Metafora
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Like this? Share it with your network

Share

Metafora

  • 10,506 views
Uploaded on

Revista letrare e Lidhjes se Shkrimtareve te Kosoves

Revista letrare e Lidhjes se Shkrimtareve te Kosoves

  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Be the first to comment
No Downloads

Views

Total Views
10,506
On Slideshare
10,506
From Embeds
0
Number of Embeds
0

Actions

Shares
Downloads
88
Comments
0
Likes
4

Embeds 0

No embeds

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
    No notes for slide

Transcript

  • 1. M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 1
  • 2. Takimi letrar Esad MekuliHyrje Popullit tim Deshta, shum’ kam dasht-dishrueLexues të nderuar, që me kangë të trimnoj, me fjalën tande të ndrydhun të ngrej fuqitë prej gjumit...Lidhja e Shkrimtarëve e Kosovës po del me numrin e parë Këndova (dhe kur m’ishte ndalue)të revistës letrare Metafora. se lirija do të vinte edhe për ty, të përbuzun.Ky emër i revistës është përcaktuar në Statutin e LSHK-së. Këndova mbi ditët fatlume që do të lindshin,Përse pikërisht emri Metafora? Sepse gjithë letërsia dhe pa dhunë,gjithë arti janë metaforë. n’agimin e lirisë për ty me popujt këtu e ngjeti,Revista letrare Metafora parashihet të dalë për çdo muaj mbi forcë të bashkimit mbarë: mbi vrullin tand të mëshehunsikur Ministria e Kulturës e Republikës së Kosovës të -unë, biri yt dhe-poeti.bënte financimin e rregullt. Po! N’errsinën e shtypjes së randë sa shkambi,Revista letrare Metafora do të jetë tribunë e hapur e të ndëgjove thirrjet që të bana me dalë n’dritë-gjitha vlerave letrare. Ajo do të kultivojë vlerat artistike pse për liri-me tjerëe estetike dhe do të emancipojë mendimin modern për ke dhanë dhe tiletërsinë. djersë e gjak si etnit.Revista letrare Metafora është e hapur për të gjithë kri- Ke dhanë, i dashtun...Dhe sot, në liri-juesit letrarë kombëtarë e ndërkombëtarë. kur thembra e gjaksorit s’na shkel dhe dora pa pranga mbeti,Po hapim revistën letrare Metafora me punimet e lexuara me ty këndoj mbi fuqinë e ngjallun nën yllinnë festivalin ndërkombëtar të poezisë Drini poetik, më 10- që na pri’11 qershor 2010 në Prizren, që do të jetë tradicional. -unë, biri yt besnik dhe-poeti.Festivali është mbajtur nën patronazhin e Kryeministrit të E s a d M E KU L IRepublikës së Kosovës, zotit Hashim Thaçi, ndërsa niko- Biobibliografiqir ishte Kuvendi Komunal i Prizrenit. 17.12.1916- 6.8.1993 Poeti Esad Mekuli lindi më 17.12.1916 në Plavë, ndërsa vdiqNjë kontribut të veçantë për zhvillimin e festivalit ka dhënë më 6 gusht 1993 në Prishtinë. Kreu gjimnazin më 1936 në Pejë, fakultetinkryetari i komunës së Prizrenit, prof. dr. Ramadan Muja, të e veterinarisë në Beograd, ku doktoroi më 1959. Si gjimnazist ka shkruar Lidhja E Shkrimtarëve e Kosovës organi- romanin Vendeta – hakmarrjacilit i jemi shumë mirënjohës.Festivali zhvilloi këtë program letrar e artistik: zon më 17 dhjetor 2010 në Prishtinë, me Gjatë studimeve është burgosur tri herë, sidomos kur kundërshtoi traktin për shpërnguljen e shqiptarëve në Turqi. Në vitin 1940 qëndroi në bur-Ora e Lidhjes rastin e ditëlindjes se poetit, takimin le- gun famëkeq të Glavinjaqës në Beograd, nga u lirua në prag të kapitul-Ekspozita letrare me përurim veprashEkspozita artistike trar Esad Mekuli, që do të jetë tradicional. limit të Jugosllavisë mbretërore. Më 1942 burgoset në Kullën e Sheremetit, për shkak të bashkëpunimit me Lëvizjen antifashiste. Në fund të vititMbrëmja e poezisë 1943 u bashkohet aradheve partizane, si redaktor i gazetës ilegale Lirija.Ora letrare për të rinj Mjellma e Lumbardhit P R O G RA M I Pas luftës Esad Mekuli ishte kryeredaktor i revistës letrare Jeta e re 1949-Sesioni letrar Lidhja Shqiptare e Prizrenit në letërsinë shqipe. 1972, e cila kultivoi penat e reja letrare; kryetar i parë i Shoqatës së Shkrim-Në këtë festival morën pjesë anëtarë të Lidhjes së Shkrim- tarëve të Kosovës; kryetar i parë i Akademisë së Shkencave dhe të Artevetarëve të Kosovës, poetë e studiues nga Tirana e nga mër- Ora 11, Instituti Albanologjik i Prishtinës: të Kosovës 1975-1970, anëtar me korrespondencë i disa akademive re-gata, poetë minoritarë dhe piktorë nga Prizreni. Ura e Gurit, Prizren Sesioni letrar Krijimtaria letrare e Esad publikane në ish–Jugosllavi; kryeredaktor për Kosovën në Redaksinë e Eciklopedisë së Jugosllavsë, dy vëllimet e së cilës janë botuar edhe shqip. Mekulit Ka përkthyer vepra letrare nga serbokroatishtja në shqip dhe anasjelltas Metafora disa vepra letrare e antologji të poezisë shqipe . Boton Poezitë e Esad Mekulit janë përkthyer në gjuhët serbe, kroate, sllovene, Ora 13 maqedonase, hungareze, italiane etj. Janë prezantuar në të gjitha an- Lidhja e Shkrimtarëve e Kosovës Vizitë në familjen Mekuli në Prishtinë tologjitë e poezisë shqipe, por edhe në ato botërore. Kryeredaktor Esad Mekuli ka shkruar edhe me pseudonimet Sat Nokshiqi dhe Sat Hoxha. Buqetë lulesh mbi varrin e poetit Prof. dr. Shyqri GALICA Veprat letrare Redaktor përgjegjës Për ty, Prishtinë, 1955, 1963, 1967 Ora 18 në Prishtinë: Dita e re, Prishtinë, poezi për të rinj, 1966 Abdyl KADOLLI Akademi letrare Bardi i rilindur Avsha Ada, Prishtinë, 1971 Adresa elektronike Vjersha, Prishtinë, 1973 Ligjërojnë poetët Brigjet, Prishtinë, 1981 lshk-metafora@hotmail.com Mob. 044 158 324 & 049 210 542 Shpallja e laureatit të çmimit letrar Rini e kuqe, Prishtinë, 1984 Në mes të dashurisë dhe urrejtjes, Tiranë, 1986 Esad Mekuli për krijimtarinë letrare Dita që nuk shuhet, Prishtinë, 1989 Tirazhi 1000 copë Lumi Drin të shkrimtarit. Qëndresë urtësie, ASHAK, Prishtinë, 19962 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 3
  • 3. Poezitë e lauruara Ora e LidhjesJuria letrare e festivalit ndërkombëtar të poezisë Drini poetik, e përbërë nga dr. Faik Shkodra, dr. Kastriot Gjika dhe dr. BegzadBaliu, ka lauruar me çmimin letrar Metafora këto poezi:Metafora I Metafora II Metafora III Merxhan AVDYLI Agim VINCA Sabahate BYCI LUFTA E FUNDIT NË KOSOVË SHTËPI E LIDHJES LIDHJA E PRIZRENITSabile KEÇMEZI-BASHA Bardhyl LONDO Rushit RAMABAJA Para luftës së fundit në Kosovë E vogël në hapësirën e gjerë të qytetit Mbi shuplakën e djathtë Shqiptarët kishin dy ideale por e madhe në kujtesën e kombit Të skuqur gjakANATOMIA E PRITJES PIKËLLIMI I PARGËS PANDORA E PIGMALIONI Mësimet e gjata shkollore midis shtëpive të tjera të zakonshme Si me-e edha pa gozhda Për kalimin e jetës nën robëri ngrihesh ti - Kalimtari i rastit Dhe ëndrrat e tyre shekullore Shtëpi e Lidhjes I HISTORISË,Më 1878, Pikë pikë pikojnë pikëllim pishat e E ndiej se tashmë kurrkund s’je Për ndërtimin e jetës në liri Dhe sa herë vij në këtë qytet I jetës së tij qëllimishtPatëm dhënë besën Pargës, As në shira, as në ylberët lulimtarë më del përpara si ndonjë nënë e mirë. Ose edhe jo!Se kurrë nuk do të lejojmë dëbora derdhet dredhave dritujë deri As në trumbën e zërave të telefonit Kur krisi lufta e fundit në Kosovë Aty pranë rrjedh një lumë Dorën ta zgjatQë korbat në deltëdet. As në të qarën zymtore të erës. Gjuhën ta falTë na grisin ëndrrat. Endem.Ecij. Shqiptarët mençurisht si gjithnjë përballë ngrihet një kala Egërsinë e robërisë e sfiduan Lumi flet Si dhuratë shpirti nga vetë ZOTI Ecij.Endem. Po të kishe qenë në fillesën e zjarritMë 1912, Endacak. Emigrant. Kjo vjershë do të të merrte me vete Dhe sërish dy ideale i ndërtuan Kalaja përgjon DhuratëAtje... afër detit Jon E do të të jepte shpirtin si statujës Për ikjen nga lufta me shpejtësi Ti hesht Fetus enkasPatëm thënë Trishtimi trondit tej e tej tejzat time E dashurimta zemër e Pigmalionit. Dhe për fitoren e së shenjtës liri. heshti dhe unë Krijuar për tySe... Gjithsesi... një ditë trupore. (dashuria nuk thuhet me fjalë). Bijë Nënëmadhe imja Kosovë,Do ta qepim perënditë pellazgjike paralajmërojnë Dhe anemonë o flutur po të kishe qenë Kur u krye lufta e fundit në Kosovë E vogël në hapësirën e paskaj të atdheut I fal edhe shpresëLëkurën e grisur të ATDHEUT. profeci përmbytjesh, Prilli do të ta mësonte lojën e ngjalljes Shqiptarët u kthyen fitimtarë por e madhe në kujtesën e kombit Kohës Mbi idealet e tyre ngadhënjimtarë midis shtëpive të tjera të zakonshme Mburojë kryqëzata kryqtarësh, E nga çmendja ime do të të krijonte gruan. Duke shkelur deri në shpërfillje ngrihesh ti - Klithjes për shpëtim!Më 1945, tjetërsim tempujsh, Ikjen biblike dhe mësimin e robërisë Dhe sa herë vij në këtë qytet Sa zemërgjerë të kam TyShumëçka u bisedua eksode endjegjata, E ndiej se ndoshta kurrë s’më ke ardhur Ëndrrat e moçme dhe bimën e lirisë. më del përpara si ndonjë nënë e mirë Oj Nënë,Por minjtë e fushës dëbime dodonash. Mbete me Pandorën kutinë duke hapur Oj Nëna ime Kosovë -Na i hëngrën gishtat O mbase si Sahara beronjë qëllove. Shtëpi e Lidhjes, Moj loke! Vëndrezulltat T(Ll)aboreshNë hapsane pritjesh. Kafenetë kanatat kthejnë në kapakë I bashkëdyzimeve katafalkesh Po qaj që s’u linde për botën pa Mort - ndarje komponentesh Prizren, 10 qershor 1978Më 1999, kapërdijnë klientë, Ku do të bohemoje me zotat rrufetarë Të së kaluarës në TERR-AGjymtyrët në helmeta i shndërruam kapërdijnë këdo që kalon, E Bardi do të të vishte me të kangjeles Histori e shkruarNë shpinë vizatuam hartën e atdheut të parin,pa dyshim, mua mërgimtarin, vetëtima. Kronikë e pavdekësisë,E në gjoksin e Adem Jasharit ithtarin e itakave. Çfarë kënaqësie kemi sonteRrëzëllente DIELLI i përflakur. Gëzohu - Endem. Ecij. Natyrë së bashkuMë 2008 Ecij. Endem. Lidhja e PrizrenitHistoria pësoi metamorfozë, Varvithisur,vrervrerosur, Ti krenariaAnatomia e pritjes u shndërrua pa djep,pa deltëderdhje. E kokëngritjes sime pafundNë nuse Me duvak të kuq Besa sa të ka hijeDhe ADN-në e RRËNJËVE Pikë pikë pikëllimi im pikëllon pishat e Vrapimi Maratonomak në Histori!E bartëm nën sqetull Pargës. Çfarë kënaqësie kemi sonte Pargë, shkurt 2009 E gjithmonë Së bashku PO-DO LIDHJA E PRIZRENIT. Lampertheim, Gjemani, 7. VI. 2010 Vrapuesja e Prizrenit, shek.VI p.e.r.4 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 5
  • 4. për t’i rënë murit Perandori i dha dorën Paranit të Tyre. Madje, ndonëse rrënojnë mure Për Të, për Të, për Të, e as sytë për t’i mbyllur Kishte shkruar shkresën. Kishte skalitur tituj, ndere. kur vdekja zgërdhihet para se ta hajë dikë apo vetveten… Në shëtitje paskan dalë PërmbiParanat, bythoret, bythanat, Veshur e ngjeshur me petka të praruara, shik, të çmuara. Në dëshirën e Lirisë për të mbetur Liri Kanë byzylykë, perla, unaza të arta, grada shumë të larta. le të mbetet kujtimi për mua… Mbajnë bastunë të shtrenjtë, qëndisur me flori. Zili! Zili! Zili! Shkreptima, Vetëtima, Flakërima dhe Vezullima, Xixa, Xixa, Xixa, Xixa, Xixa, Xixa, Xixa, Xixa, Diell, hënë, yje, të verbuar, rrugën kanë harruar. Erdhën, Erdhën, ErdhënAbdyl KADOLLI Kadrush Radogoshi Ukë Zenel BUÇPAPAJ Ardhacakët. Dehen, Dehen, DehenQERSHI E PRIZRENIT TESTAMENTI I SOKRATIT ARDHACAKË, MIRË SE ERDHËT! Ardhacakët. Ukshin Hotit Rende-rende këto sendeVijmë për çdo mot te ti Kemi mbushur sheshe, rrugë, dritare, ballkone, tarraca. Kemi I kanë Shpirt e Sy e Mendje.Kur skuqen qershitë, Kujtimi për mua le të mbetet hipur nëpër pemë.Ti na pret te dera në dëshirën e fëmijës për t’u rritur Po presim. S’na zë vendi vend. Foltarët tanë s’mbajnë fjalimePaska çelur vera! në dëshirën e plakut për t’u bërë i ri Si përditë, në hapin e parë apo të fundit Erdhën, Erdhën, Erdhën Nuk flasin,Ti na pyet nga vijmë, të Maratonomakut Ardhacakët. Dhe fjalët i shtypin me dhëmbë,Me Drinin ilirik erdhëm në kumtin për fitoren Milaim BERISHA U tretën, U tretën, U tretën Grij, gëlltit,Shkumbinin e Vjosën në vuajtjet Endacakët. Ujshëm, vrullshëm,Vardarin Valbonën. e Laookontit pasi përbuzi tradhtinë Qentë e rrugës, përkthyer në sallam. Sa s’plasin – e Prometeut pasi kundërshtoi perënditë… NË EMËR TË DASHURISË Urdhër dhanë Paranat tanë. Fjalët, të mjera, jetime, I vranë. I hamë. S’na hanë. Çjerrë, cunguar, ngujuar,Vijmë e këndojmë për ty Zgjohuni, Ju të rënët, Ju të mirët Kujtimi për mua le të mbetet Zinxhirë, pranga, në këmbë, në duar,Himnin e lirisë, Të kuvendojmë sonte deri vonë, në detin e përmallimit Vdekja ka rënë në Kuvend. Kuvendin e kanë kapluar orgazma Në qeli, në vetmi, zatetëDhe habitemi shumë Për Shqipërinë, Kosovën, Çamërinë… në majën më të lartë të malit frike. Te heshtja a te gënjeshtra,Si i zure burrat e dheut! Me Ju të mëdhenjtë, me Ju martirët ku kurora e reve të bardha mbretëron As gëk as mëk. Thjesht pupla në jastëk. Kuvendarët rrinë S’i lënë të thonë asnjë të vërtetë. Mu në zemër të Mëmë-Dheut tonë! ku nuk kanë çka të lypin sus. Pa rend dite për ligje. Ardhacakët i kanë sjellë me veteTi na pyet a u vu çatia ata që u merren mendtë në vigje. Tonat mbytur në pus. Erdhën, Erdhën, ErdhënSi u shkrua historia? Të përqafohemi sot si dikur, nga lartësia. Ardhacakët.Ah mbetën tutje-tehu Pranë Drinit…Vjosës, Shkumbinit, Erdhën, Erdhën, Erdhën ArdhacakëtCepat e shamisë! Për fluturimin e lirë të zogjve – Kujtimi për mua le të mbetet Ardhacakët. Nuk e honepsin gojëtarinë, Në emër të Dashurisë, të amshimit në syrin që shikon Ardhacakët s’kanë pse të blejnë Në kuleta kanë futur Parinë.Vijmë për çdo verë te ti Për shëndetin e mirë të Malësorëve. diellin kur lind me ndriçim hyjnor Çorape, Mbathje, Kanotiere, Këmisha, Shami Dore.Kur lëkuqen qershitë, lulet kur çelin e zemrën ia falin bukurisë Ç’u duhen? Kanë Kuvendarët. Ç’është ky durim, kjo qetësi?Ti ndrit aurolë amshimi që udhëheq të dashuruarit Kuvendarët s’kanë pse të ruajnë (Sa e butë është bërë kjo njerëzi.)Në tempullin e dashurisë. T’i shpalosim dëshirat, ëndrrat, në marshimin e tyre të gjatë Liri, Barazi, Vëllazëri, Fëmijë, Shtëpi. Pse nuk zbrazen sheshe, as rrugë, as dritare, as ballkone, Që na mësuan të zgjohemi për ta vrarë vetminë Ç’u duhen? Kanë Ardhacakët. as tarraca, as pemë, me shpejtësi dhe mbytur në lumturi, Në netët tona të gjata: për ta mbytur pikëllimin… njerëzit nuk kthehen në shtëpi? Drejt mëngjeseve të kaltra, Drejt horizonteve të largëta. Perandori u ngrit. Kujtimi për mua le të mbetet U ngrit para Ditës, para Gjelit. Erdhën, Erdhën, Erdhën në çdo fluturim që dëshmon Perandori u ngjit. Ardhacakët. Me Ju të rënët, me Ju të mirët se liria është e vërtetë U ngjit fort te dera e Qytetit. Më të shpejtë se drita. Më të beftë se hija. Rrufe për së Me Ju të mëdhenjetë, me Ju martirët, vetëm kur ke mundësi ta ushtrosh kthjelli. Dhe kështu prore duke çarë stuhinë, artin e fluturimit Perandori nusëroi. Nusëroi për bukuri – Fronin e Madh, Hijen Sapo kthehen, pa u mbushur me frymë, mërgimtarët tanë Mbi supe kishim – Kosovën, në një qiell tjetër e Rëndë, Kokën e rrasur në Kurorë, Këmbët e ngulura në thonë: E në zemër – Shqipërinë… të pikturuar nga piktori gjenial Kombin e gjorë – - Hiqni çdo lloj sikleti. Ardhacakë pa ardhur s’mbeti. Janë para se të trokasë Perandori kurvëroi. Kurvëroi gjithë hijeshi – Vithet me tule, zbrazur toka dhe deti. në dyert e përjetësisë… zbuluar, Dhuratë për luftën e fituar – Erdhën, Erdhën, Erdhën Ardhacakët. Të gjithë këtu janë të Kujtimi për mua le të mbetet Erdhën, Erdhën, Erdhën Ngratët.Filigran i Prizrenit në kronikat e shkruara Ardhacakët. Hë! Hë! LUM SI NE! Fituam. Shpëtuam Atdhe, Komb, Fytyrë, Besë, Fe. për ata që kokën nuk e kanë LUM SI NE!6 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 7
  • 5. Nuk mund ta shihnin syrin e kohës bregut të dy lumenjve të mi shekuj Kisha Lidhjen e Parë dhe të Dytë isha Llucë e shi përpara, Para fytyrës suaj dritë –hënë. mbi ujin e vetullës bjeshkore kryeqytet. Prapa ngricë e borë, rri dhe sodis Nëpër zhgan ujqish Syri i kohës s’di nga shkoi të shkuarën të sotmen të ardhmen Isha me zejtarë kam kulturë e toler- Rrugës për në Vlorë. Fjalët tuaja u përhapën çdo natë ancë për fe e për atdhe Të mos mbesë në mes të udhës Ëndrra. shoh ushunjëzat Tek unë lindën teatri, radio, “Zëri” e Vit bëhej dita, E unë kam ëndërruar për ju aq shumë që s’i ngop “Rilindja” e madhe. Shekull një natë, Se dashuria nuk ka mort gjaku im shqiptar Llucë, acar e shi, M’i more të gjitha të gjitha pos mad- Në epitaf mungon mbishkrimi i kësaj toke. gjaku im i shekujve Breshër e shtrëngatë. hështisë gjaku im kalvar E mbajta më të mirin “Agimin”, “Agimin me karvanparët e së keqes në ballë. Shqipëria në Vlorë e Lirisë”. Shkrifej në Diell të ri, o Bac o Bac Prapë te ti pas njëqind vjetësh e hap Prapa ngricë e borë,Bedri HALIMI si pas Luftës së Dytë Ganimete PODVORICA gjoksin Qershori Para llucë e shi. po na bëjnë Unë me laps në dorë pres agimin të të më butë shpinën se barkun. EMBLEMË shkruajë Nëntori. Trimin nuk e çeliNË KOHËN E SËMUNDJES Ditë e parë në Vlorë,SË MADHE Si pas Luftës së Dytë lisin po e shkyen Shtëpi e Lidhjes së Prizrenit Për Ty njëqind vjet zjarr në zemra e lot Ditë e dytë s’ia pa pyka e degës së vet Shenjtëruar damarëve për tokë në sy janë ngrirë Plisin bardhë si borë.fragment Qirinjtë në shandanë u mbajtën të medet medet Bac Rrugës së përvëluar nga gjaku zemër e medet… guxim i fale ndezur në fshehtësi. Ditën e tretë DielliYmer Prizrenit, Abdyl Frashërit dhe Ndiqte retë në Vlorë, Shtrëngove fort dorë më dorë plis mëkrerëve të tjerë të Lidhjes Për Ty ndërtesë e vogël lapsit e letrës i Bubullimë prapa, Burojë, maj 2010 plis gjëmon historia Fërfëllizë e borë. Zinxhir i gjatë kufijtë e shqipeve t’iNë mes syve tuaj pashë Feniksin Për oratorët kushtrimet e luftëtarëve mbrojëSi po e shikonte fytyrën e Atdheut dhuratë pavdekësia. Plaku i Pavarësisë Tafil DURAKU Ninullat e kreshnikëve të këndoheshinKaq kohë për ne ndatë Me Flamur në dorë, pranë djepit. Lisat me zemër të ngrirë ju përkundënNë janarin e Acarit të Zi Biri i Kosovës SI PAS LUFTËS SË DYTË Në mure guri ndezte dritë shkëlqimi ju mbajtën madhorëNuk e di kush ju deshi Plisin Sharr me borë. Stërgjyshërit për të na lënë trashëgimi Bushtrica u pëshpëriti për gumëzhiminNë ishit të fshehur apo të ri’. Gjakun tim sot Eshtrat e bërë shkrumb djegur prush e zogjve gazmorë. Shkrihen në përqafim si pas Luftës së Dytë në shpirtNë kohën e Sëmundjes së Madhe Si vëllezër të vërtetë, Për neve deshën që kokën të mos e Shiu i lagu, bora u zbardhi flokë eAs këngë s’u këndua për udhën e po e pinë ushunjëzat e zeza Zjarr e afsh në gji, ulim kurrë. mjekër këtu e atje largngushëllimit të Drinit të Zi, Zhdavaritin retë. e këtej ushunjëzat e bardha Sot ç’po e prish dorë besë kanun, Dielli i rreshku, acari nuk iu trembi,Në tokë zëri nuk vdiq të Drinit të Bardhë Sa të mjerë jemi, o sa të mjerë! bëtë rojë në atë prag.Kujtim dashurie mbeti Afshin e KosovësNë peizazhe të gjalla. se ushunjëza janë Isa derdh në Flamur, e veç gjaku im i ngop. Shteg mali ballin,E Dritaret e gjakut tuaj Gjoksin sikur furrë.Mbetën pasqyrë gjithmonë për burrat E kur takohen pragmoteshKëngë solemne e testament Liqenit të Thjerrzës Behram HOTI Afshin e ShqipërisëPër çaste mëngjesi ushunjëzat kameleone bëhen E derdh në Vlorë,Që Lulet e Mykut të mos kenë mbrëmje si pas Luftës së Dytë. UDHËS SË ATDHEUT Edhe njëqind vjetfeste Edhe pas kësaj lufte ushunjëza Prapa ngricë e borë.Edhe pse nata shkoi, gjakun tim kërkojnë prore Drita SHIU era dhe kulmi i shtëpisëShkurtesa pyeti ç’është ky zë në Prishtinë Shkup Preshevë Janë këngët e barkës sime Njëqind vjet dimër,Në mesditën e vonshme. në Tiranë Podgoricë Tivar Ulqin… Udhës për Janinë e Prevezë Njëqind vjet verë, Lisat e Azemit e të Ademit Diell Vlore andej,Qetësi është sonte E unë lind diell i ri në horizont Janë Metaforat që krasiten Këndej zi e terr.Kam nevojë të fle zbres në Prizrenin legjendar U ngjiten gurorëve drejt maleve tëE një zë nga dëbora me Orën Shqiptare të Lidhjes lisave Salajdin KRASNIQI Avni DEHARI Afshi i Shqipërisë,Dërgon fjalë për kalimtarët: për herë të parë përmot Shtegtojnë si guri në madem. Dielli lot në Vlorë, në manifestimin ndërkombëtar të RRAPI I PRIZRENIT DIELLI LOT NË VLORË Shkrinin në KosovëGëzuar Ditëlindjen Miq Dëgjova lisat si flisnin në PreshevëGjithmonë për herë të parë! poezisë Prej dege në degë udhës së atdheut Nuk të xhelozoj pse je më i madh Akull shekullor. valëve të Drinit Poetik Deri në Krajë e Tivar. Unë isha shumë para teje edhe të Para llucë e shi,E Kopetë e ujqërve rrjedh e gjëllin qenia ime. tjerëve i madh. Prapa ngricë e borë, Rruga për në VlorëRrëfejnë përvojat Fërfëllizë e llucë, Pa llucë e pa shi, Orën time të poezisë zgjoj Unë jam modest Selman Riza më pati Isa për në Vlorë. Shend e verë përpara,Duke ikur barbarët hapur Universitet Prapa Diell i ri.8 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 9
  • 6. Lidhja Shqiptare e Prizrenit në letërsinë shqipe Shqiptare e Prizrenit bëhet, ashtu, ngjarja revolucionare që edhe në gjuhën shqipe, ato përmbushen me sukses afat- shekujsh, kurse Lidhja Shqiptare e Prizrenit është ngjarja rreth një ideje-idesë së çlirimit kombëtar në planin politik gjatë vetëm pas Lidhjes Shqiptare të Prizrenit. që këtë proces e çliron më tepër dhe, njëkohësisht, e ori- dhe rreth një ideali estetik – idealit të krijimit të letërsisë enton më qartë. Koha që shënon Lidhja Shqiptare e Prizre- kombëtare, në planin mendor, i integron, i shpejton dhe i Kultura e popullit shqiptar emancipohet nit është kohë e takimit më të fortë, më të ngushtë dhe më përforcon proceset e filluara të etapës së parë të Rilindjes si kulturë kombëtare gjallërues të letërsisë dhe të jetës, të artit dhe të botëkup- Kombëtare. timit; ajo është kohë e zgjidhjes së çështjeve më qenësore Në qoftë se në fillimet e Rilindjes, idetë iluministe të përku- të kombit, e ndryshimeve revolucionare në ndërgjegjen, Krijimi i opinionit kombëtar jtojnë iluminizmin volterian të shekullit XVIII mbi kulturën e në fatin historik dhe në jetën e tij të ardhshme. E në kohët popullit, në gjuhën që e flet dhe e kupton populli, tani, pas e tilla, gjithmonë, arti dhe jeta, jeta dhe arti, nxiten, ndih- Revolucion iluminist, kulturor dhe letrar në fillimet e saj, Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, iluminizmi edhe më tepër, mohen, frymëzohen që të shpejtojnë drejt përsosmërisë, Rilindja Kombëtare merr karakterin e një revolucioni në edhe më shprehimisht, lidhet me alfabetin kombëtar, me që kurrë s’arrihet. Është, prandaj, e kuptueshme pse në radhë të parë, politik dhe ideologjik pas Lidhjes Shqiptare gjuhën kombëtare dhe me hapjen e shkollave kombëtare. një aso situate historike letërsia dhe, në përgjithësi, kri- të Prizrenit. Lidhja, gjithsesi, përgjithëson Rilindjen duke E shtruar përpara me gjuhën predikuese të iluminizmit jimtaria shpirtërore e shqiptarëve shënojnë një lulëzimAkad. Rexhep QOSJA u futur në të gjitha shtresat shoqërore, në të gjitha rrafshet akoma të ndrojtur, çështja e kulturës kombëtare, si çështje cilësor dhe sasior të panjohur përpara. Duke shikuar nga e jetës, të mendimit dhe të krijimtarisë, që asokohe mund gjuhësore, si çështje e shkollës, si çështje e alfabetit, më perspektiva historike bëhet e qartë, prandaj, se LidhjaLIDHJA SHQIPTARE E PRIZRENIT të ekzistonin, në të gjitha format e aktivitetit kombëtar. në fund si çështje e kombit, tani nxirret në rrafshin e trajti- Shqiptare e Prizrenit e arsyeton teorikisht dhe e popul-DHE LETËRSIA SHQIPE Përpara kësaj ngjarjeje shqiptarët nuk kishin dhe, objek- meve të shpeshta publicistike, në njërën, dhe të trajtimeve larizon në përmasa kombëtare një platformë ideologjike tivisht, nuk mund të kishin opinion publik ose kulturor në politike, në anën tjetër. Mjet, në radhë të parë, i emancipi- dhe morale të pranueshme për të gjithë: e forcon dukshëmLidhja Shqiptare e Prizrenit është një ngjarje e madhe në his- përpjesëtime kombëtare. Për këtë arsye edhe veprat letra- mit të njerëzve, kultura tani është pikësëpari mjet themelor vetëdijen kombëtare mbi tiparet thelbësore të identitetit tëtorinë kombëtare me ndikim të madh edhe në letërsinë dhe, re, shkencore a publicistike, të krijuara në gjuhën shqipe i vetëpohimit kombëtar. Çështja e kulturës, pra, kalon prej saj; e krijon opinionin kombëtar mbi bazën bashkëkohorenë përgjithësi, në krijimtarinë tonë artistike e shkencore. gjatë etapës së parë të Rilindjes, domethënë gjatë rrjed- sferës iluministe në sferën politike: përmes saj rilindësit të mendimit demokratik; i shpejton përpjekjet e hapjes së hës romantike të letërsisë, mbetën gjatë, shpesh, deri në synojnë të zgjidhin problemin e identitetit kombëtar dhe të shkollës shqipe, të arsimit të popullit dhe të përvetësimitEpoka që bashkoi rrjedhat e letërsisë shqipe vitet e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit të panjohura prej një luftojnë propagandat e huaja, që përpiqeshin të shfrytëzo- të njohurive bashkëkohore shkencore; e themelon gaze- rrethi më të gjerë lexuesish e, në disa raste, të panjohura nin faktin se shqiptarët u përkitnin tri feve. tarinë në kuptimin e saj bashkëkohor; e shpejton proce-Lidhja Shqiptare e Prizrenit, si një organizatë politike, edhe për shumicën e krijuesve të tjerë. Kufijtë fetarë, apo Si edhe të gjitha lëvizjet me karakter ashtu të theksuar sin e modernizimit të gjuhës shqipe dhe të ngritjes sëme platformën e saj kombëtare politike, kulturore dhe administrativë, apo dialektorë, në momente të ndryshme kombëtar gjatë shekullit XIX, më në fund, si edhe të gjitha të veçantave dialektore në të përgjithshmen kombëtare.filozofike, natyrisht të ndërtuar gjatë viteve të zhvillimit njëri më shumë apo më pak se tjetri, provojnë të shndër- revolucionet, që fillojnë, zhvillohen dhe realizohen në em- Qenien kulturore, shpirtërore të shqiptarëve, të rrezikuartë Lëvizjes së Rilindjes Kombëtare e, në radhë të parë, rohen në kufij të shtrirjes së ndikimeve të autorëve, të rin e një qëllimi të përgjithshëm kombëtar apo shoqëror, gjatë shekujsh prej ndikimit asimilues dhe çintegrues tëtë iluminizmit të letërsisë, është faktori mbizotërues, që ideve, të mendimeve, të pamjeve, të ndjenjave, të veprave apo kombëtar dhe shoqëror njëkohësisht, ashtu edhe Ril- tri besimeve, të tri shkollave dhe të tri kulturave, ajo iaprej dhjetëvjetëshit të tetë fillon të ndikojë shprehimisht në të tyre. Lidhja Shqiptare e Prizrenit ndikon që indja Kombëtare Shqiptare fillon me shikime më të gjera, kthen vetes, duke i dhënë karakterin e qenies së formuarbashkimin e rrjedhave të letërsisë shqipe. Për këtë arsye njëherë e përgjithmonë të tejkalohen këta kufij dhe i më universale, ndoshta më të paqarta, në mënyrë që, kombëtare. E trajtuar si nënkulturë latine, greke apo turke,edhe mund të thuhet se ajo shënon kufirin ndërmjet dy tejkalon jo me pushtetin që, praktikisht, nuk kishte arritur dikur, në rastin konkret gjatë dhe pas Lidhjes Shqiptare kultura e popullit shqiptar emancipohet si kulturë kom-etapave të letërsisë shqipe të Rilindjes: të etapës që po ta vendoste gjatë ekzistimit të vet të shkurtër – sado for- të Prizrenit, të përqendrohet në pikat thelbësore të pro- bëtare pikërisht në vitet e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit.kryhej dhe të etapës që po fillonte. Sado etapa e dytë fil- malisht kishte krijuar qeverinë dhe organet e saj – por me gramit të saj, domethënë në qëllimet më të drejtpërdrejta, Për të gjitha këto arsye është plotësisht e kuptueshme pselon me themelimin e Komitetit Qendror për Mbrojtjen e të vendosjen e një pushteti shumë më të fortë dhe më jetëg- historikisht më të rëndësishme, me karakter më të thek- Lidhja Shqiptare e Prizrenit i bashkon rrjedhat e letërsisëDrejtave të Kombësisë Shqiptare në vitin 1978 – në planin jatë se ç‘është ai administrativ: me pushtetin e vetëdijes suar politik praktik. Në mungesën e institucioneve dhe shqipe të etapës para saj në rrjedhën qendrore të letërsisëpolitik, dhe të Shoqërisë së të Shtypurit Shkronja Shqip, në vullnetare të njerëzve. Lidhja Shqiptare e Prizrenit krijon, të instrumenteve shoqërore, që vetvetiu bashkërendisin kombëtare shqipe. Duke ndikuar, ndërkaq, në strukturënvitin 1879 – në planin iluminist, arsimor dhe kulturor, që ashtu, opinionin e vet në përpjesëtime kombëtare. Ç’është aksionet dhe orientojnë energjinë krijuese kombëtare; kohore të procesit të zhvillimit të kësaj letërsie, ajo do tëdomethënë se fillon me theksin mbi aktivitetin politik dhe e vërteta, opinioni shqiptar prej fillimeve të Rilindjes kishte në mungesën e lirisë elementare për veprim në të gjitha ndikojë edhe në qenien e saj estetike.iluminist, që kanë si mjet edhe letërsinë artistike, vetëm filluar të zgjerohej nën ndikimin e zhvillimit dhe të zgjerimit drejtimet, ata sikur ishin të detyruar t’i ngarkonin artit Për të gjitha arsyet e sipër thëna që dëshmojnë rolin eLidhja Shqiptare e Prizrenit është ngjarja që bën ndikim të të lidhjeve tregtare në hapësira më të gjera kombëtare, të gjuhës detyrën, me të cilën, në kushte normale, s’do saj të madh politik në historinë kombëtare dhe ndikimin egjithanshëm në letërsinë shqipe, të cilin gjatë shekullit XIX ballkanike apo evropiane, por tani ai kishte një karakter të ishte ngarkuar. Më në fund, edhe ata vetë, si individë, saj të madh në krijimtarinë ar tistike e shkencore, Lidhjanuk ka mundur ta bëjë asnjë ngjarje dhe asnjë personalitet më gjallërues, më të përgjithshëm dhe më njësor: ishte kryenin role, të cilat, në kushtet e një zhvillimi normal Shqiptare e Prizrenit është bërë temë si e shkencës his-krijues. Arsyet janë të kuptueshme. Duke filluar prej Lid- shprehje e një propagande të organizuar, të përpunuar, të historik, do t’i kryenin shtresa të caktuara shoqërore dhe torike, ashtu edhe e letërsisë dhe e ar teve tona të tjera.hjes Shqiptare të Prizrenit, idealet e synuara të programit mbështetur në idetë, që shprehnin interesat e gjithë Kom- individë të vokacioneve përkatëse. Pikërisht për këtë ar- Për të, prandaj, do të shkruajnë poetë, dramaturgë, pro-të Rilindjes, sikundër janë çlirimi kombëtar, ngritja arsi- bit. sye edhe mund të thuhet se ndikimi pozitiv, qoftë edhe në zatorë, kritikë, historianë të letersisë, duke krijuar ashtumore, lufta për alfabetin, për gjuhën dhe për shkollën shq- Mjet themelor, si edhe kudo tjetër në atë kohë, me të cilin kuptimin thjesht cilësor, i Lidhjes Shqiptare të Prizrenit në poezi, poema, drama, tregime, romane, sprova, trajtesa.ipe, lufta kundër ndarjes fetare, që ishin ngritur mbi bazën Lidhja Shqiptare e Prizrenit krijon opinionin, janë shtypi, letërsinë shqipe – në shkencën dhe në kulturën kombëtare Kur janë krijuar, çka është thënë në to dhe çfarë vlere le-e iluminizmit kombëtar, të historizmit dhe të folklorizmit, publicistika dhe poezia. Si institucion i propagandës poli- përgjithësisht – është shumë më i madh dhe shumë më trare ar tistike a shkëncore kanë këto shkrime mbi Lidhjenbëhen përmbajtja më e shpeshtë, te disa autorë e vetme, tike dhe kulturore, gazetaria në gjuhën shqipe i detyrohet nxitës. Lëvizja e Rilindjes Kombëtare është proces i zgjim- Shqiptare të Prizrenit do të mësojmë në kumtesat që doe letërsisë shqipe, madje e krejt letërsisë, që përcakton ndikimit të drejtpërdrejtë të Lidhjes Shqiptare të Prizre- it të energjisë së mbledhur, por të frenuar kombëtare gjatë të dëgjojmë.fizionominë e saj tematike, stilistike dhe ideoartistike. Mbi nit. Megjithëse edhe në etapën e parë të Rilindjes bëhentë krijohen gjinitë, llojet, tipat letrarë, mikrostrukturat dhe përpjekje për nxjerrjen e ndonjë gazete, që do të trajtontemarkrostruktura e letërsisë dhe i nënshtrohen një ritmi çështjet shqiptare në gjuhë të huaj, ose që do t’i trajtontetë zhvillimit shumë më të shpejtuar sesa përpara. Lidhja10 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 11
  • 7. Agim Vinca, të shkruar në 100-vjetorin e kësaj ngjarjeje mad- bëjnë edhe mjetet shprehëse tejet origjinale, ligjërimi alegorik Dita jonë e madhe sa një histori hështore. Kështu, sipas poetit, Shtëpia e Lidhjes është dhe sidomos përshkrimet e përjetimeve që zgjon prania e saj Ag i lindur n’parzma mbushur plot me shpresë në jetën tonë: Gjithsesi njëra ndër poezitë më interesante me këtë temë është E vogël në hapësirën e gjerë të qytetit edhe Lidhja e Prizrenit e Milaim Berishës, po ashtu e datuar në Por e madhe në zemrën e kombit. Prej vatrës në vatër njëqindvjetorin e kësaj ngjarjeje madhore në historinë tonë. Në Dhurata e ngrohtësisë së pritjes këtë krijim natyrshëm ndërthuren legjenda dhe historia, guri Përmasa ideore e emocionale e Shtëpisë së Lidhjes, Ndalet shpesh pranë nesh i legjendave dhe muri i historisë, por, gjithashtu, është i pra- përveçse është e madhe kundruall qytetit të Prizrenit, ajo - qëndron gatitu pranë portreteve të Lidhjes nishëm edhe çasti i evokimit që lidhet me kohën e lindjes së shfaqet e tillë krahasuar edhe me Atdheun: Në shkallët e gjata të pritjes poezisë. Pa dyshim njëra ndër gjetjet më interesante, e gjith- Emri ynë roje sesi origjinale, poetike sa i përket perceptimit të Lidhjes së E vogël në hapësirën e paskaj të atdheut Kaloi edhe nëpër tunelin e Procesit Prizrenit është e këtij autori. Fjala është për shprehjen antite- Por e madhe në zemrën e kombit. Pranë dashurive shndërrohet në urë tike dhe mjaft domethënëse Lashtësi e re. Ky riciklim i lashtë- Zemra e florës e ushqen sisë dhe i historisë së Kuvendit të madh shqiptar shfaqet nëProf. dr. Hysen MATOSHI Poeti e cilëson Shtëpinë e Lidhjes edhe me shprehje të zgjed- dielli prore ia tregon rrugën përvjetorin jubilar si shpresë për një zgjim e për një rilindje të hura: ajo është për të një nënë e mirë, madje edhe një loke. edhe dashuria jonë po feston vërtetë: Sot fjala jonë – qytet i kremtes së madheLIDHJA SHQIPTARE E PRIZRENIT Si shtëpi të kujtesës, përkatësisht të historisë, do ta çmojë ecën dhe hyn në histori të re.. Imazh Hyjnor. Tokë e lashtë. Lashtësi e re. BukuriNË POEZINË SHQIPE edhe poeti tjetër i njohur shqiptar Xhevahir Spahiu në krijimin o jetë – Në Prizren: Përkushtimi për të krijuar vepra të arrira artistike për Lidhjen Ti më je: Lumë që s’ndalesh Shqipja ime dhe ZgjimiNë jetën e shqiptarëve Lidhja e Prizrenit shënon përpjekjen e Shqiptare të Prizrenit nuk i ka munguar pjesës më të madhe ynë i vërtetë!parë për ta unifikuar potencialin mbarëkombëtar drejt bërjes I pyeta rrugët e Prizrenit të autorëve tanë. Madje, ka pasur të tillë që e kanë sprovuarsë Shqipërisë më vete. Prizreni edhe sot mbetet reminishenca - Ku po më çoni ju? fuqinë e tyre imagjinative në format më kërkuese standarde Gjatë punës për këtë kumtesë u binda se, përveç autorëve qëmë e denjë e ngulmimit mbarëshqiptar për të frymuar natyr- Ato ma morën zemrën për dore të poezisë. Duke pajtuar lirinë poetike me një formë të kodifi- u zunë ngoje, ka edhe shumë të tjerë të cilët Lidhjen Shqip-shëm si komb në një strukturë organizative shtetërore, që do Dhe më thanë: kuar të shprehjes, dy gjëra këto vështirë të pajtueshme, poeti tare të Prizrenit e kanë pasur burim frymëzimi dhe objekt tëtë shtrihej në kufijtë etnikë. Prandaj, është e kuptueshme pse -Këtu. Enver Gjerqeku, nëpërmjet kurorës sonetike Rrënjë lashtësie, përsiatjes poetike. Pa u ndalur në përgjithësime të tjera, duanë veprimtarinë tonë politike, shoqërore, kulturore e tërësore me nëntitullin Lidhjes së Prizrenit, na ka ofruar një krijim me të theksoj se një antologji e poezisë shqipe me këtë temë,kjo ngjarje ka peshë të veçantë, jo vetëm si histori, jo vetëm si Tek kjo shtëpi e historisë. vlera antologjike në poezinë tonë. Mjeshtri i sonetit gdhend me përveçse identifikim i vlerave ndër me të arrirat poetike, do tëaktualitet, por edhe si formulë magjike, si një mantër identifi- durim vargun, qëmton fjalët bartëse të idesë dhe njëkohshëm ishte përjetësimi më i mirë poetik e artistik i ngjarjes më mad-kuese e synimeve shqiptare që pandërprerë përsëritej sa herë E pyeta majin: u përgjigjet kërkesave rigoroze të rimës e të metrit; krijon hore në jetën e përbashkët të kombit tonë, i Lidhjes Shqiptareqë ndodheshim në rrugën e lirisë dhe sa herë që gjendeshim - Ku je ti, sonetin, por edhe ciklin e soneteve, kurorën e soneteve me të Prizrenit.vetëm një hap larg humnerës. Poetët shqiptarë, në mënyrë të Ti ku je maj i blertë? magjistralin a sonetin mjeshtëror të kurorës. Bukuria plastike ____________veçantë, do t’ia kushtojnë krijimet e tyre këtij qyteti të lashtë, -Ja, rreth e qark kësaj shtëpie, e formës do të ishte krejtësisht e pakuptimtë në rast se kjo 1Agim Vinca, Letër Zotit / Poezi të zgjedhura, Toena, Tiranë, 2008, f. 44.ruajtës besnik i shtresave interesante kulturore. Përtej rëndë- 2 Po aty derdhur i gjithi tek ky plep... kurorë sonetike nuk do të kishte vargje të këtilla mjeshtërore: 3 Xhevahir Spahiu, Poezia shqipe, “Naim Frashëri”, Tiranë, 1990, f. 85-86.sisë kulturore, vlerave të padiskutueshme përfaqësuese të ko- 4 Muhamed Kërveshi, Kundruall, “Rilindja”, Prishtinë, 1980, f. 12.hëve dhe përkatësive të ndryshme, Prizreni në poezinë mod- Tek ky plep, tek kjo shtëpi, Ti o Lidhja jonë – më e shtrenjta besë 5 Enver Gjerqeku, Guri i lashtë (Poezi e zgjedhur), AShAK, Prishtinë, 2006, f. 127.erne shqipe do të kthehet në një metaforë, kuptimi bartës i së ku dhe bilbili këndon shqip. Vatra jonë e ndezur për mik dhe njeri 6 Milaim Berisha, Pranvera në Prishtinë (Poezi të zgjedhura), “Era”,cilës do të jetë bashkimi kombëtar. Prishtinë, f. 40.Lidhja Shqiptare e Prizrenit do të bëhet temë e preferuar e Streha e moçme njëqindvjeçepoetëve tanë, sidomos në 100-vjetorin e saj, të shënuar me në prehër mbante një fëmijë.aktivitete shkencore dhe përgjithësisht shoqërore të kohës.Klima e tillë e solemnitetit të përvjetorit jubilar do të fitojë edhe Unë iu afrova dhe e pyeta:më shumë peshë nga konteksti disi më i favorshëm shoqëror, -Pa thuaj xhaxhit, ç’emër ke?që rezultoi me disa avancime të shqiptarëve nën ish-Jugo- I vogli tha:sllavinë federative. Ndryshimet në statusin e Kosovës kishin - Atdhe.krijuar shpresën se procesi i filluar do të konvergjente në mjaftpika me programin e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit. Teknika e dialogimit të poetit me rrugët e Prizrenit, me majinNë perceptimin poetik aktualizimi i kërkesave të programit të dhe me një fëmijë, e shoqëruar edhe me përshkrime domethë-Lidhjes Shqiptare dhe konteksti i kohës ushqenin simbiozën nëse të shtëpisë historike, e cila këtu paraqitet si strehë qind-emocionale e racionale, për dhënien fund të robërisë shek- vjeçare, e bëjnë këtë poezi një krijim të veçantë – një lirikë tëullore. Kështu, në krijime të kohës shpaloset krenaria për të rrëfyer, brenda së cilës nuk është vetëm përjetimi i subjektit,kaluarën – për aktin historik të Lidhjes, por edhe shpresa se por është edhe e ndodhura, epizmi i saj. Pa dyshim, shprehjaprogrami i lirisë së atdheut në përmasat e tij etnike do të bëhej ma morën zemrën për dore është përgjithësisht ndër vargjetrealitet. Shtëpia e Lidhjes, simboli i krenarisë kombëtare, do të më të bukura e më inventive të Xhevahir Spahiut.trajtohet në mënyrë të veçantë. Përmasat e saj në perceptimin Qyteti i kremtes së madhe që lidh skajet e dy shekujve, nëpoetik janë interesante: Përmasa e saj lëndore nuk korrespon- vizionin poetik të Muhamed Kërveshit është shpresa përdon me përmasën që ka ajo në kujtesën e kombit, përkatësisht rrugëtim në një histori të re. Krijimi i tij Lidhja e Prizrenit nuknë historinë e tij, sikundër e gjejmë në njërën ndër poezitë me është karakteristik vetëm për kthesën e paralajmëruar, që dokëtë temë. Fjala është për krijimin Shtëpia e Lidhjes të autorit ta shënojë 100-vjetori i kësaj ngjarjeje madhore, por të tillë e Sami Ahmeti, Vatra ballkanike12 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 13
  • 8. rike të heronjve të luftërave të Lidhje Shqipare të Prizrenit, siç poetike, sepse kështu paraqitet ajo që është thelbësore, që Luftërat e kohës së Lidhjes Shqiptare të Prizrenit në shumë janë; Mic Sokoli, Smajl Hyseni, Smajl Mehmeti, Col Delia, Ali që kushtëzohet edhe nga rrethanat specifike të entitetit të vise quhen “lufta të miletit”. Ndërkaq kënga jonë popul- Rexha, Hysë Bajri e shumë të tjerë, përveç situatave të reja veprimeve të përgjithshme, sepse këtu nuk vepron më in- lore ka vënë në dukje fare qartë se ushtria popullore e Lid- që i karakterizon figuaracioni i veçantë poetik, hasim edhe dividi, po një populli i tërë, “djemt e mimleqetit” (djemtë e hjes Shqiptare të Prizrenit përbëhej kryesisht nga masat e ripërtëritjen e ndonjë toposi të ngjashëm me atë të finesave atdheut - kjo shprehje përdoret për herë të parë në këngët fshatarësisë: të artit mesjetar të këngëve arbëreshe. tona, që flasin për vrasjen e Mehmet Ali Pashës në Gjakovë). Veç gjashtë dit n’ mujsh me qindrue, Shumica e këngëve që u kushtohen ngjarjeve të Lidhjes Shq- Heroizmin dhe veprimet luftarake të djemve të atdheut, me fukaraja opngat sa t’i marojnë, ipare të Prizrenit janë të shkurtra. Kështu kënga, si manifes- gjithë përpjekjet e Abdullah pashë Drenit që të arsyetohet i madh e i vogël qatje domë me dale… tim shpirtëror, është kufizuar shpesh në transponimin artistik në emër të normave tradicionale për mbrojtjen e mikut në gjallë s’ ja lshojmë Plavën as Gusinë! të situatave, të rrethanave dhe të ngjarjeve nëpërmjet vepri- shtëpi, i paraqet si vendime të prera të popullit një nga figurat Këngët popullore të kësaj periudhe, ndonëse inkuadrohen në meve të veçanta të heronjve, të cilët në momente kulmore e dalluara të kësaj lufte, Islam agë Batusha: traditën e mëparshme të krijimtarisë sonë gojore të Rilindjes përfaqësojnë drejtpërdrejt masat ose me anë të përfaqësimit Me i pasë kraht me fluturue, Kombëtare, shikuar nga aspekti i strukturës së tyre poetike simbolik paraqesin kohezionin e forcave në viset shqip- gjallë prej kulls s’ju lamë me shkue; dhe i mënyrës së intensifikimit të shprehjes, ndryshojnë mjaft tare dhe lidhmërinë e veprimit të tyre në situatat kur është gjallë prej kulls pashën s’e lamë.Prof. dr. Sadri FETIU nga këngët e tjera epike që u kushtohen ngjarjeve para dhe e domosdoshme të mbrohen interesat e atdheut. Prandaj, S’e lamë pashën kurr për t’gjallë! pas kësaj periudhe. Midis këngëve që janë mbledhur në viset mënyra se si poeti popullor i qaset objektit të frymëzimit tëVEÇORITË ARTISTIKE TË KËNGËVE POPULLORE e Rugovës, të Plavës e të Gucisë dhe përgjithësisht të Malë- tij krijon mundësi që detaji artistik ta intensifikojë shprehjen Në luftën e Plavës e të Gucisë një rol të këtillë për paraq-PËR LIDHJEN SHQIPTARE TË PRIZRENIT sisë së Veriut gjejmë edhe këngë që kanë strukturë plotësisht dhe të bëhet mjet kryesor i poetikës së këtyre këngëve. Mu itjen e vendimeve të masave të popullit e luan Kadri Bajri, të ngjashme me këngët epike legjendare, me formën dhe të për këtë veprimet që paraqiten në këto këngë i karakterizon ndërsa në luftërat e Shtimes e Slivovës, Mic Sokoli. Kështu,Lidhja Shqiptare e Prizrenit paraqet fazën më të rëndësishme gjitha formulimet karakteristike të tyre, me mjete të ngjashme dinamizmi i përgjithshëm, që është pasojë e atmosferës së mbi veprimet e masave shquhen figurat e heronjve, të cilatpër zgjimin e vetëdijes kombëtare të popullit tonë, sepse të figuracionit, por pa elemente të theksuara mitike. këtillë në realitetin historik, ndoshta edhe e periudhës prod- këngëtari popullor i vë në plan të parë, qoftë duke i kon-kjo është një ndër etapat vendimtare të luftës tij për çlirimin huese të këtyre këngëve. Megjithëse fryma atdhetare është frontuar me armiqtë, qoftë nëpërmjet urdhrave dhe porosivekombëtar, që ka lënë gjurmë të dukshme në jetën shpirtërore Këngët baladore të muhaxhirëve një veçori e përgjithshme e këngëve historike për ngjarjet për bashkëluftëtarët. Në disa raste, në këngët që bëjnë fjalëdhe në aktivitetin kulturor të shqiptarëve në gjysmën e dytë deri në vitin 1912 ,e edhe më vonë, mund të pohojmë se për udhëheqësit e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, si: Abdyltë shekullit XIX dhe në fillim të shekullit XX. Procesi i konsti- Veçori karakterisatike kanë edhe këngët e muhaxhirëve, po- periudha prodhuese e ketyre këngëve është më e shkurtër Frashëri dhe Ymer Prizreni, kanë zënë vend edhe pjesët etuimit të kombit shqiptar intensifikohet plotësisht në këngët pullsisë së shpërngulur me dhunë nga Sanxhaku i Nishit, të dhe me ndërprerje të ndryshme. Në rrethana të vazhdimit të fjalimeve të tyre, p.sh.që u kushtohen ngjarjeve të Lidhjes Shqipare të Prizrenit. Ky cilat qëndrojnë diku ndërmjet këngës elegjiake dhe baladës sundimit turk, këngët riaktualizohen krahas këngëve të reja Avdyl Begi prej Toskënisë,proces është reflektuar shumë qartë në këto këngë, sepse pa subjekt të ndërtuar epik dhe paraqesin lloj krejtësisht të për ngjarjet e mëvonshme. Konka kanë burri i Shipnisë,ato janë frymëzuar nga ngjarjet e historisë, të cilat kapërthe- veçantë në traditën shqiptare. Ato i përshkon njjë ndjenjë e Periudha prodhuese e këngëve pati një ndikim të dyanshëm, U çue n’kamë, po i flet Malsisë,hen me kundërthënie të thella të vetë gjendjes dhe pozitës përgjithshme e dhembjes shungulluese, ku, përveç faktorit që u manifestua në ruajtjen e qëndrueshmërisë strukturore I lumtë goja, çka i ka thanë:së shqiptarëve në Perandorinë Osmane dhe të raporteve të njeri, merr pjesë edhe natyra, malet , fushat, bota e shpe- të këngëve dhe varianteve të tyre, ose ky ndikim ishte i dis- -Tana fiset gjith ka’ janë,saja të ndërlikuara ndërkombëtare. Këngët e Lidhjes së Priz- zërisë, madje edhe trupat qiellorë. Në to dhembja merr për- favorshëm, sepse në rrethana të reja të riaktualizimit ato Të krishten’ e mysliman’,renit janë vlerësim kritik i pozitës së këtij populli në periud- masa të gjera kozmike, sepse manifeston një nga tragjeditë pësuan ndërrime dhe filluan të harrohen. Qëndrueshmëria e Donë me u mbledh’n ‘i kuvend t’gjanë,hën e vrullshme të luftës për çlirimin kombëtar. Krijimtaria më mëdha në historinë e këtij populli- shpërnguljen e gati këngëve është kushtëzuar edhe nga mënyra e të kënduarit të E me lidhë ni besë të tanë;jonë gojore dëshmon se lëvizja kombëtare kishte karakter të treqind mijë shqiptarëve nga toka e tyre. Janë rrëqethëse tyre, meqë dihet se të gjitha këngët e shkurtra si: Sefë Ko- Me luftue pë kët vatan …përgjithshëm popullor. situatat tragjike të vdekjes se njerëzve në kushtet e rënda sharja i pari i fisit, Mic Sokoli n’dy tagana, Hyse’ Bajri po banKëngët kanë një shtrirje të gjerë territoriale në krahinat e Veri- atmosferike të borës e të shiut, shkretërimi i përgjithshëm me dorë, Ali pasha fjalë ka çue etj., që kanë prej katër deri Me përjashtim të këngëve të gjata, që kanë formë dhe for-ut, sidomos në Kosovë. Ato shtrihen deri në Gjirokastër dhe i më shumë se 600 vendbanimeve shqiptare, që në këngë në dhjetë vargje, janë këngë malsorçe (për krye-krahit ose mulime të ngjashme me këngët kreshnike, të gjitha këngët eduke shkuar kah jugu zënë të rrallohen. Këngët që i kushto- manifestohet si gjëmë e përgjithshme e natyrës, si dhembje me gisht në vesh), të cilat me mënyrën e veçantë të të kën- tjera që u kushtohen ngjarjeve të Lidhjes Shqiptare të Priz-hen Kuvendit të Gjirokastrës dhe veprimtarisë së Abdyl Fra- universale, që mund ta përjetësojë vetëm fuqia e veçantë e duarit e japin kushtrimin për luftë. Supozojmë se mënyra se renit në thurjen e tyre nuk i kanë të gjitha etapat kompozi-shërit, ndonëse dallohen nga krijimet e tjera qoftë për mjetet krijimit artistik. si këndohen këto këngë është një prej faktorëve vendimtarë, cionale të këngës epike, sepse veprimi që paraqitet në toe shprehjes artistike, qoftë për karakterin e drejtpërdrejtë Këngët, përveç figuracionit përshkruas, përmbajnë edhe një që e ka ruajtur strukturën e tërësishme të këngëve të këtilla, është i kondensuar në tërësi dhe është i përqendruar herë nëpërshkrues e narrativ, përcaktojnë në mënyrën më të qartë varg personifikimesh e apostrofimësh, që krijojnë atmos- sepse kjo mënyrë nuk lejon seleksionim të vazhdueshëm kulminacionin, herë në shthurjen e konfliktit. Në shumicën ekërkesat e lëvizjes sonë kombëtare, duke theksuar njëkohë- ferën tragjike, e cila është unike brenda artit tonë popullor. dhe kështu e kushtëzon ruajtjen e strukturës metrike dhe këtyre këngëve episodi është tërësi më vete që kryen funk-sisht edhe unitetin e popullit tonë në luftën për liri. Si e tillë ajo mund të matet vetëm me jehonën e mbetur të asaj semantike të vargjeve. sionin poetik jo për ta plotësuar ngjarjen kryesore, por për ta shpërnguljeve masive të arbëreshëve, pas vdekjes së Skën- krijuar një pjesë të tërësisë së saj, e cila në dukje të jashtmeVetëdija kombëtare në këngë derbeut, që ka mbetur si simbol i dhembjes universale të Dramatizimi i veprimit të heronjve mbetet fragmentare, por estetikisht ka tërësinë e rrumbul- ruajtur në jonet e ndonjë këngë, siç është ajo “Moj e bukura lakuar. Prandaj, çdo varg ose çdo pjesë e vargut është tërësiKarakteri masiv i këngëve për Lidhjen Shqiptare të Prizrenit More”. Këngët popullore të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit ndyshojnë estetike që ka edhe kuptimësinë e vet. Qe një shembull:dëshmohet edhe nga vetë përmbajtja e tyre. Ato vënë në Por tragjedia e muhaxhirëve është më e madhe, sepse ajo në nga ato të periudhave të tjera, sidomos nga ato të viseve Col Delia, synë sahati,dukje se në luftën për çlirimin kombëtar marrin pjesë njerëzit këto këngë, që shquhen si krijime specifike, mbetet një plagë veriore, sepse në to nuk kemi narracion të zgjatur as përsh- Lumt-i goja, mirë vikati:që kanë krijuar vetëdijen kombëtare. e hapur që në vazhdimësi kullon gjak… krime të hollësishme, por veprime të gjalla të heronjve, Vetë po jes, pashën p’e çarti! Pa gjak malet mos me i lshue, Midis këngëve të Lidhjes shqiptare të Prizrenit kemi edhe meqë dinamika e jashme e situatave vepron në botën e tyre jena nisë me u ba milet”… një numër baladash historike, që shquhen për vlerat e tyre të brendshme, prandaj ata flasin, urdhërojnë dhe veprojnë Në këtë rast vargu i parë është një metaforë e rrallë në të veçanta poetike dhe rikthejnë në traditën tonë finesën ar- njëkohësisht. Dramatizmi i këtillë i veprimi të heronjve të kë- letërsinë tonë popullore, që ka kuptimësi të dyanshme, qoftëose Krisi pushka n’istiqamë, tistike të baladës sonë mesjetare arbëreshe që u kushtohet tyre këngëve në të shumtën e rasteve realizohet artistikisht për parashkimin dhe veprimin preciz të heroit, qoftë si ele- duel mileti me faqe të bardhë! bashkëluftëtarëve të Skënderbeut, si: Milo Shinit. Nik Petës e nëpërmjet dialogëve dhe monologëve, si edhe pyetjeve re- ment i vetëm i përshkrimit të tij, ndërsa vargu i dytë përm- Pal Golemit e të tjerëve. Mund të vërehet se në baladat histo- torike të këngëtarit, që në këto këngë kanë specifikën e vet ban njëkohësisht adhurimin dhe vlerësimin për veprimin e tij14 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 15
  • 9. heroik, që paraqitet në vargun e tretë. Përbrenda vargjeve të meve, kërkesave dhe përgjithësisht të gjendjes shpirtërore të shqiptarëve, artikulon edhe qëndrimin e tij kundruall kate-këtilla që i hasim shpesh edhe në këngët e tjera të Lidhjes heronjve të ngarkuar me mllefin e urrejtjes kundër armiqve, gorive morale e etnopsikologjike shqiptare, kundruall kultitShqiptare të Prizrenit, siç janë ato për Mic Sokolin, Sefë Ko- sado që ndonjëherë duket i thjeshtë, në kontekstin kuptimor të besës, e cila fetishizohet nga një pjesë e krerëve të Lid-sharen, Sylejman Vokshin, Smajl Hysenin etj., krijohet një e kondenson kuptimësinë e vet dhe ngre lart figurat heroike hjes Shqiptare të Prizrenit dhe, si e tillë, e fetishizuar, bëhettërësi kuptimore shumë e kondensuar, që realizohet plotë- dhe veprimet e tyre. Kështu, bukuri dhe fuqi të veçantë ar- shkaktare e tragjedisë së njerëzve të fetishizuar, si dhe esisht edhe në aspektin estetik. tistike ka dialogu i Mic Sokolit me nënën e tij, ndërsa janë të manipulimit të njerëzve të tjerë, të cilët, të manipuluar dhe të rralla, jo vetëm në poezinë tonë popullore, vargjet që kanë dogmatizuar, bien viktimë e manipulimit në një situatë para-Dialogu dhe monologu poetik një formë këtillë të dialogut të imagjinuar në këngët kushtua doksale historike. Smaj Hysenit e Hyse Smajlit, në mënyrë të veçantë modeli i Që nga vet titulli i dramës Besa e madhe, nga togfjalëshiNë strukturën kompozicionale të shumicës së këngëve rrallë i krijimit të kondensuar artistike me titull “Në Fushë t’ Besa e Madhe, lexuesit i sugjerohet diçka e pazakontë lid-që u kushtohen ngjarjeve të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit Kosovës a lidh jezeri” ose në këngën unikate për Sefë Ko- hur me kultin e besës, si kategori etnopsikologjike e moralefunksion të veçantë artistik ka dialogu dhe monologu, që sharen, e cila përbëhet vetëm nga këto katër vargje: e shqiptarëve, me faktin se aktivizohen asociacionet përpërzihen shpesh me pyetjen retorike, sepse me ta fillon dhe -Sefë Kosharja, i pari i fisit, antinominë dhe variacionet e saj të tjera si “besa e vogël”përfundon konflikti. Format e këtilla të dialogëve dhe mono- hije t’paska maja e lisit!- Prof. dr. Besim REXHAJ ose asociacione të tjera. Pas leximit të dramës, pas anal-logëve në shumë këngë intensifikohen artistikisht nëpërmjet -Hije m’ka o djemt e mi, izës dhe përqëndrimit në situata dhe kategori të veçantagradacionit të natyrshëm. Format narrative e përshkruese kam lanë shpirtin për Shqipni! morale e historike të personalitetit të personazheve të kësajjanë kufizuar kryesisht në disa shprehje metaforike, të cilat LIDHJA SHQIPTARE E PRIZRENIT drame, lexuesit i bëhet e qartë se besa, si kult, është vlerënë shumë këngë shërbejnë si ekspozicion i shkurtër, që real- Shprehja metaforike dhe mesazhi estetik NË DRAMATUIRGJINË BASHKËKOHORE inherente, substanciale. Autori, duke e ndërtuar konceptin eizohet në vargjet e para, pas të cilave fillon dialogu. Qe disa SHQIPTARE – ASPEKTE TË TRAJTIMIT TË SAJ vlerës së besës mbi substratin universal, e çmitizon manipu-shembuj: Në këngët e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, përveç formës limin me të në një situatë historike, në një situatë në të cilën Mic Sokoli, sokol mali: së dialogut dhe të pyetjes retorike, ideja themelore, porosia Tre autorë dhe tri modele të perceptimit letrar e dramatik etja për pushtet dhe për privilegjet e tij synojnë, në kuptimin -Thujmi pashës, t’vraftë allahi! artistike dhe efektet estetike realizohen me anën e shpre- psikologjik të nocioneve, të sublimohen dhe të racionalizo- T’vraftë allahi frik’ e frik, hjes ekspresive dhe figuracionit karakteristik me përbërës të Krahas një numrit të autorëve të tjerë të letërsisë dramatike hen për përfitime individuale në lojën pushtetore në emër të Ki me m’njoft në Kaçanik... theksuar të lirizmit. Kështu, krahas metaforave, këtu gjejmë të shkruar pas Luftës së Dytë Botërore, të cilët trajtojnë Lid- interesave dhe të shenjtnisë së besës. dendur krahasimet, anaforat, epiforat, personifikimin, apos- hjen Shqiptarre të Prizrenit në dramat e tyre, janë tre autorë Drama Besa e madhe, si dramë historike, si dramë e cila Ali Pasha dul në shkallë, trofën, pyetjen retorike etj. Ndërkaq këngët shquhen edhe për që shquhen me një strukturë të veçantë të sensibilitetit a të ndërtohet mbi një situatë dhe personalitete historikisht të Ban kuven me bajraktarë: përdorimin e shpeshtë të gradacionit, i cili me ndihmën e ndjeshmërisë artistike, të përjetimit dhe të perceptimit origji- njohura, mbi një situatë që bart në vete tensionin dhe kon- -Ket Rugovë nuk muj m’e nalë, shprehjes së gjerë metaforike krijon mundësi që veprimet nal të realitetit historik të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit. Këta fliktin historik, megjithëse nuk ka arritur të projektojë ash- Krejt barotin ma ka marrë… e masave dhe të heronjve që dalin nga to të përjetësohen janë: Mirosh Markaj me dramën e tij Besa e madhe (1978), përsinë dhe tragjiken e situatës së tillë, ka arritur të krijojë një artisitikisht dhe në momentet e vdekjeve tragjike të veprojnë Ekrem Kryeziu me dramën Epoka para gjyqit (1978) dhe tablo të gjerë artistike të një situate historike dhe, po ashtu,Ose Mic Sokoli n’dy tagana: dhe të flasin në mënyrë madhështore, duke lënë porosi për Sylejman Krasniqi me dramën Besëlidhja Shqiptare (1978). ka arritur t’u bëjë jehonë zhvillimeve historike të asaj kohe -Udha e marë, m’i ka thanë nana, vazhdimin e luftës. Të tria këto drama janë të botuara në të njëjtin vit, në vitin në aktualitetin tonë përmes çmistifikimit dhe aktualizimit të Lufto, bir, ti për Shipni, Jehona e kësaj porosie me veçoritë e theksuara artistike e e përvjetorit të 100-të të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit dhe idesë së manipulimit me kultin e besës, si kategori morale, Mos i len turqit me hi; estetike, që i karakterizojnë këto këngë si krijime kulmore të që të tria, megjithëse tematikisht ndërtohen mbi realitetin etnopsikologjike, historike dhe universale, pas të cilave stre- N’koftë nevoja, vi me ty. artit tonë popullor, u manifestua si frymëzim i fuqishëm për historik të kësaj periudhe të lavdishme e tragjike të histo- hohen e fshihen e keqja dhe shëmtia morale, tradhtia dhe këngët dhe luftëtarët e mëvonshëm. Këshu fryma liridashëse risë sonë kombëtare, si faktografi e realitetit historik, mbi tragjikja e saj, që në vitet ’70 të shekullit të shkuar, që krahasEdhe ndërhyrjet e shkurtra poetike midis dialogëve, të cilat përshkon krejt krijimtarinë gojore të periudhës së Rilindjes personalitete e situata historike të njëjta a të ngjashme, mbi qëndrimit glorifikues ndaj historisë, aktualizonin e afirmoninkanë karakter sqarues, i karakterizon saktësia e shprehjes, sonë Kombëtare, madje edhe këngët e krijuara deri në kohën realitetin e situatave historike të Lidhjes Shqiptare të Prizre- edhe qëndrimin e vështrimin realist e kritik ndaj përvojaveprandaj krahas përgjigjeve shumë funksionale, krijojnë edhe tonë, që u kushtohen heronjve të UÇK-së nit, e trajtojnë realitetin historik të Lidhjes Shqiptare të Priz- historike, qëndrim ky që i duhet edhe fillimit të mijëvjeçarittablo të gjalla të situatave dhe të veprimeve të heronjve, renit dhe personalitetet e situatat e saj në mënyrë origjinale tonë.p.sh. dhe secili prej këtyre autorëve arrin të artikulojë aspekte e Ali Ibra n’vraç të zi, dimensione të veçanta e karakteristike, struktura mesazhore Drama historike si artikulim i tragjikes Po i shko’ gjaki për zingji. .. e botëkuptimore të veçanta, aktualiteti i të cilave nuk është dhe heroikes kombëtare tretur as sot e kësaj dite edhe në fillim të mijëvjeçarit tonë. Rexhë Avdija, zog i atit, Në të vërtetë, këto aspekte e dimensione, struktura mesa- Një nga dramat më popullore dhe më të realizuara në Krejt i kuq ka dalë pej gjakit... zhore dhe botëkuptimore e ideofilozofike përbëjnë tri forma kuadër të tipit të dramës historike, krahas dramës Besa e ose modele të perceptimit dramaturgjik të Lidhjes Shqiptare madhe të Mirosh Markajt, është drama historike BesëlidhjaOse Mic Sokoli n’xhemedan... të Prizrenit. shqiptare (1978) e Sulejman Krasniqit, autor i njohur i ro- P’e vnon dorën n’jatagan, maneve historike, i cili edhe në këtë dramë, krahas trajtimit Goca –flakë po qet me dham’… Në shenjë të çmistifikimit të kultit të besës të kësaj periudhe në prozën e tij, tematizon periudhën e dhe të artikulimit të qëndresës historike Lidhjes Shqiptare të Prizrenit.Në këto këngë theksohet në mënyrë të veçantë karakteri pa- Besëlidhja shqiptare, megjithëse një dramë e organizuartriotik i luftës së Lidhjes Shqiptare të Prizrenit dhe potenco- Mirosh Markaj, me dramën e tij historike Besa e madhe në më shumë njësi strukturale se zakonisht, tipi i dramëshen qëllimet e saj: Me ja dhanë hyqmin Shipnis ose Shah në (1978), artikulon observimet e tij historike, kombëtare e historike, megjithëse një tekst dramatik me një numër tëveti don me kanë / kurgja mretit mos me i dhanë, / as redifë, etike në kontekst të artikulimit të qëndrimit të tij kundruall madh personazhesh historike dhe të trilluara, megjithëseas nizamë. zhvillimeve historike të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit. Ky au- një dramë me situata të shumta artistike, si rezultat iDialogu poetik, përveç mundësisë për shprehjen e drejtpër- tor, në këtë kontekst, pos që projekton në qendër të dramës imagjinatës artistike, është artikuluar si dramë e ndërtuardrejtë të dinamizmit të situatave luftarake, të dëshirave, syni- Kullë shqiptare së tij situatën tragjike të copëtimit të trojeve shqiptare e të mbi parimet e poetikës tradicionale, si një dramë që trajton16 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 17
  • 10. artistikisht materialin historik e jetësor dhe, po ashtu, si temës së përçarjes, të mbjellë e të ushqyer nga armiqtë me tone dhe frymë heroike, është qëndrimi i theksuar kritik Në vend të përfundimitnjë dramë me lirinë e invencionin e imagjinatës krijuese të e qenies shqiptare; të temës së vëllavrasjes e të pajtimit i personazheve shqiptare të kësaj drame, i artikuluar nëautorit, duke ngritur dramën historike mbi nivelin e kroni- dhe në këtë kontekst të shfrytëzimit të mekanizmave mor- situata të ndryshme të dialogut, kundrejt tipareve negative Siç mund të shihet edhe nga vëzhgimet tona, Lidhja Shq-kës historike. bidë nga armiqtë me kurthet e inskenuara për rindezje të vet shqiptarëve, përqendrimi i interesimit në veset dhe iptare e Prizrenit është burim frymëzimi për dramaturgëtKrahas Abdyl Frashërit, Ymer Prizrenit, Sulë Vokshit, Haxhi të vëllavrasjes; të temës së pushtetit e të privilegjeve të në dobësitë e vetë shqiptarëve në një periudhë të tillë të tanë, të cilët e projektojnë atë në veprat e tyre dramatikeZekës e Mic Sokolit, që si personazhe janë portretizuar me ofruara nga i dërguari i padishahut, si grackë e korruptim zhvillimeve historike, si dhe përpjekja e autorit që pozicio- prej një perspektive origjinale. Po ashtu, secili prej këtyrevija paksa më të thelluara, një personazh tjetër i rëndë- moral e shpirtëror, dhe me reagimet e ndryshme kundruall nin e këtillë historik ta intonojë me një gjuhë dhe prej një autorëve arrin të nxjerrë e të artikulojë mesazhe të veçantasishëm është ai i Abdullah pashë Drenit, i cili, ndryshe nga përpjekjeve të këtilla për korruptim të prijësve shqiptarë; pozicioni të meditimit filozofik lidhur me fatin dhe historinë nga realiteti heroik dhe tragjik i Lidhjes Shqiptare të Prizre-paraqitja që i bënë Mirosh Markaj në dramën e tij Besa e me inkuadrimin e temës së tradhtisë dhe të një qëndrimi e shqiptarëve. Po ashtu, një karakteristikë tjetër e veçantë nit, aktualiteti i të cilave vazhdon të qëndrojë edhe në fillimmadhe, është projektuar si një personalitet i çliruar pothu- specifik kundrejt aktit të tradhtisë të ushqyer nga Porta e e dramës Epoka para gjyqit, e realizuar edhe në nivel ske- të mijëvjeçarit tonë, me gjasë derisa çështja shqiptare tëajse plotësisht nga skrupullat morale e kombëtare, si një Lartë; me inkuadrimin e temës së tragjedisë së shpërn- nash ose tablosh të plota, është përqendrimi i reflektorit zgjidhet si çështje kombëtare.karrierist, një njeri i etur për pushtet e për privilegjet e tij, guljeve e të refugjatëve nga trojet e tyre dhe të pushtimit artistik në aktorët ose përfaqësuesit e Fuqive të Mëdhasi një njeri sedërmadh e egoist, tipare këto që me një di- e të shkëputjes së trojeve shqiptare nga trungu kombëtar; europiane, të cilët, megjihëse nuk gjenden në situata tënakëri të llojit të vet ia ndezin e kultivojnë armiqtë. Ç’është me inkuadrimin dhe shqiptimin e vetëdijes kombëtare si veprimit dhe të dialogut dramatik me personazhet shq-e vërteta, qoftë në kontekst të vërtetësisë së situatës dhe vetëdije dhe vizion të tërësinë kombëtare të vënë kundru- iptare, artikulojnë komplotin e përgatitur historik kundërtë fakteve historike të kohës, qoftë në kontekst kraha- all vetëdijes dhe vizionit partikular, të shqiptuara me një shqiptarëve, aleancën me fuqitë aziatike, lojërat morbidesimtar me Besën e madhe, që e koncentron veprimin në gjuhë artistike, me situata, me personazhe e me frymë politike, strategjike e diplomatike të programuara kundërnivel mbizotërues në Abdullah Drenin e fatin e tij, qoftë dramatike, Besëlidhja shqiptare ruan edhe sot e kësaj dite qenies shqiptare. Perspektiva e këtillë e vrojtimit artistik,në kontekst të veçantisë artistike të trajtimit dramatik të aktualitetin e saj, për shkak të realitetit bashkëkohor të që në kuadër të tipit të dramës historike, me vëllimin dhepersonalitetit të kësaj figure historike paradoksale, me të situatës kombëtare të shqiptarëve edhe në fillim të mi- përmasat e përqendrimit artistik, është një këndvështrimcilën përfundon drama Besëlidhja shqiptare, do theksuar jëvjeçarit të tretë, si me strukturën tematike e motivore, origjinal i artikuluar në situatat dramatike të tablove të plotase Sulejman Krasniqi shquhet me qasjen origjinale. Derisa ashtu edhe me strukturën ideofilozofike, si me strukturën të konsujve të fuqive kryesore europiane, është realizuarMirosh Markaj aktualizon me Abdulla Drenin kategori e apelative, ashtu edhe me atë të mesazhit artistik, që i bëj- në funksion të ndërtimit të tablosë artistike, që artikulonçështje morale, dilema dhe paradokse etnopsikologjike të në jehonë artistike dhe korrespondojnë me situatën dhe pozicionin tragjik të shqiptarëve në kohën kur ata ndodhensituatës së kësaj figure dhe të njerëzve që pozicionohen pozitën e popullit shqiptar në kohën tonë. midis kudhrës e çekanit, midis Scilës e Haridbës dhe lo-krah me të, si rezultat i manipulimit me kultin e besës në jërave të shumëfishta e koalicioneve të botës aziatike dhenjë situatë moralisht ambiguitive, autori Sulejman Krasniqi Mbizotërimi i tragjikes historike nga heroikja europiane.që nga fillimi i ndërtimit të këtij personazhi e deri në fundin Janë tre tipa situatash dramatike në të cilat paraqitene tij tragjik e të turpshëm krijon një imazh të ri, një pamje Periudha e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit trajtohet edhe nga kryepersonazhet e dramës Epoka para gjyqit, përmes tëqë paraqet portretin e tij kryesisht të pikturuar me ngjyra dramaturgu e regjisori Ekrem Kryeziu në dramën e tij të cilave ndërtohen tiparet e portreteve të tyre: situata e gjyqite tone të errëta. Po ashtu, derisa në versionin e Besës së njohur Epoka para gjyqit. Derisa Besa e madhe e Mirosh perandorak, në të cilin gjykohen Abdyl Frashëri e Sylej-madhe të Markajt shohim rezultatin e manipulimit me kul- Markajt dhe Besëlidhja shqiptare e Sulejman Krasniqit në man Vokshi; situata e burgut ose e qelisë dhe e projek-tin e besës dhe viktimat e këtij manipulimi, te Besëlidhja fokus të tematikës dhe të trajtimit të tyre artistik kanë vitin tuar si reminishencë në tablonë ose në skenën e gjashtë tëshqiptare shohim zhvillime të tjera historike e dramatike, vendimtar të formimit të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, vi- dramës, situata e Mbledhjes së Lidhjes, siç e shënon au-që janë projektuar në funksion të artikulimit të idesë, me tin 1878, Ekrem Kryeziu në dramën e tij Epoka para gjyqit tori, situatë kjo, megjithëse thyen logjikën e ndërtimit dhegjithë respektin suprem ndaj kultit të besës si kategori mo- trajton pasojat e vendimeve tragjike për shqiptarët të Kon- të intensifikimit të iluzionit artistik të realitetit, është inkua-rale e etnopsikogjike të shenjtë, përkufizimi i qartë i situ- gresit të Berlinit dhe përpjekjet e pandalshme të popullit e druar në një moment adekuat të zhvillimit kompozicional tëatave morale e historike nuk prodhon konfuzion e manipu- të personaliteteve historike të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit dramës dhe nuk përjetohet si një ndërhyrje e jashtme, arti-lim, por motivim për veprim të drejtë, siç ndodh me Xhemë në mbrojtje të interesave të atdheut, të çlirimit dhe të pa- ficiale dramatike. Në të tri këto situata, bota e personazheveBungun e trimat e fisit të tij, të cilët kuptojnë dredhinë dhe varësimit të tij. dhe manifestimi i tyre realizohen në rrafsh të shfaqjes, tëtradhtinë e Abdullah pashë Drenit dhe nuk manipulohen e Derisa dy dramat e sipërpërmendura trajtojnë e artikulojnë, konkretizimit e të zhvillimit të idesë së qëndresës individ-viktimizohen si Shaqir e Bajram Aga në Besën e madhe të në finalen e tyre, një frymë triumfale të ngjizur në idenë e uale e kolektive, të qëndrimit të palëkundur vertikal paraMirosh Markajt. qëndresës historike, drama Epoka para gjyqit përfundon shqiptimit e ekzekutimit të dënimit dhe të gatishmërisë përDrama Besëlidhja e madhe, edhe për shkak të temës e me tone të përziera të tragjkikes dhe të heroizmit, në thelb, flijim në emër të atdheut e të së ardhmes së tij. Me gjasë,ideve mbi të cilat ndërtohet, edhe për shkak të figurave e me fundin tragjik të dy kryepersonazheve të saj, të Abdyl situatat e këtilla e të ngjashme, posaçërisht qëndrimi itë personaliteteve historike që i tematizon, edhe për shkak Frashërit e të Sylejman Vokshit, i pari i dënuar me burgim paluhatur vetikal i kryepersonazheve të saj në një situatë tëtë qasjes që i bën temës e situatave historike, është nga të përjetshëm nga Porta e Lartë, kurse i dyti me dënim me skajshme ekzistenciale, bëjnë që kjo dramë tragjike si medramat e pakta që krijon bindshëm tablo e vizion të tërë- vdekje. Me gjithë përfundimin e këtillë tragjik dhe njëkohë- situatën historike, ashtu edhe me fatin e kryepersonazhevesisë kombëtare, që krijon imazhin e shqiptarëve si komb sisht heroik të këtyre dy personaliteteve historike, akordet të saj, të tingëllojë para së gjithash si një dramë historike,dhe si tërësi e veprimit dhe e shqetësimit historik kom- finale të kësaj drame, e cila ka mundur të intonohet në si një dramë e qëndresës heroike, në të cilën heroikja dhebëtar, të shqiptuar në nivel të programit kombëtar të Lid- kuptimin klasik të fjalës si tragjedi, artikulojnë një frymë, artikulimi i saj, herë pas herë, me tone patetike, ia ka zënëhjes Shqiptare të Prizrenit, të cilin artistikisht, bindshëm që më parë se sa tragjike, tingëllon si një dramë heroike, frymën dimensionit tragjik të kësaj qëndrese. Megjithëkëtë,e spontanisht e konkretizon tipi i ligjërimit të Abdyl Fra- si një dramë me akorde epike të një qëndrese historike, e kjo dramë që ka bërë një jetë intensive jo vetëm si tekstshërit, qoftë në mbledhjen historike të Lidhjes, qoftë në cila vë në hije dimensionin tragjik si të personaliteteve të dramatik, por edhe si shfaqje teatrore, qoftë në Tiranë,situatat e tjera dramatike të ballafaqimit me Mehmet Ali kryepersonazheve të saj, ashtu edhe të situatës historike, qoftë si dramë e ekranizuar televizive edhe në Prishtinë,pashë Maxharin ose në situata të tjera të trazimit kolektiv në të cilën gjenden këto personalitete. edhe sot e kësaj dite nuk humb aktualitetin e saj jo vetëmtë udhëheqësve shpirtërorë të shqiptarëve. Me inkuadri- Një karakteristikë tjetër e dramës Epoka para gjyqit, që in- politik e historik, po edhe artistik e ideofilozofik.min, në kuadër të fushës së boshtit tematik e motivor, të tonon tragjiken e personaliteteve dhe të situatës historike Sahat-kulla, Prizren18 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 19
  • 11. situate tipike njerëzore, i cili ka funksion argumentimi e arsy- dimiat turke, dhe këmbët tepër të mëdha, duart tepër të mëdha të historisë dhe, rrjedhimisht, edhe idenë e lirisë si një mosqe- etimi për dilemat, ankthet ekzistenciale, shoqërore e historike të për një grua që rri në qoshe me shenja të dukshme zie!5 ; dhe nie, si entitet të veçantë të vetëdijes iluzore, siç aludohet në ro- një intelektuali luftëtar të lirisë, por që i ka rënë fati të vazhdojë përveç kësaj duket që e kishte lyer fytyrën me lloj-lloj bojërash manin e Zejnullah Rrahmanit, ashtu siç është në kundërshtim të jetojë në kushtet e mosrealizimit të vlerës jetësore – idealit e vajrash që në këto anë përdoren për ta zbukuruar fytyrën.6 edhe me konceptin romantik e folklorizues të variantit socrealist, të lirisë dhe në rrethanat postrevolucionare të tkurrjes morale (fq. 43) që e hasim të materializuar në romanet e Ferhat Cakës dhe të kolektive. Ndërkaq, duke u udhëhequr prej vizonit cinik e nihil- Në qoftë se në tri romanet e para historia do të diktohet prej Sulejman Krasniqit. ist, Zejnullah Rrahmani në romanin Romani për Kosovën, peri- njeriut, si qenie për vete, në romanin e Zejnullah Rrahmanit his- Konceptet për historinë, si përcaktuese të përmbajtjeve të udhën e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit do ta përdorë si sistem toria si qenie në vetvete, me qëllim të realizimit të vetes, do t’i vizioneve letrare të këtyre shkrimtareve, gjithashtu do të jenë të motivacionit, d.m.th. si kategori strukturore kompozicionale, diktojë veprimet e njeriut. Në të dy rastet vizioni për qeniesimin e përcaktuese të marrëdhënieve të përbërësve të poetikave, në me anë të së cilës ky autor do të përpiqet që, me mjete të pakta qenies sonë në histori materializohet duke ia dhënë njeriut rolin bazë të të cilave këta shkrimtarë do t’i materializojnë ato vizione artistike, të krijojë lidhjen koherente ndërmjet pikave kulmore e subjektit, ndërkaq historisë rolin e objektit (siç ndodh në ro- në veprat e tyre. Kështu, për shkak se rrëfyesi i gjithëdijshëm në të ngjarjeve historike dhe në këtë mënyrë të krijojë idenë për manet e Sulejman Krasniqit dhe në romanin e Ferhat Cakës) në romanet e Ferhat Cakës dhe Sulejman Krasniqit do të përfshijë pamjen shpërfytyruese të qenies dhe ekzistencës së popullit rastin e parë, dhe e kundërta: vizioni i qeniesimit të qenies sonë vite të tëra para themelimit apo edhe fazën më aktive të LidhjesMr. Arben HOXHA tonë në histori. në histori materializohet nëpërmjet njeriut si objekt dhe historisë Shqiptare të Prizrenit dhe njëkohësisht ngjarjet e personazhet Mund të thuhet se mënyra dhe niveli i cilësisë artistike të tra- si subjekt (siç ndodh në romanin e Zejnullah Rrahmanit), në në ato ngjarje do t’i paraqesë sikur të kenë ndodhur në skenë,LIDHJA SHQIPTARE E PRIZRENIT NË VIZIONIN jtimit të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, si objekt artistik, do të rastin e dytë. të cilën ne e shohim drejtpërdrejt (ky fenomen është më i pra- përcaktohen prej konceptit botëkuptimor që këta shkrimtarë nishëm në romanin e Ferhat Cakës), raporti i rrëfyesit me botënLETRAR ROMANOR do të kenë për historinë. Për-mbajtja e konceptit të historisë do Vizioni tragjik e paraqitur në këto romane do të konstituohet në bazë të tipit të bëhet ashtu parim orientues i idesë artistike, në bazë të së të vizionit panoramik dhe vizionit skenik (Laboku). Në kahe tëHyrje cilës këta shkrimtarët do ta konceptojnë dhe organizojnë ob- E kundërta ndodh në romanin e Sefedin Fetiut. Këto dy mo- kundërt me këtë prirje, në romanin e Sefedin Fetiut raporti i rrë- jektin artistik dhe lëndën që përmban ai; do t’i bashkërendisin duese të qeniesimit, Sefedin Fetiu në vizionin e tij letrar nuk do fyesit me botën e paraqitur realizohet prej vizionit subjektiv tëDuke marrë parasysh korpusin e prodhimit tonë letrar, nuk personazhet, ngjarjet, të ndodhurat, veprimet si dhe meditimet t’i konceptojë si entitete të ndara, por në raportin e tyre dialek- personazhit-narrator dhe të narratorit-personazh.mund të themi se Lidhja Shqiptare e Prizrenit – si objekt arti – e personazheve për ngjarje dhe probleme ekzistenciale në kon- tik. Ferid Seferi, protagonist në romanin Në humbëtirat e kohësnuk e ka provokuar vetëdijen krijuese të romancierëve tanë. Si tekste të ndryshme kohore. do të modelohet sipas vi-zionit tragjik, pikërisht se elementet e Në vend të përfundimitngjarje historike me rëndësi për konstituimin e shtetit kombëtar kuptimit të këtij vizoni, historia dhe njeriu, në botëkuptimin e tijshqiptar, Lidhja Shqiptare e Prizrenit,pikërisht për shkak të mo- si personazh narrator jepen në raportin e tyre të ndërvarësisë. Sa kanë arritur shkrimtarët tanë që Lidhjes Shqiptare të Prizrenit,spërmbushjes së misionit të krijimit të shtetit kombëtar shqip- Tri koncepte për historinë Prandaj nuk është e çuditshme se pse Ferid Seferi, si protago- si objekt artistik, në romanin tonë t’i japin kuptim universal?tar, për shkrimtarë të ndryshëm, të profileve dhe vokacioneve të nist i romanit, duke jetuar në botën e pamundësisë së realizimit Sa ata kanë arritur që nëpërmjet kësaj teme të na japin tipandryshme, do të bëhet objekt i arsyetimit të jehonës që ata do t’i Koncepti për historinë, si parim botëkuptimor dhe si parim i të vlerave të tij njerëzore e kombëtare, si rrjedhojë e goditjes universalë të personazheve që inkorporohen në ngjarje dhe tëbëjnë në veprat e tyre idesë së lirisë dhe të bashkimit kombëtar, idesë artistike, duke qenë se do të përcaktojë raportin e histo- që do të marrë revolucioni i Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, për ndodhura tipike?në rastin e parë, apo edhe objekt i shprehjes cinike ndaj për- risë si qenie në vetvete (si mundësi objektive), dhe njeriut si qe- asnjë moment nuk do të mjaftohet që vlerën e lirisë ta real- Duke pasur për pikënisje botëkuptimore modelin himnizuespjekjeve historike të popullit për liri, në rastin e dytë. nie për vete (si mundësi subjektive), ai ashtu përcaktueshëm do izojë përmes konte-mpla¬cionesh e meditimesh pa objekt e folklorik, shkrimtarët tanë, që në romanet e tyre për temë do taVarësisht se si do të objektivizohet raporti ndërmjet idesë po- t’i diktojë trajtat e objektivizmit të vizioneve që këta shkrimtarët pa cak veprimi, tipike kjo për sjelljen e një personazhi që vepron shfrytëzojnë Lidhjen Shqiptare të Prizrenit, mund të thuhet seetike të subjekteve krijuese me Lidhjen Shqiptare të Prizrenit, si do të kenë për moduset e qeniesimit të njeriut tonë në histori. i diktuar prej vizionit romantik, por nëpërmjet angazhimit për nuk kanë arritur të na krijojnë personazhe tipike, ashtu siç neobjekt arti, në romanin tonë do të përcaktohen modalitetet dhe Në romani e Ferhat Cakajt dhe në dy romanet e Sulejman Kras- kapër¬cimin dhe ndryshimin e situatës konkrete shoqërore e sot e njohim, bie fjala, Napoleonin apo Kutuzovin e Tolstoit tënivelet e materializimit artistik të vizioneve letrare për këtë ngjar- niqit historia konceptohet si realitet empirik objektiv joveprues, e historike në të cilën ai do të ndodhet. trajtuar në romanin e tij Lufta dhe paqja.je me ndikim përcaktues në jetën e kombit shqiptar, dje dhe sot. cila, sikur instrument, i jepet njeriut, si qenie për vete, për të ve- Koncepti i raportit të ndërvarësisë të këtyre dy moduseve, i cili Duhet theksuar se përpjekje e çmuar për krijimin e tipave uni- pruar në të me qëllim që ta realizojë vetveten. Në këtë rast, këta do ta konstituojë vizionin tragjik, do të ndikojë që ideja e lirisë versalë dhe ngjarjeve tipike prej realitetit të periudhës së LidhjesTri vizionet letrare autorë përmbajtjen ide-aliste-objektive të konceptit teokratik për në veprën e Sefedin Fetiut të marrë përmbajtje dhe kuptim his- shqiptare të Prizrenit është ajo e Sefedin Fetiut, e materializuar historinë do ta zëvendësojnë me përmbajtje materialiste revolu- torik, shoqëror e etik. Prandaj, Ferid Seferi na del si personazh, në romanin e tij Në humbëtirat e kohës .Prej trajtave të botëperceptimit dhe të botëpërjetimit që do të cionare, me ç’rast koncepti teokratik kthehet me kokë poshtë: me prirje për kontemplacion, por edhe me gatishmërinë për të Si përfundim mund të themi se ashtu sikur që trajtimi i temëskenë subjektet krijuese ndaj Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, si ep- nuk është bota hyjnore që e përcakton rrjedhën e ngjarjeve dhe vepruar si njeri i aksionit, të meditojë për probleme metafizike, së Lidhjes Shqipare të Prizrenit në frymën romantike- himnizu-okë historike dhe si temë letrare romanore, mund të veçohen realitetin e botës tokësore, por e kundërta. Dhe, për rrje-dhojë por edhe të angazhohet me veprime konkrete me penë e dije për ese i bën dëm, në radhë të parë, vlerës historike e praktike tëtri modele raportesh të të thënit me thënien: modeli himnizues, është e kuptueshme që këto romane të përshkohen prej patosi ngritjen e vetëdijes kombëtare, i gatshëm të përballet me hiçin synimeve aktuale edhe sot e kësaj dite të Lidhjes Shqiptare tëmodeli tragjik dhe ai nihilist e cinik. Të tri modelet e raporteve romantik e folklorik për të kaluarën tonë (bie fjala, në romanin dhe vetëdijen për hiçin, por edhe me qenien dhe vetëdijen për Prizrenit, trajtimi i kësaj lufte sipas modelit kulturor cinik të tra-ndërmjet të të thënit me thënien, në të vërtetë do të jenë shpre- Mic Sokoli shpata e Mic Sokolit me një të goditur i ndan trupat qenien. Ja një shembull: jtës nihiliste, i cili jo vetëm duke minimizuar dhe përçmuar, porhje e tri vizioneve të ndryshme mbizotëruese që romansierët e armiqve më dysh); në këto romane ngjarjet vijnë njëra pas Tha se lufta nuk bëhet me vetëm me kalem e me libër, por duhet edhe duke mohuar përpjekjet historike për liri dhe dinjitet, ështëtanë do të kenë për të kaluarën, të tashmen dhe të ardhmen tjetrës, të cilave u para-prijnë veprimet e heronjve dhe persona- tundur edhe kjo milkuke, dhe vuri dorën në kobure. Kjo dorë do qëndrim antihistorik dhe antiqytetërues.tonë si komb: vizionit romantik, vizionit tragjik dhe të vizionit zheve, vullneti i të cilëve nuk njeh pengesa. të shndërrohet në grimca dheu, shpërtheu befas prej dikah njëcinik e nihilist. E kundërta ndodh në romanin e Zejnullah Rrahmanit: historia ____________ mendim i përdhunshëm, por e hetova se ky mendim nuk ishteFerhat Cakaj, në romanin Zemërimi1 dhe Sulejman Krasniqi konceptohet si një fuqi metafizike, e cila fatin e popujve dhe të 1. Ferhat Caka, Zemërimi, Naim Frashëri, Tiranë, 1979. me vend, ishte mani e imja, obsesion imi, ishte i zbehtë karshinë dy romanet e tij Mic Sokoli2 dhe Qielli i përflakur3, Lidhjen heronjve të tyre e përdor si lojë për përmbushjen e fantazisë së 2. Sulejman Krasniqi, Mic Sokoli, Naim Frashëri, Tiranë, 1979. fjalëve të sigurta dhe fuqisë që ngriteshin para meje.7Shqiptare të Prizrenit, si objekt arti që vjen nga sfera e realitetit saj. Ja se si e vë në përqeshje dhe tallje historia (alias Zejnullah 3. Sulejman Krasniqi, Qielli i përflakur, Naim Frashëri, Tiranë, 1974. Koncepti i Sefedin Fetiut për historinë, si pikë orientuese e ma-të historisë sonë, do ta materializojnë sipas vizionit romantik - Rrahmani) përfundimin e “lojës” me “lodrën e vet”, heroin e 4. Sefedin Fetiu, Në humbëtirat e kohës, Rilindja, Prishtinë, 1980. terializimit të vizionit të tij letrar për Lidhjen Shqiptare të Prizre- 5. Zejnullah Rrahmani: Romani për Kosovën, Faik Konica, Prishtinë,himnizues. Lidhjes Shqiptare të Prizrenit – Sylejman Vokshin: nit, si objekt arti, siç shihet, është në kahe të kundërt dhe në 2000, f. 42.Sefedin Fetiu në romanin e tij Në humbëtirat e kohës4, i ud- ...mirëpo e gjetëm (S. Vokshin – A.H.) në odë grash, veshur kundërshtim me konceptin estetizant, i cili duke e konceptuar 6. Po aty, f. 43.hëhequr prej vizonit tragjik për botën, Lidhjen e Prizrenit, si ob- si një grua arnauto-shqiptaro-turkeshë! Një grua që i ka hequr mbizotërimin e historisë si qenie në vetvete, me tiparet e veta të 7. Sefedin Fetiu, Në humbëtirat e kohës, Rilindja, Prishtinë, 1980,jekt arti, do ta materializojë në trajtë motivi, si përfaqësim i një stolitë, qostekët, vathët, unazat, teslimët e krahut etj. etj.,....me përhershme dhe të pandryshueshme, njeriun e sheh si viktimë f. 81.20 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 21
  • 12. Historiografi letrare Drini poetik me historinë, të historiografisë letrare me historinë, të historianit të Zgjatën duart, vunë gurë, sotëm me trashëgiminë letrare, të raportit midis kuptimit historik Shtruan dhembjet që nuk thuhen, dhe evolucionit të strukturave formale të letërsisë etj. Siç do të shi- gjer mbi lumë u bënë urë het, në 16 kapituj janë bërë përpjekje për të diskutuar, ose më mirë të kalojnë ata që duhen. për të ngacmuar vëmendjen e hartuesve të ‘Historisë së letërsisë’, në çështjet teorike të historishkrimit mbi letërsinë”, thekson Dado. Ish një vajzë e ish një djalë… “Në historinë e zhvillimit të shkencave ka momente kthesash të rëndësishme. Mund të themi se ky moment nuk është realizuar akoma në historiografinë tonë letrare, me vepra madhore. Me gjithë kontributet e vlefshme të disa studiuesve e kritikëve, të cilët gjatë viteve të fundit kanë sjellë vizione të reja në interpretimin e letërsisë, për mendimin tonë jemi akoma në fazën e spontanitetit”, thekson studiuesja. Dado i mëshon një pune parapërgatitore tëAkad. Floresha Dado historianit të letërsisë, si edhe bashkëveprimit të gjerë të studi- Koçi PETRITI Sazan GOLIKU /Pandeli Koçi/ uesve të rinj që sot mund të mbartin edhe përvoja europiane meSI TË SHKRUHET HISTORIA E LETËRSISË? përvojën e studiuesve të vjetër, ndonëse një pjesë ka vuajtur nën presione dhe kufizime ideore. BALADA E URËS PROMETEUPse u shkrua ky libër juaj (Sfida teorike të historiografisë le-trare, “Bota shqiptare”, Tiranë, 2009)? “Sepse nga shkrimet e Gjeografia e letërsisë shqipe Ish një vajzë e ish një djalë, Pasi kaloi skëterrën e mbitokës e tëbotuara, nga debatet jo të pakta që janë zhvilluar gjatë 15 vjetëve vajza e donte e djali e donte, nëntokëstë fundit, u bë e qartë se krahas dëshirës së mirë për të nxitur Sipas Dados, “Historia e letërsisë shqiptare” duhet të realizohet si një po Shkumbini i madh me valë pasi përbuzi e mohoi thesaret e tokëshartimin e një vepre themelore mbi zhvillimin historik të letërsisë, u ndërmarrje institucionale, përmes aktivizimit të forcave më të kualifi- i kish ndarë e turfullonte. e të qiellitshfaq edhe një lloj amatorizmi në gjykimin e problemeve të histo- kuara nga Shqipëria, Kosova dhe studiuesit arbëreshë. Sigurisht kjo Abdullah KONUSHEVCI pasi shpërtheu zinxhirët e fatit tëriografisë sonë letrare. Sepse, prirja (e drejtë) për të kritikuar tekste nuk përjashton iniciativat e studiuesve të veçantë (siç ka ndodhur Dhe thërrisnin: Oo, të dua! parathënëdhe studime historiko-letrare, të gjysmës së dytë të shekullit të tashmë me Rexhep Qosen, Sabri Hamitin, Ali Xhikun, Robert Elsie- Po kjo klithmë e lashtë fjalësh NË KËTË BOTË TË PISTË SPIUNËSH me zjarrin rrëmbyer Zeusit të madhkaluar, shpesh humbi ekuilibrin, duke u kthyer në një agresivitet, në) që të ndërmarrin hartime individuale. Por, kur është fjala për një u dëgjohej: Joo, s’të dua! rrufehedhëspo aq politik sa edhe praktikat e mëparshme për t’u larguar, kësh- vepër monumentale, që përfaqëson një komponent të rëndësishëm nëpër thashetheme valësh. Dhe një ditë do të mësosh Prometeutu, nga problematika e vërtetë shkencore. Sepse ka disa studiues të kulturës kombëtare, siç është letërsia, angazhimi duhet të jetë më Se diellin spiunët ta mbuluan qëndroiseriozë, historianë të mirëfilltë në Shqipëri, Kosovë dhe arbëreshë kolektiv. Vepra ime synon të theksojë se rishkrimi i ‘Historisë së letër- E humbisnin të dy shpresën Me mantelet e tyre të zeza kryelarttë Italisë, që kanë dhënë kontribute të vyera në studime historike, sisë shqiptare’, nuk është thjesht dëshirë, por punë e specialistëve e shpresonin prapë më tepër, para njerëzvepor që punimet, ose veprat e tyre, në atmosferën e paorganizuar të letërsisë, e atyre që kanë veç pasionit dhe intuitës interpretuese, siç humbet dhe dita vesën Dhe një ditë do të mësosh e vetes.të shkencës së sotme, mbeten të veçuara, për të mos thënë të formimin e domosdoshëm shkencor, për të kuptuar se studimi his- dhe e gjen mëngjesin tjetër. Se frymën spiunët ta morënpaintegruara në fondin e shkencës së letërsisë. torik i një letërsie dallon rrënjësisht nga interpretimi eseistik, apo nga Me dorëzat e tyre të zeza Zjarri mitikSepse përvoja ime shumëvjeçare në fushën e ‘teorisë së letër- natyra e një shkrimi kritik, ku aspekti subjektiv është më i theksuar”. Oo, të dua,- nisej fjala, iu shndërrua në monedhë të artë qësisë’, më kishte zbuluar, me kohë, boshllëkun dramatik të formimit Sipas akademikes, “Historia e letërsisë shqiptare” mund të shk- Joo s’të dua, - mbërrinte zallit. Dhe një ditë do të mësosh rrezatonteshkencor, të shumë diskutuesve e shkruesve të sotëm mbi prob- ruhet duke e parë letërsinë tonë si një skemë të madhe vlerash es- Vajza thosh: Më piftë vala! Se ditët spiunët t’i nxinë si Dielli.lemet e studimit letrar. Kisha kuptuar se ‘teoria e letërsisë’ është tetike të ndryshueshme; dhe çdo skemë vlerash e veçantë duhet Të përpiftë! – i bëhej djalit. Me brushën e tyre të zezëbaza themelore që formon historianin e letërsisë dhe hap shtigjet abstraktuar dhe nxjerrë nga vetë procesi historik. “‘Historia e letër- E kush e meriton më tepër se unë! –e trajtimeve të vërteta shkencore, duke garantuar zgjidhje e rezul- sisë shqiptare’ për mendimin tonë, duhet të kapërcejë kompleksin Bot me buzë, bot me duar, Dhe një ditë do të mësosh thirri sa u trand tokë e dettate serioze”, shprehet Dado. Por, sipas saj, rishkrimi i historisë së e deritanishëm, për të mos u marrë me letërsinë bashkëkohore, Anës dallgëve ndërkryer, Se spiunët janë shumë të zez i pavdekshmi Prometeletërsisë nuk mund të bëhet apriori. Për studiuesen, çështja nuk nga viti 1945 e deri në fund të shekullit XX (e quajtur ‘realizmi herë për jetë dashuruar, Janë shumë më të zez se peshkve dhe e futi monedhënshtrohet se cilët autorë do të hiqen apo do të shtohen, se sa vlera socialist’). Ajo nuk mund të stopojë në ato kufij që ka ardhur në herë për vdekje të zhgënjyer. në honin pa fund të xhepit të vet.apo pavlera do të vihen në diskutim. tekstet e fundit. Është ndrojtja për të hyrë në një periudhë me prob- Dhe një ditë do të mësosh lematikë specifike, apo është paaftësia për të qenë objektivë, të Hidhnin fjalën ta klonin, Një ditë pak para se të vdesëshMetodologjia e historiografisë letrare guximshëm për të bërë gjykime jo politike? shprishej porsi plisi i kumit, Se nuk ia vlente të jetohej Letërsia bashkëkohore ekziston, ajo është tani e gatshme për t’u hidhnin gurin të qëllonin, Në këtë botë të pistë spiunësh.“Së pari ka disa probleme teorike që duhet të zgjidhen mes studi- gjykuar nga studiuesit. binte mu në mes të lumit.uesve”, thekson Dado, duke dashur që më së pari të sqarohen Një tjetër sfidë që do t’i takojë kësaj ndërmarrjeje të mëvonshme,edhe raportet mes vetë teoricienëve të letërsisë, historianit të letër- sipas Dados, duhet të jetë zgjidhja përfundimtare dhe me kritere Një çast lumi s’ish më lumësisë dhe kritikëve. Sipas saj, teoria e letërsisë, ndonëse e zbatuar shkencore e problemit të gjeografisë së përfshirjes së letërsisë mes dy maleve të mallitvonë në sistemin shqiptar, duhet të jetë parakusht për të kuptuar shqiptare, jo vetëm të shkrimtarëve të Kosovës, të arbëreshëve të dhe u bind e ra në gjumësistemin letrar. “Nuk mund të bëhet kthesë në studimet tona letrare, Italisë, por të gjithë diasporës shqiptare. “Ekuilibri midis aspektit etnik dhe atij estetik, në këtë rast është tepër delikat dhe kërkon dhe u hap e fjeti zallit.pa hyrë në thellësitë e korpusit teorik, që orienton studiuesin drejtnjohjes së specifikës së sistemit letrar dhe drejt zotërimit të sistemit një kriter të përcaktuar mirë”. Të tilla parashtrime teorike dhe argu-të studimit letrar. Në vazhdë të këtij konstatimi, kisha kuptuar se mentimet e tyre janë trajtuar gjerësisht në 16 kapituj të librit, të cilët Rendi vajza e rendi djali,nuk mund të realizohet me sukses rishkrimi i ‘Historisë së letërsisë kërkojnë të tërheqin vëmendjen në një periudhë kur rishikimi i vler- sa u ngrit një erë e marrë,shqiptare’, jashtë diskutimit dhe zgjidhjes së një varg çështjeve të ave dhe rishkrimi janë kthyer në çështje mjaft të diskutueshme. që rrëzoi shkëmbinj nga malikarakterit metodologjik, si çështjet e kritereve të hartimit, të peri- e një breshër që s’ish parë.odizimit, të metodave të studimit, të kuptimit, të raportit të letërsisë (Nga gazeta Shqip)22 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 23
  • 13. Muhamed KËRVESHI Izet DURAKU Zeqir GËRVALLA Arif BOZAXHI Adem ZEJNULLAHU Shqipe HASANIPISHA NË MAJË SHKËMBI MALET JANË GJITHKUND ME SYTË E POEZISË ÇMENDIA E DIELLIT E HUMBURA DASMA NË KUFI fragmentNjë pishë … Edhe kur gjumi të lodh Gjinjtë e saj Më thanë se kam lindur Po të vë në shpirtin magjikJeton Malet janë gjithkund, para dhe mbas herë pas herë, o Shpirt Vend Në ditën e martë Mur i lashtë me gurë fateshRritet verikalisht meje, e do të m’i mbyllësh këta sy… Ku u çmend dielli. Kur shtrigat bëheshin nuse. Ti që zgjon daullet e krushqve të miNë majë shkëmbi Të hutuem prej dritës, ditën ngjajnë Në një mijë këngë lirike stinëve të Jo. Nuk dorëzohem para tij…-bën jetë të egër Kaq të pavëmendshëm, Unë mbeta në kujtesën e zogjve U rrita në orët e së ligës zgjuara. Gjunjtë e prrojve të thamë Kur ti më vjen valë-valë… si dritë… Dhe të shiut Kur lulet vesonin dhembjeshoqërohet me stinë Sikur i luten qiellit. Dhe… s’di… a nga thellësitë apo lartësitë? Që puthte barin. E para kohe ia behu vjeshta. Qaj natën e mbramë të vajzërisëgëlltit duhinë Putrat e natës mbështeten në truellin Apo nga të dyja këto skaje - të paskaj…! Sytë derdhin nostalgjitë e fundit Ku me përndezje sysh ngrehen pusitë ( … herë si këngë… herë si vaj…) Në qafë më peshon e pabëra Shpirtin ma mbështjell një shami ejeta e saj E ditës, Ah, këtë gjendje vetëm Yjet mund ta dinë PULËBARDHA DHE DETI Zihem me tokën e qiellin lagur.shkëmb lartësie të egër Rrathët e hanës së plotë honeve që s’bien kurrë! Derisa të mbijë e humbura. Derdhin mrekulli kërcënimi. (si dhe rrallë… shumë rrallë… aty-këtu… Dy horizonte të shtrira Sa magjishëm ndriçon ura e qirinjverrënjët i ka thellë ndonjë burim që nuk shteron dot ) Mes tyre i vetmi imazh Ujë Drini pimë në dënesjet e qetanë damarët e shkëmbit jetik Malet janë gjithkund, para dhe mbas Një frymë e kaltër Mëkate shpëlava me lutjet e mbrëmjes … unë e ti – një rreze në sy… Vesha petkun e truallit. meje, Një këngë e kaltër. E… ti dhe unë – një Flamur Kuqezi…flamur i etjes Në veshjezhveshjen e motit,në stuhi Shkreptimën e reve, Më çuan grykave të prillta O Ylber (I)LIRIE në Qiellin qëndisur me Yje… Nuse në portë trëndafilashnë bardhësi i shpaluar Kurriz harkuem e të çatalluem Emblemë në Sytë e POEZISË!... Shkrepash. Një Zot i verbët Nën mrizim shirash vesa më galdoipisha në majë shkëmbi Përplaset si në jerm sa në një brinjë … si ditën… si natën… zemrën- jetë e egër shkëmbi Në tjetrën. Unë të shoh me Tokë nën sqetullë E tëra u ktheva në dashuri. Para dhe mbas meje. duke f-l-u-t-u-r-u-a-r . . .shkëmbi e ushqen pishën Përhidhet vjedhtas jeta pa thyer asnjë xham të dritareve tona… Ranë hovet e këngëspisha e ushqen shkëmbin Sa mezi e shoh në shpatull. (!) Krushqit të dielën e ringjalljes Medet, medet… Morën motrën e Gjergj Elez Alisëpisha dhe shkëmbi Si drenushës, që vetëm vetë mund t’i thyejmë e përlyejmë Dasmë shekulli Dasma në kufi.lartësinë e kanë të përbashkët. Brinat e kohës mbërthehen për ta fshehur vetveten nga njëri-tjetri… Mbas degësh. nga vetvetja…! Asnjë kambë përpara, Por as prapa s’kthehesh. Mos e dhashtë Zoti! Rrufeja ngrin, s’ka Mos na mashtroftë Jeta! Ulërimë ujku, as rënkim të pritshëm …Të mbesim fotografi e përlyer Gjaku të ngrohtë, nëpër copa xhamash të thyer… Presin me le andrra para Yjeve që s’bien as ditën… as natën… Një turmë pret kosën e mortjes, Në Sytë e POEZISË… Po jeta e gjen shtegun e ikjes Botës tjetër ku gjithçka ashtë ndryshe. Me Sytë e POEZISË… _________________ Edinburgh – Columbus IN, 20 maj 2010 Burimi i Drinit të Bardhë Drini i Zi24 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 25
  • 14. Yrjet BERISHA EDHE dje sot nesër është një kohë tjetër sillet një lojë e vjetër dhe një zë i brejtur ç’ofshamë fishkëllon si e borës pjalm sesi e kaploi një valë rrallë sall për mall hë kot thua jo e po u bë si u bë thuaj po në heshtje mos e moho në shëtitje mos u vono një gjel këndon e pushon në pleh krahët rrah langoi skërmit dhëmbët por nuk të haBedri ZYBERAJ Adem ZAPLUZHA Dibran FYLLI Flori BRUQI Dren SHALA dje kot më the se dy dhe një s’bëjnë tre aha u pa ç’tha s’jam i vetëm në malDY EMRA NJË DRI LUMBARDHI ç’pati që nxori gjuhën nxiu fytyrën e vet DASHURIA IME SHPRESA TË DJEGURA RRËZOHEM të zezë e pati futën ajo ish pasqyrë e tijDy lumenj të ndryshëm I lexuam të gjitha letrat para syve ta presin tutën zhdrejt qën- I keq më duket ajri që më përshkon Me çantë mbi shpinë të mbushur plot mall Rrëzohem lehtë në tokëRendin me shpejtësi E shkruara në imagjinatë dro rreze lësho Akulli mbi ta s`di të shkrijë rrëzë supit rripat e saj fort shtrënguar Po bie në dheun e lehtëNjeri rend në jug Kalaja i kungonte manaferrat ruaje emrin e zërin nga i djeshmi mik i lig Hapërimet në këtë shekull të rrezikuar frikshëm endeni nëpër vargmale Po rrëzohem në shokëTjetri në veri. Në shuplakat e malit. çliroje bokën e shokën atij ke kokën e loken Ecin nga lart e përfundojnë poshtë nëpër dhëmbë fatziun fajtor duke mallkuar Po rri me peshkaqen në det. dhe the çfarë s’the kurse frymën për çerdhe E unë nuk dua asgjë prej tyreNjëri Drini i Bardhë Ti ishe kokëfortë mos e tret veten në furtunë dhe bunë As ajrin e këtij shekulli Shikimi i nënëmadhes si shqiponjë pas Pi raki vuajtje me shije të ëmbëlTjetri Drini i Zi Mendoje se vetëm udha jote ëndrrat në përrua harroi ujë pi veç te kroi As mikun tim, as ujin e akullt edhe pse u ndjek Tretje e ngadalshme e dhimbjes sëSi dy vëllezër ecin Del nga labirinti, e brejtura vegël ilire noton nëpër dhe jam i etur klithma djemsh mbetur ikona nëpër pragje vëngërNëpër Shqipëri. Të gjitë qeshën me ty sa here vishet e trasha setër bëhet një Po unë nuk i dua se prej të gjithave jam një dashuri e braktisur shpirtin tuaj e djeg Jashtëqitje gëzimi,feste,hareje Kur luaje pa qenë në lojë. klimë tjetër bërë të vjellë. lot që mundin burrërinë e shkasin mbi faqe Ngrënie e vetes, vetes i them preje.Njëri Drini i Bardhë fjala e brejtur ilire noton nëpër dheTjetri Drini i Zi E dashuruam Drinin e kulluar ngjyra e ylberit shtrohet tokës e qiellit E nuk i dua më as librat Gra zemërngrira presin në ankth zhytur Shikoj errësirën time të dashurKur bëhen së bashku Në zhgjëndrrën e likeneve fjalët shkruhen në letër si në kohë të vjetër Që shkruhen në këtë shekull. veten mallkojnë që nëna s’i bëri dot djalë Bukurinë e errët e të vrazhdëBëjnë vetëm Një Dri. Sa e bukur ishte nusja S’i dua as poezitë e mia të pabotuara motra kërthinj prej trishtimit të mbytur Puth lehtësisht buzët e vuajtjes së Kur na dhuroi zambakun! Aq më pak këngët e çoroditura. dhimbje e pamatur që gjunjëzon dhe djaj kamurDy emra të ndryshëm Unë s’e dua as veten tashmë Por ndjenja iku me të bardhët.Bëjnë një histori Pasi hymë në qytet Adem SHKRELI Se miq e armiq një më janë bërë. Mërgim mëkatar mijëra varre bosh ke lënë tiNjëri me ujë të bardhë Të bukurat e dheut na pritën S’e dua as lirinë e këtij shekulli nëna kobzeza që s’kanë një gur ku të qajnë Rrëzohem, pi, ha vetvetenTjetri pa ujë të zi. Me zymbyla të bardhë SAVANË As botën djallëzore që më gënjen vejusha të pafat ngado mbjellë si tulipanë Vuaj, shaj, fajësoj jetën E në gjinjtë e vashave Me mijëra ngjyra njerëzore. të zinj Në fund jam me vetminë në vetmiRendin pa pushim Rritej azalea. Devja ime gungaçe rrugëgjatë I dua vetëm foshnjat ylberore fëmijë që prindërit në prehër dot s’i mbajnë Vetmia më thotë vuajtja, sharja, faji je ti!Nëpër histori Si na u qas shtrigulë kjo natë Që lindin në këtë shekull...Fushat i mëkojnë Kalldrëmet na përshëndetën Emigrant fjalë mizore që s’di të falësh kurrëNga malet thithin gji. Me mikpritjen e lashtë prizrenase Devja ime e lume e bija e durimit dete lotësh mbush e mallin kudo mbjell Lumbardhi xhelozoi Mos na shtihohet fundi I lundrimit zemra nënash me gozhdë mbërthyerNjëri rend në jug Bukurinë e pashkruar në muranë. në mur kujtimiTjetri në veri Devja ime e mire e rrallë përcaktor njerëzish që tonelata dhimbjeshTe Kukësi shkrijnë shtatin Të mos na përpijë tinëzisht ky zallë sjell...!Bëhen Një Dri. në shpresat e djegura vret e qan trishtimi... Po sa e durueshme e gjora më isheNjëri Drini i Bardhë Eu, po ç’udhëtar të rëndë më kisheTjetri Drini i ZiEcin së toku Anija ime e mençur e shtegtimitNë Një Shqipëri. Të mos na sharrojë busollë e drejtimit. Mirusha Miradije Ramiqi26 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 27
  • 15. Tregim Adem DEMAÇI Si të rënda tingëllonin atë natë këto fjalë të xha Selës, por Hamiti nuk i dëgjonte, se i qe bërë mendja huqë të dilte. Dhe shkoi... KTHIMI * Tash këmbët vetë ia gjenin shtigjet e malit. Qe larguar nga fshati vetë i gjashti e Sytë e zez dhe të mëdhenj i ishin zgjeruar e sot po kthehej kalli vetëm... shikonin mekshëm, sikur donin të gjethleto- Njëfarë zekthi përbrenda nuk e pati nin çdo gjë rreth vetes. Në veshë i tingëllonin lënë të qetë Hamit Kaçanollën. Dikah fjalët e të bijve: donte t’ia mbante, e se kah – nuk e “Jo, bablok! Ti vetë na prive, e tash po do me kishte caktuar ende. Ai vërtet e kishte na shti ta lpijmë ata qi e kemi pshty! Pak po caktuar qëkur, por e mbante përbren- t’doket çka na bane: na le pa shpi e pa plang da, derisa një ditë u mblodhën gjindja – sokaqeve; na le pa kërka tonin, e tash poFatime AHMETI- FARA Avdi IBRAHIMI Agim H. BERISHA e të njëjtit zjarr dhe morën vendimin: do me na ba edhe – gazialem!... Jo, përze! “Po i shesim krejt çka kemi e po T’koftë udha e marë!...” dalim n’Shkup, e pej Shkupi – padeSHTIGJE QËNDRESE BALADË E ARBRIT UDHETIM BIBLIK Frushullima e erës, si ndonjë bandë e madhe bakallëm!” ushtarake, përcillte rrapamën e shpejtë të Shitën shtëpinë, tokën dhe krejt çkaKalove të gjitha barrierat Nata zbret e qetë Udhët mbushen e zbrazen hapave, ndërsa gjethet e drurëve, që fëshfërinin prajshëm, u nuk mund të merrej me vete.Asgjë nuk ta ndali marshin Mbi varrin e hapur Nëpër stacione ngjanin do krijesave të vogla, të cilat thuajse zgjatnin qafat të Lanë Gollakun bashkë m fshatin e tyre dhe atë kodër – kokozShtigjeve të qëndresës Të Kostandinit. Treni gjëmon dhimbshëm si zemër nëne shihnin se kush po kalonte. Shkulmet e zërit të një fyelli në me kasollen e xha Selës.Me plagët mbi sup bartur Mallkimet arrijnë deri te Perëndia. largësi sikur ia hapnin veshët e mutuar. Tundjet e kumborës Xha Sela i ka pasë dashur fort. I ka pasë përcjellë një orë larg,Në vitin e Diellit. Drita e hënës së shurdhët të grigjës sikur e qëllonin në tëmtha. Në largësi se nuk mund të ndahej prej tyre. E, megjithatë, para tyre qe Zhbiron nëpër errësirë Lotët derdhen nga sytë e pagjumë lehte ndonjë qen... mbajtur si të mos i kishte gjashtëdhjetë e dy vjet mbi kurriz.Në gjumë ndërdija thërret Varrin e zbrazur. Ankthet mbyten në heshtje Përnjëherë hapat i ngadalësuan. Para vetes, larg, në shpatin Nuk pati folur më, se pati folur atë natë majft.Kthemi eshtrat E heshtjet trazohen si mjegullnajat e Shar- kundruall, pa kasollen e xha Selës. Një fjollë e hollë tymi ngri- Kur qe kthyer plaku për në shtëpi, Hamiti u pati thënë të bijve:Aty ku linda Ushtojnë malet e Arbrit rit. hej mbi të... Pasha nja zotin, me u çuditë me kit plak! Veç me kanë guri, seUdhëtimin në Univers Nga zëbukurat gjinkalla “Gjallë qenka” – mendoi më vete. n’beter t’ti me qinrue s’kam pa deri sod!...Ta bëj të qetë. Prapa të vdekurit ecën i gjalli… Zhurmë aeroplanësh sipër kokash Para syve solli atë fytyrë të thatë si bujashka, atë hundë të - He, more bablok, – pati shtuar njëri nga të bijtë, Udhët mbushin hekurinat e ftohta mprehtë, sytë xixëllues dhe atë mjekër të bardhë, që i qe drid- - mos me kanë qasi, s’ja kish marrë menja me gjallnue n’atëMallkimin ta shlyej nga toka Kostandini i ringjallur uniformat e çmendurisë hur derisa shqiptonte fjalët: gurinë, mojde kokoz vetun!Me kandilin ndezur Udhëton shekujt vargan Në emër të jetës dilet nga shtëpia “Po, po!... Ju po thoni: “I nemun asht ky ven!” Nashta... Po E xha Sela, kur qe kthyer në shtëpi, pati ndryrë derën dheRrugës së shtruar me lule të purpurta Bashkë me Doruntinën... Udhëve të përbaltura pse i nemun, bre djelm? A mos na e ka falë kush, a?... Nashta pati qarë si fëmijë derisa e pati kotur gjumi që të zgjohej tëT’i dhuroj dritë. Prapa mbesin ëndrrat varret atdheu. mreti na e fali për me i ra nema e ti?!... E medet, medet!...” nesërmen me zemër të shfryrë e të forcuar, se e priste detyra Lisat e malit ushtonin të madhe. Në kokë të Hamitit vlonin e shenjtë – gjallimi...Çdo fillim e nis nga vetja Nata e Kosovës mendime gjithfarëshe. I bëhej se po e thirrnin e po i flisninLumi të ndryshojë rrjedhën Lidh e zgjidh shaminë e zezë gjethet e malit nga prapa: Miradije RAMIQI Thonë se fjalët shkojnë si era; shkojnë e harrohen. Por, qe,Rruga le të përpijë malet Vaji i fëmijëve klithmë jete heshtje e trem- “Hej, o jabanxhi! Hej!...” nuk qenka krejt ashtu.Deri në det bur E pas do kohe: RILINDJE ARTISTIKE Pas dy vjetësh Hamitit i tingëllonin në veshë fjalët e xha Selës, “u, ti qenke – Hamit Kaçanolla?... Shihe, prapë erdhe në këto të shoqëruara me ofshama, që ia pati thënë natën e fundit:Era e jugut të më ngrohë Lepenci ecën turbull turbull zemra jonë vende?!... Çudi! Ani, atëherë thoshe: “Kurrë sytë mos jua paf- Në çarjet e gjoksit drithërim “Jo, qe besa, u s’kam shtek qi vi... U nimë ni pulë para dereTë rritet sofra e gëzimit sha, këmba në ju mos më shkeltë më!” Në ecejaket e dhembjeve të murosura s’e kam, i vetun jam – çka thonë ni fjalë “Ku rafsha mos uE eshtrat, eshtrat sodisin Ditët kanë kuptim tjetër Me sy të ngulur në kasollen e xha Selës mendonte vallë si do Çuditërisht shpërthen një pikturë vrafsha”, veç – diçka po m’ngreh për kit ven... Diçka po m’Bukurinë e qetë. Te Ura e Gurit fundi i ëndrrës së keqe ta priste? Ndoshta do të qante për ardhjen e papandehur. Apo Ngadalë e përgjumur zbret deri tek unë kap për kto gurina, për kta lisa të zgoruem, për at kolibë teme ndoshta do ta priste ftohët, shumë ftohët, si të ishte ndonjë kah rrxohet... Jo, qe besa: ma mirë po rrnoj ngat therrave i huaj. Ndoshta këtë herë nuk do të mahitej e tallej me të siç ” Ecën nëpër gjakun tim të shprishur ” t’mija se midis fiqve t’huej!... Bile, kësaj toke gjamët e mia nuk bënte dikur. Ndoshta është rrakatur nga mërzia dhe nuk do kanë me ju dokë ranë, se e jemja asht. Se mi ta e kanë derdhë ta njihte fare. Apo, ndoshta do ta gjente ratë në shtrat duke Lëkurërjepur Atdheu im babgjyshi e katragjyshi, e derdhën tash fërk edhe djeltë e mi, rënkuar. Apo... Kushedi si do ta gjente dhe si do të bëhej... Eshtrat kërkojnë qetësi gjakun edhe njersën. S’ka ku m’çon edhe lot me derdhë mi Por – a janë këto me kaq rëndësi? Mjafton që ky po kthehej. Nga vuajtja Vdekja apokaliptike ta, s’ka çare edhe gjamët pa m’i durue; e kur t’keshi, n’m’u Dhe një gjë e kishte më se të sigurt: dera e konakut – në qoftë Përvuajtërisht në tablo paraqitet keshtë, s’më kqyr kush shtremët. Jo, qe besa!... Ju shkoni e se në të do të gjendej njeri i gjallë – do të çelej... Rilindje artistike mue lemni qi edhe u t’i baj bashk eshtnat me t’atyne... Lemni Sytë i qenë zgjeruar dhe nuk e reshtnin shikimin nga fjolla e ktu qi, dekteri t’më rrehë ni dell i qafës, t’jau ruej vorret mos tymit. Këmbët vazhdonin të ecnin... Prapa tij lehnin qentë, që t’jau rrehin kush... E kur t’des, e di qi ksaj toke t’lume s’ka me lajmonin se në fshat po hynte një “jabanxhi”... i ardhë ranë xhenazja jeme, se – nuk e përbuza kurr, nuk lypa ma t’mirë... Ju shkoni... U koftë udha e marë” Veç – s’e di ku ____________ Miradije Ramiqi po shkoni e kuj po ja leni kit ven? Ni plaku me ni kamë n’dhe Këtë tregim nuk e botoi atëherë gazeta “Rilindja” e Prishtinës, por e e nja mi dhe, a?...” botoi kryeredaktori i Jetës së re, poeti Esad Mekuli.28 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 29
  • 16. Poezi botërore QUERENCIA Mos shko në fshat për t’u grindur. Mos shko në fshat për t’u përleshur. Më mirë shiko brengat e tua. Më mirë puno fort natën. Mëngjesi do të vijë e sytë e tu do të rriten dy herë. Mëngjesi do të vijë vetëm brenda një dite. Askush s’do të marrë vesh çka keni hequr. Askush s’do ta ndajë errësirën nga perdja e tymit. Terri duhet të arrijë në cakun e vet.Charles BAUDELAIRE Sezen AKSU Octavio PAZ Vetmia ndalon në rrugë. Edhe nëse ke kohë për të zgjedhur,BALLKONI MË FALNI LËVIZJE Kthehu nga rruga e gabuar, e ti kurrë nuk do të arrish. Shawn STURGEONNdjell’se kujtimesh, mbi gjith’ dashnorët e Më falni... Nëse ti je pela prej qelibari Largohu nga ujërat!! - nëna juaj do të klithë.dashur, A ndaloni nje çikë? Mos jemi njohur bashkë? unë rruga prej gjaku jam QUERENCIA Rri larg nga zjarri! - babai do t’ju thotë.Për ty të gjitha dhelet, tek ti perkushtimin! Mos ju kam dashur ndonjëherë? Nëse ti je bora e parë Po ta dinin se do të kthehesh, do të porositnin një picë.A të kujtohet vallë prekja e përmallur, Mos kemi bërë dashuri? unë jam ai që ndez të mëngjesit mangall Don’t go down to the country to quarrel. Po ta dinin rrugën për në shtëpi, mëkatet e tua do të faleshin.Embëlsia e mbrëmjeve kur prisnim agimin Nëse ti je kulla e natës Don’t go out to the country to fight.Ndjell’se kujtimesh, mbi gjith’ dashnorët e Më falni mos kemi folur më parë? unë jam gozhda që të digjet në ballë Better to keep to your own end of sorrows. Por t’i shkove në fshat për t’u grindur,dashur! Mos jemi lodhur së ecuri në një rrugë pa krye? Nëse ti je batica e mëngjesit Better to work hard into the night. E atje, ti u fute në luftim, unë jam klithma e zogut të parë E ajo çka zbulove dihet vetvetiu,Netët e ndriçuara nga të kuqtë thëngjij, Sa e njohur më është fytyra juaj! Nëse ti je shporta me portokalle Morning will come and your eyes will double. E zeniti i syve tu u zgjerua sa nata.Muzgjet në ballkon, me një t’argjendtë tis, Mbase e kam marrë në duar, e kam puthur unë jam thika e diellit Evening will come in just under a day.Zemrat në një rrahje, tek unë të butët gjij, ndonjëherë... Nëse ti je altari prej guri No one will know what you have exhausted. Shqipëroi Prof. dr. Jashar KabashiTë pavdekshmet fjalë në vesh të çuçuris unë jam dora që bën sakrilegj No one will cut the mists from the haze.Net’ve të ndriçuara nga të kuqtë thëngjij. Po të mos më shikoni aq ftohtë Nëse ti je toka që bie të fle Mund të bëj be se ju kam njohur... unë jam kallami jeshil Darkness must make its own destinations.Sa të bukur diejt në ato perëndime! Nëse ti je kërcimi i erës Solitude finds itself stalled at the track.Qeniet njësh të bëra me t’pafundmen botë! (Po kjo këngë a ju kujtohet?...) unë jam zjarri i varrosur Even if you take some time in choosing, ____________Sikur i përpija të shpirtit kundërmime Nëse ti je goja e ujit turn the wrong way, and you’ll never get back. SHAWN STURGEON u shkollua në Universitetin Nebraska-Lincoln, Univer-Kur mbi ty përkulesha o yll magjiplotë. Më falni... unë jam goja e myshkut siteti i Teksasit Verior dhe në Universitetin Sinsinati (Cincinnati), ku moriSa të bukur diejt në ato perëndime! A ndaloni një çikë? Nëse ti je pylli i reve Get back from the waters! your mother will cry. gradën shkencore doktor i letërsisë angleze në vitin 1998, duke specializuar Si quheni? unë jam sëpata që e ndan Stay back from the fire! your father will say. në poezinë dhe prozën e sotme moderne.Terr i natës rritej si një gardh i dendur Mos e kam shkruar në gjoks shkronjën Nëse ti je qyteti i përdhosur Ai është paraqitur shpesh në revistën The Paris Review, e cila ia botoi If they knew your return, they’d order a pizza. shtatëmbëdhjetë poezi. Më shumë se pesëdhjetë poezi të tjera, përkthimeFlakën e syve të tu ndieja n’errësirë, e parë të emrit tuaj?! unë jam shiu i shugurimit If they knew the way home, your sins would be saved. e tregime të tij janë botuar në The New Republic, Story Quarterly, WesternNë buzë pija pezmin,nektarin e mbledhur, Më falni? Ku ishit më parë? Nëse ti je mali i verdhë Humanities Review, Confrontation, the Southeast Review, Meridian, WillowKofshët e tua të ngrohta me duar perfshirë, Mund të kem rendur në rrugët nga keni kaluar? unë jam krahët e kuq të likenit But you went down to the country to quarrel, Springs, Witness dhe revista të tjera letrare. Si bursist i fondacionit CharlesTerr’ i natës rritej si një gardh i dendur. Nëse ti je dielli që lind Phelps Taft (1996-1997) ka qëndruar në Meksikë, ku studioi kulturën dhe and there, you found yourself tossed in a fight, letërsinë meksikane. Më 1999, Fabula për bisha (Fables for Beasts), një ese Sa e njohur më është fytyra juaj! unë jam rruga e gjakut. and what you discovered goes without mention, poetike e tij lidhur me Kojotin dinak vendës të Amerikës, ka qenë njëri prejUne kam mësuar t’ju jap jet’ kujtimeve Mbase e kam marrë në duar, e kam puthur and the core of your eyes went wide as night. dy finalistëve për çmimin Kent University Press / Wick Chapbook Award. KaÇasteve kur ballin mbaja në prehrin tënd. ndonjëherë! Nga spanjishtja: M. G. qenë studiues i fondacionit Tenessee Williams (2000) dhe i Walter A DackinPo ku ta kërkoj ëmbëlsin’ e hireve (2002) në Sewanee Writers’ Conference / University of the South and the Creative Writing Fellow për poezi (2001-2002) në Emory University. Ai kaPërpos se tek ti, ku, në ç’tjetër vend? Po të mos më shikoni aq ftohtë qenë redaktor themelues, bashkë me Scot Cairns, i revistës North Texas Re-Unë kam mësuar t’ju jap jet’ kujtimeve. Mund të bëj be se ju kam njohur... view dhe redaktor i dy revistave të tjera letrare. Libri i tij i parë i poezive Either / Ur (2002) ka qenë finalist për çmimin The Paris Review Prize në PoeziAto tinguj, oh ç’afshe, ato puthje pareshtje, (Po kjo kjo këngë a ju kujtohet?) (2000), gjysmëfinalist për shpërblimin e Akademisë së Poetëve Amerikanë Walt Whitman Award (2001) dhe finalist për shpërblimet The IndependentA do mund t’i shoh e ti ndjej përsëri Publisher Awards in Poetry (2003). Ai është nominuar për tri çmime PushcartTë dalin nga shpirti, si nga e detit heshtje Nga turqishtja Vjollcë Berisha Prizes, dy herë për poezi dhe një herë për prozë. Ai ka ligjëruar në Univer-Ata diej të zjarrtë që ngjiten n’ajri? sitetin e Teksasit Verior, në Universitetin Sinsinati, në Akademinë e Arteve tëO ç’ tinguj! O ç’afshe! O ç’puthje pareshtje! Sinsinatit, në Universitetin Adelphi dhe në Universitetin Emory para se të vinte në Universitetin Amerikan në Kosovë, në vitin 2008. Kohët e fundit kaPërktheu Naum Mara përfunduar një përmbledhje poezish. Sleeping in My Clothes (Fjetja në rrobat/Nga Botimet Shqiptare, 4.10. 2010/ e mia) dhe është duke punuar në një roman The Big Bang Sayonara (Goditja Liqeni i Lurës e madhe Sayonara). Ai është anëtar i Lidhjes së Shkrimtarëve të Kosovës.30 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 31
  • 17. NobeliÇmimi Nobel për Letërsi Carducci, André Gide, Thomas Stearns Eliot, William Faulkner, Llosa është i pari shkrimtar peruan që fiton Çmimin Nobel në Ernest Hemingway, Albert Camus, Mihail Sholohov, Miguel vlerë prej 1.5 milion dollarësh. Autori i fundit amerikanojugorÇmimi Nobel për Letërsi është çmimi më i lartë për arritjet më Ángel Asturias, Giorgos Seferis, Yasunari Kawabata, Samuel që kishte fituar në vitin 1990 ishte poeti meksikan Octaviotë mëdha letrare nga një (ose disa) autorë brenda një viti. Beckett, Aleksandar Solzhenjicin, Heinrich Böll, Odiseas Elitis, Paz, ndërsa para tij në vitin 1982 shkrimtari Gabriel Garcia Gabriel García Márquez, Pablo Neruda, Jaroslav Seifert, Marquez .Për herë të parë me këtë çmim u laurua shkrimtari francez Joseph Brodsky, Octavio Paz, Günter Grass, Hermann Hesse,Sully Prudhomme më 1901, ndërsa sivjet e fitoi shkrimtari Orhan Pamuk, Herta Müller etj. /Nga Milosao/peruan Mario Vargas Llosa Vetëm Jean-Paul Sartre e ka refuzuar më 1964 këtë çmim prestigjioz.Shkrimtari i parë shqiptar që u emërua për këtë çmim ishtepoeti kombëtar Gjergj Fishta, ndërsa në vitet ’90 disa herë u M. V. LLOSA:emërua prozatori i shquar Ismail Kadare, por fatkeqësisht aiende nuk është lauruar. Medaljoni i Nobelit për Letërsi Letërsia është fryt i imagjinatës dhe shpirtit kritik. Duke lexuar një roman, një poezi, duke parë një shfaqje në teatër, Medalja e Akademisë Suedeze paraqet një djalë të ri, ulur nën sa herë që biem në kontakt me botën e të treguarit, zbulojmëHistoriku një dru dafine, duke dëgjuar e shkruar këngën e Muzës. se ekzistojnë botë të ndryshme nga kjo jona dhe se bota kuShkencëtari suedez Alfred Nobel, në testamentin e tij të vitit Në medalje shkruan: Inventas vitam juvat excoluisse per artes Mario Vargas LLOSA jetojmë ne është e varfër krahasuar me atë që ofron letërsia.1895, ndër pesë çmimet që duhej të jepeshin, përcaktoi Dhe prej kësaj intrigohemi në kërkim të ndryshimit, tënjë çmim për letërsi, për personin që në fushën e letërsisë /Krijimet përmirësojnë jetën e zbukuruar përmes artit/. transformimit. Letërsia gjeneron pakënaqësi dhe pakënaqësiakrijon veprën më të mirë në një drejtim ideal. Laureati duhej Mario Vargas Llosa nobelist i rezistencës është motori i lëvizjeve dhe i progresit. Letërsia është njëtë përcaktohej nga Akademia e Stokholmit, që më vonë, sipas Ky është vargu 663 nga Eneida e Virgjilit, kënga VI. dhe i revoltës instrument thelbësor i lirisë.statutit të Fondacionit Nobel, u saktësua se është AkademiaSuedeze. Sipas këtij statuti, përkufizohet belles-lettres jo Emri i laureatëve gdhendet poshtë figurës, ndërsa teksti * “ACAD. SUEC.” do të thotë Akademia Suedeze. Mario Vargas Llosa është emri më i ri në listën e nobelistëvevetëm letërsia, por edhe shkrimet e tjera, që për nga cilësia e të letërsisë.formës dhe e stilit kanë vlerë letrare. Po ashtu u zbut qëndrimi Shkrimtari peruan u zgjodh nga Akademia Nobel duke u bazuar Kam shkruar, sepse doja të lirohesha nga barra e rëndë eqë çmimi t’u jepej veprave të botuara në vitin paraprak, duke tek përshkrimi i tij i strukturave të pushtetit dhe i imazheve përvojave të mia dhe këtë nuk mund ta bëja përveçseu zgjeruar edhe në veprat e vjetra, nëse rëndësia e tyre të individëve që janë personifikim i rezistencës, revoltës dhe duke shkruar. Të shkruarit herë pas here merr formën e njënuk ishte bërë e qartë deri në atë kohë . Kandidatët, sipas disfatës. hakmarrjeje dhe të një dëshire për të triumfuar, në një betejëstatutit, duhet të emërohen me shkrim nga ata që mund ta Sekretari i Akademisë Nobel, Peter Englund, e ka quajtur atë të vështirë personale me të shkuarën.bëjnë këtë deri më 1 shkurt të çdo viti. Sipas rregullores, të një rrëfimtar me talent hyjnor, veprat e të cilit e kanë prekurdrejtën për të emëruar e ka Akademia Suedeze dhe akademitë lexuesin. Librat e tij kryesisht janë komplekse në përbërje, me *e tjera, institucionet dhe shoqatat e ngjashme me të në bazë perspektiva të ndryshme, me zëra të ndryshëm dhe me kohë-të themelimit dhe të qëllimit. Gjithashtu, këtë të drejtë e kanë vende të ndryshme, ka thënë Englund, duke shtuar se Llosaedhe mësimdhënësit universitarë të estetikës, letërsisë dhe E vërteta është se nuk kam reshtur kurrë së ecuri, së kërkuari, po e bënë këtë në mënyrë të re, duke ndihmuar në zhvilliminhistorisë. Një amendament i vitit 1949 qartëson kategorinë nuk kam reshtur kurrë së provuari përvoja dhe ndjesi të reja e artit të narracionit.e mësimdhënësve: profesorët e letërsisë dhe fillologjisë në dhe nuk kam as tani ndër mend të ndaloj... Nuk shkruaj për të Jam shumë i befasuar, nuk e kam pritur këtë, ka thënë Vargasuniversitete dhe kolegje universitare. E drejta për të emëruar në jetuar, por jetoj për të shkruar. Llosa për Radion Kombëtare spanjolle, duke shtuar se kaatë kohë iu dha edhe fituesve të mëparshëm të Çmimit Nobel menduar se ka qenë shaka kur e ka pranuar telefonatën.dhe kryetarëve të shoqatave të autorëve që janë përfaqësues Kanë kaluar vite që kur emri im është përmendur, ka shtuar ai. *të krijimit letrar në vendet e tyre. Sinqerisht ka qenë një befasi e plotë, një befasi shumë e këndshme, por megjithatë një befasi. Nuk ishte Fujimori ai që më mundi në procesin zgjedhorStatuti, po ashtu, përcakton themelimin e Komitetit të Nobelit Llosa është një nga shkrimtarët më të njohur në botën spa- 1990, por shumica e zgjedhësve peruanë.për të dhënë qëndrimin e tyre në lidhje me dhënien e çmimeve, njishtfolëse. Ka shkruar më tepër se 30 romane, drama dhesi dhe të Institutit të Nobelit me një bibliotekë që duhej të ese. Ai është vlerësuar si një nga shkrimtarët që e ka bërë / Nga intervistat në gazetat Shqip dhe 55/mblidhte një koleksion substancial të letërsisë moderne. Medalja e Çmimit Nobel për Letërsi është disenjuar nga Erik të njohur në mbarë botën letërsinë e Amerikës Latine. MarioFituesi i Çmimit Nobel për Letërsi shpallet çdo vit më 10 tetor. Lindberg. Vargas Llosa lindi në Arkuipa të Perusë, në vitin 1936 dhe kaloi fëmijërinë në Bolivi. Më pas ai u rikthye në Peru, ku /Nga Wikipedia, Enciklopedia e Lirë/ ndoqi shkollën ushtarake. Pastaj shkoi në Europë, ku vazhdoi*** studimet dhe punoi si gazetar. Romani i tij i parë është Qyteti dhe qentë.Çmimin Nobel për letërsi deri tash e kanë marrë 105 Veprat e tij më të njohura janë: Kohë heronjsh, Qyteti dheshkrimtarë, ndër të cilët emra të njohur të letërsisë botërore: qentë, Bisedë në kartedrale, Pantalemoni dhe vizitorët, TezeÇmimin Nobel për letërsi deri tash e kanë marrë 105 Julia dhe shkresaxhiu, Lufta e fundit e botës, Historia e Maitës,shkrimtarë, ndër të cilët emra të njohur të letërsisë botërore: Kush e vrau Palomino Moleron, Orgjia e përjetshme etj.Rabindranath Tagore, Romain Rolland, Eugenio Montale, Romanet e tij Shtëpia e gjelbër, Vajza e prapë dhe Festa eSalvatore Quasimodo, George Bernard Shaw, Henri Bergson, cjapit janë përkthyer shqip.Luigi Pirandello, Saint-John Perse, John Steinbeck, Giosuè Në vitin 1995 ai ka fituar Çmimin Cervantes, shpërblimi më i njohur letrar në Spanjë.32 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 33
  • 18. Ese shqipe) dhe përdallues (të religjionit të shqiptarëve), duke e Dhe fjalët e tyre gjejnë përkrahje nga një turm’ e errët shquar njërin më shumë së tjetrin dhe madje njërin kundër spiunësh dhe larosh, - pseudo-tregëtarë gjysmë t’egër që tjetrit, Rexhep Qosja mbrojti me guximin e tij intelektual pa- janë në të dhënë faliment e siper, batakçinj t’ardhur në mes surinë universale të qytetërimit shqiptar, pa dalluar prejardhjen të Shqipëtarëve s’dihet nga ku dhe me ç’porosi, varangjelistë perëndimore apo lindore të tij. të paqytetëruar me kurrizin “den-baba-den” të zbutur nga Për të gjitha këto veçori: intelektuale, letrare, krijuese, etike, shkopi, kumarxhinj, dembelë, etj. Kjo turmë, e palarë në gjithë gjuhësore dhe qytetëruese, të cilat njëkohësisht janë përbërës kuptimet e fjalës, ka disa qëllime të fshehta, - dhe një qëllim edhe të veprës së tij letrare, propozoj që të nisë iniciativa për sheshit, që është: të mos bëhet Shqipëria një Shtet modern i propozimin e tij kandidat për Çmimin Nobel. Në botën intelek- shtënë në themele të shëndosha, po të mbetet një vënt i turbull tuale të mendimit kritik shqiptar, Rexhep Qosja është Nobel dhe i dobët, i lehtë për të përmbysur kur lakmia e fqive të gjejë më vete. rastin. /Fragment nga vepra Begzad Baliu, Vareni kryengritësin e shenjtëruar (Qosja, Nobeli, Kadare...), Instituti Albshkenca i Prishtinës, Prishtinë, 2010./Prof. dr. Begzad BALIU Faik KONICAREXHEP QOSJA DHE ÇMIMI NOBEL ZAKONI I SKLLAVËRISËRexhep Qosja (1936, Vuthaj) është njëri prej mendjeve të Skllavëria, si çdo pësim tjatër, pasi rëndon ca kohë në kurriz,veçanta të kulturës shqiptare. Historian i letërsisë, estet, kritik bëhet më në funt një zakon i pëlqyer dhe ata që e mbajnëletrar, publicist, prozator e dramaturg, Rexhep Qosja për më se mi xverk e durojnë me gëzim. Veçan atyreve që lindin skllav,40 vjet shquhet për angazhimin e tij krijues në botën intelek- u është skllavëria si një natyr’ e dytë; dhe ata jo vetëmtuale që ka trashëguar shkolla europiane. s’marin vesh çdo me thënë liri, po ndiejnë një farë urrejtjeNë fushë të mendimit shkencor dhe profesional Rexhep Qosja për mprojtësit e lirisë dhe ushqejnë respektin më të thellë përështë i njohur për sintezat e mëdha shkencore Historia e letër- tiranët eksperte të shkopit dhe të zinxhirit.sisë shqipe I-III (1984-1986), Çështja shqiptare – historia Këto që thomi s’janë theori të thata. Kemi fakte historike që idhe politika (1994), Porosia e madhe (1986) etj. provojnë. Dini të gjithë se që më 1861 e gjer më 1865, u bëNë fushë të letërsisë Rexhep Qosja shquhet për veprat letra- n’Amerikë një luftë civile e madhe në mes të Shteteve të Veriutre Vdekja më vjen prej syve të tillë (1974), Një dashuri dhe e të Shteteve të Jugës. Veriu, me Lincolnin si President, i qojtishtatë faje (2004), dramat Mite të zhveshura etj., për të cilat gjithë skllevët të lirë. Juga nuk pëlqeu këtë veprim. Juga deshinga kritika e huaj është shquar si Kafka i Ballkanit, ndërsa t’a mbajë skllavërinë si një institutë legale, dhe u nda nga Veriupër romanin Një dashuri dhe shtatë faje si sinteza e madhe e duke u prokllamuar një republikë më vete me Jefferson Davis-Kafkës dhe e Xhojsit. in si President. Fundin e di çdo njeri: Juga u munt, Amerika uVeprat e tij shquhen për gjuhën e jashtëzakonshme dhe prurjet bashkua përsëri, dhe skllavëria u-çduk për gjithënjë. Lincoln-ie saj jo vetëm të natyrës fonetike e morfologjike, por edhe sin- u-vra në mbarim të luftës. Davis-i rojti gjer më 1889, si njeritaksore e stilistike, një arritje kjo që nuk është shënuar ndon- prevat, dhe bukuria është se ç’ngjau kur vdiq ky njeri që kishjëherë në letrat shqipe. derdhur aqë gjak për të mprojtur skllavërinë: ngjau kjo gjë eRexhep Qosja është shquar në mënyrë të veçantë me për- çuditshme, që dymij ish-skllev vazhduan duke qarë qivurin epjekjet e tij integraliste në fushë të mendimit shkencor dhe për Qosja të kandidohet për Nobelin Davis-it! Shikoni forcën e zakonit: skllavi i çliruar kish zëmrënetikën e fjalës e të mendimit në kulturën shqiptare, në kohën dhe dashurinë të lidhur me armikun e çlirimit.kur ajo ndahej për shkaqe politike, ideologjike dhe ‘parimore’. Klubi i Shkrimtarëve dhe i Artistëve në Durrës sivjet u është Kur qënka ashtu natyra e njeriut, a është çudi që një shumicë- Në vitet ’70 ai është shquar për përpjekjen e tij që kulturën drejtuar me një kërkesë, nënshkruar nga kryetari i këtij klubi Shqipëtarësh të kenë në shpirt të tyre adhurimin e zgjedhës? Vetëm të larkmët duhet të dinë një gjë: skllevët që përmëntmë,shqiptare ta paraqesë si pjesë integrale dhe të natyrshme të Nikollë Spathari, institucioneve shkencore, arsimore dhe kul- Bij, nipër, stërnipër skllevësh, skllev vetë, fjala liri nuk është spiunë të mbetur nga regjimet e shkuara të Shqipërisë, s’kanëkulturës europianë, sado që kjo përpjekje e ka vënë në kon- turore shqiptare, që shkrimtari dhe studiuesi Akademik Re- për ta veç se një gjë misterioze dhe e rezikshme, e cila duhet të bëjnë fare me VATREN. Vërtet lehin, lëpijnë, futin hundën nëflikt me regjimin e ideologjizuar të institucioneve politike dhe xhep Qosja te kandidohet per Çmimin Nobel për letërsi. ose lëftuar ose pritur me të ftohtë. Çudia është se kemi dhe çdo deriçkë, - po as një në dhjetë s’ësht’ anëtar i Federatësshkencore të Tiranës; n’Amerikë një shumicë nga këta skllev qesharakë dhe të që kam nderin të kryesoj. Dhe në qofshin shtat’ a tetë gjithsej,- në vitet ’80, Rexhep Qosja e ka mbrojtur me këmbëngulje Akademik Rexhep Qosja është njëri prej studiuesve, intelektu- poshtër. Të lirë nga krahët, truri i tyre është i lidhur me zinxhirë. jan’ asish që hyjnë të pavënë re nga dera kur e gjejnë tëpërbërësin europian të qytetërimit shqiptar, sado kjo e ka vënë alëve dhe shkrimtarëve më të mirë shqiptarë të shekullit XX. Dhe është bukuri të vazhdojë njeriu sielljet e kësaj kopeje. hapur, po dalin me elegancë nga penxheria kur zbulohen prejnë konflikt me institucionet politike dhe shkencore të Beogra- Nuk është e rastit, prandaj, që ai shkroi Manifestin e mo- Posa u tepëron pakë kohë nga puna, ata nukë dalin të marrin kujdestarëve të shtëpisë.dit; ndërsa; dernitetit, në kulm të lulëzimit të shkollës së realsocializmit erën e paqme që të qerojnë mëlçit e tyre nga mikrobi i oftikës, Puna është sheshit. VATRA ka lëftuar dhe lëfton për një- në vitin 1981, ai u bë pjesë e lëvizjes së madhe kombëtare në në Shqipëri. Kështu ai, me jetën dhe veprën e tij, u bë bardi - po venë si gjërpërinj nga “konak” në “konak” dhe nga dyqan Shqipëri moderne, serioze dhe të nderuar. Partia liberale qëmbrojtjen politike, fizike dhe qytetare të popullatës shqiptare prijës i rrëzimit të sistemit komunist në Shqipëri (1989), i lir- në dyqan dyke bërë propagandë kundër Fushatës. — “Ç’është u-organizua në Shqipëri, do t’mundohet të fitojë shumicën nënë Kosovë nga gjenocidi i politikës së Beogradit, duke u bërë isë së Kosovës (1999) dhe i demokracisë postdiktatoriale e ajo parti liberale?” thonë skllevët. zgjedhjet, që të vërë në veprim idealet e VATRES. Ju pëlqen kyedhe bard moral e intelektual i saj. postklonialiste në këto vende, thuhet në kërkesën e KSHA të “Ne kemi një guvernë, dhe duhet t’a mprojmë. Ato që bën mendim? Përkraheni më sa ju mundet Partinë Liberale dukeNë dekadën e fundit, kur zëra të caktuar filluan të shquajnë Durrësit. guverna janë të mira. Populli në Shqipëri ësht’ i kënaqur. Mos mos u vënë veshin larove, të cilët pa fjalë do të bëjnë zanatinkarakterin krahinor (të kulturës shqiptare), dialektor (të gjuhës / Floart-press/ dëgjoni çpifjet, se paratë do t’ju venë humbur”. e tyre.34 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 35
  • 19. por të tillë që përpiqet të mendojë siç kanë menduar njerëzit në realitet, jeta është e tillë, ndërsa jeta ime ka qenë e këtillë! e risitë, sepse ai që ligjëron gjithmonë ka rrezik të përsërisë mesjetarë. Isha i sigurt se po flisja për njerëzit që tashmë Mendoj se ndryshimi gjendet në mënyrën e shumëllojshme idetë që ka pasur në fillim. Ndërsa kur ndodhemi para brezit kishin rrëfyer. Ndërkohë, te Lavjerrësi kam treguar ngjarjen të interpretimit të përmbajtjes së vet. Po të shkruaj një libër të ri, ai ju bën pyetje të reja dhe ju duhet të jeni në gjendje t’u e sotme, tonën, që në fakt ende nuk ka përfunduar. Ishte e për semiotikën, do të diskutoj për një shekull me ata që, sipas përgjigjeni, po ashtu dhe të detyroheni të ripërtëriheni. natyrshme që jam munduar shumë, që kam shkruar më shumë mendimit tim, nuk do ta kishin kuptuar atë që kam dashur të në formën e një pyetësori, por gjithçka u bë më e paqartë. them. Prandaj do të polemizoj me kritikët e mi e do të vazhdoj të Para pak kohësh prej meje kanë kërkuar të jap definicionin Në të vërtetë, u realizua ajo që doja. U ndjeva i kënaqur kur shkruaj ese pas eseje, për të përsosur interpretimin. Ndërkohë, e konceptit “tërheqës” dhe unë jam përgjigjur se nuk ka një mik, pasi kishte lexuar dorëshkrimin, më tha se ishte nëse shkruaj letërsi të mirëfilltë, “krijuese”, ndihem i detyruar një definicion absolut për këtë koncept. Gjithçka mund ndier ngushtë dhe aspak mirë, sepse këtë gjë kërkoja dhe se moralisht dhe nuk protestoj kundër asnjë interpretimi, siç do ta të jetë tërheqëse. Nuk besoj se ekziston joshja si diçka ashtu isha ndier edhe vetë gjatë shkrimit. Sidoqoftë, romani shohim, por atë as nuk e inkurajoj. Shkencëtari-shkrimtar e kalon më vete. Gjithmonë ekziston diçka tërheqëse për dikë. tjetër paraqiti rrezikshmëri për mua, një kusht jetik që nuk jetën duke mbrojtur, duke sqaruar e duke formuluar zbulimet Një ditë Zhakob Bemit iu duk nteresante ngjitja prej kallaji ka ekzistuar për të parin. Të shkruarit e një libri të ri paraqet konkrete që i ka arritur në saje të arsyetimeve këmbëngulëse. Në mbi të cilën binin rrezet e diellit dhe kjo gjë u bë një përvojë shumë rrezik, sepse i nënshtrohemi gjykimit të të tjerëve. të kundërtën, shkrimtari i letërsisë artistike nuk shkruan për të fondamentale (mistike) e jetës së tij. Gombriçit iu duk Por të shkruarit e romanit të ri, pas suksesit që pati i pari, vërtetuar diçka: ai nxjerr në skenë kontradiktat e jetës. Shkencëtari interesante të meditonte rreth hobbyhorse, pra rreth dridhjeve “Emri i trëndafilit”, edhe mund të më rrezikonte linçimin. vihet para problemit, i gatshëm për të bërë ç’është e mundur të zakonshme të fshesës. Për Flemingun ishte diçka interesanteUmberto ECO Një ditë, gazeta “Liberation” më ka drejtuar pyetjen e që t’i japë një zgjidhje të vetme. Ndërkohë që funksioni i tekstit të arsyetonte për një lloj vallëzimi, kurse për Galileon ishin zakonshme: “Përse shkruani?” Një pyetje e tmerrshme. (Një krijues është të ruajë paqendrueshmërinë, kuptimin e dyfishtë luhatjet e fenerit në Kullën e Pizës. Për zonjën Kyri paraqisnin ditë një fillestar, i ri në moshë, më ka pyetur: “A keni ndonjë e të padepërtueshëm, të përpiqet të nxjerrë në pah bindjen e interes gjurmët që la në letër një lloj minerali. Në një ngaMIDIS NJË SHKRIMTARI DHE NJË SHKRUESI këshillë për t’ia dhënë atij që sapo fillon të shkruajë?” Përgjigjja fortë, besimin se ndonjë problem nuk ka vetëm një zgjidhje, por tregimet e njohura të Sherlok Holmsit (A study in scarlet), kur ime ishte: “Mos shhkruani, por telefononi!” Sigurisht, ishte dy ose më shumë. Prandaj mund të thuhet se kuptimi i dyfishtë për të gjithë ishte diçka interesante që dikush kishte shkruar nëRomanin e parë e kam shkruar në një mënyrë, që do ta një shaka.) Pyetjes së gazetës “Liberation” i kam thënë te filozofi konsiderohet mangësi, kurse te poeti është vlerë. faqen e një shpelle fjalën “Rach”... atij i ngjalli interes lartësiapërcaktoja si të papërgjegjshme. Askush nuk ma ka kërkuar, të vërtetën, pasi kam pasur përshtypjen se po më pyeste Rastësia ekziston gjithnjë. Në moshën tetëmbëdhjetëvjeçare ku ishte shkruar gjysma e fjalës. E tërë vepra e Frojdit ështëaskush nuk e ka pritur dhe nuk kam qenë i detyruar që dikujt pakëz në formë polemike, vetëm sepse prej një viti shkruaja i thashë vetes se duhej të lexoja me shumë kujdes Uliksin, demonstrim i mënyrës në bazë të së cilës mund të zgjidhej njët’ia dëshmoj. Thjesht, me shumë pasion, iu përkushtova dhe në prozë. Mbase po të kisha vazhduar të publikoja vetëm sepse dikush më kishte thënë që duhet ta shfletoja e ta rast psikologjik, duke u marrë me ndonjë lapsus, me zgjidhjen ekjo është e gjitha. Ndërkohë, duke shkruar romanin tjetër, libra semiologo-filozofike, as që do të ma bënin këtë pyetje. studioja, më saktë të thellohesha në të. E me të vërtetë, në ndonjë fjale, në vend të një tjetre, me detajin e ndonjë ëndrre përjam munduar shumë më tepër. Shpesh kam pyetur veten: E përse? Mos vallë as Aristoteli nuk ka shkruar? Mos vallë atë libër që nuk e njihja ende, gjeta diçka që preku ndjenjat e të cilën të tjerët do të thoshin se është vetëm e rastit ose absurde.po shkruaj nga nevoja për të rrëfyer, apo për t’i pohuar vetes as Kanti nuk ka shkruar gjë? A mund të bëhet dallimi midis mia. Për faktin se jemi futur thellë në hulumtime, nuk e dimë Në të gjithë shembujt që kam sjellë (dhe që i përkasin kërkimitse jam i aftë të shkruaj roman tjetër e për t’u mbyllur kështu shkrimtarit “krijues”, me fantazi, me një shkrimtar “eseist”, se cila thellësi do të preket. Në këtë rast përgjigjja ime gjendet shkencor, arsyetimeve metafizike, kritikës, artit, psikanalizësmuaj me radhë? Mbase do të kisha shkruar “po shkoj”, duke apo, siç është shprehur dikush, midis “një shkrimtari dhe tek eseja që kam shkruar për Xhojsin. Ka edhe shkrimtarë të apo hetimit policor), për dikë ishte interesante diçka qëpyetur veten sesi do ta prisnin atë kritikët. Më pas, përsëri do një shkruesi”? Mos ndoshta në këtë rast Aristoteli dhe Kanti tjerë që i kam lexuar e që i kam njohur mirë, por që nuk kanë shumë të tjerëve u dukej pa asnjë rëndësi. Ja, pra, problemi itë shkruaja “kam shkuar” e pastaj përsëri “po shkoj”. Unë klasifikohen si nëpunës banke, policie, ose si kushdo tjetër që ndikuar tek unë. Ndërkohë, të tjerët që kanë ndikuar thellë tek vërtetë: çdo qenie njerëzore merret me diçka që nuk e shmangkam bindjen se çdo faqe e kam shkruar të paktën dhjetë herë shkruan një letër? Cili është ndryshimi? A mos është ndryshimi unë më vonë, nuk patën rëndësi, edhe pse më lanë ndonjë interesin (sidomos kur për dikë është tërheqëse ajo për të cilëndhe ruaj kuti të tëra me variante e kapituj të anuluar. në faktin se librat e një hartuesi, siç është Kanti, trajtojnë gjurmë. Por edhe të tjerët, që i kam lexuar para tridhjetë viteve, interesohen të gjithë: piramidat egjiptiane, deti i trazuar, demiPas gjithë kësaj, zgjodha strukturën komplekse të narracionit. ndonjë ide, ndërkohë që veprat e shkrimtarëve paraqesin e kam kuptuar se kishin ndikuar tek unë, madje, pa qenë i i tërbuar, pylli i Amazonës). Por interesante janë ato raste kurTek Emri i trëndafilit (përkthyer shqip nga Donika Omari - shën. vetëm “figura poetike”? Kjo nuk është e saktë, ndryshe vetëdijshëm. Përvoja e fituar nëpërmjet leximit përzihet pa u dikush gjen diçka tërheqëse, që nuk është për të tjerët. Kjo atiji red.) tregimi fillon ditën e parë dhe mbaron ditën e shtatë. Tomas Mani nuk do të ishte shkrimtar, por një shkrimtaruc. ngatërruar. Nuk mund ta them përse libri E kuqja dhe e zeza u i duket interesante sepse, duke arsyetuar për një detaj të tillë tëPlani është i qartë, ecën sipas radhës, kështu që kam pasur Po përse atëherë thuhet se Galileo nuk ishte vetëm një bë libër i rëndësishëm për mua në një moment leximi, sepse parëndësishëm, arrin të zbulojë diçka shumë të rëndësishme.mundësi të shkruaj kapitujt e fundit para atyre të fillimit. Te shkencëtar, por edhe një mjeshtër i prozës italiane? Ndoshta, këtë libër unë e kisha lexuar edhe më parë dhe atëherë nuk Në këtë nivel problemi i interesantes shndërrohet në problemLavjerrësi rrëfimi fillon nga fundi, më pas kthehet tri ditë prapa, sepse ai është shkrimtar kur shkruan bukur dhe eseist kur më kishte bërë aspak përshtypje. Më vonë ndodhi diçka në të pazakontë: në të gjitha rastet që kam përmendur, gjendetqë andej dhjetë vjet më parë dhe përsëri ecën tutje, e kështu parashtron koncepte matematike? Sipas këtij këndvështrimi, jetën time që ndikoi në kujtesën vetjake e më detyroi ta rilexoja diçka tërheqëse, sepse ajo mund të bëhej një element i përzierme radhë. Kjo më duket e çuditshme, por pikërisht për këtë Platoni duhet konsideruar shkrimtar i madh për arsye edhe një herë këtë libër, që diku në nënvetëdije kishte lënë në “kuadrin” e asaj që ende nuk ekzistonte. Me këtë dua tëarsye nuk isha në gjendje të parashikoja kohën. Secila nga linguistike e jo për vlerën e mendimeve të tij! Po Aristoteli që gjurmë të zbehta. Ato gjurmë me siguri që ishin ngulitur aq them se feneri i Galileos u bë diçka e pazakontë, në kuadrin ekëto dhjetë pjesë ishte e dukshme, si Kepi i Shpresës së Mirë, shkruante shkurt e vetëm thelbin? Po Heminguei dhe Rob-Grije fort, sa më detyruan përsëri ta zbuloja atë shkrimtar. Kështu, një teorie izokrone (të njëkohshme) të lëkundjeve të lavjerrësit;që duhej anashkaluar për të ecur më tej. Kjo më ka lodhur që i përshkruajnë gjërat me një saktësi ekstreme? Komponenti ndodh që një ditë të zbulojmë se një shkrimtar ka ndikuar por, para se ai të merrej me fenerin, kjo teori nuk kishte dalëshumë, se nuk e kam ditur nëse do t’i shkoja deri në fund. estetik nuk është i mjaftueshëm. Kritika e një mendjeje të te ne, ndërsa ne nuk kemi qenë të vetëdijshëm për këtë. ende. Diçka është e pazakontë kur paraqitet e tillë në raportMbase për këtë arsye, romani rrëfen pikërisht ngjarjen sesi ka shëndoshë është gjithashtu krijim, ashtu siç është edhe një Mitet e vjetra të kanibalëve thonë se nëse hamë armikun e me diçka tjetër. Studiuesit e fonemave e dinë këtë gjë: njëfilluar. Kur shkruaja romanin e parë, kisha dëshirë që të mos ligj fizike i Anshtainit. Nëse do të përdornim shprehjet, siç bën mundur, të atin apo dikë tjetër, bashkë me ta ne absorbojmë vijë është e pazakontë brenda një strukture dhe, po nuk patiarrija asnjëherë deri te fjala “fund”. Jam argëtuar shumë duke një bibliotekar, dhe i vendosim në sallën A të ashtuquajturat edhe virtytet e tyre. Me fjalë të tjera, mbajtja e ligjëratave të strukturë, nuk mund të jetë e tillë. Pra, ajo diçka tërheqëse qëshkruar atë roman. Përkundrazi, kur në romanin e dytë e kam përmbajtje krijuese, kurse në sallën B të ashtuquajturat përditshme do të thotë të takosh njerëz të rinj që janë më të rinj ne na josh, ekziston kur një individ zbulon diçka të pazakontëdetyruar veten që ta përfundoj, sepse duke rrëfyer ngjarjen përmbajtje shkencore, a do ta vinim Poankaren me Platonin në se ti, që kanë ide të ndryshme e që na nxjerrin probleme. Kjo në lidhje me atë që askush nuk e di, madje as vetë zbuluesi...rreth një shqetësimi, e ndjeva se ajo filloi të më përfshinte edhe sallën B, kurse ndonjë poet varfanjak apo romancier popullor është sfidë, sepse duhet t’u përshtatesh kërkesave e problemevemua. Madje, më pushtoi më tepër seç duhej, prandaj duhej do ta vinim me Shekspirin e Molierin? Dikush mendonte se të gjeneratave të reja, në mos nga ana biologjike, nga ana Përktheu Nikolla Sudarpërfunduar. Por mund të them se nuk e përfundova sipas ndryshimi qëndron në raport me të vërtetën. Filozofi dhe eseisti psikologjike. Pra, të ligjërosh do të thotë të përzgjedhësh rininë /Nga Botimet Shqiptare, 1.11. 2010/këshillës së narratologut, por sipas këshillës së neurologut tim. që kanë përgjegjësi për të vërtetën dhe që e shprehin atë,Por ka edhe një ndryshim, sepse Emri i trëndafilit merret me të ndërkohë që predikuesi e trillon, kërkojnë prej jush që të merrnikaluarën e largët. Iu drejtova asaj së kaluare pashmangësisht pjesë në lojën e trillimit, megjithatë dallimi është i paqartë. Kurnëpërmjet syve të mi dhe sentimentalizmit të njeriut të sotëm, Leopardi flet për dashurinë e tij ndaj Silvës, mbase dëshiron të merrni pjesë në trillim! Ai thotë: Kështu kanë ndodhur gjërat36 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 37
  • 20. Prozë poetike Fletët e rrepave të mëdhenj në pjesën e prapme të shtëpisë kanë nisur të mbulojnë barin e blertë.Tani kopshti im ngjet me nje savanë afrikane me një te verdhë që të ngjall ndjesi të trishta vetmie. Kisha mbjellë kaq shumë lule këtë pranverë. E mbi të gjitha trendafilat. Të kuq, rozë, të bardhë. E kam ndikim fëmijërie time në Shkodër, ku në çdo prag shtëpie, në verë e në dimër, gjithmonë lulëzonin trëndafilat me aromën qe akoma kundërmon në shqisat e mia. Kurrë nuk kisha mbjellë kaq shumë lule sa këtë vit. Karafila, lulebore e lulekadife, mullagat me erën karakteristike të gjetheve, pa harruar tulipanët që u shfaqën, o Zot sa shkurt, vetem disa ditë në prag të një pranvere të ftohtë nën erëra veriore të Kanadasë, për t’u kthyer sërish, po aq shpejt, në trajtë bulbe e në gjendje gjumi të mardhur në brendësi të tokës.K.P KAVAFI . Kolec TRABOINI Lulet e zjarrit që aq bukur kuqëlonin në lulishtat e Tiranës, më duket sikur përgjojnë çdo çapitje të këmbëve të mia mbi gjethet thara që kërcasin trishtueshëm si eshtra te thyera zogjsh.RREGJIMENTI I KËNAQËSISË Lulet Edhe pse vjeshta i shuan ditët një nga një drejt fundit të vet, lulet nuk duan t’ia dinë. Madje gjethet e lulezjarrit sikur u bëneMos flisni për faj, mos flisni për përgjegjësi! Kur kalon Rre- Ky mes tetori si erdhi kështu papritur me pakëz diell dhe erë më të blerta nga freskia dhe kuqëlimi i petaleve sikur u ndezgjimenti i Kënaqësisë me banda dhe flamuj, kur rrënqethen të ftohtë. Sikur të mos ta dije kjo vjeshte e marrë, që u zë më shumë. Si rinia e dytë e njeriut në moshën dyzetvjeçare,dhe dridhen ndjenjat, të pandershëm dhe të marrë janë ata që frymën drurëve e tokën e mbulon me jorganin e reve, se orët e një rinim i shkurtër ku shfaq aq shumë energji dhe pasionqëndrojnë larg, ata që nuk turren, në betejën e kënaqshme, të mia të lira e ditët e pushimeve i kaloj në kopsht me një ndjesi krijues, nga ankthi se vitet ikin tmerrsisht shpejt.vendosur, nën zotërimin e shijimit dhe pasionit. frymëimi e meditimi që buron nga prania e natyrës në jetën Vërtet ku do t’i çoj unë gjithë këto lule?Të gjithë ligjet e moralit, të keqkonceptuar, të keqzbatuar, janë disi depresive prej emigranti në dhe të huaj, që tashmë është Është e pamundur t’i braktis në fatin e tyre nën ngricat e tënjë zero dhe nuk mund të qëndrojnë asnjë çast, para bërë dhe dheu im. ftohtit të ashpër të Nju-Englandit.Rregjimentit të Kënaqësisë, tek kalon me banda dhe flamuj. Krejt ndryshe nga mirazhet e verës që rrëshqitën kalimthi në Mblodha vazot ku i kisha e ku nuk i kisha dhe i vendosa pranëMos lejo asnjë virtyt, si hije të të stepë! Mos beso se ekziston sytë e banorëve veriorë, kjo vjeshtë me ngjyra ankthi nuk të çezmes që e kisha sajuar me gurë e blloqe çimentoje si burimdetyrim, që mund të të zmbrapë! Detyrimi yt është të jepesh, jape kurrfarë mundësie të përqëndrohesh.Vendin e meditimit e në fshatrat shqiptare.tëjepesh gjithmonë tek Dëshirat, që janë krijesat e përsosura zënë notat e trishta të një pianoje të largët që vijnë nga shtëpitë Aty në një rresht qëndronin vazo të mëdha e të vogla, ca prejtë perëndive të përkryera. Detyrimi yt është të rreshtohesh Frederico Garcio LORKA përtej rrugës së trenit, e që mua më shumë me bëhen si tinguj te cilave ishin te thjeshta e të tjerat prej qeramike dekorative.si ushtar i aftë, me thjeshtësi në zemër, kur para teje kalon imagjinarë që burojnë nga piskamat e erës, sesa gishtrinjtë Edhe në botën e vazove,mendova, ca janë oxhakë e caRregjimenti i Kënaqësisë me banda dhe flamuj. AJ! e ndonjë pianiste thinjoshe me nostalgji për rininë e vet te buxhakë.Mos u mbyll në shtëpi të mashtrohesh me teori mbi drejtësinë shkimur e që i shfaqet në atë copëz qiell, të mbetur akoma Ato vazo të rreshtuara më ngjanin herë-herë edhe si togadhe të drejtën, për gjoja shpërblim nga kjo shoqëri e Klithma lë në erë pezull si çarçaf i shqyer përtej dritares. ushtarësh rekrutë para komandantit të tyre në prag të njëkeqkrijuar! Mos thuaj, kaq ia vlen mundimi im, kaq duhet të një hije qiparisash. Peizazhi i kësaj vjeshte të beftë me gjeti disi ndryshe nga beteje me dimrin...shijoj! Siç jeta t’u dha si trashëgim dhe nuk bëre asgjë për ta ardhjet efituar si shpërblim, edhe Kënaqësia duhet të jetë trashëgim. (Më lini në këtë fushë, tjera. Çuditërisht nuk kam dëshirën e instinktin e lëvizshmërisë Boston, 29 tetor 2001Mos u mbyll në shtëpi, por mbaji dritaret e hapura, tërësisht duke qarë). si zakonisht. Nuk i sodis lulet dhe pemët që vetë i kam mbjellë,të hapura, për të dëgjuar zërat e parë tek kalojnë ushtarët, kur me adhurimin e prindit për fëmijën që e ka rritur dhe mëkuararrin Rregjimenti i Kënaqësisë me banda dhe flamuj! Gjithçka është shkatërruar në botë. me duart e veta. Në vend të gëzimit, në sytë e mi tashmë meMos u mashtro nga blasfemistët që të thonë se kjo çka bën Nuk ngelet asgjë më veç heshtjes. rudhëza në pjesën e poshtme, zë vend një ndjenjë shqetësimiështë e rrezikshme dhe e dhimbshme! T’i shërbesh këna- e pasigurie.qësisë, është gëzim që zgjat në kohë. Të kapit, të lodh, të (Më lini në këtë fushë, Jam krejt i vetëm në kopshtin tim. Dhe veshët që më kanë lënëdrobit, por të gjitha këto i bën mes dehjes së mrekullueshme. duke qarë). disi, më bëhet se kapin në eter, së largu, bëlbëzima drurëshDhe së fundmi, kur të rrëzohesh, në mes të rrugës, atëherë e gjethesh, të cilat unë brenda vetvetes i dëgjoj e kuptoj siështë për ta patur zili fatin tënd. Horizonti pa dritë drithërimëzat e tyre për jetë.Kur të kalojë funerali yt, Format mbi të cilat u krijuan dhe Është i kafshuar nga flakadanët. Nuk besoj te jem i çmendur, i them vetes, por ruaj idenë fikseu dergjën kënaqësitë e tua, do të të hedhin zambakë dhe se drurët e lulet, gjethet e petalëzat më flasin me gjuhën e tyre,trëndafilë të bardhë mbi qivur, do të të ngrenë mbi shpatulla (Unë ju thashë që të më lini të cilën unë e ndjej në çdo fijëz të shpirtit dhe qënies sime.Perënditë Adoleshente të Olimpit dhe do të varrosin në në këtë fushe, Jam një mërgimtar në këtë vend. Një banor i ri në këtë shtëpi eVarrezat e Ideales, ku zbardhin mauzoletë e poezisë. duke qarë). një kopshtar vetem dyvjeçar i këtij blerimi që krijova me duart e mia.____________________ Përktheu Meri Lika Në ecjaken në kopshtin e luleve e të pemëve ndjej pafuqinë time, krahthatësinë time për t’iu gjendur në mbrojtje këtijKAVAFI, Poezi, Shkrime Kritike & Estetike blerimi që më dha jetë kësaj pranvere, vere e pragvjeshte.Përktheu Mariela STEFANLLARI Më duket vetja një eremit në mes të gjetheve.38 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 39
  • 21. Lirikë shqipe Ay e tund , ay e shkund, Ay e hap sa me të mund, Gjer mun në gjit,gjer mu në fund. E shpirtin dyke ma përcjellë Më thotë ah! shih sesa ‘sht’i fellë... Ky gjir’i em që të pat pjellë... Me zjarr ju flas...me zjarr... GJENIU I ANIJES Vështroni si shket sipër valashVisar ZHITI Fatime KULLI Fatos ARAPI E tundet anija më ngë? — Monumenti i Lasgush Poradecit, ...Me krismë-e me prush prej stërkalashSI SHKOHET NË KOSOVË BALADË KUSHTUAR NËNËS SIME skulpturë e Mumtas Dhramit Mi të shkrepëtiu një rrufe!...baladë DHE PAK KRYEARTËZAT Era e tërbuar e shekujve PORADECI Ti det, brohori fshehtësire! u përplas ndër gjokse të engjëjve të pafajshëm, Dhe pak e kryeartëzat- Ti, kalë i bardhë, Pegasi im, Kuptim i potershëm, ti det! koha u trullos dhe u bë qameti. do të ulen tek unësi shkohet në Kosovë, tregomë! Perëndim i vagëlluar mi Liqerin pa kufir ...Po heshtje: ndaj valës së nxirë Nëna ime ballërrudhur e shpirtplasur, nëpër muzgje ullinjsh.Malli më ka marrë pa qënë kurrë. Po përhapet dal-nga-dale një pluhúrë si një hije. Gjeniu i anijes po flet: këndon: Nëpër Mal e nër Lëndina shkrumb’ i natës që po bije, “Janinës ç’i panë sitëeee, Jaaaninoooo! Me shirat e tetorit- Përtej varrit të atit tënd Dyke sbritur që nga qjelli përmi fshat po bëhet fir... Prej zallit që sot po largohem, Ish e premte ajo ditëeee, Jaaaaajaninooo!” Do t’u pikojnë prej syvevarret e tjerë u rritën dhe u bënë male. Fillova mërgimin e ri; Brerimat dritullirta.Pas maleve ka varre prapë si retë E kudó krahin’ e gjërë më s’po qit as pipëlim: Hepohem... anohem... humbohem...nëpër luginë. Oh, nënë, ç’është ky zë si në legjendë, Në katund kërcet një portë...në Liqer heshtë një lopatë... Po sulmën s´e ndal kursesi. që drithëron dhe eshtrat e të parëve Dhe pak...Shtegtojnë varret në qiejt e ulët Një shqiponjë-e arratisur fluturon në Mal-të-Thatë... në çdo qelizë. E un’ e mallidhe ta ngatërrojnë udhën. Futet zemra djaloshare mun në fund të shpirtit t’im. Dh´aspak nuk më tremb zhurmërija, Me ty do të takohemi.Avionët kthehen pas të hutuar Ndaj turret me hov e vërtiknëpër mjegull nate. Ah moj bijë e nënës, e njoh mirë këtë gjëmë Tërë fisi, tërë jeta, ra... u dergj... e zuri gjumi... Mi ballë-e mi korje të mijaKarvanët e veturave janë kthyer në shkëm- ish shtrëngatë e stuhi në atë kohë Të lutem nënë, mos këndo më se më lëndon Zotëroj më katër anë errësira... Ndërsimi-i tallazit armik.binj yjet ranë nga qielli të përgjakur, një nga një Këtu në Drenicë kanë rënë shumë bij e bija... Po tashi:si kuajt e krushqve në mallkimin e lashtë. kafka e hënës ra në prehrin e tokës amë Dyke nisur udhëtimin mes-për-mes nër Shqipëri, Përpara kur shoh gjeratore,O Zot! Dardhat dimërore dhe mëllenjat barërat u helmuan, livadhet u gjakosën Ah moj bijë, do këndoj se kështu është historia! Drini plak e i përrallshëm po mburon prej Shëndaumi... Dh´ato më gremisin në fund —janë bërë fushë me ofshama anekënd… Lotët e nënave kosovare u murosën, Mi kulmin e valës maloretë gjuhës time! janë bërë margaritarë Un´ heq të shpëtoj sa me mund. Mos nënë, mos më thuaj gjak, gjak… për të ndriçuar shpirtrat e qiejve, VDEKJA E NOSITIT- Ti, yll blu i fatit mbi ballë të Atdheut, ohhhhhhhh, joooooooooooo gjak! për të ndritur sytë e diejve... E morti fatkeq në më çiku,si shkohet në Kosovë, tregomë! Me zjarr ju flas... me zjarr N´u desh tmerrësisht të fundas- Kur të kesh një plagë tjetër të re në trup, Po bijë, sa gjak është derdhur në tokën Arbërore! Në gjurmët e Hasan Prishtinës Aspak nuk më thyen reziku, Në gjirin tim kam hapur varr...ndiq udhën e rrëkesë së gjakut, Toka e përgjakur nga kufomat më rrinë ende dhe heroizmin e Azem Galicës Po nis e përmbysem me gas: Që t’i jap shpresë- edhe t’ja marr... në sy... Djemtë e Kosovës me Adem Jasharinqë gjithmonë arrin para meje Shkëmbinjtë shekullorë u copëtuan nga dhimbja Vulosën përjetë Ëndrrën e Madhe, Se prapa lë vazhdën e ndritur — Un’ ik liqerit zemërakdhe më pret atje - gurgullimë jete. ia ndërruan format, ngjyrat, emërtimet... Lirinë e pavarësinë ngritën në ALTAR. Q´e hapa me shpirtin fatos: — Fatlum dh’ i pastër si zëmbak, Eh, s’munda të ngjyej as hijen e gishtit, Fistonin gazmor ku pat shkitur Po zemra ime kullon gjak:Marr dy pishtarë të shuar dardanë, të shkruaj emrin mbi një varr, Valim-i anijes q´u sos.i ngjyej në gjakun tim në oxhakun ku kam qarë e qeshur Se vijnë- urtuar zogjtë-e mi,dhe ndriçoj udhën. Ndizen krahët, për herë të parë... ................... ................. Dh’u jap ushqim me dashuri-flakët bëhen flatra, Një dashuri për llaftari: ................... .................unë bëhem shqiponjë prej dheu O Zot, sa shumë dhimbje e lot ka pirë kjo tokë ................... .................dhe ndiej ciklonet e stepave dielli po më rrëzohet para këmbëve të mia... ................... ................. Pa nis ah! Gjirin ta godas...si duan të ma brejnë emrin prej guri. Në qerpikë më ka ngrirë kripa e lotit... Dh’e hap ah! gjirin për një ças... Ku rënkon e thinjur në vetull, Çamëria... Valimi-i anijes së letë Dh’i nginj ah! zogjtë- e vdes me gas!... Qetohet, ndalohet, mbaron: Janinës ç’i panë sitëeeee, Jaaaa Gjeniu i anijes përjetë Ahere - helmohet e buçet janinoooooooo...! Hepohet.. anohet... valon... Pas mallit tim liqer-i shkret, E rrit tallazin posi det.40 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 41
  • 22. Përvjetor e riteve mortore, kujet dhe prapë kumbimet e betejave dhe Esad MEKULI GJYKIMI sërish kapërcimi i rrethakut të mortit. Të gjitha këto rrjedhin në një rrafsh rrëfimor plot thyerje e kontraste dhe thuren me një SHQIPTARI KËNDON fragment gjuhë që duket sikur mezi e bart baladën. Kam shkruar për disa prej tyre, por do të ndalem shkurt vetëm fragment Do të vijnë mbas nesh fëmijt tanë e fëmijt te dy romanet e tij: te Ndezja e shiut dhe te Një diell tjetër , e fëmijve tanë ngaqë për të parin pati marrë çmimin e LSHK-së, ndërsa tjetri Shekujt mbi ne e në ne dhe ata do të flasin për ne, ata do të gjykojnë Një diell tjetër qe i fundit që e botoi për së gjalli. e mbushën jeten plot vnerë- për ne- që pezmi, (Breznitë veprat i gjykojnë.. -ka thanë nji Njeri i Ngujimi i Dianës në fanitjen simbolike e zjarri kryengritës madh!)- ndër zmerat tona m’u ngri, Ndonëse fabula e romanit Ndezja e shiut fiksohet në Lozanë të dhe nuk do t’na dënojnë, e dij, për belbëzimet që njeriu mos të jetë-Njeri: Zvicrës, dianoia e tërësishme e veprës vetëm sa e çon një hap emni te na zhduket përherë. tona, shtërzimet’ për gabimet-t’vogla e t’mëdha-për të më tej kërkimin e misterit së mbijetesës, por tash në një formë tjetërfare, më të avancuar, me një rrëfim më sublim, me një në natën e errët të shekujve mbërrimet tona... Mehmet KAJTAZI projektim më modern të dramës dhe sidomos me një gjuhë ku në natën plot errësi. Pse-kush ka faj që prindët s’na lanë gadi kurrgja 1944- 25 shtator 2003 plekset mjeshtërisht urtia dhe e bukura. Qemë-jo njerëz -pos vorreve dhe padijes; Këtu, megjithatë, më së paku do të merremi me fabulën. po robë; kush ka faj që aq kohë-errësija dhe vetmija- Vetëm të themi në nismë se romani hapet me zhdukjen e pa bukë, liri -n’uzdajë, si mrazet e pranverës kanë mbytë filizat mu në farë?! Rushit RAMABAJA Dianë Lushtës, që duke kapërcyer Adriatikun për në brigjet në votrën tonë Do të vijnë mbas nesh fëmijt tanë e fëmijt e fëmijve italiane (më 9 maj 1999), kish përjetuar një anijethyerje, pa shtëpi tanë-breznitë, METAFORA E ZJARRIT TË PËRBASHKËT nga e cila kish mbijetuar, për t’u zhdukur pastaj pa gjurmë. në plangun tonë -argatarë! dhe ata do të dijnë për ne, se ne jemi pjella e Ditës Autori shtron engmën përpara lexuesit: Deri më sot dy gjëra Qemë- turq, së Re- plot diell e dashni; Sot në këtë të shtunë fundshtatori, të mbledhur në përvjetorin thelbësore kanë mbetur të panjohura: ku është Diana (është e dreqën me bishta, e shtatë të ikjes së Mehmetit në të përtejmen, jemi të kredhur gjallë apo e ngrirë) dhe si quhet saktësisht vendlindja e saj? do të dijnë për ne, e dij, dhe do t’u kallxojnë me qemë-rajë në nostalgji, natyrisht, por edhe krenarë që patëm një koleg e Misterin e zhdukjes së kësaj vajze të bukur e shton edhe më binduni fëmijve të vet që t’hiqet në vargoj mik me zemër të artë, me fjalën aq të ëmbël dhe me paqe aq shumë pjesa e dytë e fjalisë si quhet saktësisht vendlindja të mjerimit si kemi ngadhnjye mbi shekujt-tue vu t’kaluemen të gjerë në shpirt. e saj?. Pra, ndonëse autori më parë pak a shumë e thotë të përbuzun-shiftarë! në gjunj; Ky përvjetor i shtatë më kthen në verën e largët të vitit 1973, vendin dhe qytetin nga ka ardhur vajza, këtu sërish i hedh Qemë... si kemi ngritë, nga hini dhe vjetërsija, qytete t’reja, kur për herë të parë u takuam me Mehmetin në kryeqytet. Qe përsipri vellon e enigmës, me çfarë e nis metamorfizimin e Por koha-luftë fabrika dhe katunde... një e hënë gushti dhe ishim në provimin pranuaes për gazetar saj në simbol, që, pas ciklit të pakëputur të njësive fabulare, shëron varrët çdo ditë: si kemi shkrue kangë, si kemi thurrë tregime- në “Rilindje” bashkë me Jusuf Gërvallën, Flora Brovinën dhe vetëm diku nga fundi jep kumtin e ngushëllimit solemn (siç mbas natës së errët tue belbëzue abecenë dhe gjuhën vetë... me ca të tjerë, që më vonë u bënë emra të njohur në gazetari e do të thoshte Shekspiri): Dianën do ta gjejë bukuria e vet. të shekujve- (Dhe, ani, që të gjithë jemi marrë me çdo gja, si me letërsi.Qemë të ulur pranë njëri-tjetrit dhe kur ia thashë emrin, Sante! (Shëndet). Këto janë fjalët që autori i thotë me gojën e hap krahët koha e re... qenë mjeshtra çollakë, më pa gjatë e thellë sikur të kërkonte shenjat e rinjohes së stjuardesës Genevieve Baraste. -Po, jemi gjallë! me pak dije po me shumë e shumë vullnet...) lashtë. Ishte ai komunikimi i shpirtrave të trazuar, që shohin Çfarë ka mbetur nga Diana dhe a do të mjaftojë vetëm kujtimi Dhe tanët ! përtej kohës së vet dhe që njihen shumë përpara se të takohen për ta avancuar bukurinë e saj në simbol? Patjetër: ajo ka lënë Dielli dhe për ne shëndritë... / Nga Esad Mekuli, Brigjet, Rilindja, Prishtinë, 1981/ fizikisht. Qysh atë ditë u vulos miqësia jonë e përjetshme, që gjurmët në pikturën Këmisha e bardhë dhe në romanin Ndezja ------ s’kish nevojë as për fjalë të mëdha, as për formula paktesh. e shiut. Pra, ka lënë hiret e bukurisë në vallen e ngjyrave të Gjatë tridhjetë vjetëve të mëvonshme kemi kapërcyer nëpër pikturës dhe ka lënë urtinë e prushin e zërit në faqet e romanit. NË LIQENIN E PLAVËS As kërcimi i troftes syprinës, as gagarisja gjithfarë katrahurash, por pa e trazuar asnjëherë kandilin e Dhe mbërrijmë te pandehma: a do të kish nevojë më që Diana e patave të egra nëpër shastarë, as kënga shenjtë të miqësisë. të kishte edhe dimensionin e së bukurës fizike, të dukshme Ja ku me ke, Liqen i dashur: mu ne bregun tend e zgjatur e kostarëve herakë livadheve përreth. Gjatë atyre moteve, Mehmeti, krahas punës në gazetë, shkroi e të prekshme dhe çfarë do të ndodhte po të mos ngujohej - të endërruar, të dëshiruar. Është mengjesi Heshtje. Qetësi e vendlindjes, si në çaste të rralla pajtimi... edhe një sërë veprash të suksesshme në prozë ( kryesisht kështu në fanitjen simbolike? Më së pari do të zbriste nga i hershëm. Mjegullat, me ngadalë, janë Ndahem nga bregu me barkën e lirë. Lopata romane e tregime). piedestali i solemnes dhe tevona do të kridhej në harresë si shtresuar mbi syprinën e ujit, por shpejt Përveç romanit voluminoz Ndezja e shiut /”Rilindja”, Prishtinë, çdo vdektare. e dyfishtë zhytet herë në njërën, herë në anën e shpejt ndahen prej saj. Tashmë zbulohen 2001/, Mehmet Kajtazi deri tash shkroi edhe veprat: Nata në Mehmeti, duke i dhënë këtë përmasë kryeheroinës (që, tjetër. Si dikur në sandolinën e vogël. gur (roman), Plaku dhe urat (roman), Zemër e thyer (tregime), tiparet e Kufilacës, matanë, dhe te Visitorit ndonëse është e pranishme nga fillimi në fund, kurrkund Lagur, gati me dashje, rrobat nga lundrimi Fundi i legjendave (roman), Shqiptarët ne Goli-Otok (roman), të afërt- rrëzë malit. Kurse, edhe më larg nuk duket), vajzën shqiptare të Lushtës e universalizon si i vrullshëm. I trimëruar. Mandej i rraskapitur, Kodra e Pajtimit (tregime), Ushtimë e Albodërit (roman), pleksje të bukurisë dhe të mençurisë së botës. Ajo në faqet e mezi dallohen shkëmbinjtë e Bjeshkëve ia dorëzoj lopatën më të fortit dhe më të shkathtit. Shote Galica (roman), Minatorët (roman), Thikë në portokall dorëshkrimit të romanit të saj do të thotë: Ai nuk është djalë të Nemuna. Bari i dendur, erëkëndës i rënduar Në bash i ulur, i përqendruar i tëri në sexhaden (roman), Gjeli i katedrales (roman), Santa Ana (roman), Guri që bredh lule më lule, unë jam vajzë që kam hyrë midis dy nga vesa. Si pas shiut pranveror... i Dallëndyshes (roman), Lindja në qiell (roman) dhe Udha I Mbi Qafën e Diellit- dritë. Rrezet e para e lëmuar të barit nën ujë që përdridhet luleve: njëra e ka emrin Drosera Binata, tjetra e ka emrin (roman), ku kryesisht përpush katrahurat e mëdha të etnisë, Sarracenia Flava. Ajo ishte, pra, çupa që po plekste bukurinë e miklojnë Qafën, për t´i vërshuar, mandej, në drejtim të rrymës kah Limi. sfidat, shpresat dhe udhët që e ngjitën në majat e mbijetesës. burimit të gjakut të vet me bukurinë e njerëzimit, për të mbetur hapësirat e pyjeve dhe të rrafshit përposhtë. Si kujtimet e shumta në këtë mëngjes veror. Pra, në të shumtën, në fabulën e veprave të këtij prozatori përherë midis tyre e mbërthyer në ngjyrat e ylberit dhe çdo - Mirëmengjes, bukuri e vendlindjes! gëlojnë luftërat, varrtarët, nënat shamizeza dhe heronjtë, të prill shumëfish e harlisur në ëndrrën e botës për jetën. Mirë se vjen! 1986 cilët përcjellin nga një brez në tjetrin gjëmimet e rrufeve, zinë Kjo gjetje artistike autorit i ka shërbyer jo vetëm për të42 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 43
  • 23. universalizuar metaforën e së bukurës, por edhe si çelës për në kozmogoninë e gjerë të romanit Ndezja e shiut, ciklet Filozofia e krijimit ndërtohet mbi dy këmbët e fuqishme që kanëkërkimin e vetvetes në bredhje, për kërkimin e urtisë në gjurmë narrative të të cilit krijojnë metaforën e zjarrit të përbashkët emrin: çka thuhet dhe qysh thuhet! Çka thuhet është preteksti artistik,të lashta dhe për kërkimin e identitetit duke ringjallur kujtesën. të vatrës së njerëzimit. konstrukti, skeleti që mban veprën. Qysh thuhet është mjeshtëria e Në romanin më të ri Një diell tjetër, Mehmet Kajtazi, më me ndërtimit, e thënies. Të gjitha lëvizjet e tjera estetike janë dhe kanë vlerë,Shpërngulja e heronjve dhe kërkimi i gjysmës së vet këmbëngulje se gjetkë në prozën e tij të deritashme, kërkon por këto dy postulate përbëjnë dy këmbët e fuqishme mbi të cilat bën universin e lirisë e të shpresës për etninë, në veçanti, dhe për jetë një vepër letrare. Kur rilexohet proza e Mehmet Kajtazit, që të dy këto elemente sikurDuke lexuar Ndezjen e shiut, patjetër do të shtrosh pyetjen: njerëzimin, në përgjithësi. Duke rrëmuar deri në rrënjë dramën rebelohen dhe bëjnë përpjekje të jenë të paqena. Ajo e famshmjapër çfarë i degdis autori protagonistët e vet përtej kufirit e etnisë sonë në kohën e aparteidit serb në vitet nëntëdhjetë çka thuhet sikur merr krah dhe të ikën nga dora, të lë në vetmi dhetë atdheut? A kish ardhur kjo spontanisht nga përvoja e të shekullit që lamë pas, përkatësisht duke gjetur formulimin të mashtron e sikur të thotë: kot më kërkon se unë nuk jam këtu...bredhëritjeve personale, apo mëtonte që përmes bredhjes së e veçantë artistik që do t’i ndihmojë për të zënë majat më Ndërkaq, ajo tjetra qysh thuhet sikur tallet me lexuesin e thotë: kot mëheronjve, të kërkonte formulën e misterit të dashurisë dhe të zallahitëse të asaj tragjedie, në të njëjtën kohë autori ndërton kërkon se unë herë jam e herë nuk jam... Lexuesi që është mësuar tëbashkëjetesës së popujve? Mendoj se është kjo e dyta. Madje paralelen e shpresës për diellin e padukshëm FOMALHO, ecën me lehtësi nëpër cektinën krijuese do ta ndiejë lëvizjen dhe ecjenkam bindjen se ngjyrimi pesonal është i mezidukshëm. Ta trembëdhjetë herë më i madh se Dielli ynë, ky i dukshmi, për e lehtë, por pikërisht në lehtësinë e lëvizjes do të përballet me lojën eshtyjmë më tej këtë mendim. Mendoj se të gjitha veprat e të cilin fatalistët thërrasin me zëra të terratisur nga pikëllimi se Daut DEMAKU rebeluar e të të qenit e të mosqenit dhe pikërisht këtu realizohet ajomëdha të letërsisë janë vepra bredharakësh, mërgimtarësh, së shpejti do të shuhet. sinteza e këndshme: e ikjes dhe e kthimit, e zhdukjes dhe e ndërtimit.ikanakësh, thotë poeti Patrikios dhe shton: “Odiseu, Simbad HYRJA NË ART NUK ËSHTË IKJEdetari, Don Kishoti. Mua, për veten time, më pëlqen më shumë Fomalho dhe miti i diellit të ri Jeta është lojë, arti është mjeshtëria e lojësDon Kishoti se Fausti, sepse Fausti është tepër statik, ndërsa Një shëtitje e lehtë nëpër prozën e shkrimtarit Mehmet Kajtazitë shtegtuarit është kërkim në kohë dhe në hapësirë. Mendoj Tragjedia shqiptare e viteve nëntëdhjetë, që mundet me anë Loja zhvillohet në tokë, por mjeshtëria e lojës prek lartësitë. Nuk Shëtitja artistike nëpër ndonjë vepër letrare nuk është domosdoshmërisht udhëtohet kot në univers, por udhëtimi në univers e ka kuptimin ese këtu dikund duhet të kërkohet qëllimi i shpërnguljes së të luftës e të qëndresës së pashembullt dhe zërat fatalistë analizë, madje nuk është e domosdoshme të jetë as studim, por më kthimit në shtëpi. Kjo është mjeshtëria e lojës. Pjesa nuk është tërësia,heronjve të Ndezjes së shiut dikund në hijet e alpeve zvicerane. për shuarjen e shpejtë të Diellit, që gjithashtu mposhten me shumë është dhe mund të jetë një bashkëbisedim i heshtur, një ese i por tërësia pa pjesën nuk është e plotë... Njëra pa tjetrën nuk janë asMbase këtë më mirë se askush e ka formuluar Klara Janesh: zbulimin e Fomalhos, përbëjnë mozaikët e metaforës së pazëshëm, një invokacion gjatë rileximit e të rikujtimit të një krijuesi e nuk mund të jenë. Sepse një pikë ujë është H20 dhe të gjitha burimet,Sa për të endurit, mendoj se vetë jeta është bredharake, mitit të ri për ciklet e pasosura të jetës njerëzore. Të gjithën një krijimtarie. lumenjtë, detet dhe oqeanet janë sikur një pikë uji, prapë H2O. Nësesepse është lëvizje. Nëse vëzhgojmë formën më të vogël Mehmeti këtu e ka shtrirë në rrafshin e një strukture të re të Invokacioni nuk është nisje nga rrënja, as nga trupi fizik e raportet e fillohet udhëtimi për djegien e shiut, kush do ta besojë këtë figurë: shiutë jetës, qoftë edhe një qelizë, vëmë re se është gjithmonë procedimit, me një mëvetësi rrëfimtare dhe me një qasje më të tij me jashtësinë, nuk është madje as qëndrim i gjatë në bulbërinë e nuk digjet as në ëndërr! Por kur zjarri i vijës horizontale është aq idhnak,në lëvizje; është një marrëdhënie brenda-jashtë, domethënë thelluar meditative, që e begaton edhe për një nuancë sistemin lulëzimit, pra të pjesës së bukur që quhet art, por është një pikëtakim zjarr që ngrihet e djeg me aq ashpërsi, athua do të këtë shi të qetë?një trajtë komunikimi. Kësaj mund t’i shtojmë se Mehmeti, e tij filozofik për jetën, vdekjen, luftën, mynxyrën, dashurinë e me aromën e lules. Sado që toka në tërësi është vetëm një pjesë, ose më saktë: njëduke i çuar Europës simbolin e zjarrit të vatrës së përbashkët qëndresën. Pikëtakimi i zërit të brendshëm – të pazëshëm me heshtjen mortore të thermi e universit, zjarri në atë thërrmijë, sado i vogël e i imët të jetë,me anë të metaforës së bredhjes, mëtoi t’ia rikujtonte asaj Erëzon Gjeraku, piktor, duke kapërcyer nëpër dyert e mëdha germave, në shëtitjen a rileximin artistik, domosdoshmërisht prodhon sado i padukshëm në vogëlsinë e tij, prapë do të prodhojë dridhje ese, megjithatë, jemi populli i tokës ku u mbrujtën mitet dhe të paradokseve e të absurdeve, vizaton, krahas mynxyrës së përjetimin invokativ që prodhon përjetimin gjatë këtij ritakimi. shqetësime që burojnë nga një thërrmijë edhe më e imët e thërrmijësku vrushkulluan artet e dituritë e njerëzimit. Prandaj, në ato kohës, edhe fanitjen e së nesërmes, plot dritë e llamburisje Proza e Mehmet Kajtazit është krijuar në kohën e turbulencave tjetër që, me gjuhën e përditshmërisë njerëzore - quhet zemër e njeriut! të mëdha, atyre dallgëve shqetësuese politike e ekzistenciale që Disi në të njëjtën rrugë – nga një pikë vese në oqean dhe nga oqeani nëbredhje heronjtë e romanit gjejnë edhe gjysmën e vetvetes, atë dhe bëhet, në të njëjtën kohë, bartës i universalizimit të shtriheshin në dilemën hamletiane të asaj të njohurës të jesh apo të një pikë vesë – vazhdon rrugëtimi i prozës, do të thosha më të dendurdritësimin e së bukurës që ia dhuruan njerëzimit. shpresës për brezat e nesërm njerëzorë. Ndodh kështu, ngaqë mos jesh, që nuk preknin apo që nuk rrënonin vetëm aromën e lules, e më të pjekur, që hyn nën ombrellën e titullit Për një diell tjetër. NjësojNë këto barisje të mëdha të shqiptarëve, autori i tundon me vënien në rrezik të njërës nga etnitë më të lashta të botës, që nuk e thyenin butësinë e lules, por që tronditnin tërë trupin fizik, siç nuk digjet shiu as në ëndërr, nuk formësohet as figura e diellit tjetër,heronjtë të kërkojnë edhe gjurmët e urtisë. Njërit prej atyre rrezikohet shuarja e vërtetë e jetës, por, njëlloj siç është madje edhe vetë rrënjën e jetës. Nëse duam që këtë ta themi edhe më por vlimi i pjesës, zjarri përvëlues i thërrmijës, merr funksionin e xixësdo t’i kujtohen fjalët që kish thënë gjyshja: Ata do të fitojnë, Fomalho diell rezervë për të nesërmen, po ashtu ushtria më e saktë e më prekshëm, kjo prozë u krijua në valën e lëvizjeve idhnake të në depo të barutit... Të tjerat që ndodhin mund t’i kuptojë e qartësojësepse e kanë kalin. Gjyshja e protagonistit të Ndezjes së re shqiptare e aleatët e saj luftojnë si dragonjtë me kuçedrën pllakave tektonike të qenies sonë kombëtare. secila mendje.shiut, ndonëse kurrë s’kish dëgjuar për perandorin romak kundër aparteidit të fiseve endacake serbe, duke nxjerrë, më Përbrenda këtyre tronditjeve dëshpëruese e shpresëdhënëse, hyrja në Mënyra e leximit dhe e rileximit duhet të qartësohet në tërësi. Është eKaligula, deshifronte thjesht dhe qartë kodin e fitores së në fund, botën shqiptare në bregun e shpresës së mirë. art, në njërën anë kishte kuptimin e hyrjes në shpresë dhe, në anën ditur se nuk është çdo mënyrë – mënyrë gjithëpërfshirëse. Pse? Sepsepashmangshme të diktatorit të fuqishëm. (Kaligula, siç Edhe heronjtë e tjerë (gruaja me gungë Humë Jeronimi, Dyjarët tjetër, kishte kuptimin e harrimit, një ikje artistike nga realiteti brutal. ngjyra e barit është e gjelbër, por është e gjelbër vetëm për syrin qëdihet, për t’i mundur kundërshtarët në Senat, shpalli kalin që pësojnë njëlloj si Kullat Binjake, Ardian Talla që, ndonëse Këto dy elemente: hyrja në shpresë dhe ikja nga realiteti brutal kanë sheh e lexon jashtësinë. Athua është ngjyra e barit vetëm e gjelbër?e vet senator dhe me fuqinë e votës së tij doli fitimtar.) Si fëmijë, e zbardh si plakun gjëma e një dite të vetme etj.) vishen qenë, janë dhe do të mbesin dy ekstreme skajore që përbëhen nga Le të ndalemi pak dhe të mendojmë për mënyrën e vështrimit: çfarëkish mbërritur te një plakë e pashkolluar kjo sentencë e artë pak nga pak me shtresime të njëpasnjëshme alegorike, duke u zjarri krijues. Flaka e këtij zjarri – në njërën anë - është sikur dielli i ngjyre do të ketë bari kur vështrohet nga të dashuruarit, çfarë ngjyre doe përvojës historike? Përgjigjen, veç të tjerëve, e jep edhe kthye më në fund në karaktere-simbole. pranverës, që edhe thermisë më të vogël të dheut i jep jetë e gjallëri, e të ketë kur vështrohet nga njeriun që rënkon prej dhembjeve, ose çfarëMeddebi: Është poetika e gjurmës, e marrëdhënies ndërmjet Struktura fabulare e prozës Një diell tjetër ndërtohet, në të mbush me lëngun e këndshëm dhe erëmirë të jetës në shpresë. Por, në ngjyre do të këtë kur barin e vështron fëmija apo plaku? Mos dallojnë anën tjetër, flaka e këtij zjarri është edhe shumë e pamëshirshme dhe këto ngjyra, apo edhe më tutje bari vazhdon ta ketë ngjyrën e gjelbër.gjurmës, shenjës kuptimit, domethënë të të shkruarit të asaj shumtën, mbi retrospektivën dhe mbi vetërrëfimin e veprimeve djeg e bën shkrumb e hi tokën reale nën këmbët e njeriut. Të jetosh me Them se jo. Bari ka ngjyrë të gjelbër, është e vërtetë, por mënyra eqë është fshirë dhe të raportit të asaj që është dhe të asaj që të heronjve dhe më pak mbi përshkrimin e drejtpërdrejtë të këmbë mbi prush dhe me kokë në freskinë e qiellit, pra të bësh jetë në vështrimit përcakton këndin dhe thellësinë, që më vonë dëshmojnëmungon. Nga kjo zbulojmë se mençuria shëtiste nga një etni ngjarjeve. Kjo i jep më shumë mundësi autorit për thellim majat idhnake të dy ekstremeve skajore dhe në këto kushte të krijosh se brenda një ngjyre të gjelbër bëjnë jetë mijëra e mijëra nuanca të sëte tjetra, e mistershme dhe e padukshme si era, edhe atëherë meditues dhe për përgjithësime filozofike rreth fenomeneve të art, të ndërtosh kredon e gjallimit, nuk është vetëm mjeshtëri, por kjo njëjtës ngjyrë, që prapë duket e njëjtë, por nuk është e njëjtë.kur ndërmjet tyre mungonin kontaktet fizike. historisë njerëzore dhe të etnopsikologjisë së popujve të veçantë. është dhe duhet të jetë mjeshtëria e krijimit të mjeshtërisë. Këtu gjendet madhështia e artit, subjektivja e komunikimit me vlerën,Në shpërnguljet dhe bredhëritjet e tyre, heronjtë e Ndezjes Romani Një diell tjtër i shkruar sipas modusit të ironisë së Në romanet Ndezja e shiut dhe Për një diell tjetër Mehmet Kajtazi sikur individualja e leximit dhe e rileximit.së shiut, megjithatë më së shumti kërkojnë identitetin e vet. qëndrueshme, e shqipton dramën më të re shqiptare me prek lehtësisht, ama njëmend lehtësisht, aq lehtësisht sa prekja e tij Privilegjin e rileximit do ta kenë të gjitha brezat, ata që jetojnë sot meAutori u heq vellon e misterit duke u nxjerrë përpara Nënën një gjuhë e me një stil të mëvetësishëm, duke e vendosur ngjason me një pupël pëllumbi - mbi fjalët që mbushin ajrinë tokësore, të ne, ata që nesër do të jetojnë pa ne, por besoj e shpresoj- edhe tëHyjnore Pellazgjike, Vajzën e Praruar (Artën), Skënderbeun, të gjithën në një kompleks modern sintetizues. Autori, pra, thënat e të bëmat e vijës horizontale, jetësore të përditshmërisë idhnake mëvonshmit që do të vijnë. Le të kënaqen brezat që vijnë me veprat qëIsmail Qemalin, Gonxhe Bojaxhiun (Nënën Tereze) dhe një sërë nuk u është përmbajtur kornizave të kanonizuara të romanit e rrënimtare dhe këto të thëna e këto të bëma lëvizin me shpejtësinë e mbesin, sepse njerëzit janë material shpenzues i jetës, kurse veprat qësimbolesh, ku ata njohin vetveten, dëgjojnë qartë kumbimin e tradicional, duke mëtuar një strukturim dhe një semantikë të dritës kah vija tjetër – ajo vija e aromës që di të ngrihet e të shpërndahet mbesin janë material ndërtues dhe fisnikërues i botës. Kështu jeta i jepgjakut dhe shohin harlisjen e jetës. avancuar, që do t’i shkonte kohës. vetëm në lartësi, pra në vijën vertikale, do të thotë në atë vijë që di të jetës dhe ky ligj vepron me ose pa dashjen tonë. Atyre që lënë vepraKëto ishin disa nga leximet e mundshme të simboleve ecën vetëm në hapësirën e kaltërsisë së pafundme qiellore. për rilexim, atyre u takon përulja jonë.44 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 45
  • 24. Letërsia dokumentare dhe publicistika e Mehmet KajtazitShyqri GALICA të cilat e bëjnë këtë autor një figurë të veçantë jo vetëm në botën e letërsisë artistike, por edhe në fushën e publicistikësShtatë vjet më parë u nda nga ne njëri nga krijuesit më të shqiptare, një emër që karakterizohet me objektivitetin e tra-frytshëm të letërsisë shqipe, shkrimtari e publicisti Mehmet jtimit dhe me seriozitetin e shqyrtimit të çështjeve thelbësoreKajtazi. Mehmet Kajtazi penën krijuese e ka provuar në shumë të realitetit aktual dhe kombëtar, në situatat më dramatike tëzhanre gazetare e publicistike, kurse në fushën e krijimtarisë historisë sonë të re.artistike ka bërë emër sidomos me kultivimin e romanit, një Fah i tij posaçërisht ishte letërsia dokumentare, një zhanër kaqzhanër në të cilin ka derdhur gjithë talentin e përkushtimin e aktual në botën e sotme dhe gjithsesi më i lexuari, të cilit itij, duke trajtuar tema nga më të ndryshmet, ato historike e është qasur me një konceptim kritik, me përkushtim kërkuesatdhetare, shoqërore e politike, aktuale e psikologjike. e depërtues, me notë të veçantë kombëtare dhe pa dyshimMehmet Kajtazi në shtypin e përditshëm dhe atë periodik ka me një shqetësim artistik që ka arritur ta formësojë pothuajsepublikuar qindra artikuj e reportazhe, raporte e informata, vazhdimisht në veprën e tij. Prof dr. Emin KABASHI POEZIA E ILJAZ PROKSHITFlori BRUQI (Dy veçori tipologjike)NË VEND TË FALËNDERIMIT Romanet Vdekja e krijuesitNë këtë akademi përkutimore për shkrimtarin e mirënjohur Në të vërtetë, vdekja i gjen të gjithë njerëzit, por vdekja e Nata në gur , “Rilindja”, Prishtinë, 1984Mehmet Kajtazi, po citoj fjalën e tij të falënderimit më 29 mars krijuesit hap një varg dilemash interesante jo vetëm në jetën ILJAz PROKSHI Plaku dhe urat , “Flaka”, Shkup. 1986 . tonë shpirtërore, por edhe në jetën kulturore të të gjithë2002, me rastin e shfaqjes së dramës Nata e fundit në Goli Fundi i legjendave , “Rilindja”, Prishtinë, 1990. Këtë roman 15.11.1949-28.4.2007Otok: popujve historikë e ka dramatizuar e shfaqur teatri shqiptar “Kurora” në Nyon Koha në poezinë e tijFjalë FALËNDERIMI, në kuptimin e bimës dhe në kuptimin e të Zvicrës. Iljaz Prokshi ka ikur nga kjo jetë e përditshme më 28 prill Nuk e kam ndër mend të flas për përmasën e kohës në poezinëtokës, u drejtoj sonte deri në përulje NJËREZVE që qëndruan 2007. Pra në muajin prill ka mbushur tri vjet që nuk është e poetit Iljaz Prokshi, por dua të flas diçka për praninë e kohës, sidhe u flijuan, që ne të mos jetojmë përherë me erë të mollës, më në mesin e familjes, nuk është në mesin e shokëve, nuk referencë në poezinë e tij, për kohën si argument që poezisë iapor mollën ta kemi në duart tona. Shqiptarët në Goli Otok, “Dielli”, Zagreb. 1991. është as nëpër spitalet e ndryshme të Prishtinës. Mirëpo, për kushtëzon edhe rrjedhën e realizimit artistik. Teatri Popullor i Prishtinës ka inskenuar dramën Nata e fundit çudi, edhe tri vjet pas ikjes së tij nga jeta e të gjallëve, ai në Goli Otok, më 5 nëntor 1992. Kjo dramë pati mbi 300 Unë kam shkruar ndonjëherë edhe për gjallje të poetit qoftë për është me poezinë e tij. Kudo që del, në librari, në bibliotekë, poezinë e tij, qoftë për prozën e tij dhe ato ndihmesa i kam botuarBiobibliografi repriza, duke u në rrugë ku shiten librat, nuk mund të gjesh poezinë e tij, librat në shtypin e kohës. shfaqur në të gjitha trojet shqiptare dhe jashtë vendit. e tij me poezi, të botuar një zot e di kur, pa emrin e tij. Tashti Siç edhe të gjithë njerëzit e botës, përveç profetëve ndoshta,Mehmet Kajtazi lindi më 1944 në Kllodernicë të Skenderajt, ka vdekur Iljaz Prokshi, familjari, prindi, shoku e miku, por Ushtimë e Alboderit, “Shkëndija”, Prishtinë. 1993. askush nuk mund të parathotë se si dhe kah do të zhvillohetDrenicë. jo poeti. Vdekja dhe krijuesi janë dy tema të shpeshta e dy Shote Galica, Shoqata e Shkrimtarëve e Kosovës, Prishtinë. poezia e akëcilit krijues, sidomos në rrethana robërie, siç ishinVdiq më 25 shtator 2003 në Lozanë të Zvicrës dhe u varros në motive të trajtuara në poezinë e tij, sidomos në vëllimet pas 1995. krijuesit shqiptarë në Kosovë. Por tashti mund të thuhet se tematPrishtinë më 27 shtator 2003 viteve nëntëdhjetë e këndej. e motivet e poezisë së Iljaz Prokshit, të botuara deri në vitin 1998 Minatorët,.“Onufri”, Elbasan, 1995.Një kohë punoi arsimtar i gjuhës shqipe në vendlindje, në (përmbledhja Psalm arbëror), ndryshojnë shumë nga motivet e Thikë në portokall, Shoqata e Shkrimtarëve e Kosovës, Autor i disa vëllimeve me poezi:Turiqec, Runik, Klinë të Epërme dhe në shkollën e mesme temat që ka trajtuar në këtë vëllim dhe në vëllimet pasuese, qoftë Prishtinë, 1995“Isa Boletini” në Skënderaj, ndërsa prej vitit 1973 ishte gazetar Pikë e bardhë ëndrre, Rilindja, Prishtinë, 1983 edhe ato që i ka në dorëshkrim, për të cilat pjesërisht kam njohuri. Gjeli i katedrales, NB “Rilindja”, Prishtinë, 1996dhe redaktor i fejtonistikës në të përditshmen “Rilindja” dhe së Satana në ferr, Fjala, Prishtinë, 1992 Këtu nuk u tha asgjë vlerësuese për poezinë. Por, sigurisht, mendoj Santa Ana, NB “Rilindja”, Prishtinë, 1998 me bindje, është kategori vlerësuese jo vetëm për poezinë e Iljazfundi deri në vdekje punoi si redaktor I prozës në ndërmarrjen Fytyrë në pergamenë, Rilindja, Prishtinë, 1995 Psalm arbëror, Rilindja, Prishtinë, 1998 Prokshit, por për poezinë shqipe që zhvillohej në Kosovë në tërësi,botuese “Rilindja” në Prishtinë. Guri i dallëndyshes, NB “Rilindja”, Prishtinë, 1998 koha në të cilën është krijuar ka qenë përcaktuesja themelore edheSi gazetar më së shumti lëroi reportazhin, ku trajtoi tema të Sonatë e dhembshurisë, Lidhja e Shkrimtarëve e Kosovës, Lindja në qiell’, “Rilindja”, Prishtinë. 2000 Prishtinë, 2003. e vlerës së poezisë, duke ndikuar edhe në përbërësit tematikë eaktualitetit dhe të historisë kombëtare. Me krijimtari letrare motivor të saj. Udha I’, “Rilindja”, Prishtinë, 2000merrej që nga shkolla e mesme. Njohës dhe krijues të tjerë, të afërm të poetit Iljaz Prokshi, Prandaj, edhe në poezinë e Iljaz Prokshit larmia e motiveveKa botuar tregime, reportazhe e shkrime të ndryshme në thonë se ka lënë në dorëshkrim, të përgatitura, edhe tri ndryshon shumë në vëllimin me poezi Pikë e bardhë ëndrre Ndezja e shiut, NB “Rilindja”, Prishtinë, 2001revistat dhe gazeta në gjuhën shqipe në Prishtinë, Tiranë, vëllime me poezi. (1983) nga kërkimi i motiveve dhe temave, fjala vjen, në vëllimin Një diell tjetër, NB “Rilindja”, Prishtinë, 2003Shkup, Podgoricë dhe Zvicër. Satana në ferr (1992). Janë dy periudha të ndryshme kohore,Pjesë nga krijimtaria e tij artistike janë përkthyer e botuar Vëllimin me poezi Kambanat e shurdhra e kishte marrë ta edhe pse kohërisht jo shumë të largëta, më pak se dhjetë vjet, por Tregimet botonte shtëpia botues “Dukagjini” e Pejës. Nuk do ta zija ngoje qëndrimi ndaj të gjitha problemeve, qoftë edhe ato me ngarkesëedhe frëngjisht këtë vëllim, sikur të mos ishte interesant, shumë problemor historike e me përkatësi kombëtare, është shumë i ndryshëm.. dhe provokues titulli i vëllimit: Kambanat e shurdhra! Zemër e thyer ,“Rilindja”, Prishtinë, 1987 Derisa ana motivore në Pikë e bardhë ëndrre kryesisht realizohetShkrimtari Mehmet Kajtazi ka trajtuar ngjarje dhe personalitete me tema e motive të përgjithshme, si natyra, dashuria, ëndrrat, Kodra e pajtimit, “Ylberi”, Prishtinë, 1993historike, por ka krijuar edhe vizione të veçanta artistike. ndonjë motiv aty-këtu për ndonjë figurë të pakontestuar historike,46 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 47
  • 25. edhe në socializëm, si Isa Boletini, Bajram Curri, Hasan Prishtina Biobibliografi surde të jetës, që e preokupojnë botën e krijuesit: Fatie ndonjë tjetër, për çudi, si edhe të pjesa më e madhe e krijuesve im është brenda shpirtit tim do të shkruajë, ndër të tjera,të tjerë, poezia e Iljaz Prokshit, as e këtij vëllimi, nuk ka tema e Iljaz Prokshi lindi në Fortesë të Drenicës më 15 nëntor autori. Fati si Kutia e Pandorës, që përmban fshehtësimotive që shpalojnë problemet ekzistuese të kohës kur janë krijuar. 1949, ndërsa vdiq më 28 prill 2007 në Prishtinë. Kishte të tilla, që nëpër kohë mund t’i lexojë mbase vetëm kri-Nuk ka as demonstrata të vitit 1981, nuk ka asgjë për të vrarët në kryer studimet për gjuhë e letërsi shqipe në Universitetin e juesi. Fati si një hartë e shkretuar, ku mungojnë toponimetrrugët e Kosovë duke kërkuar barazi dhe liri (për kërkimin e çlirimit Prishtinës. Një kohë kishte punuar në gazetën ”Kosova” të e lashtësisë, një botë e ngritur përmes flijimit të brezave.nga pushtuesi ende nuk kishte ardhur koha, sipas poetëve tanë), KEK-ut në Prishtinë dhe kishte bashkëpunuar me disa gazeta Prozat e tij ndërtohen mbi një kontrast të thellë: në njënuk ka poezi për burgjet (pos ndonjë poezie aty-këtu për ndoshta shqipe jashtë Kosovës. anë janë tmerret reale të jetës dhe, në anë tjetër, gëzi-përplasjet e baballarëve tanë me pushtetet e kohës së tyre). met ireale të ëndrrës, apo iluzionet e mbetura në kohë.Për kohën historike në poezinë e kësaj kohe që zhvillohej në Veprat letrare Në këtë kontekst jepet edhe alternimi i kohës mitike meKosovë nuk më thotë mendja se mund të qëmtohet shumë, andaj kohën historike, apo alternimi i realitetit dhe i aktualitetit,as në poezinë e Iljaz Prokshit. Kjo është një temë tjetër dhe këtu Poezi për të krijuar situata fiktive metaforike me konotacione tënuk është vendi të flitet për të. përgjithësuara simbolike.Në vëllimin me poezi Psalm arbëror historia flet me gjuhën e Pikë e bardhë ëndrre, Rilindja, Prishtinë, 1983 Autori në veprën e vet shpalos me art zemërimin e tij dhepoezisë. Larmia motivore shkon deri në lashtësinë e origjinës. Satana në ferr, Fjala, Prishtinë, 1992 të brezit në tërësi. Shpalos brengën e përhershme për taGjuha e poezisë prek çështje jetësore, me përmasë historike e Fytyrë në pergamenë, Rilindja, Prishtinë, 1995 Prof. dr. Rifat ISMAJLI parë e jetuar ndryshe kohën. Brengën si emblemë revoltekombëtare. Vargu është i çliruar nga kërkimi i pafund i figurave Psalm arbëror, Rilindja, Prishtinë, 1998 për lirinë e munguar dhe mendësinë e shtrembëruar. Ështëstilistike, që një herë e një kohë ishte bërë qëllim më vete në Sonatë e dhembshurisë, LSHK, Prishtinë, 2003 përballja e tij e dyfishtë dhe e vazhdueshme me jetën,poezinë që krijohej në Kosovë. Temat janë të mëdha, herë-herë Kambanat e shurdhra, SHB “ Dukagjini”, Pejë. VEPRA SI METAFORË E FATIT ashtu siç ishte, dhe me dashurinë që rikthehet si një di-tragjike. Tragjedia është e përmasave kombëtare. Tashti në poezinë gresion i përsëritur në krijimtarinë e tij letrare. Autorin ee Iljaz Prokshit nuk mjafton vetëm Kosova as për të bërë historinë Tregime Hyrjen mbi prozën e Iljaz Prokshit po e nis me mendimin shqetëson sidomos sakrifica e njeriut, e etnisë. Çështjapoetike të saj, as për të trajtuara tema e motive nga historia e saj. emblematik të Marsel Prustit: E vetmja jetë që vërtet jeto- e flijimit që vjen nga lashtësia dhe mossendërtimi i sëPoetit, ose më mirë të thuhet poezisë së tij, më nuk i mjaftojnë Libri i kujtimeve, Rilindja, Prishtinë, 1987 het është letërsia… - mendim ky që lidhet me dy jetët e ardhmes përtej atij flijimi. Shqetësimi autorial lidhet megjysmat e atdheut. Ajo nuk merret me përmasën historike të Daullet e natës, Rilindja, Prishtinë, 1990 krijuesit: të zakonshmen e kreativen, që jetohen e përjeto- çështjen se çka do të rilindë pas rënies, për të përfunduaratdheut, siç do të duhej të merrej historia, por me përmasën Vdekja në endçrr, Rilindja, Prishtinë, 1996 hen në kontekst kohor e shpirtëror. me pyetjen dilemë monumentale: Fati apo vetëm jeta?kombëtare të atdheut, siç do të duhej të merrje kultura shqiptare. Magjia e mjegullës, LSHK, Prishtinë, 1997 Iljaz Prokshi veprën e tij e nisi me poezi, vazhdoi t’i Në nëntekst të tregimeve sugjerohet dorëshkrimi, simbo-Tema dhe motive të këtilla, tashti edhe më të realizuar në një pjesë Vajza e trendafilave, Rozafa, Prishtine, 2002 shpalosë fenomenet e jetës në tregimet e tij, për ta thellu- likisht, hapësira e fatit të njeriut dhe e veprës së pam-të tyre, edhe artistikisht, janë të pranishme edhe në vëllimin me Pallati i Helenës, Prishtinë, 2003 ar përvojën krijuese në prozën romanore. Veprat e tij po- baruar. Dorëshkrimi si pergamenë e botës kreative, apopoezi Sonatë e dhembshurisë (2003). Në poezinë e Iljaz Prokshit . etike janë: Pikë e bardhë ëndrre, Satana në ferr, Fytyrë si vepër e pashkruar asnjëherë deri në fund. Mbase ështëlufta për liri kishte hyrë që në vëllimin e botuar më 1998 (Psalm Romane në pergamenë, Psalm arbëror. Veprat tregimore: Libri varianti i dyfishtë i fatit të censuruar, ngase brenda botësarbëror), por në këtë vëllim ajo ka edhe dëshmorët e kombit, që i kujtimeve, Daullet e natës, Vdekja në ëndërr, Magjia e së absurdit kishin mbetur dy rrugë: heshtja apo shkrimijanë argumentim i ri për rrjedhën përgjysmë të historisë. Pa marrë Fundi i zemërimit, Rilindja, Prishtinë, 1997 ( roman i lauruar mjegullës, Vajza e trëndafilave dhe Pallati i Helenës. Ve- si dëshmi e rrethanave të vështira ekzistenciale. Kështuparasysh se si sillet, si vepron politika shqiptare e ditës andej e nga LSHK më 1997) prat romanore: Fundi i zemërimit dhe Dashuri në labirint. jepet eklipsi shpirtëror i rënë përmbys në honet e jetëskëndej kufirit politik që i ndan shqiptarët, ajo që quhet shpirtësi Dashuri në labirint, 2001 Prozën tregimore të Ilijaz Prokshit e karakterizon narra- dhe të mendësisë së penguar nëpër shekuj. Një aluzion ie kulturës së përbashkët shqiptare, është shumë e pranishme cioni i natyrshëm dhe i çiltër në thellësinë e tij kreative. shpirtit të stepur, ndalur para ëndrrës edhe këngës së vet.edhe në këto dy vëllime të Iljaz Prokshtit, sidomos në vëllimin Ajo trajton një botë specifike etnie, si një labirint i veçantë Dorëshkrimi, mbase, nuk nënkupton heshtjen e shpirtitSonatë e dhembshurisë. Pse e trajtuam këtë çështje në një rast të Ka lënë në dorëshkrim edhe disa vepra të tjera fryme dhe shpirti. Proza e tij shpreh shqetësimin e madh të etnisë para fatit, por mundësinë e ruajtjes dhe të kor-këtillë përkujtimor? Për të thënë, qoftë edhe në raste të këtilla, se ende të pabotuara. shpirtëror të autorit për ekzistencën e etnisë, ekzistencën rigjimit të saj. Pergamena dhe dorëshkrimi sugjerojnë pa-derisa dëshmorët e Luftës së Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës kanë e njeriut, për aktualitetin tonë, që merr përditë përmasat limpsestin simbolik të të mbijetuarit të etnisë sonë nëpërpërmasë kombëtare, edhe poezia e një pjese të mirë të krijuesve e absurdit dhe të shpërthimit apokaliptik të dhunës dhe të shekuj.shqiptarë të poezisë, që kanë krijuar dhe krijojnë në Kosovës mbijetesës. Stili i veprës me nuanca poetike e magjike mundësonpas kësaj lufte, ka përmasë të kulturës kombëtare. Nuk e di a Tregimet e tij modelohen nëpërmjet poetikës së mung- hapësirën kreative të modeluar si qenësi të rrallë este- IMAzHI I RREMË esës, ikjes, mospranisë dhe harrimit. Shpaloset poetika evlen parimi i autonomisë së artit edhe për përkufizime të këtilla, tike. Tregimet dhe romanet e tij përbëjnë një strukturësiç u fol sot për poezinë e Iljaz Prokshit, që për mua është krejt e shpirtit të mbetur si reflektim hënor në anën tjetër të fatit analogjike evokative, që sinjifikon një si shkrim zemre, Asnjëherë mes pirgut dhe ferrit dhe të kohës. Në këtë hapësirë fiktive gjenden nuancat eparëndësishme. Sepse, zor se mund të ketë art me vlerë njerëzore shkrim gjaku, që konstituon tërësinë fiktive të botës sonë S’mjaftonte të ndieja vetminë absurde theksuara të shprehjes narrative, kreative, të cilat sugje-nëse krijuesi nuk ka atdhe dhe nëse atdheu i tij nuk është i lirë! fragmentare mbetur epokave që nga lashtësia. Lirizmi i Lehtë ishte të rrish i vetmuar rojnë dy çështje kyçe: se lëndë e jetës është kryesisht, thellë, që përflak brendinë e veprës, natyrën e saj idilike, Nën dritën e jeshiltë në të errët dhembja, ndërsa temë e shkrimit jehona e mbetur e saj. përbën metaforën fascinuese të qenësisë së saj. Dhe a duhej të ik ... Andaj, autori gjakon ta rikthejë dhe ta rimobilizojë qe-Iljaz PROKSHI Janë mjaft sugjeruese për artin e jetës dhe të përjetësisë nësinë tonë mbetur shtigjeve të harruara të kohës. Ai në vargjet në poezinë Letër botës të poetit spanjoll të dënuar shkrimet e tij shpërthen me thirrjen e veçantë mitike unë me vdekje: Me vonesë po të vini/mos më gjeni në këmbë/AMNEzA E DASHURISË KAOS NË UNIVERS kërkoj gjuhën e gjakut tim, një thirrje gjakimi për ta kon- në vetminë e këtij muri/gjeni dhiatën që kam lënë. soliduar shpirtin e lashtë të etnisë. Mbase kjo sugjeron flijimin, vetminë dhe dëshminë e kri-Do të mund të ishim njohur Me pak dashuri s’harrohet dot kaosi Tregimet e tij i karakterizon shprehja lakonike dhe lirizmiAs dje as sot dhe kurrnjëherë juesve në tërësi. Me ngjyra jeshile vesh ëndrrën e humbur poetik. Në to trajtohet labirinti i fatit me plot situata ab-Në stolin e shkrimit të mos shkruaj kurrë asgjë Dua të ta themë një meshë për miqtëEra t’i marrë fjalët e mia si gjethet e puthjes ... Universin ta kaj duke dëftuar dhembjen ...48 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 49
  • 26. Poezi minoritare Da ću se vratiti Da bolom otkinem tugu, Jer svijetlost Ostaje na pragu Daleko od kovača ovih riječi I praskozorija što mili Niz padine noći i nameće zakone Zaborava. Bojim se, sine , Arif HALITI Uzeir AJRADINI Da te ove riječi Ne žigošu Tko će plaTiTi? ako pročiTaš Za vječnost... Bojim se... oni uzimaju “dobro im je“. kažu! Bojim se, sine, Samo uzimaju, ne pitaju nikoga, ni ako pročitaš ove stihove savjest svoju, samo uzimaju. Da nećeč razumjeti Da im je razmisliti malo?! Il’ pitati Trpljenje duše moje, nekog. koja pred ponoć Može li netko davati, samo davati a Uvjek razgovara zauzvrat ne tražiti ništa?! Sa sjenama koje mile Bože! koja generacija će platiti, i koliko Niz mjesečev trag visoko? Duplo? I silazi pravoBehram HOTI Dashuria e madhe bulburonte për krojet, malet, shqipon- Sto puta toliko, il’ još više. novcem. U grotlo bezvremenog, jat, burrat, plisat, lisat, qiellin e kaltër, lumenjtë e liqenet e Ne? neće moći. kiptećeg plamena, frymëzimeve të tij, që i quante sytë e atdheut tim. oni će im kamatu zaračunati, sigurno. koji sipa pustošLirika e atdhedashurisë e Prokshit Në shpirtin e poetit fshihej ëndrra, ajo pikë e bardhë e shpresës i još kamatu na kamatu, pa hiljadu Na dane sto minuše përtej fluturimit të sorrshkinave. kamata, a oni da zaračunavaju znaju, Niz ambis prošlosti.Poezia e Iljaz Prokshit është një përjetim i thellë shpirtëror i Në një alternim të tillë shkreptinte poezia e tij me vargjet e itekako. Stručnjaci veliki, nema šta.dashurisë për Adheun. Ajo pulson që nga vepra e parë e tij rimat kumbuese të magjepsur nga madhështia e brezit të Da im se prizna. Možda glavom, Nikada nećeš osjetiti Arif BOZACIPikë e bardhë ëndrre dhe vazhdon në veprat pasuese Satana tij, nga majat atdhetare: Adem Demaçi, Adem Jashari, Jusuf sigurno. Kako laganonë ferr, Fytyrë në pergamenë etj. Gërvalla… kažu: - Nije važno, na kom jeziku Kao labud MARTI VE DENIZEdhe sikur të mos kesh talent, vargun e lind revolta -shkru- Në poezinë e tij bie shi herë i butë, herë i rëndë, shi fyt me učimo, koju ideologiju plasiramo, koje odmičemante rreth dy mijë vjet më parë poeti i njohur romak Juvenali. lak, larë me gjak... Shi me bubullima e vetëtima. Shi Kosove, pismo koristimo. Stvarno nije važno, Niz jezgro dana Uzayan iki ufukE Iljaz Prokshi ishte poet me talent, me revoltë e dashuri Drenice, Dukagjini, Presheve… važno je samo da nam plaćaju, Iz tvojih zenica Aralarindaki tek görüntünjëkohësisht. Ai ishte i çiltër si burimi, si drita me ndjenjën Besimi për bereqetin e shiut atdhetar çelte udhën deri në zem- samo to i ništa drugo?! Kao srce okeana. Mavi bir soluke guximit dhe të fjalës së bukur. Ishte poet i besës ndaj atd- rën e lules dhe trasonte shtegun e lirisë për Shqipërinë etnike. Bože! oni sebe inteligencijom nazivaju, Mavi bir Türküheut, që e deshi aq shumë dhe e këndoi me shpirtin skofiar Metaforat e poezisë së Iljaz Prokshit kanë sy e shiko- u diplome i zvanja se kunu. oni ti neće rečinë prozë e poezi. jnë, vigjilojnë, sepse në qepalla u flenë pëllumbat e agimit të a ponos! Zar za ponos čuli nisu? ZarAi ishte i çliruar nga serviliteti i “poetëve” oborrtarë e push- bardhë. Kanë gojë e flasin, nuk heshtin para acarit sllav për të ga nimalo nemaju?!tetarë. akulluar skajet e Atdheut. a visoke su “škole” završili.Gjithmonë qëndroi i pakërrusur para shtrëngatave, lajkave e Ato janë ura të ndezura për ta ruajtur prushin, këngën e diellin Stvarno, tko će platiti?lakmive të ditës.Iljazin e lindi vatra me emrin Drenicë dhe e përkundi djepi i e Atdheut.shqiptarisë. Ai nuk mund të lëvizte nëpër trojet e Shqipërisë Këto metafora djegin krahët e RESË SË ZEZË dhe ia varin nëetnike pa kaluar nga Drenica nëpër Dukagjin, Tropojë, Himarë, vetull gjarprin e zjarrit të shtëpisë sonë për të mos rënë mbiJaninë... detin Jon. Aty toka nuk harron, guximi nuk ligështohet, fjalaAi ishte nga vatra e Nënë Shqipërisë që mbante prushin në nuk thahet, loti nuk qahet...grushte. E madhërishmja prek, e bukura magjeps. Poeti ecën udhësVështrimi i tij ishte si qielli pranveror, por shpeshherë i pikël- së Atdheut me ditë e net. Yjet, diellin, hënën e nënën i kaluar nga retë e pushtimit. përbri. Bilbilat i këndojnë në mal që të mos harrojmë atë ib-Shpirti i tij pikasej në dy ndjenja të kundërta: urrejtja dhe lisin e mallkuar me hungurimë të thive të egër për ta shterëdashuria. Urrejtjen ndaj servilëve, mburracakëve, besëpre- qumështin e dhive të Albanit.rëve, gënjeshtarëve, bukëshkelësve,”intelektualëve ” të shpi- Atëbotë lahutat gurëzohen në Rugovë, por në Tropojë, Du-fur, kohëngrënësve, djerrpërgojuesve, qoftëlargëve... kagjin, Janinë e Drenicë hutat pinë ujë në epikë. Hamami i Prizrenit50 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 51
  • 27. Mjellma e Lumbardhit Do shkojmë në hapësirë me një mijë Ali ALIDEMAJ Njeriu-njeriun ka me dashtë! raketa, Shqipëri, Kosovë, Tung, tungjatjeta! KOSOVA Ta mbajnë mend bota – fëmija Do ndryshojmë botën, ta zhvillojmë më Nënë dhe diell – dashuria! tej, Kosovë, shkëmb graniti në stuhi Spanjë përshëndetje, Ola, ola, hej! Shumë dëshmorë u flijuan për ty, Kur pi zemra dashurinë Dashuri përcjellim nga dora në dorë, Shumë furtunave u qëndrove Nëna n’djep përkund fëminë. Rreth e përqark globit thurim kurorë. Shumë bajlozë i gjunjëzove. Pini, pini, o të uruar Gjakun e dëshmorëve kush e harron Ju bëftë mirë dhe gëzuar! Historia nëpër stinë të viteve Pranverë e verë, vjeshtë e dimër E mallkon.Drenushë ZAJMI-HOXHA Riza GREIÇEVCI Arsim HALILIME GJUHËN E BOTËS ZEMRA-ZEMRËN MOS ME DASHTËTUNGJATJETA! SHËTITA DERI NË KUFI Ish një kohë, kohë e lashtëNe jemi fëmijë, jetës i këndojmë Zemra – zemrën s’e ka dashtë! Po shëtisja me kalin e TrojësMijëra përshëndetje botës i drejtojmë. Në rrugëtim të gjatëNuk jemi as shumicë, as minoritarë, Ç’thua, nënë, tepër keq Shkela në tokë të Ilirisë.Kemi shtëpi gjithë botën mbarë. M’i thënë foshnjës këlysh o dreq.Jemi më të fortë se Fuqitë e Mëdha, Sa andej, sa këndej,Turqi përshëndetje, hej Merhaba! M’i thënë këlysh, t’shitoftë zana nuk shihja kufiBotën si dritare, kulm qiellin e paskaj, Të preftë ujku, të vdektë nana! Nga Dardania Liri LOSHI Veli VELIUAngli dhe Amerikë, Hello, haj, haj! Deri në Apolloni.Sa herë dielli qeshet, sa herë hëna del, T’i thuash fëmijës po vjen shtriga.Zemrat kemi afër, Shalom Izrael! KURIMI I AMNEZISË NJË KOHË TJETËR Në thelb të zemrës i hyn frika! Thashë më vete:Në çdo skaj të globit gjendemi kudo, Ibrahim SKËNDERI Shumë troje paske Iliri!Përshëndetje Kinë, Ni hou, ni hou, ni hou! Lugina e fshatit të pabraktisur Në Jug të Shqipërisë Vjen një kohë, po vjen ndashtë, Papritmas kali ndali trokunPaqe përmbi luftëra, lule mbi barut, RRËFIM PËR BURRIN Buzë ujërave arë më arë, Fundi i detit Jon Shpirti – shpirtin ka me dashtë! E hingëlliu.Puthje Rumani, hej Salut, salut! Lulëzon në blerimin e harlisur kullon Adriatikun. NË PIKTURËAsnjëri në botë të mos vuajë nga uria, Dashuria ime - e parë! Kur rrinë bashkë insekte, kafshë Dikush tha stopJemi krejt të njëjtë, Çao, çao Italia! Në një pikë lart N’kavalet një burrë shikoja Ndërmjet vete kanë m’u dashtë. Këtu s’ka kalimPse të dallohemi nga ngjyrë e fytyrës, Me mustaqe syshqiponjë, Në lisin më të gjatë të zabelit Mjegulla shndërrohet në re Je në vendin tim.Jemi bij të diellit, bija të natyrës. Vetëtimthi pyeta gjyshin Ëndërrova udhëtimin e Megalanit, Dhe nis ekskursin mbi Atdhe. Mos me dashtë, kjo ish fundiZërat e fëmijëve ndjellin drejtësi, Cilin burrë këtu pikturon? Si nga Kulla e Eifelit Si një qen do leh kanuni... Zbrita nga kaliDora dorën prek, Jasu Greqi! Shikova në drejtim të Gjilanit! Si dy tufa dy degë lisi Zemra – zemrën mos me dashtë Thashë lëshoje rrugënS’duam të na ndajnë me kufi a mur, Takojnë qafat me dy krerë Eh, ç’burrë ishte! -më tha ai Bëhet njeriu, krande, kashtë... Faqezi!Vend ka për të gjithë, Francë bonzhur! Ymer Prizreni emrin ia thonë, Në krahun e lindjes zezona, E bëjnë shqiponjën të tërë.Urrejtja e robëria le të marrin fund, Vulë i dha ky historisë, Përtej bjeshkës së Sytelisë, Keq, o gjysh, tepër pra Se unë sa të rrojPërqafim në Egjipt, hej miq, Eh lun! Emblemë e kombit tonë. Qytetet dhe fshatrat tona Ne Jug të Shqipërisë Syri-syrin mos me pa! Do luftoj për shqiptari,Epokë e dashurisë me fëmijët filloi, Mbetën nga koha e Turqisë.* Bukuria frymën këput Do apo nuk do Ti ...Puthje për Holandën Hoi, Hoi, Hoi! Dashuria trungun ringjall. Kureshtja seç mu shtua Kur sheh syrin mbushë me lotE ardhmja juaj jemi, na lejoni sot Për këtë trim pika e djalit: Gjyshërit të mos i ndiqnin, Shpirti i njeriut ka një mort.Dashuri të mbjellim, jo tym e lot. Mos ish shok i Skënderbeut Heshtën në gjirin e vatrës, Brigjeve të detit JonJeta është dhuratë, më të bukur s’ka, Apo i t’madhit Adem Jashari?! Baballarët kot pëshpëritën Peizazhet lirike Kur sheh syri tepër ziTahiti përshëndetje Ia ora na! Në veshin e shurdhër të kohës. Kurojnë amnezinë poetike. Mbushet zemra mjegull, hi...Zemra jonë e vogël është porsi oqean, Jo-m’tha gjyshi – shokë nuk ishinMban shumë dashuri Salam, salam Iran! N’kohë të ndryshme ata jetuan, Ne zërin s’e ngritëm ende, Por ky burrë me trima t’Lidhjes Kur s’më sheh, unë të shohTa shpëtojmë planetin derisa shpresë ka, Në baltë zhgënjimi rrota! Rrugën e Skënderbeut vazhduan. Zemra-zemrës pse i bën moh?Të bukurat Filipine, hej Kumusta! A do t’i kthejmë ato vende,Do jemi inxhinierë, mjekë e mësues, Që s’i ka ndoshta bota?! Atdhetarët – vazhdoi ai – Ç’thua ti, o daja CenLuftëtarë të paqes, shpikës e zbulues. Shpirti-shpirtin kur mbush helm? Ideali i bashkoi, *Sanxhaku i NishitDo jemi astronomë, pilotë në aeroplana, Aty ku mbeti Xha YmeriDo jemi biologë, Dumela Botsvana! Vjen një kohë, po vjen ndashtë Adem Jashari e vazhdoi!52 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 53
  • 28. Botime të reja Ti na deshe me dromca fiktive dhe kështu ai e alternon historinë me Ku na gjete. fiksionin, ashtu siç kishte bërë disa shekuj para tij Marin Barleti, me të cilin i bashkon vendlindja (Shkodra), që në Moj e mira roman quhet kryeqytet i dikurshëm, ose Kurrnajë (toponim Moj e bardha me trajtë gege, që si koncept është i përafërt me utopinë Moj e blerta e Thomas More-it), fati i mërgimtarit dhe inicialet M. B., Moj e bukura madje emri Miran është një anagram i emrit Marin, kurse Moj e ëmbla Bushati të sjellë ndër mend familjen e famshme të Bush- Moj e urta! atllinjve të Shkodrës. Na shtrin dorën Fati tragjik i intelektualit Dorën e urtisë Dhe na kthen Romani i Miran Bushatit është metafiksion historiografik për Në rrugën e dashurisë. Ag APOLLONI fatin e intelektualit shqiptar në kohën e diktaturës në dy shteteGjon GJERGJAJ Sadri A. KELMENDI komuniste: në Republikën Popullore të Shqipërisë dhe në Re- Moj e mira publikën Federative Popullore të Jugosllavisë. Figura e Tarik Moj e bardha NJË ROMAN AVANGARD QË AVANCON NJË LETËRSI Saraçit bëhet simbol i njeriut, fati i të cilit është si një gur qëNËNË E DASHUR Moj e blerta MAÇOKU rrokulliset. Për të, jeta në diktaturë ështëNënës Tereze Termi metarecit i filozofit francez Jean- Moj e bukura vdekje për së gjalli, ndërsa për lexuesin Maçok bardhoshi François Lyotard është bërë i njohur Moj e ëmbla vdekja e tij është simbolike: ai vdes dukeNënë e dashur Ky bukurosh gjithandej si metanarracion dhe ka kup- Moj e urta! kaluar kufirin Shqipëri-Kosovë, pas njëSa të dua Është kërcimtar timin e rrëfimeve të mëdha si: iluminiz- aksioni diversant në atdheun e tij, çka doSe ti e dashur Dhe valltar. mi, idealizmi, komunizmi etj. Lyotard-i Nëna jonë të thotë se ai nuk himnizohet, sepse kohaJe gjithnjë për mua. Kur del në lëndinë proklamonte postmodernizmin si fund Oj nëna jonë ishte kundër heronjve. Tariku burgoset Qiellin e mbërrin të të gjitha metarrëfimeve. Në romanin Urë dashurie dhe arratiset si disident, ndërsa vdes siMoj e mira Pastaj mbi kurriz të miut Bijtë e askujt Rexhep Qosja merret me Qe përgjithmonë. diversant. Ai bie në një minë ruse, e cilaMoj e bardha Vallen fillon. njërin nga këta metanarracione, saktë- ia ndan trupin përgjysmë: gjysma bie nëMoj e blerta, sisht me përrallën e kuqe (komuniz- Kosovë, ndërsa gjysma tjetër në Shqipëri.Moj e bukura Kur mërzitet min), ku vetëm “ujku” kishte të drejtë. Moj e miraMoj e ëmbla I thotë maces Dile Në fakt, ai merret me dy forma të ko- Moj e bardha Rexhep Qosja në fiksionin dokumentar tëMoj e urta! Zonjushë, mjaft bëre hile! munizmit, shqiptar dhe jugosllav, duke Moj e blerta tij problematizon një temë që ende është Bardhoshi nazeli mos iu shmangur as “demokracisë së Moj e bukura tabu (hapja e dosjeve) dhe vret e pretTi qe shpresa Vetëm “Parizier” ish-komunistëve”, siç e quan ai de- Moj e ëmbla në të dy anët, majtistët dhe djathtistët,E kësaj jete Ha në shtëpi mokracinë e Shqipërisë. Moj e urta! madje duke parodizuar deri në sarkazmë, Dhe me urtësi Pas insistimit të Nushit për ta shkruar me aludimin e dy duarve (e djathta dhe e I futet gjyshit në gji. një roman historik për babanë e tij, majta) në aktin e masturbimit: Tarik Saraçi, Miran Bushati mëdyshet nëse duhet të shkruajë histori apo letërsi. Por, meqenëse As majtas! As djathtas! E Gjergj Elez Alisë Për eshtrat e humbur letërsia është më e vërtetë se historia (J. Conrad), ai, me As majtas! Kur hienat korb na rrëmbyen Ëndrrave të trishta pëlqimin e porositësit të romanit, vendos të shkruajë letër- As djathtas! Në prag të Shtëpisë. Në pentagramin e mallit. si për fatin (në fakt fatkeqësinë) e një të përndjekuri nga As! regjimi enverist. Nushi e di që jeta e babait të tij ka marrë As! Na ka mbetur vetëm shpirti Në ritualin e Pritjes fund, sepse kështu i sugjeron historia, por ai nuk di asgjë E djathta m’u kishte neveritur kur isha në pubertet! Midis robërisë dhe Lirisë Nuk duam të jemi më shumë: Jeta e babait tim, Tarik Saraçit, thotë, është si E majta m’u kishte neveritur mbasi e kisha kaluar pubertetin! Midis Jetës dhe vdekjes. Mjet kusuritjesh e porositur për një shkrimtar, për një shkrimtar, i cili duke Në sofrën e djallit. ndriçuar jetën e të vdekurve të lavdishëm, do të ndriçonte Rexhep Qosja, duke krijuar veprën si metafiksion historiografik (L. Sot imazhi ynë Liria nuk bën tregti krimet e të gjallëve. Hutcheon), problematizon historinë, veçanërisht një epokë të saj, Varur në grilat e Kuvendit As me robërinë Për Miran Bushatin, porsa e merr këtë detyrë për ta shk- si dhe disa figura historike. Përsiatjet, konstatimet, përshkrimet Është odiseja jonë As me vetveten ruar jetën e një të vdekuri, historia e ka thënë fjalën e vet. për disa figura të historisë dhe të bashkëkohësisë, këtij romani Në ritualin e Pritjes As me hijen tonë. Kështu për të fundi i historisë bëhet fillim i fiksionit. Ud- sigurisht i japin statusin e romanit më problematik të letërsisë Testament i lotit hëton me avion për në Shqipëri, ku, në shoqëri me Delina shqipe, sepse ky roman dallohet për ikonoklazmin, si një nga el-Nebih BUNJAKU Lëbyrur nga dielli Ne nuk jemi të humbur Dertin, mbledh informacione rreth jetës së Tarik Saraçit, i ementet kryesore të postmodernizmit. Lexuesit shqiptarë, të më- Dhe lagur nga shiu. Jemi ne themelet e Lirisë, cili pasi ishte arratisur nga burgu i Burrelit, kishte kaluar suar me idealizma dhe me himnizime të disa figurave historike e Të Humbur janë ata kufirin dhe kishte hyrë në Kosovë, pastaj nga Kosova kishteTESTAMENT I LOTIT aktuale, nuk mund të tregohen të pandjeshëm ndaj ironizimit të Le të ndizen qirinj Që ende jetojnë shkuar në Beograd, prej nga kishte ndërmarrë aksione di-Të pagjeturve demokracisë, që, kur bëhet fjalë për Shqipërinë, autori e sheh si Për ta ngrohur shpirtin Në iluzionin e imazhit versante drejt Shqipërisë vetëm për ta parë edhe një herë ekuivalent të demagogjisë; ndaj çmitizimit ose thjesht përshkrimit Në dritën e Lirisë, Të vdekjes sonë. familjen, ose për ta goditur qoftë edhe vetëm një herëNë natën bizantine pa hënë të figurave të njohura, si: Gjergj Fishta, Ernest Koliqi, Lumo Sk- Kur zemra ka dhimbje regjimin komunist në Shqipëri. Të gjitha faktet i plotësonNe jemi plaga e dhjetë endo, Anton Arapi, Esad Mekuli, Ardit Gjebrea etj.; ndaj krahasimit54 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 55
  • 29. të komunizmit me inkuizicionin; ndaj kritikës së rreptë që ua bën Pra, secili bir është i dikujt. Mirëpo në këtë roman biri mund Ata, ndërkaq, të shenjuar nga dora e Erosit, bëhen bartëstelevizioneve servile; ndaj vlerësimit të thirrjes në fenë e krishterë të jetë i askujt, bir i mallkuar, i trajtuar si bir bastard. I perse- të dramës së dashurisë. Me fuqinë e bukurisë përshkohensi një nga thirrjet më anakronike dhe më servile të aktualitetit; ndaj kutuari Tarik Saraçi dhe i mërguari Miran Bushati janë bij të tejembanë nga dramat e nostalgjitë dhe mbërrijnë deri në ku-servilizmit fetar që i nxit ta fshehin përqindjen e vërtetë myslimane mallkuar, bij të askujt, sepse nuk i do vendi i vet, ku ata duan firin e legjendës.(kujto broshurat që i jepen Miran Bushatit sapo zbret nga avioni); të jetojnë. Të persekutuarit dhe të mërguarit e ndiejnë veten si Te kryeprotagonistja Pranvera autori herë sheh Persefonënndaj rrafshimit të dallimeve mes totalitarizmit dhe globalizmit; ndaj bij të askujt, pasi që At-dheu apo Mëmë-dheu i ka mallkuar, i e rrëmbyer nga Hadi, përkatësisht Burri i Mugës, herë Isbënkonstatimit se kultura masive amerikane dhe socrealizmi kanë ng- ka persekutuar si të ishin kopila, kopila të kombit. fatpadalë, por më së shumti gjen rimishërimin e Madalenës,jashmëri; ndaj spiunëve të djeshëm që tash janë bërë patriotë dhe Roman polifonik gruas së ndaluar të Jezusit, të cilën Pilati i maskuar si beduinndaj shumë dukurive e paradokseve të tjera. qe dy mijë vjet përpiqet t’ia rrëmbejë.Këtë roman e bëjnë problematik një numër i madh konstatimesh Gjithashtu, autori kritikon edhe shtypin shqiptar: Bëj një hap mbra- Erotika këtu pahetueshëm vesh metaforën e dashurisë uni-dhe ironizimesh që shpesh bien në kurriz të figurave të njohura të pa. Mandej edhe një. Mandej edhe një tjetër. Tre hapa mbrapa versale për të mirën, të njerëzishmen, të bukurën, mbushul-artit, të politikës dhe të fesë. Një nga to është edhe përqeshja e – gjithsej. Tre hapa mbrapa e një përpara – liria e shtypit në Shq- luesen dhe për gjithë atë që i jep kuptim përdëllesës së gjal-diskursit komunist të liderit shqiptar të kohës së demokracisë, të ipëri! Shkroi javën e kaluar Nju Jork Tajmsi; kritikon edhe një kanal limit. Prandaj, në romanin Gruaja e Jezuisit të duket sikur pocilin autori e quan Sundimtari: televiziv shqiptar, Vizion plus (+), ku shenjën + e lexon si kryq dëgjon simfoninë e ngopur me dhimbje e nostalgji për gjërat dhe e interpreton si akt snobizmi; kritikon edhe himnizuesit dhe e bukura dhe të paarritshme të kësaj jete.Unë ju them juve! Shkoqur! Të gjithë historianëve që do sulmuesit e figurës së Skënderbeut, ngaqë nuk e do mitizimin, por Arben VESELAJ Të rrëfyerit mjeshtëror, me një lirizëm që të magjeps, me njëta kundërshtojnë rishkrimin e historiografisë sonë, desha s’e pranon as zhvlerësimin; kritikon ndërrimin e emrave të shqip- dinamikë plot zhdërvjelltësi e me një gjuhë të pasur, e bëns’desha unë, me darën e ligjit tonë do t’iu thyhen dhëmbë e tarëve nga turqisht në italisht, greqisht e anglisht; problematizon shumë të veçantë romanin Gruaja e Jezuisit, ku, mbi të gjitha,dhëmballë. edhe një herë polemikën për identitetin fetar të shqiptarëve, nëpër- EROTIKA SI METAFORË E DASHURISË shkrihet natyrshëm drama e dashurisë moderne me fillesatRroftë demokracia! mjet takimit të Miran Bushatit dhe Delina Dertit me imzot Shtjefnin biblike të mëkatit fillestar të njeriut, qëkur Eva e Adami uZoti e bekoftë Shqipërinë! në ambientet e bibliotekës, me ç’rast Shtjefni sulmon pasardhësit Rushit Ramabaja, Gruaja e Jezuisit, roman, “Orfeu”, detyruan ta vidhnin mëkatin më të bukur nga Edeni për t’ia e herezive të Renesancës dhe të Iluminizmit dhe shpreh dëshirën Prishtinë, 2010 lënë trashëgim njerëzimit.Kjo bëhet edhe më kritikuese kur vihet përballë një teksti të e tij për kthimin e të gjithë shqiptarëve në fenë e të parëve, që, Prandaj, duke lexuar romanin Gruaja e Je-ngjashëm të diktaturës: sipas tij, është feja e krishterë. Mirëpo, Mirani ia përkujton atij që Protagonistët e romanit Gruaja e Je- zuisit, të duket sikur ky është romani i parë shqiptarët para se të ishin të krishterë, kishin besuar në politeizëm zuisit të Rushit Ramabajës ritakohen i mirëfilltë shqiptar për dashurinë që ngaQytetarë e qytetare! dhe paganizëm. Kështu, Mirani në njërën anë dhe Shtjefni, në Ditën e pranverës së vitit 1999, pas 25 Gremina e dashurisë, por me një kom-Ju flet Tirana! anën tjetër, flasin, siç e pati vlerësuar dikush polemikën Qosja- vjet e shtatë muaj ndarjeje. Pse pikërisht pozicion e përgjithësim modern filozofik.Byroja Politike e Komitetit Qendror të Partisë së Punës së Kadare, në dy mënyra: i pari flet në mënyrë dëftore, ndërsa i dyti më 21 mars 1999, në prag të sulmit të Shpërndërrimet poetike në tekstin e këtijShqipërisë, në mbledhjen e sotme në të cilën u shqyrtua në mënyrë dëshirore. Madje, kjo mënyra dëshirore dhe inati që e Aleancës Veriatlantike mbi shkelësit romani të Rushit Ramabajës, po ashtu,gjendja në historiografi, ftoi të gjithë shkencëtarët e Re- karakterizon e bën imzot Shtjefnin figurë që ka si prototip real prif- serbë? Ngaqë është dita e pranverës dhe paraqesin shkallën më të lart të perfek-publikës Popullore të Shqipërisë, të cilët merren me studi- tin shqiptar nga Detroiti, i cili po këtë vit shkundi mediat dhe shokoi pranvera e ringjalljes së etnisë. Pra, çdo sionimit që ky autor i ka bërë shkrimtarisëmet shqiptare, që të fillojnë ta rishkruajnë historinë politike, shqiptarët anekënd botës me deklaratën e tij pro ekzekutimit të gjë është nën petkun simbolik të zgjimit së tij. I njohur për stilin krejt të veçantëshoqërore dhe kulturore të popullit tonë. kosovarëve nga serbët. e të ripërtëritjes. Mbase që nga kohët dhe shumë origjinal në prozën shqipe, një Në këtë metanarracion historiografik Rexhep Qosja tematizon homerike në kozmosin e veprave të kri- stil që qëndron mes prozës eseistike dheDuke u nisur nga këto analogji të dy periudhave të ndryshme, çështje të ndryshme dhe të ndjeshme, duke apostrofuar, krahas juesve të mëdhenj vazhdojnë të sillen fate asaj publicistike, mbase e imponon lex-autori krijon sintagmën sarkastike demokracia e ish-komu- figurave historike, edhe persona nga bashkëkohësia, si: Idriz Ajeti, njerëzish e etnish duke thithur mbi vete uesin ta krijojë një skemë që shërben sinistëve që e përcakton, sipas tij, më së miri politikën aktuale Sabri Godo, Adem Demaçi, Imzot Lush Gjergji, Esad Mekuli, Sali vetëtima brezash e qindvjeçarësh dhe udhërrëfyese në leximin edhe të dymbëd-në Shqipëri, të cilën qytetarët e ndershëm të saj e urrejnë për Berisha, Azem Hajdari, Ardit Gjebrea, Meda etj., të cilët, kush për duke u bërë pjesë e përbashkët e univer- hjetë romaneve të tjera të këtij autori. Mëshkak të varfërisë, korrupsionit dhe krimit, ndërsa mërgim- mirë e kush për keq, kanë ushtruar ndikim në vendet shqiptare. sit kulturor të popujve. bëhet, sikurse edhe në shumë romanetarët e urrejnë për shkak se nuk i kishte trajtuar si bij të vet. Vlerësimi i këtyre figurave, prandaj, doemos do t’i provokojë lex- Këtu e ka fillesën rrafshi fabulor i univer- të tjera të Rushit Rambajës, se edhe teDëshpërimin ndaj atdheut e ilustron mjaft mirë dialogu ndër- uesit e familjarizuar me këta emra dhe do t’i nxisë të reagojnë në sit të këtij romani të jashtëzakonshëm, ku Gruaja e Jezuisit, pengu i autorit-narratormjet dy pleqve shqiptarë në avion: mënyra të ndryshme, sepse ky është roman polifonik, me zërat e në formë retrospektive rindërtohet drama identifikohet me subjektin artistik si alter të cilit askush nuk mund të pajtohet tërësisht, madje as vetë autori. e dashurisë mes Hyllorit dhe Pranverës, të cilët e kanë të ego, për të na dhënë një rrëfim dhembshurisht të bukur, përA ke lënë testament ku do që të varrosesh?, e pyet i trashi Provokimi, pra, qëndron në temë. E tema është jeta e veprës. paracaktuar kobin e dashurisë së ndaluar të Isbës e Piramit. një natë dashurie dhe 100 vjet luftë.të hajthmin. Bijtë e askujt është roman, që u kundërvihet romaneve realisteNë vendlindje, i përgjigjet i hajthmi. shqiptare, nëpërmjet një forme që ndryshon vazhdimisht brendaNë vendlindje!, i thotë i befasuar, i trashi. romanit. Ai është roman polifonik, që me gjithë zërat e tij thërretKu përpos në atdhe? kundër uniformitetit, monolitikes dhe monokromatikes. PluralizmiNë atdhe? diskursiv është njëherësh edhe pluralizëm idesh dhe larmi formash.Ku më mirë se në atdhe? Bijtë e askujt është roman që zgjon letërsinë shqipe nga letargjia;Mos ma përmend atdheun! që e shkund letërsinë shqipe nga mbetjet socrealiste dhe e bën tëMos ta përmendi atdheun? mos ketë frikë nga eksperimentimi postmodern. Ky është një ro-Jo. Nuk mund ta dëgjoj fjalën atdhe. Atdheu! Atdheu! Atdheu! man që dallohet për guximin që ka autori për t’i shprehur troç idetëÇfarë atdheu! Të ka dëbuar për të gjallë e tani do t’i shkosh e tij; për guximin letrar dhe moral për ta sfiduar historinë e letërsisëpër së vdekuri. shqipe dhe historinë shqiptare, përgjithësisht; është roman që flet për fate tragjike në dy kohë: për fatkeqësinë e Tarik Saraçit ngaPrandaj, titulli është paradoksal: Bijtë e askujt. Vetë emri bir komunizmi dhe për fatkeqësinë e Delina Dertit nga demokracianënkupton edhe prindin, sepse secili është bir kundrejt prindit. e shpërdorur. Ura e Terzive, 1750, Bishtazhin56 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 57
  • 30. heut, kanë gjithmonë besime të mëdha. S’bien kollaj dhe Adem Jashari Prof. dr. Zenun GJOCAJ as nuk koten në zhgënjime. Më thonë çfarë fytyre ka liria Në poezinë Kodi i pritjes kryefjalë është liria, vlera dhe Në kafkën e Atdheut! NJË VEPËR ESESH DINAMIKE kuptimi i saj. Këtu aliteracioni krijon semantikën e fjalës: Në poezinë Muranë vibrojnë reflek- Pritja priti pritjen e pritur! sione për historinë tonë, kur më Myrvete & Begzad BALIU, Pesha e komunikimit, “ERA”, Prishtinë, 2009, f. 180. Realiteti ekzistues dhe gjakimi drejt një realiteti të ri ka shumë u pjesëtuam mes vete e më frymëzuar poeten për fenomenin e pritjes në poezinë pak u shumëzuam. Vepra Pesha e komunikimit e çiftit Ba- Është plakur pritja. Shqiptarët shumë shekuj pritën lirinë, liu është përmbledhje esesh, të botuara por u lodhën shumë edhe nga pritjet e papritura. sidomos në revistën “ARS”, një pjesëmar- Vlerat artistike e estetike rje aktive e tyre në diskutime, me qëllim Në ciklin Sa pak oksigjen shquhen vargjet për tkurrjen e të dhënies së një kontributi të çmuar në Sabilja e projekton realitetin si një gjeografisë së atdheut. Itaka sikur shpreh fatin e tij me krijimin e raporteve të mirëfillta ndërkomu- ëndërr, kurse poezinë si bukuri të shprehjen ironike e vetironizuese për të këqijat e kohës. nikuese me kulturën, historinë e rrjedhat artit. Poezia e saj sa është gjuhë e E njëjta temë trajtohet në poezinë As dje, as sot. Në shkencore në rrafshin gjithëkombëtar. hapur, po aq edhe refleksive, që e bënProf. dr. Faik SHKODRA mënyrë ironike poetja vlerëson se robëria e rëndë shkak- Siç thuhet në parathënie, esetë janë pun- atë një zë të veçantë lirik. ton një zjarr Prometeu. Këto motive endëzohen edhe në ime dialoguese në mes krijuesve, studi- Vetë titulli Kodi i pritjes është simbo- uesve e publicistëve për çështje aktuale poezinë Herezi lidhur me strategjinë e zgjidhjes së përher-DASHURIA PËR LIRINË E ATDHEUN shme, por mjerisht drejt saj shtegtojnë pak udhëtarë. lik, që shpreh kuptimin e shenjave si të kulturës shqiptare. Për më tepër, këtu mjet komunikimi në largësi. Kështu, fokusohen dukuritë që po sillen në rrethin Vargjet Matematikën kurrë s’e mësuam dhe vazhdimishtVëllimi poetik i krijueses tashmë të afirmuar jo vetëm në poezitë e këtij vëllimit përjetohen vicioz shkencor e publicistik, pa ndjenjën e gabuam për të llogaritur largësinë e Yllit Polar shprehinfushën e shkencës së historisë, por edhe në atë të letër- nga lexuesi si një rrezatim idesh e mendimit kritik, të mbetura në konceptet e një të vërtetë të hidhur, sado e dhimbshme deri në pa-sisë, Sabile Keçmezi-Basha, Kodi i pritjes sjell poezi të sinjalesh poetike. Aty autorja shpreh së djeshmes, tashmë të tejkaluara. fundësi.konceptuara mbi bazën e një varg simbolesh, metaforash brengat, shqetësimet dhe ëndrrat, Vepra përbëhet prej tre kapitujve. I pari traj- Cikli i tretë dallohet me poezitë Qeshje e ngrirë, Edhee metonimish, me të cilat artikulon duke i lidhur me fatin apo fatkeqësinë ton kryesisht jetën e kafenesë letrare, i dyti pak ka mbetur, Ndize qiriun, Lojërattema, motive e ngjarje nga historia e atdheut. Këto kode poetike mund të (mos) komunikimin tonë në rrafshin e pa- olimpike, Mëngjes polar, Me dy gishta,jonë e dhimbshme. Janë këto poezi që zbërthehen drejt vetëm duke i lidhur shallëkut (Letërsia e pashallëqeve letrare), pastaj të hapësirës mozaike intelektuale- Nuk të gjykoj, Mesazhi i dytë, Lëkura ekëndojnë momente të trishta, ankthe me biografinë tragjike të kombit. Po- letrare (Mbi komunikimin tonë) dhe, në rrafshin mbarëkombëtar, eseja Letërsinë atdheut, Qeshje e hidhur, Identike, Mëtë papërshkrueshme të njerëzve nën etja pikërisht kësaj tragjike i bën je- shqipe e përbën tërësia e saj. Ndërkaq, kapitulli i tretë trajton kryesisht çështjen e fal... etj., ku trajtohen çështje të rëndë- dosjeve të shkrimtarëve e disa vepra të tyre letrare.sundimin e pushtuesve të huaj, që honë të fuqishme përmes frymëzimit sishme të historisë, atdheut dhe lirisë.ushtruan dhunë e gjenocid mbi shq- spontan dhe përjetimit estetik. Kjo Në pozinë e Sabiles shprehet dhimbja Çështja arvanitaseiptarët, mbi historinë, traditën dhe kul- shprehet bukur përmes metonimisë për njerëzit e humbur gjatë luftës sëturën e tyre kombëtare. e metaforës së idealeve për qëndresë fundit në Kosovë, bota e madhe dhe Vepra hapet me esenë Arbërorët filluan të flasin. Aty preket një plagë e ndjeshmeAutorja Sabile Keçmezi-Basha krijon e triumf mbi korbat e zinj – siç do të guximi revolucionar i Jan Pallahut e politike e kombëtare, deri tani pothuaj e harruar, por e intensifikuar në kohën e vli-poezi që bartin më vete idealet, për- thoshte poetja. Dalaj Lamës dhe vrulli i demonstrat- meve të reja politike ndërballkanike, sidomos brenda vetë kombit shqiptar.pjekjet, ëndrrat dhe shpresat se një Në poezinë e Sabiles mbizotëron ave të rinisë kosovare kundër pushti- Problemet i ngrit Antonio Belushi, prift e hulumtues i shquar i kulturës italo-arbëreshe,ditë këto fantazma të trishta do të metonimia, që shpreh varshmërinë mit sllav. i cili, si thuhet në vepër, është futur në mesin e ishujve etnikë arbëreshë të Greqisë meperëndojnë, për të mos u përsëritur logjike midis shqetësimit e brengës Ciklin Kodi i pritjes e cilësojnë poezi veladonin fetar për të nxjerrë informacione kulturore kombëtare. Nga punimi marrimkurrë më, por as për të mos u harruar dhe ëndrrës e realitetit. me vlera të shquara artistike e este- vesh se ky veprimtar i kulturës shqiptare kishte arritur t’i shënojë rreth 500 vendba-kurrë. Poezia e Sabiles pasuron fantazinë tike, si Liria, As dje, as sot, Herezi, nime shqiptare. Ndryshe nga lëvizja italo-arbëreshe që ka të drejta pak a shumë të e lexuesit me ide e ndjeshmëri të re. Vetë më the, Paçka…pritja, Asgjë nivelit europian, pa komplekse të së kaluarës nga kombi italian, ajo greke niset në Ashtu siç thoshte Pikaso se çdo fillim të sh. XIX, atje ku ishte ndaluar procesi i ngritjes kombëtare (f. 23). Megjithatë,Historia dhe gjeografia e tkurrur s’është më kot, Na akuzuan, Ecejake, njeri duhet të fillojë prej diku, edhe çështja arvanitase ka një rrugë tjetër historike tronditëse, deri në shkallën “krra-krra” Trokitje dhe Kodi i pritjes. Sabilja fillon prej tokës së vet dhe të zhbërjes kombëtare, kur dihet se janë robëruar, shpërngulur e shpërndarë me dhu-Në këto poezi autorja këndon fatin e popullit të Kosovës e Me frymëzim e kulturë poetike autorja krijon sinteza të prej historisë kombëtare. nën më të egër nga trualli i tyre, përkundër fatit italo-arbëresh, të cilët janë vendosurmë gjerë, jetën e tij që u gjasonte furtunave të cunamëve. goditura poetike për atdheun, lirinë, pushtimet e vazh- Vëllimi Kodi i pritjes ngërthen vlera të në trojet italiane dhe të pritur mirë nga vendësit, nga shkaku i kundërshpërblimit tëAto furtuna sikur flasin për udhëkryqet nëpër të cilët dueshme dhe prerjet si me thikë të pjesëve të atdheut: veçanta artistike e estetike, që dësh- kombit italian për çlirimin e sjellë nga Skënderbeu.kalonte ai, aty ku vritej liria aq shumë e kërkuar nga shqip- Liria pa lirinë mojnë afinitetin poetik dhe përvojën Artikulli vë në shënjestër mungesën e vullnetit grek për njohjen e mbrojtjen e iden-tarët dhe vritej atdheu, për të cilin u derdh aq shumë gjak, Nuk do të ketë emër krijuese të autores. Ajo kultivon me titetit, kulturës dhe trashëgimisë etnike të shqiptarëve atje. Nga studiuesit tanë ështëu heroizuan e martirizuan shumë bija e bij të këtij populli. As mbiemër! mjeshtëri shprehjen poetike të figur- vënë në spikamë se hapësira gjuhësore etnike arvanitase është veç një pjesë arkaikeAto në poezinë e Sabiles shprehen me simbole të shenjta, Poezia Nuk të gjykoj shpreh shqetësimet refleksive të shme, me funksione semantike e es- gjuhësore shqiptare brenda një gjuhe e një populli tjetër, që ruhet vetëm si një shenjëme të cilat identifikohen idealet e qëndresës heroike. poetes pse nuk arritëm ta njihnim të djeshmen, pse nuk tetike, ashtu siç pohonte Jakobsoni që ka të bëjë me përmasa të brendshme psiko-gjenetike. Për ngjalljen e identitetitKur lexon poezitë e vëllimit Kodi i pritjes të poetes Sabile po mençurohemi për të sotmen dhe si ta projektojmë të se funksioni poetik shfaq parimin e kulturor arvanitas, shpresa është orientuar në aktivitetin e kosovarëve.Keçmezi-Basha të kujtohen mendimet e Nolit, që s’i mplak nesërmen: Eseja lidhet edhe me Javën e kulturës arvanitase të mbajtur në Prishtinë, pos të barasvlerës së boshtit të zgjedhjeskurrë koha: tjerash me një ekip dijetarësh arvanitas të përmasave kulturore europiane, si Aristidh me boshtin e kombinimit. Njerëzit e vërtetë, ata që kanë dalë nga thellësi e shpirtit Shpesh në ëndërr Kola, i cili edhe kulturës greke i kishte sjellë frymën europiane të lirisë së fjalës dhepopullor dhe që rrojnë me mendje e zemër të mëmëd- Më vjen Mic Sokoli e të mendimit. Nga arvanitasit ishte dëgjuar të krahasohej me Nënë Terezën e Adem58 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 59
  • 31. AforizmaJasharin. Dinamizmi i kësaj eseje, jo vetëm nga autorët, qën- edhe së brendshmi, është i çuditshëm anatemimi i ndonjë Çdo send ka fshehtësinë e vet, poezia është fshehtësia e Të pavdekshmit janë të vdekshëm, të vdekshmit janë tëdron në hedhjen e idesë së vënies së Kosovës në funksion nga veprat e J. Gërvallës (Dy florinj të një dashurie), M. Ra- çdo sendi. pavdekshëm që jetojnë vdekjen e të tjerëve dhe vdesin jetëntë Besës së Re për zgjidhjen e fatit të gjakut të pashuar të ar- madanit (Romani pa kornizë), A. Demollit, S. Rrustemit, E. Federiko Garsia Lorka e tyre.bërorëve në Greqi e Itali, si relikt etnik i popullit shqiptar, që lidh Kabashit, Z. Gërvallës. Mes tjerash, autorët i mundon iritimi i Heraclitusgjakun e gjuhën e pashuar të shpirtit arbëror me kombin amë. ndokujt për prejardhjen e akëcilit krijues, si “i importuar”, nga Le të mos rrezikojmë të tregohemi të mefshtë: personalisht nukAutorët i preokupon kafshimi qençe i viseve skajore shqip- një tjetër rajon etnik! e besoj aspak se poezia mund të ndryshojë botën, porse ajo i ka Njeriu për njeriun është ujk, shqiptari për shqiptarin akomatare nga lakmuesit e uritur përreth, ku me dhunë, ku me teza Ndryshe nga kjo dukuri negative intelektuale, në mese të të tëra mundësitë - çka nuk do të ishte pak - që të na e bëjë këtë dhe më ujk.pseudoshkencore edhe sot e kësaj dite. Në esenë Komunikimi veçanta, mbivlerësohen figura letrarësh të periudhës titiste, botë më të banueshme. Të shkruash në lartësinë e njeriut... Faik Konicai përulur ndërballkanik luftohet fushata pseudoshkencore e pa- si Hivzi Sulejmani e ndonjë tjetër, madje caktohen edhe Francis Chenotargumentuar e Akademisë së Shkencave Maqedonase kundër çmime vjetore në emër të tij dhe jo vetëm të tij. Dashuria lind, jeton dhe vdes në sy.gjuhës dhe kulturës shqiptare, ku haptas bien në sy përpjekjet Fundja, kemi një histori aq të thjeshtë sa nuk kemi pse ta Asgjë nuk mund të na bindë se arti është i pavdekshëm. William Shakespearepër zhdukjen e gjurmëve të historisë autoktone shqiptare ku kompleksojmë, as të kompleksohemi prej saj, shprehen au- Bota mund të jetojë edhe pa letersinë. Mirepo, më lehtë dojanë sot, pa ditur se me urrejtje ndaj shqiptarëve, maqedo- torët. ta kishte edhe pa njeriun.nasit nuk mund të shkojnë sot në Europë. Porositet të mos Letërsia shqipe përbën tërësinë e saj, autorët godasin pikën Jam i bindur se nëse të gjithë njerëzit e dinë se ç`flitet për Jean Paul Sartre njëri - tjetrin në tërë botën, s`mund të gjesh katër shokë,humbet kohë për këtë sot në kohën e integrimeve europiane, e dobët të letërsisë studimore, etnikisht të krahinarizuar sikur çështja shqiptare ka marrë rrugë e pikëpamje të mirëfillta letërsia shqipe (e shtetit shqiptar londinez), letërsia e shqip- miq të mirë. Problemi i njerëzimit është se të paditurit janë shumë të sig- Blaise Pascalndërkombëtare. tarëve në Jugosllavisë (kur tanimë nuk i gjendet mbi kokë as urt, ndërsa inteligjentët janë plot dyshime...Në vijim (Riciklimi i debatit letrar, f. 38) trajtohen nevojat për pushtuesi, as shteti jugosllav) dhe letërsia arbëreshe. Andaj Bertrand Russellnjë organizim të ri institucional, letrar dhe estetik përgjithësisht studiuesit Baliu nuk e pëlqejnë sintagmën “Letërsia shqipe” Kupola yjore e qiellit është në të vërtetë libri i hapur i projek-kombëtar me prirje të reja bashkëkohore gjithëkombëtare me të prezantuar ndaras tani e pesëdhjetë vjet për shkaqe ideo- timit kozmik. E gjithë ekzistenca e njeriut rreth të ngjashmit të tij nuk është Karl Jungbaza unike, sepse nuk qiten molla të shëndosha mbi ato të politike e ndërshtetërore, përkundër aspiratave shekullore për asgjë tjetër përveç se një luftë për të tërhequr vëmëndjen ekalbura. Punimi kërkon kriteret kronologjike, kombëtare e his- njësinë e gjithanshme kombëtare. tjetrit.torike, prirjet dhe shijet estetike letrare-artistike në prizmin e Autorët ngacmojnë dhe nevojën e mundësinë e hapjes dhe Milan Kundera Jam i bekuar me një memorie fantastike, veç faktit se gjith-orientimeve bashkëkohore letrare, për t’u shkoqur nga amullitë moshapjes së dosjeve të shkrimtarëve. (A ka dosje të shkrim- monë harroj çadrën.e vjetra. tarëve në Kosovë, Pse duhet të hapen dosjet në Kosovë, Kjo botë është tri ditë: dje, sot dhe nesër. E djeshmja kaloi, e Hubert Gregg Cilat dosje mund të hapen, por edhe Pse të mos hapen nesërmja nuk dihet a do vijë apo jo, prandaj vleresoje ditënStigmatizimi i dukurive kulturore disa dosje). Janë pjesë të debatit të hapur në revistën letrare e sotme. Në perralla kafshët veprojnë si njerëzit, në jetë ndodh e “ARS” , të kundruara nga konceptet politike, psikologjike e Hasan al-Basri kundërta.Interes të veçantë zgjon eseja sarkastike Kafeneja kulturore, kulturore-arsimore të kohës sonë, të mbetura nën plaf, e Vitozenjë si dramë në tri akte e tri pamje, aty ku pinë, bisedojnë që kanë nevojë për hapje e shqyrtim. Është i pranueshëm Dy persona mund të shkojnë shumë dakord, të flasin përe diskutojnë Barbarusi, Poeti i vetmisë së madhe, Kopili i pohimi se mund të hapen dosjet e krijuesve të vdekur e të gjithçka së bashku dhe të jenë afër...Por shpirtrat e tyre janë Koha, gruaja, fati dhe eraeposit / Bali Katravella/, pastaj Ajnishahja / Hanëmshahja / gjallë, që kanë ndërruar gëzofin sipas politikës ditore ndër si lulet, çdonjëra ka rrënjën e saj në një vend të caktuar, e si hëna ndryshojnë ngahera.Shahadija, të cilët vdesin pa dhënë shpirt e pa ditur si e kë ta sisteme klanore si dhe në shërbim të huaj, të cilët sot e kësaj asnjëra s’mund t’i afrohet shumë tjetrës nëse nuk braktis *sulmojnë. Njëri ndër ta, poeti i pafutur në histori të letërsisë, dite nuk kanë kërkuar falje. Por nuk ka mundësi të hapjes së rrënjën e saj, që për të tjera nuk është e mundur. Mashtrohet kush gruan e vet e beson,pa pasur mundësi kurrë të shkoqet nga simpatitë e vjetra dosjeve të rrëmbyera nga sigurimi serb e programimi i tyre i * po s`e besove je i mashtruar gjithmonë.politike e letrare ndaj marshall Titës n’kali t’bardhë, la testa- hapjes, deri në një të ardhme të largët në rrethana politike të I gjallë është vetëm ai që dashuron... *ment të varroset pranë stërgjyshërve të tij në fshat, por e tyre kombëtare të dëshirueshme, apo ndërkombëtare si duan Hermann Hesse Burri dhe zjarri,varrosën pranë personazheve të tij titistë, ashtu si e meritoi. ata. Por ajo verë më kurrë nuk do t’i trokasë në derë, sepse gruaja është kashta.Këto personazhe të kafenesë janë të paemra, sepse nomina historia s’dimë se ka pasur kthim prapa. Deri në një bankë të akuzuarish është kënaqësi të dëgjosh U bashkuansunt odiosa!. Shkrimi i tillë ka vlerë e ngjyrime cinike, sarkas- Dy shkrimet e fundit Neveria dhe Dyshimi godasin jo vetëm të flasin për ty! pëlcet flaka…tike, ironike, përgjithësisht kritike me retushime artistike ndaj foto-retushimet e bëra në emër të ideopolitikës ditore, në Albert Camus *pseudoshkrimtarucëve të kohës së sotme me botëkuptime emër të shtetit / partisë/, të veprave me rëndësi kombëtare, Humbe shpirtin, o njeri? Tjetër s`ke ç`humbet tani.të djeshme, që defilojnë mjerueshëm dhe përbaltueshëm në ku shkelen, përdhosen e fyhen të drejtat e njeriut, në anën Çdokush quan ide të qarta ato që kanë të njëjtën gradë kon- Urti francezepatosin e fildishtë të letërsisë së sotme. tjetër nënvlerësimi i përkthimeve kosovare, sidomos i veprës fuzioni me të tijat.Në anën tjetër, autorët e këtyre eseve demaskojnë jo vetëm së Sosyrit nga R. Ismajli, që e prishin sadopak vijimësinë Marcel Proustpseudovlerat e disa veprave letrare, por të krijuesit sipas kombëtare, intelektuale letrare-shkencore e njerëzore të saj.qejfit, diku tjetër jo të krijuesit, por të qendrës urbane, jo të Çifti Baliu kanë arritur të botojë një vëllim me vlera të çm-qendrave, por të krahinave, familjeve, barqeve, fiseve, dyerve ueshme shkencore gjuhësore e letrare, prej esesh të ndry- Njerëzit përçmojnë atë që s’e kuptojnë.prej kah ka ardhur krijuesi. Sot, në kohën e lëvizjeve të mëdha shme dinamike të përmasave gjithëkombëtare, disa nga këto, J. W. Goethekulturore, në kohën e konkurrencës së madhe planetare të dhe problemesh të sapofilluara në formë debatesh në hapë-dijeve e vlerave, bien në sy përpjekjet për përjashtimin e sirën shqiptare. Autorët, me një gjuhë të qartë e mjeshtëri Gjumi i ndërgjegjes prodhon monstra.disa shkrimtarëve, qofshin të burgosur dikur, si Adem De- stili, kanë arritur të na sjellin frymën e debatit, duke mbajtur Francisco Goyamaçi, Kasem Trebeshina, Bilal Xhaferri etj. (f. 107) apo disa qëndrim kritik gjatë trajtimit të problemeve të ndryshme, metë sotëm me prejardhje të ndryshme politike e sociale ose qëllim të përvijimit të mirëfilltë të çështjeve aktuale të kulturës Dikush është kritik kur ai s`mund të jetë artist, në të njëjtënnga viset e tjera kombëtare, nga Presheva, Ilirida e Shqipëria sonë kombëtare, si dhe identifikimin e devijimeve që pengo- mënyrë që dikush bëhet korrier kur nuk mund të jetë ushtar.Perëndimore në Kosovë dhe anasjelltas. Në këtë kontekst, jnë mirëvajtjen e këtij procesi. Gustave Flaubert60 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 61
  • 32. Humor letrarMahitet Arkadia ndalonte me ligj edhe përçitjen e tyre. Ah, çfarë mëkati kundër ligjeve të Zotit! Luani kujton tash si në përrallë fatin e dhive. Njëmend alegoriDashuria me vend, një përshpirtje për dhitë e kecat e Dionizit, simbole tragjike të miteve antike.Shkrimtari Dritëro Agolli nuk mahitet, por e ka me gjithë zemër: Babai i tij kishte braktisur dhitë e kuqe duke kërkuar dhitë eKa gjëra më të mëdha se letërsia. Për mua është Sadija. Ka larme.qenë njeriu më i dashur imi, njeriu që më ka ndjekur gjithnjë. Dhitë e kuqe demonstronin nëpër Shkup me buzë të prera eMë e dashur edhe se një libër. Gënjejnë shkrimtarët që thonë këmbë të thyera, si cjapi te kasapi.se libri është më i dashur se gruaja. Gjithë kjo është një dhiatë e Odiseut për bëmat e mbretërve të kuq.Akademisti Askush nuk i njeh më mirë krimet se ata që i kanë bërë vetë. Luani ishte vetë dhiar e përçor i larëm, që kishte bërë shumëMehmet pashë Kraja i kishte hipur një ditë trenit “Express” dhiare.dhe po e pyeste analistin Shkëlzen Maliqi: Ishte cjapor me mjekër dhe dhjakonar i Kiros, që i kishte zënëKu na qenka kjo Lidhja e Shkrimtarëve? dhjamë bishti, duke bërë shumë kakërdhia.Unë më së pari s’e kam të qartë a ekziston një Lidhje e Ëhë, dhitë e kuqe të Starovës!Shkrimtarëve në Kosovë apo jo dhe me çka merret ajo.Ishte ç’na ishte dikur Shoqata e Shkrimtarëve! PashallëkuTash unë jam Akademia.Aty rëndojnë të gjitha kokat e arta: Platoni, Hegeli, Marksi, Gjatë tranzicionit romancieri Sabri Godo kishte hyrë meKardeli, Safo, Pikaso, Bjelinski, Barti, Moxarti... rrëmbim me republikanët e vet në Muzeun Kombëtar dheNe jemi elita, kurora e dafinës. kërkonte me ngulm kthimin e pronave, madje edhe të çifligjeve.Ne jemi kalorës të të gjitha pushteteve. Muzeu Kombëtar kishte tundur rëndë kokën:Lodruam dje, lodrojmë sot, do lodrojmë nesër... Eu, eu, ky republikan qenka ose bir bejlurçine, ose dëshiruakaAjme, ne nuk jemi të politizuar, por të partizuar! të formonte farë pashallëku të Jugut!Ne nuk jemi të provincializuar, por të klanizuar! Aty ia pritën pa një pa dy:Ne nuk jemi të konservuar, por të sklerozuar! Kthej një herë pronat e pushtuara të Ali pashë Tepelenës, eTrusni ore shkrimtarë të gjorë pa kurorë! pastaj të të bëjmë pasha! Lidhja e Shkrimtarëve e Kosovës i shpreh mirënjohjeEifeli Postës dhe Telekomunikacionit të Kosovës për ndihmesën Mëkati e saj të çmuar për zhvillimin e krijimtarisë sonë letrare.Shkrimtari me nam e nishan Ismail Kadare një ditë ishte ngjitur Mixha Mark reciton në Parlament Postën e porositur dhenë Kullën e Eifelit dhe mallkonte protestat kundër arrestimeve qahet në pleqëri:të disa komandantëve të UÇK-së: Mëkatin më të madh në jetën time e kam bërë kur Zef MorinënNë mjediset me sisteme demokratike, siç është Kosova, e bëra ministër. Për t’i larë mëkatet, më duhet të rrëfehem trijanë të zakonshme, normale arrestimet nga ana e shtetit… ditë rresht te priftërinjtë e Gjakovës!Unë do të dëshiroja që të arrestuarit të dalin të pastër dhe të Njëmend Zefi i vogël i ka nxjerrë shumë telashe Markut tëpafajshëm… madh.Athua si do të reagonin lexuesit e tij sikur ta arrestonin Ai e ndjek vazhdimisht si hije : dale, dale se ke edhe shumëKadarenë një ditë në rrugët e Parisit e pastaj të dilte në gjyq i mëkate për t’i larë në këtë botë. Ato s’mund t’i lajë as Drini ipastër, i pafajshëm?! Bardhë, as Drini i Zi!Madje kjo kumbonte edhe sikur dikush ta përdhunonte njëvajzë të re për ta provuar se a është e virgjër. MbretiBah, nga Kulla e Eifelit nuk shihet mirë as Parisi! Shkrimtari Daut Demaku përnjëmend është rojalist. Ai pohonSaga e Starovës me bindje të plotë se nuk ka shtet pa mbret. Mbreti është mesi i artë, që mban drejtpeshimin e globit.Pas odisesë së gjatë Paris-Tunis, si dhjak i Kiros, Luan Starova Ai zakonisht përshëndet Rroftë Mbreti!- duke thyer në tehështë kthyer me dafina në Itakën e vet, ku po shkruan ciklin krahun e djathtë të shpirtit nga krahu i majtë i zemrës.romanor Saga ballkanike. Një ditë e përshëndet ashtu edhe Çaraveshin, por atij i bëhetPër të mos mbetur si dhia ndër dhen, romanin Koha e dhive së se po ia maste bërrylin.pari e kishte botuar maqedonisht, e pastaj e kishte përkthyer Edhe ai klth Rroftë!, por duke thyer krahun përpjetë dheshqip e frëngjisht, si ambasador i Kiros në Paris. Më pas me nga admirimi i madh për mbretin dora i rrëshqet në shokë edhitë e veta Luani kishte hyrë triumfalisht edhe në Akademinë tëposhtë.e Maqedonisë. Pastaj të dytë ia plasin gazit dhe luajnë lojën Fluturoi, fluturoiLuani tash kërkon Itakën, si Odiseu pas djegies së Trojës. zogu!Krimi më i madh komunist ishte përndjekja e dhive, që62 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0 63
  • 33. 64 M e t a f o r a / n r. 1 / n ë n t o r 2 0 1 0