúc n u d ch theo m t cách đơn gi n thì trúc tr c khó hi u, tuy trung thành nhưng không "đ t". Cho nên m t m t ph i h t s c trung thành v i nguyên văn, t ng ch t ng câu đ u ph i c gi ý nghĩa cũ c a nó, không th thêm th t, n u không s hoá ra chú thích. Nhưng, m t m t khác gi t và câu trong gi ng văn di n t l i ph i b i b thêm cho g n ý, khi n ngư i đ c d hi u. Văn c c a Tôn T , văn g n nghĩa sâu, nhi u âm đi u, có th nói đ trong vư n s to mùi thơm c a hoa quý, ném xu ng đ t s có ti ng kêu c a b c vàng. Nhi u t s p đ i nhau, nhi u câu trùng l p th t là đ p khi n ngư i ta không n và cũng không dám t ý đ làm m t th n s c và âm đi u giàu có c a nó[13] L i t a do nhóm biên d ch cu n Truy n Tôn T c a Tào Nghiêu Đ c có đo n vi t: Trư c tác "Binh pháp Tôn T " là b binh pháp kinh đi n hàng đ u th gi i, đư c danh tư ng các th i đ i đ cao, n c ti ng xưa nay. Tác d ng và giá tr c a nó, không ch h n h p trong ph m vi quân s , mà các lĩnh v c chính tr , ngo i giao, văn hoá, kinh t , đ u ch u nh hư ng sâu s c.[14] Mã Nh t Phu đánh giá v binh pháp Tôn T như sau: nh hư ng c a cu n Tôn T không ch gi i h n lĩnh v c quân s . "Tôn T " là phương lư c tr qu c c a chính tr gia, là t m gương soi c a nhà tri t h c, là pháp b o c a nhà ngo i giao, là báu v t trong con m t c a văn h c gia; trong cu c thương chi n k ch li t hi n nay, đó cũng là sách giáo khoa chi n lư c c a nh ng nhà kinh 6
  • Binh pháp Tôn T sưu t m by Bùi Đ c Dương doanh. V th n kinh doanh Tùng H c a Nh t B n cũng cho r ng, cu n Tôn T là pháp b o thành công c a ông ta [15] Binh pháp Tôn T đư c v n d ng r ng rãi trong nhi u lĩnh v c, h p d n đư c s chú ý nghiên c u c a nhi u nhân sĩ, cu i cùng đã gây thành m t s c nóng Tôn T mang tính toàn c u. H n ch Do h n ch c a hi n th c khách quan và m c đ nh n th c đương th i, cu n Tôn T không th tránh kh i nh ng ch thiên l ch ho c l m l n, như xem nh vai trò binh sĩ, ch chú tr ng đư c l i mà không đ ý đ n chính nghĩa hay là không chính nghĩa như: cư p bóc thôn xóm, giành l y nhân l c c a nư c đ ch; m r ng lãnh th , giành l y c a c i nư c đ ch. C n chú ý xem l i nh ng ph n đó. Trích d n Có ngư i nói r ng, phép bi n ch ng c a Tôn Vũ ch khuôn trong lĩnh v c quân s h c, ph m vi nh h p. Nh n đ nh như v y là thiên l ch, b t c lo i tư tư ng nào, ch c n nó giàu tính tri t h c, vô lu n nhìn t góc đ nào, đ u có ý nghĩa ch đ o ph bi n. Nhi u v n đ trong 13 thiên Binh pháp như: T n công đ ch khi nó không đ phòng, tác chi n m t cách b t ng T b o v mình đ giành th ng l i Tránh ch th c đánh vào ch hư Giành th ng l i theo tình hình c a đ ch Ra l nh thì dùng văn, tr an thì dùng võ … Tuy nói v quân s , nhưng phù h p v i các ngành ngh . m t s nư c có n n kinh t phát tri n, ngay khi tuy n d ng nhân viên bán hàng, cũng không tách r i n i dung c a Binh pháp Tôn T . [16] Câu cu i cùng chương 3 như sau: 故曰:知彼知己,百戰不殆;不知彼而知己,一勝一負;不知彼,不知己,每戰必敗 ("tri b tri k , bách chi n b t đãi; b t tri b nhi tri k , nh t th ng nh t ph ; b t tri b , b t tri k , m i chi n t t b i") Bi t ngư i bi t ta, trăm tr n không nguy; không bi t ngư i mà ch bi t ta, m t tr n th ng m t tr n thua; không bi t ngư i, không bi t ta, m i tr n đ u b i. Câu này đã đi vào thành ng Trung Qu c và Vi t Nam, r t ph bi n nhưng n i dung có khác đi: "Tri k tri b , bách chi n bách th ng" ("Bi t ngư i bi t ta, trăm tr n trăm th ng") 7