Kunstbeschouwing  visions fugitives - hans van manen door debby bos def
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

Kunstbeschouwing visions fugitives - hans van manen door debby bos def

on

  • 784 views

 

Statistics

Views

Total Views
784
Views on SlideShare
784
Embed Views
0

Actions

Likes
0
Downloads
4
Comments
0

0 Embeds 0

No embeds

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

Kunstbeschouwing  visions fugitives - hans van manen door debby bos def Kunstbeschouwing visions fugitives - hans van manen door debby bos def Document Transcript

  • 2012 Visions Fugitives Nader bekeken Een essay over ‘Visions Fugitives’, een choreografie van Hans van Manen op de gelijknamige muziekcompositie van Sergej Prokofjev 1 Foto: Hans Gerritsen - Stichting Hans van Manen. Door Debby Bos-Merién Drs. B.C. van der Sluijs 25-3-2012
  • 2012 Visions FugitivesDankwoordGraag wil ik Hans van Manen bedanken, die ondanks zijn drukke programma, even de tijd heeftwillen nemen mij in het kader van deze opdracht te woord te staan. Buiten het feit dat hij eenaantal vragen heeft kunnen verhelderen hetzij bevestigen, heb ik het vooral als een eer ervarenmet deze grootste choreograaf, de ‘Meester van de dans’ persoonlijk te kunnen spreken.Codarts Hogeschool voor de kunsten Debby Bos-Merién Pagina 2 van 30
  • 2012 Visions FugitivesInhoud1. Inleiding ......................................................................................................................................42. Visions Fugitives ..........................................................................................................................6 De uitdaging ............................................................................................................................................................................. 6 De uitvoering ........................................................................................................................................................................... 7 Vorm, opbouw en techniek ......................................................................................................................................... 7 Kostuums, decor en belichting .................................................................................................................................. 8 Muziek................................................................................................................................................................................. 10 Titel....................................................................................................................................................................................... 103. Hans van Manen ......................................................................................................................... 11 Leermeesters en inspirators ........................................................................................................................................ 11 De ‘Hans van Manen signatuur’ .................................................................................................................................. 12 Arm- en handposities .................................................................................................................................................. 13 Vloergebruik .................................................................................................................................................................... 13 Eenvoud en logica ......................................................................................................................................................... 14 Zonder verhaal..................................................................................................................................................................... 14 Over kijkrichting en menselijke relaties ................................................................................................................ 15 Politiek en homoseksualiteit ........................................................................................................................................ 15 Emancipatie: sterke mannen, sterke vrouwen ................................................................................................... 174. De Mondriaan van de dans .......................................................................................................... 18 Mondriaan .............................................................................................................................................................................. 18 Van Manen versus Mondriaan ..................................................................................................................................... 195. Verander- en verdwijnkunst ....................................................................................................... 226. Visions Fugitives een meesterwerk .............................................................................................. 24 Lofzang..................................................................................................................................................................................... 24 Tijdloos en toegankelijk .................................................................................................................................................. 25 Schoonheid ............................................................................................................................................................................ 26 Een meesterwerk ............................................................................................................................................................... 277. Bibliografie ............................................................................................................................... 29Codarts Hogeschool voor de kunsten Debby Bos-Merién Pagina 3 van 30
  • 2012 Visions Fugitives 1. InleidingDit essay schrijf ik in het kader van de lessen kunstfilosofie. Als kunstwerk heb ik gekozen vooreen driedimensionale kunstuiting, een danschoreografie. Dans ligt het dichts bij mijzelf en is dekunstdiscipline waarin ik mij als vakdocent heb gespecialiseerd. Ik heb gekozen voor het werkVisions Fugitives1 van Hans van Manen, een meesterwerk dat ik ervaar als mooi, als wareschoonheid, danskunst in de meest pure vorm. Maar wat is nu precies schoonheid? En watmaakt dit stuk tot kunst? Vragen die ik middels dit essay graag wil beantwoorden.Hans van Manen is een gerenommeerd choreograaf met een grote betekenis voor de theaterdansin Nederland. Maar ook in de internationale danswereld heeft Van Manen bekendheidverworven en is een alom gerespecteerd choreograaf. Hij heeft vele prachtige balletten op zijnnaam staan en weet als geen ander hoe je met dans de essentie van een muziekstuk kunt raken.Hij is veelzijdig, heeft een heel eigen visie op dans, die hij goed weet te vertalen in zijn balletten.Hij is inspirerend, een groot choreograaf, een man van deze wereld. Kortom iemand die ikbewonder en die terecht door zowel vakgenoten, dansers als critici de ‘Meester van de dans’wordt genoemd. Dit jaar viert hij zijn tachtigste verjaardag en is nog steeds actief alshuischoreograaf bij het Nationale Ballet.Over Hans van Manen en zijn werk is veel geschreven en gesproken. Zijn werk wordtgekenmerkt door een aantal specifieke eigenschappen. Bijvoorbeeld de typische ‘Van Manensignatuur’ zoals de positie van de armen, logica, eenvoud en helderheid in beweging enruimtegebruik (Van Manen wordt ook wel de Mondriaan van de dans genoemd) en decombinatie van academische techniek, moderne dans en alledaagse bewegingen. Ook zijngedachten over o.a. emancipatie, menselijke relaties en erotiek zijn onderwerpen die eenbelangrijke rol spelen en een duidelijke stempel drukken op zijn werk. In dit essay ga ik na inhoeverre deze kenmerken van toepassing zijn op Visions Fugitives. Ook bekijk ik of de uitspraakdat Van Manen de Mondriaan van de dans is, terecht is.Hans van Manen heeft een uitgesproken mening over de danskunst. In de hierna volgendeopvattingen kan ik mij goed vinden. Van Manen vindt dat dans moet bewegen omdat met vaartenergie vrij komt (Dekker J. , 1999) en dat dans logisch moet zijn. Tijdens een van zijn colleges inde Leerstoel bij de faculteit der letteren van de Katholieke Universiteit te Nijmegen, legt VanManen uit dat voor hem de logica in de beweging moet zitten. De beweging moet logischvoortkomen uit het voorgaande en aansluiten op waar je naar toe gaat. Deze logica geldt ookvoor het ruimtegebruik. De ruimte moet je zichtbaar maken door je logisch op het toneel teverplaatsen (Lustig, 1992). Door deze logica ontstaat er als vanzelf ook een bepaalde harmoniewat zijn werk voor mij nog aansprekender maakt (ik hou erg van harmonische dansstukken).Ook vindt Van Manen dat balletten niet te lang moeten zijn. Niet de lengte, maar de inhoud moet1 Een choreografie is een bewegend, ongrijpbaar kunstwerk . Zodra het gedanst is, is het weg. Een afbeelding of eenbeschrijving van de choreografie kan geen of onvoldoende beeld geven van het werk en hoe de verschillendeonderdelen samenkomen in het stuk. Om een goede indruk te krijgen van het werk kan het (in twee delen) bekekenworden op You Tube: part 1(jeanemail7, 2010) - http://www.youtube.com/watch?v=B4ZPCDWHtA0, part 2(jeanemail7, 2010) - http://www.youtube.com/watch?v=r7YqppEMGlICodarts Hogeschool voor de kunsten Debby Bos-Merién Pagina 4 van 30
  • 2012 Visions Fugitivesovertuigen (s-Gravesande, 1997). Als bij een ballet de spanningsboog niet klopt als gevolg vande lange duur, verliest het ballet aan kracht, boeit dan minder met in het slechtste geval,verveling tot gevolg.Visions Fugitives is een prachtig voorbeeld van een ballet dat niet langer duurt dan nodig is, eenballet waarbij alles tot zijn recht komt, ondanks de korte duur van de fragmenten. Geweldigedansers met prachtige lijnen en hoogstaande techniek. Een kunstwerk afwisselend enverrassend vol harmonie en dynamiek, sfeervol en intrigerend mede door de treffende muziekvan Prokofjev en het samengaan van de bewegingen met die muziek. Pakkend, boeiend, kortomeen ballet dat niet verveelt, maar mij raakt, inspireert, mij laat genieten en de wereld om meheen laat vergeten.Codarts Hogeschool voor de kunsten Debby Bos-Merién Pagina 5 van 30
  • 2012 Visions Fugitives 2. Visions FugitivesDe uitdagingEen half jaar voor het maken van de choreografie Visions Fugitives heeft Hans van Manen in1989 de choreografie Brainstorm gemaakt. Eva van Schaik (1997) noemt Brainstorm eenbelangrijk werk omdat met dit werk een stijlverandering in het werk van Van Manen zichtbaarwordt. Zo vermeld zij dat hij vanuit zijn gevoel voor Spaanse en Latijns-Amerikaanse dansen eenmeer dreigender, onheilspellender intimiteit gebruikt. Iets dat ook in het ballet Visions Fugitivesin zowel de sfeer als beweging tot uiting komt. Van Manen zelf noemt deze verandering ‘barokkeverspaansing’.Wat volgens Van Schaik het ballet Brainstorm ook belangrijk maakt, is de nieuwe richting die hijmet dit werk is ingeslagen. Van Manen stelde zichzelf een nieuwe uitdaging. Hij wilde puur deessentie van de dans neerzetten, zo snel, compact en minimaal mogelijk. Dans ontdaan van allefranje en versieringen, afgepeld, maar altijd met behoud van de essentie. Brainstorm is voor hemde inspiratie geweest voor het gebruik van de pianominiaturen van Sergej Prokofjev: VisionsFugitives. Deze muzikale miniaturen heeft Sergej Prokofjev (1891-1953) vlak na zijnacademietijd als in een brainstorm geschreven. Voor Van Manen waren de korte pianostukjes,zonder onnodige toevoegingen, puur, kort en krachtig, verdicht en toch vluchtig, tot de essentievan muzikale scheppingsdrang teruggebracht. Het muzikale voorbeeld waaraan Van Manen zichwilde meten. Op deze korte pianostukken heeft hij zijn gelijknamige choreografie VisionsFugitives gemaakt.De uitdaging die Van Manen in de muziek had gevonden, was de beperking in tijd. Het ging hemer om in elk van de fragmenten, sommige niet meer dan een halve minuut, een ‘verhaal’ met kopen staart te vertellen. Daarmee dwong hij zichzelf voortdurend te schiften in zijn materiaal tot deessentie overbleef. Een aspect van de opdracht die Van Manen zichzelf stelde, was decontinuïteit van beweging. Vanwege het fragmentarische karakter van de compositie was hetvoor hem een uitdaging om de overgang tussen de verschillende delen logisch te laten verlopen(Jonkers, 1992).Van Manen heeft de choreografie Visions Fugitives in 1990 gemaakt voor het NederlandsDanstheater 1. Het originele werk van Prokofjev betreft twintig fragmenten. Van Manen echter,heeft voor zijn werk de vijftien pianominiaturen gebruikt uit de cyclus die door Rudolf Barsjai 2georkestreerd zijn.2 Rudolf Barsjai is een Russisch-Zwitserse componist/dirigent. Hij is op 86 jarige leeftijd op 2 november 2010overleden.Uit de Volkskrant, ANP − 03/11/10, 17:46 -http://www.volkskrant.nl/vk/nl/3380/muziek/article/detail/1045030/2010/11/03/Dirigent-Rudolf-Barsjai-86-overleden.dhtmlCodarts Hogeschool voor de kunsten Debby Bos-Merién Pagina 6 van 30
  • 2012 Visions FugitivesDe uitvoeringUitvoering door het Nederlands Danstheater 1, première 12 april 1990 (AT&T Danstheater, DenHaag)Opnamedatum : 23 april 1990 (Het Muziektheater, Amsterdam)Duur : 16 minutenChoreografie : Hans van ManenCamera en productie : Henk van DijkMuziek : Sergej Prokofjev - Visions FugitivesUitvoering muziek : Nederlands BalletorkestDirigent : Roelof van DriesenDecor en kostuums : Keso DekkerLichtontwerp : Joop CaboortOriginele cast : Fiona Lummis, Brigitte Martin, Lisa Drake, Jean Emille, Jean-Louis Cabane, Paul LightfootVorm, opbouw en techniekVisions Fugitives wordt gedanst door zes dansers; drie vrouwen en drie mannen. In dechoreografie komen en gaan de zes dansers in een steeds wisselende samenstelling het podiumop en af. De korte choreografische fragmenten worden afwisselend ingevuld met duetten, eentrio, groepsstukken en een enkele solo. Jonkers (1992) beschrijft Visions Fugitives als vluchtigebeelden, visioenen, die aan de toeschouwer voorbijtrekken tijdens dit ballet.In de choreografie zijn de vijftien in elkaar overvloeiende fragmenten gemonteerd als een stripen in lengte variërend van een halve minuut tot twee minuten. De dansers maken gebruik vanheldere vormen en lijnen. Dit is zichtbaar in alle afzonderlijke fragmenten, zowel in hetruimtegebruik als in de bewegingen van de dansers. Het is een overzichtelijk en logisch geheel.In een paar fragmenten zijn elementen van ijsdansen te herkennen. Hier lijkt het of de dansersover het ijs glijden. Dit doen ze met mooie, vloeiende en krachtige bewegingen. Het is prachtigpartnerwerk. In de gehele choreografie is het partner- en liftwerk overigens fenomenaal. Ditwordt mede bewerkstelligd doordat ook hier de bewegingen behalve knap, krachtig, harmonieusen vloeiend, logisch zijn. Door de logica krijgen ze een soort vanzelfsprekendheid zondervoorspelbaar te zijn. Weer andere fragmenten worden juist getypeerd door het gebruik vanritme, swing en jazzy-moves. De afwisseling tussen de verschillende delen zorgt voor een zeerdynamisch en verrassend geheel.In de verschillende stukken valt de kijkrichting van de dansers op. Zij kijken elkaar heel bewustaan of juist niet. Hierdoor is de relatie en intensiteit tussen de dansers telkens anders. Ook deblikrichting in de ruimte wordt ook heel duidelijk neergezet. De dansers gaan nooit zomaarergens naartoe of van weg. Er is altijd een aanleiding. De rol van zowel de man als vrouw is sterkin dit stuk. Alle dansers staan er als sterke, eigen persoonlijkheden met krachtig en sprekendbewegingsmateriaal. Ze doen niet voor elkaar onder.In de choreografie wordt gebruik gemaakt van de academische ballettechniek, gecombineerdmet moderne dans en alledaagse bewegingen zoals lopen, rennen en specifieke handgebaren. Debewegingen zijn vloergericht en geaard en verschillen op een hele organische en harmonischewijze in hoogtelagen. Benen en armen zijn in het gehele stuk bewust geplaceerd en vormgericht.Codarts Hogeschool voor de kunsten Debby Bos-Merién Pagina 7 van 30
  • 2012 Visions FugitivesOok de specifieke ‘Van Manen armen en handen’ zijn herkenbaar: de armen iets hoger dan deklassieke armpositie en de handpalmen iets naar buiten gericht.Bewegingspatronen hebben een logisch doorgaand verloop met een natuurlijke flow.Bewegingen zijn afwisselend virtuoos, luchtig, speels, verleidelijk, vloeiend en krachtig. Demuzikale fragmenten zijn divers en zeer verschillend van karakter en ademen steeds een anderesfeer. Van dreigend, onheilspellend naar speels, lieflijk en mysterieus. Van Manen weet met degekozen bewegingen en ruimtegebruik de verschillende sferen prachtig te vertalen. Hij maakt demuziek zichtbaar, laat de muziek door de dans zien. Dans en muziek vullen elkaar aan, vormensamen een eenheid.Het zijn met name de sfeer, de wijze waarop de dans en de muziek samengaan, hetbewegingsverloop en de esthetische lijnen die mij raken en mij helemaal meenemen in het stuk.De dansers die als bewegende sculpturen, als beelden uit de Griekse Oudheid, over het toneelgaan, de mooie lijnen die zij met hun, naar mijn mening, perfect geproportioneerde lijven enmusculatuur laten zien, is voor mij ware schoonheid. Schoonheid zoals de Duitse filosoofImmanuel Kant schoonheid omschrijft. Het klopt allemaal, het is juist. Is dit het juist-zijn waarKant op doelt? Volgens Kant is iets mooi wanneer het de innerlijke harmonie bevordert of onzegeestelijke vermogens vrij spel biedt (Freeland, 2010, p. 22). Kijkend naar Visions Fugitives voelik hoe de muziek bij mij binnenkomt hoe ik wordt meegenomen, gegrepen door het schouwspeldat ik zie. Ik voel de passie, de mooie vormen, de kracht en beheersing en ik beleef de intenseinleving en emotie van de dansers.Kostuums, decor en belichtingDecor- en kostuumontwerper, Keso Dekker, benadrukt met zijn kostuumkeuze, het materiaal enhet decor het karakter en de essentie van het stuk. De poten in de coulissen (hangende pilarenvan stof aan de zijkant van het toneel) waar de dansers opkomen en afgaan, zijn zwart enondoorzichtig. Wat op de dvd opname niet goed zichtbaar is, is het achterdoek. Hans van Manenvertelt hierover dat deze achterwand bestaat uit smalle stroken die ieder apart met een lampjevan onderaf belicht zijn (Hans van Manen, persoonlijke communicatie 27-01-2012).De dansers dragen bodysuits (of academiques) in verschillende tinten blauw en grijs metschuine witte strepen. De stof is van veloursachtig stretchmateriaal. De pakken van de mannenhebben lange mouwen, die van de vrouwen zijn mouwloos. Iedere academique heeft zijn eigenkleur.Over de met wit gestreepte kostuums laat Van Manen weten dat het een lastige klus is geweestdeze te maken. Om schuine strepen te krijgen is de van origine recht gestreepte stof in schuinebanen gesneden en vervolgens aan elkaar genaaid. De banen en witte strepen moesten heelnauw aansluiten wat niet gemakkelijk was. Het effect van de schuine witte strepen is dat het lijktof de dansers met snelle hand zijn ingekleurd. Als een schets, lijkend op die uit een strip. Ookaccentueren de schuine strepen de bewegingen van de dansers.Lichtontwerper Joop Caboort weet op subtiele wijze met de belichting het karakter van deafzonderlijke fragmenten en de specifieke sfeer per deel prachtig neer te zetten.Codarts Hogeschool voor de kunsten Debby Bos-Merién Pagina 8 van 30
  • 2012 Visions Fugitives 2 Foto: Hans Gerritsen, 1990. Collectie Theater Instituut Nederland. Visions FugitivesCodarts Hogeschool voor de kunsten Debby Bos-Merién Pagina 9 van 30
  • 2012 Visions FugitivesMuziekTitel : Op. 22 Visions FugitivesComponist : Sergej ProkofjevGebruikte bewerking componist / dirigent : Rudolf BarsjaiDe oorspronkelijke compositie bestaat uit twintig afzonderlijke delen die verschillen in tempo,duur, karakter en sfeer:1. Lentamente 8. Commodo 15. Inquieto2. Andante 9. Allegro tranquillo 16. Dolente3. Allegretto 10. Ridicolosamente 17. Poetico4. Animato 11. Con vivacità 18. Con una dolce lentezza5. Molto giocoso 12. Assai moderato 19. Presto agitaissimo e6. Con eleganza 13. Allegretto molto accentuato7. Pittoresco (Arpa) 14. Feroce 20. Lento irrealmenteVoor de choreografie heeft Van Manen gebruik gemaakt van de bewerking van de compositievan Barsjai. De miniaturen nr. 7, 17, 18, 19 en 20 zijn daarin niet opgenomen 3.TitelVan Manen heeft de choreografie ‘Visions Fugitives’ genoemd naar de gelijknamigemuziekcompositie van Sergej Prokofjev. Een logische en passende keuze gezien de letterlijkebetekenis hiervan (vluchtige visioenen, vluchtigheden) en de wijze waarop hij de muziek heeftvertaald in de bewegingen en choreografie.3 De compositie Op. 22 Visions Fugitives (alle twintig delen) van Sergej Prokofjev (uitvoering door Heinrich Neuhaus)is te beluisteren op Youtube: (gullivior, 2011) http://www.youtube.com/watch?v=NNyTOy8Wbmc&feature=relatedDe bewerkte uitvoering van de compositie door Rudolf Barshai (uitvoering door Moscow Chamber Orchestra) is tebeluisteren op Youtube: (davidhertzberg, 2011) http://www.youtube.com/watch?v=mn6t6j1Xj1c**Helaas mist in deze online geplaatste versie de laatste Vision ‘Dolente’ die wel onderdeel uitmaakt van degeorkestreerde uitvoering van BarshaiCodarts Hogeschool voor de kunsten Debby Bos-Merién Pagina 10 van 30
  • 2012 Visions Fugitives 3. Hans van Manen 3 Foto: Stichting Hans van Manen. Hans van ManenOm het werk Visions Fugitives goed te kunnen duiden is het van belang om meer te weten overde kunstenaar zelf, Hans van Manen. In dit hoofdstuk ga ik daarom in op zijn achtergrond, zijninspirators en inspiratiebronnen en kenmerkende eigenschappen die zijn werk, en VisionsFugitives in het bijzonder, duidelijk typeren.Leermeesters en inspirators Van Manen (in Lustig, 1992): “ik was zeven toen de oorlog uitbrak, en moest weldra uit stelen omons gezin te kunnen onderhouden. Na die vijf jaar was ik volledig ongeschikt geworden om mij teonderwerpen aan welke school of welk systeem dan ook. De wil om te overleven zat er dus vanjongs af aan goed in. De geschiedenis van mijn choreografieën is dan ook de persoonlijke historievan een niet aflatende, sterke hang naar bevrijding. Elke pas was, is en blijft gericht opemancipatie, losmaking, analyse, ontrafeling, onschuld – kortom: dans.”Hans van Manen is geboren op 11 juli 1932 te Nieuwer-Amstel. Hij had een Nederlandse vaderen Duitse moeder. Door het vroegtijdig overlijden van zijn vader is hij al op jonge leeftijd gaanwerken. Hij werd op z’n dertiende toneelkapper bij het grimeursbedrijf Michels. Hij bleek hiergoed in te zijn en werd zelfs op zestienjarige leeftijd Nederlands kampioen bij eengrimeurwedstrijd. Maar het is de dans waar zijn hart naar uit ging. In 1951 is hij begonnen alsdanser bij het Ballet Recital van Sonia Gaskell. Maar Francoise Adret van het Ballet van deCodarts Hogeschool voor de kunsten Debby Bos-Merién Pagina 11 van 30
  • 2012 Visions FugitivesNederlandse Opera, waarbij hij circa een jaar later is gaan dansen, stimuleerde zijnchoreografische aspiraties.Hij raakte echter al jaren daarvoor geïnspireerd. Als kleine jongen wist Hans van Manen al datdansen was wat hij wilde. Hij was nog maar zeven toen hij thuis al danste tussen de schuifdeurenen de vele Amerikaanse showfilms met dansers als Fred Astaire, Gene Kelly en Ann Millerverslond. Fred Astaire en zijn medechoreograaf Hermes Pan waren zijn grote voorbeeld doorhun hoogstaande technische vaardigheden en enorm choreografisch talent. Zij zijn van groteinvloed geweest op het werk van Van Manen. Astaire is voor Van Manen de meester van dehelderheid. De wijze hoe Astaire alles in zijn dansen en decor evenals het geluid en het gebruikvan attributen functioneel en daarmee logisch wist te maken, is voor Van Manen de basisgeweest van dat wat voor hem van essentieel nut is in zijn werk. Van Manen heeft toen albegrepen dat dans geen in woorden om te zetten betekenis hoeft te hebben (Jonkers, 1992 enStichting Hans van Manen, 2008 en Theater Instituut Nederland)Een groot leermeester en inspirator was ook George Balanchine. Balanchine kon allesuitdrukken in beweging zonder ooit het excuus nodig te hebben van een psychologisch of literairgegeven. De afwezigheid van dit soort diepere bedoelingen sprak Van Manen erg aan. BijBalanchine ging, net als bij Van Manen, dans altijd en alleen over dans. Van Manen bewonderdezijn conceptuele benadering en zijn functionele, plastische benadering van de klassiekeballettechniek, als ook zijn vermogen om muziek te visualiseren in glashelderebewegingsconstructies (Schaik E. v., 1997). Dat Van Manen ook dit kenmerkende vermogenheeft komt in Visions Fugitives duidelijk tot uiting. In zowel de vertaling van de muziek in debewegingen, als de vormgerichtheid en helderheid van de bewegingen. Deze vormgerichtheid enhelderheid zijn mede kenmerken waardoor Van Manen door critici vaak de ‘Mondriaan van dedans’ wordt genoemd. Mondriaan vertaalde alles in geometrie, zijn wereld bestond uit lijnen.Eva van Schaik (1997) maakt hier een vergelijking met Visions Fugitives, zij noemt dit werkgeometrie versus drama. In hoofdstuk vier zal ik verder ingaan op de vergelijking die vaakgemaakt wordt met Van Manen en Mondriaan.Naast Balanchine was ook Jerome Robbins een groot inspirator voor Van Manen. Robbins heeftmet zijn balletten, waarin jazz-, show- en balletelementen vermengd waren, mede richtinggegeven aan het werk van Van Manen (Schaik E. v., 1997).Van Manen was, zo stelt Dekker (1999), al vroeg geïnteresseerd in jazzmuziek, dit kwam mededoor het gegeven dat zijn broer jazzpianist was en dit de eerste soort muziek was die hij thuishoorde. Bij jazz hoort swing (als je te laat, net op tijd bent) en in zijn choreografieën is net alsritme ook swing een belangrijk fenomeen. Zoals hij zelf zegt (s-Gravesande, 1997), doet het nietterzake of muziek langzaam of vlug is, maar moet er altijd een vorm van ritme inzitten. Het moetop een bepaalde manier swingen. De invloed van de jazz is in Visions Fugitives duidelijk terug tezien. Dit wordt door het gehele stuk heen zichtbaar door het gebruik van swing en variatie inritme. Sommige bewegingen kunnen getypeerd worden als ‘jazzy-moves’. Bewegingen dieswingend zijn, verleidelijk, sensueel en uitdagend en waarbij gebruik wordt gemaakt vangeïsoleerde bewegingen (typerend voor de jazztechniek) van o.a. schouders, heupen, handen envingers.De ‘Hans van Manen signatuur’Behalve van de academische en moderne ballettechniek maakt Van Manen in zijn choreografieënveel gebruik van alledaagse bewegingen, zoals lopen, zitten, praten, rennen en stilstaan. OokCodarts Hogeschool voor de kunsten Debby Bos-Merién Pagina 12 van 30
  • 2012 Visions Fugitivesvertoont zijn werk interessante raakvlakken met dansvormen als volksdansen, ballroomdansen,ijsdansen, tango en flamenco.Ook in Visions Fugitives is hiervan gebruik gemaakt. De alledaagse bewegingen die in dechoreografie zijn gebruikt, hebben veelal een relativerende humoristische werking. Dit ervaar ikniet alleen zelf als ik naar het werk kijk, maar merk ik op de betreffende momenten ook aan dereactie (lacherig) van het publiek. Van Manen vertelt dat dit relativerende, humoristische heelbewust door hem gechoreografeerd wordt (Hans van Manen, persoonlijke communicatie 27-01-2012). In de choreografie valt mij het bewegingsmateriaal op dat is geïnspireerd op ijsdansen.Deze delen zijn zo fascinerend, dat ik wel kan blijven kijken. Verder maakt hij veel op uiterstfunctionele wijze gebruik van de meest uiteenlopende attributen zoals drank, sigaretten,ondergoed, stoelen en hoge hakken. “Hakken hebben iets realistisch. Dit combineren met deklassieke techniek geeft iets raadselachtigs. Door de dansers op hakken te laten dansen, kom je tothele andere dingen. Een zelfde ballet op hakken of spitzen geeft een totaal ander ballet” (VanManen in ’s-Gravesande, 1977). In Visions Fugitives zijn geen attributen gebruikt. Hier voereneenvoud en minimalisme de boventoon, zowel qua decor / rekwisieten, licht, kostuums alsbeweging.Arm- en handpositiesEen van de meest in het oog springende kenmerken van Van Manen zijn zijn typische Van Manenarm- en handposities. Deze zijn ook in Visions Fugitives duidelijk herkenbaar. In zijnchoreografie Grosse Fuge is hij hiermee mee begonnen. ‘Het zijn geen geflexte handen, ze zijn zo’,Van Manen doet voor: zijwaarts, iets omhoog gestrekte armen met de handen horizontaal, dehandpalmen iets naar beneden, iets naar achteren, ‘en niet zo’, met de handen verticaal, dehandpalmen naar buiten. ‘Dat heb ik gedaan omdat ik hier vanaf wilde, ‘doet de klassiekearmpositie voor, met de handpalmen naar boven gericht (Van Manen in Lustig, 1992). In VisionsFugitives zijn alle armbewegingen geplaceerd, gedragen en vormgericht. 4 Foto: Erwin Olaf. Collectie Het Nationale Ballet. Hans van Manen.VloergebruikVan Manen’s werk is vloergericht. Hij maakt veel gebruik van verschillende hoogtelagen waarbijde dansers op verschillende wijzen van en naar de grond gaan. Het contact met de vloer iskenmerkend voor zijn hele bewegingstaal, in tegenstelling tot de lichtvoetigheid van hetCodarts Hogeschool voor de kunsten Debby Bos-Merién Pagina 13 van 30
  • 2012 Visions Fugitivesklassieke ballet. Ook zijn sprongen zijn anders. Niet de hoogte is belangrijk maar de landing ‘inde grond’ (Mea Venema in Vetter e.a., 2007). In Visions Fugitives wordt weinig gesprongen. Vande vijftien fragmenten is er een mannensolo waarin wel veel gesprongen wordt. Dit deel heefteen hoog tempo en er wordt veelvuldig van richting veranderd. De danser beweegt met veelvaart over het toneel en houdt de sprongen dicht bij de vloer met het accent op het neerkomen.Alle sprongen zijn verplaatsend, zowel voor- en achterwaarts als zijwaarts. Dit geeft, mede doorde snelheid, de vele richtingveranderingen en de goede technische uitvoering van de danser,een zeer virtuoos beeld.Eenvoud en logicaZoals in de inleiding al aangegeven vindt Van Manen het belangrijk dat bewegingen logisch zijn.Ze moeten zinvol en controleerbaar zijn, niet zomaar tot stand komen. Je moet je altijd afvragenwat de bedoeling ergens van is, waarom beweeg je je ergens naar toe of vanaf, waarom ligt ietsdaar, waarom gebruik je een attribuut etc. Het moet helder zijn, dan alleen is het ookgeloofwaardig. Dit logisch bezig zijn gaat ook over dramaturgie. Er moet sprake zijn van eendramaturgisch verloop. De beweging moet logisch voortkomen uit het voorgaande en aansluitenop waar je naar toe gaat en het moet een wezenlijk einde hebben. Dan is er sprake vandramatiek en is de dramaturgie goed (Lustig, 1992). Na het bekijken van Visions Fugitives kan ikconcluderen dat dit alles zeker van toepassing is op dit werk. Zie beschrijving hoofdstuk twee, bij‘Vorm, techniek en opbouw’.In de balletten van Van Manen gaat het behalve om logica ook om eenvoud, helderheid,overzichtelijkheid, vorm en essentie. Van Manen streeft er naar om zijn balletten zo minimaalmogelijk te houden. Zijn balletten, evenals kostuums en decor zijn ontdaan van alle vormen vandecoratie, en vertellen geen verhaal. Alles moet functioneel zijn. Van Manen wil ballet makenmet zo min mogelijk ballast, het met zo min mogelijk kunnen zeggen, hij wil zo essentieelmogelijk zijn. Hij wil de dans terugbrengen tot de essentie en daarbij door dans de essentie vande muziek weergeven (s-Gravesande, 1997). Kijkend naar Visions Fugitives vind ik dat VanManen hier zeer goed in geslaagd is. Zie ook de beschrijving hierover in hoofdstuk twee.Zonder verhaalVan Manen heeft een lijfspreuk: ‘dans drukt dans uit en verder niets’. Dit betekent dus niet datdans niets uitdrukt, dat het geen betekenis heeft. “Dans drukt ongelooflijk veel uit en dat is dans.Wie verder vraagt, zoekt naar rechtvaardiging voor de dans. Die suggereert dat dans onmogelijkbijzonder kan zijn om zichzelf en dat daar heus wel iets meer bij komt kijken” (Van Manen inJonkers 1992 4). In de documentaire Meester van de dans, Twaalf stappen in het paradijs (s-Gravesande, 1997) wijdt Van Manen hierover uit. Hij wil niet psychologisch interessant zijn,daar heeft hij een hekel aan. Hij probeert psychologische interpretatie uit zijn werk te houden.Hij houdt zich in zijn balletten ook niet bezig met thema’s. Wel geeft hij aan dat, nadat hij dejuiste muziek heeft gevonden, thema’s zich eventueel kunnen voordoen. Jochem Schmidt (inVetter, 2007) vermeldt dat Van Manen in zijn choreografieën absoluut geen verhaaltjes ofanekdotes verteld. Bij Van Manen staat de dans zelf centraal, zo stelt hij. Dat de sierlijkheid ende poëzie van het ballet daarbij niet achterblijven, maar daarentegen tot volle wasdom komen, iseen van de geheimen die inherent zijn aan elk waar kunstwerk, aldus Schmidt.4 Citaat uit interview met Van Manen door Jocye Roodnat, kunstredacteur bij het NRC HandelsbladCodarts Hogeschool voor de kunsten Debby Bos-Merién Pagina 14 van 30
  • 2012 Visions FugitivesHans van Manen is behalve gepassioneerd choreograaf ook lange tijd, vanaf 1973 tot begin jaren’90, een gepassioneerd fotograaf geweest. De foto’s van Van Manen zijn vergelijkbaar met zijnchoreografieën. Ook hier wil hij geen verhaal vertellen en probeert hij drama en sentiment tevermijden. Hij heeft altijd lichamen of delen ervan gefotografeerd, vaak deels of geheel naakt. “Ikhoud van naakt: draagt iemand kleding dan wordt er direct een verhaal ingevuld. Ik wil juist ietsanders kwijt, informatie een impressie zonder anekdote. Ik maak portretten, van mensen, vanlichaamsdelen en ik doe dat zo mooi, zo objectief en zo onsentimenteel mogelijk. Maar nietongevoelig” (Van Manen in Jonkers, 1992). Volgens Ron Kaal5 (in Jonkers, 1992) gaat het in hethele oeuvre steeds om dezelfde tegenstellingen: expressie en registratie, ontwerp en notatie,pose en portret.Over kijkrichting en menselijke relatiesVolgens Van Manen kunnen dansers niet als instrument beschouwd worden. Je ziet in eersteinstantie altijd de man of vrouw op het toneel staan en zij vormen op zichzelf al een verhaal(Dekker K. , 1981). Er is er voor Van Manen nooit een verschil of hij een duet maakt tussen tweemannen, twee vrouwen of tussen een man en een vrouw. In de documentaire ‘Meester van debeweging – Twaalf stappen in het paradijs (s-Gravesande, 1997) vertelt Van Manen dat het bijhem altijd gaat over menselijke relaties en hij daarom kijkrichting zo belangrijk vindt. Door hetchoreograferen van telkens andere blikrichtingen, dus niet alleen in de zaal kijken, maar juistheel bewust bepaalde richtingen opkijken, krijgen bewegingen een andere betekenis. Wat er danallemaal ontstaat aan relatie en zien wat er gebeurt tussen de mensen op het toneel is een procesdat Van Manen enorm interessant vindt. Deze relaties gaan bij hem overigens nooit over seks.(Lustig, 1992).In Visions Fugitives zie je dat er heel bewust wel of niet naar elkaar wordt gekeken wat de aardvan de relatie tussen de dansers enorm bepaald. Sommige stukken worden ineens zeer intiem ofverleidelijk, andere wekken de illusie dat er door een bepaalde afstandelijkheid, een strijd,gevecht is. Als echtelijke ruzies. De kijkrichting zorgt ook voor het versterken van de intentie vanbewegingen en emoties en zorgt voor o.a. het gevoel van mysterie, sensualiteit, kortom maakthet geheel boeiend.Politiek en homoseksualiteitDe balletten van Van Manen zijn, zoals hiervoor besproken, altijd zonder verhaal. Hij maakt danook nooit politieke balletten. Volgens van Manen (in Jonkers 1992) bestaan er geen politiekeballetten. Van Manen maakt onderscheid tussen een politiek ballet of een ballet met een politiekthema. Als voorbeeld van een ballet met een politiek thema noemt Van Manen het ballet DeGroene Tafel van Kurt Jooss. Daar gaat het volgens Van Manen niet om het brengen van eenpolitieke boodschap of statement maar om het maken van een mooi ballet.Volgens Jonkers (1992) is het enige ballet waarin Van Manen ooit een politiek statement maakteMetaforen uit 1965:5 Ron Kaal is de auteur van ‘Hiëroglyfen’ 1977 - essays over beeldtaal, en de ‘Orpheus-machine’ 1989 - essays over deesthetiek van televisie.Codarts Hogeschool voor de kunsten Debby Bos-Merién Pagina 15 van 30
  • 2012 Visions Fugitives Van Manen had er duivels plezier in om de twee mannen samen te laten dansen zonder het excuus van een anekdote, alleen maar om aan te tonen dat twee mannen elkaar minstens zo goed en op precies dezelfde manier kunnen partneren als een man en een vrouw. Het duet eindigt met een lift, een danser wordt op een schouder getild zoals alleen met danseressen gebeurt. Dat was zijn politieke stellingname aldus Jonkers. Het ballet had geen homoseksueel thema, het was gewoon een geëmancipeerd mannen-duet, met als enig probleem, dat er geen probleem was.Dat Van Manen geen politieke balletten maakt wil niet zeggen dat hij geen politiekebetrokkenheid heeft, integendeel. In de jaren tachtig uitte Van Manen zijn politiekeslagvaardigheid door bijvoorbeeld werk te weigeren in landen, o.a. Engeland, waarhomoseksuelen wettelijk gediscrimineerd werden. In Engeland gold toen een anti-homo-wet: deberuchte clausule 28. De enige passende sanctie was voor Van Manen boycot. Deze boycot betrofalleen nieuwe creaties of instuderingen van zijn werk bij de gezelschappen ter plaatse. Hij vondhet wel belangrijk dat het Engelse Publiek zijn bestaande werk kon zien. Bestaande stukkenmochten dan ook zeker worden opgevoerd. Op deze wijze wilde hij het Engelse publiek latenzien wat zij door die discriminerende wetgeving aan hun eigen gezelschappen voorbij liet gaan(Schaik E. v., 1997).In Visions Fugitives geldt dus dat er geen sprake is van een politiek thema. Maar hoe zit dat methet thema homoseksualiteit? Speelt dit een rol in dit werk? Volgens Cynthia Freeland, (2010, pg135) kan het mogelijk zijn dat seksuele voorkeur een rol speelt bij het tot stand komen van eenkunstwerk. Van Manen is homoseksueel, wat hij al op jonge leeftijd wist. Hij heeft dit nooit alsprobleem ervaren. Dit ligt voornamelijk besloten in het feit dat zijn moeder hier nooit enig puntvan heeft gemaakt. ‘ “Ik moet een gesprek met je hebben”, zei ze “Ben je homoseksueel?” Ja. “Vind jedat erg” Nee! “Nou gelukkig dan maar” Vanaf dat moment was ik vrij. Mijn moeder gaf mij dedefinitieve bevestiging dat homoseksualiteit geen probleem was.’ (interview met Van Manen, uitde Volkskrant, 17 juli 1999).Ook meent Freeland dat wanneer een kunstenaar een diepe persoonlijke betrokkenheid in zijnwerk tot uiting brengt, het kan zijn dat sekse of seksuele voorkeur daarin weerspiegeld wordt.Uiteindelijk hebben religie, politiek en seksualiteit al eeuwenlang de werken en stijl vankunstenaars beïnvloed. Bijvoorbeeld bij het bespreken van het werk van Robert Mapplethorpezou het volgens Freeland niet correct zijn om sekse en seksuele geaardheid over het hoofd tezien. Geldt dit ook voor de choreografie Visions Fugitives van Van Manen?Voor de fotografie van Van Manen, die ook wel wordt vergeleken met de fotografie vanMapplethorpe, kan ik me dat eerder voorstellen. Zowel Van Manen als Mapplethorpefotografeerden mannelijk naakt, lichamen of delen ervan. Mapplethorpe, met wie Van Manenbevriend was, is voor de fotograaf Van Manen zeker een inspirator geweest. Maar Van Manenhad toch hele eigen uitgangspunten waar het zijn fotografie betrof, zoals ook hiervoorbeschreven in dit hoofdstuk onder de kop, ‘Zonder verhaal’.Voor wat betreft Visions Fugitives vind ik het lastig te zeggen of hierin sprake is van eenspiegeling van Van Manen’s seksuele geaardheid. Het werk bestaat overwegend uit man-vrouwduetten afgewisseld met groepsstukken en korte solo’s. Eén fragment wordt gedanst door driemannen. Een trio waarin de drie mannen naast elkaar, ieder als sterk individu, op het toneelhetzelfde bewegingsmateriaal dansen. Voor mij lijken het begin en eind op een warekrachtmeting met daar tussen in een flanerend deel. Het doet zowel macho-achtig als primitiefaan, als kemphanen die met hun voorjaarstooien (in dit geval goed gespierde lijven)schijngevechten houden om een wijfje voor zich te winnen. Er is geen fysiek contact tussen demannen. Iedere danser gaat geheel op in het zo krachtig en zo groot mogelijk neerzetten van deCodarts Hogeschool voor de kunsten Debby Bos-Merién Pagina 16 van 30
  • 2012 Visions Fugitivesbeweging. Het stuk kan ook geïnterpreteerd worden als drie mannen die zich samen sterkmaken, samen een offensief vormen, de krachten bundelen voor iets dreigends van buitenaf, ietsdat nog niet zichtbaar is op het toneel. Deze twee interpretaties in ogenschouw nemend endaarbij de houding van Van Manen ten opzichte van zijn homoseksualiteit (hij heeft hier geenprobleem mee), is er volgens mij niets in het werk Visions Fugitives dat ik kan duiden als zijndebeïnvloed door de seksuele geaardheid van Van Manen.Emancipatie: sterke mannen, sterke vrouwenZoals eerder al genoemd is emancipatie in de dans voor Van Manen van groot belang en speelteen grote rol bij zijn werk. Hij laat dit niet alleen zien in zijn mannen-choreografieën maar ookbij de man-vrouw balletten. Hij heeft de rol van de mannelijke danser en die van de vrouw in dedanskunst op een hoger plan getild. Mannen en vrouwen zijn bij Van Manen altijd onafhankelijken gelijkwaardig. Ze doen niet voor elkaar onder, ze kunnen elkaar aan. Ook in Visions Fugitivesheeft Van Manen de mannen en vrouwen beide als onafhankelijke sterke individuen neergezet.Rollen worden afwisselend ingevuld. Is de ene keer de vrouw de verleider of de uitdager, deandere keer heeft de man deze rol of hebben ze deze rol tegelijk. Van Manen vindt het belangrijkde vrouw en de man altijd even sterk neer te zetten. Wat zich tussen hen afspeelt, handelt vaak,en zeker ook in Visions Fugitives, over het niet willen of niet kunnen toegeven en de dramatischegevolgen daarvan. In de Visions Fugitives zijn meerdere momenten waar zich conflicten lijkenvoor te doen met een al dan niet dramatisch gevolg. Maar het einde van de choreografie isabsoluut dramatisch. In het laatste duet speelt zich een crime passionnel af waarin de man devrouw knevelt en ontzield achterlaat op het toneel. De andere dansers passeren haar, lopengewoon aan haar voorbij en laten haar daar onaangeroerd liggen zonder haar ook maar een blikwaardig te keuren. Volgens Eva van Schaik (1997) is de vrouw de vermoorde gedachte, de omzeep gebrachte passie in deze met gedachtenspinsels doortrokken dansruimte. In haar ontzieldelichaam blijft het bezinksel van pure dans achter, terwijl haar collega’s hun nomadische bestaanin de universele dansjungle voortzetten.Codarts Hogeschool voor de kunsten Debby Bos-Merién Pagina 17 van 30
  • 2012 Visions Fugitives 4. De Mondriaan van de dansVan Manen wordt vaak, door o.a. critici, de Mondriaan van de dans genoemd. Wat is hiervan deaanleiding en in hoeverre is het werk van Van Manen, en Visions Fugitives in het bijzonder, ookwerkelijk met dat van Mondriaan te vergelijken? Om hier antwoord op te kunnen geven ga ik indit hoofdstuk eerst in op de kunstenaar Mondriaan zelf. Wat zijn zijn uitgangspunten, wat is zijnboodschap en hoe resulteert dat in zijn werk? Vervolgens ga ik na of de uitspraak ‘Van Manen isde Mondriaan van de dans’, al dan niet terecht is.Mondriaan(Mondriaanhuis en Lévy-Kuentz, 2011) Pieter Cornelis Mondriaan is geboren in Amersfoort op 7maart 1872. Rond zijn tiende is hij begonnen met tekenen en schilderen. In 1890 heeft hij voorhet eerst tijdens een tentoonstelling in Den Haag twee werken geëxposeerd, een stilleven metappels en een tekening van het interieur van een Gelderlandse schuur. In de navolgende periodeheeft hij met name landschappen en af en toe portretten geschilderd. Mondriaan is in 1912 inParijs gaan wonen en is in 1914 voor een bezoek aan zijn vader en vrienden teruggekomen naarNederland. Door de uitbraak van de eerste Wereldoorlog in 1914 kon Mondriaan niet terug naarParijs en bleef daarom voor vier jaar in Nederland. Vanaf deze periode is er een duidelijkeommekeer in zijn werk te zien en had alles wat hij voor deze tijd had gedaan geen betekenismeer voor hem. In deze periode raakte hij geïnspireerd door de Plastische Mathematiek van Dr.Schoenmaeckers waarbij een kunstwerk een mathematische basis moet hebben. Deze PlastischeMathematiek werd in het werk van Mondriaan zichtbaar door het gebruik van horizontale enverticale lijnen. De lijnen hadden volgens beschouwingen (Lévy-Kuentz, 2011) nog eendiepliggender betekenis. Tijdens zijn verblijf in Nederland was Mondriaan ook geïnspireerddoor de zee en de schokbrekers; de horizontale lijnen betekenden voor hem de werkelijkheid ende verticale lijnen het spirituele. Met betrekking tot het gebruik van kleur en het schilderen vanfiguratieve vlakken is de kunstenaar Bart van der Leck ook van invloed geweest op Mondriaan.In 1917 heeft Mondriaan samen met schilder, dichter, schrijver en kunstcriticus Theo vanDoesburg (1883-1931) de beweging De Stijl opgericht. In De Stijl, die de abstracte kunstvertegenwoordigde, waren architectuur, muziek, theater, poëzie en dans vertegenwoordigd.Mondriaan beperkte zich vanaf deze periode tot vierkante en rechthoekige vormen en gebruiktealleen maar de kleuren blauw, geel en rood en de niet-kleuren zwart, wit en grijs. De kleurenmoesten in platte vlakken worden aangebracht en de zwarte horizontale en verticale lijnenmochten elkaar niet overlappen (zie voorbeeld afbeelding 5, Compositie uit 1921). Mondriaanvond het belangrijk dat op het doek alle ongelijke elementen gelijkwaardig waren, zonderhiërarchie in kleur of lijn maar dat er sprake was van een evenwichtige harmonie. VolgensMondriaan lagen de universele wetten van de kunst in dit evenwicht.Mondriaan werkte de theorieën van De Stijl verder uit en schreef zijn boek met theorieën overneoplasticisme. Volgens Mondriaan had het neoplasticisme, dat als basis geometrische kunsthad, oneindig veel mogelijkheden. Het kon het einde van de bestaande kunst betekenen, maartevens een nieuw begin.Codarts Hogeschool voor de kunsten Debby Bos-Merién Pagina 18 van 30
  • 2012 Visions Fugitives5. Foto: VPRO de avonden. Compositie met geel, rood, zwart, blauw en grijs, 1921, door MondriaanMondriaan maakte in zijn werk geen berekeningen maar was altijd op zoek naar balans. Deverdeling van een vlak was wat telde en iedere referentie aan het materiele moest wordenverbannen. Mondriaan zocht naar een universele taal die dit tot uiting kon brengen. Ook vond hijdat kunst niet mocht vervlakken tot iets leuks of decoratiefs. Mondriaan was van mening datkunst gelijk stond aan leven. Hij zag de wereld om zich heen als een ritme van lijnen en eendynamiek van vlakken en vertaalde dat in geometrie. Dit was ook zichtbaar in zijn woonruimte /atelier, hij leefde als het ware in zijn eigen schilderij. Voor Mondriaan moest zijn werk eenplastische expressie zijn van confronterende krachten. Hij wilde het object verbannen uit hetschilderij omdat volgens hem de emotie van de schoonheid door de verschijning van het objectwerd verduisterd en omdat de visie achter het werk pas zichtbaar werd als het beeld zichzelf alshet ware uitwiste en verdween. (Mondriaanhuis en Lévy-Kuentz, 2011).Van Manen versus MondriaanDe vergelijking tussen Van Manen en Mondriaan die vaak wordt gemaakt, heeft met name temaken met het geometrische aspect, de helderheid en de (ogenschijnlijke) eenvoud. Ik zal mehier daarom beperken tot deze drie aspecten. Bij het vergelijken van kunstwerken vind ik hetvan belang ook te kijken naar de achtergrond, het gedachtengoed en/of boodschap. Eenvergelijking waarbij alleen naar het ‘uiterlijk’ van het eindproduct wordt gekeken zonder daarbijeen of meerdere van deze aspecten mee te nemen, vind ik een vrij ongenuanceerde manier vanvergelijken, een manier waarbij de kunstwerken naar mijn mening tekort worden gedaan.Geometrie:Critici en recensenten noemen vaak geometrie bij het beschrijven van het werk van Van Manen.Eva van Schaik omschrijft Visions Fugitives als geometrie versus drama. Ik kan begrijpenwaarom zij deze vergelijking maakt gezien het gebruik van de heldere lijnen en structuur vanVan Manen in zowel de bewegingen als de ruimte. Echter geometrie is voor Van Manen absoluutgeen uitgangspunt. Lijnen en bewegingen zijn dan ook nooit vanuit een geometrisch oogpuntbedacht of neergezet en geometrie is een aspect waar Van Manen helemaal niet mee bezig isCodarts Hogeschool voor de kunsten Debby Bos-Merién Pagina 19 van 30
  • 2012 Visions Fugitives(Hans van Manen, persoonlijke communicatie 27-01-2012). Wanneer ik naar Visions Fugitiveskijk, zie ik weliswaar horizontale en verticale patronen, maar niet op zodanige wijze dat hetoverheerst. Het is meer iets dat grotendeels tot stand komt doordat de dansers vanuit decoulissen opkomen en afgaan waardoor een horizontaal bewegingspatroon ontstaat. Dit wordtin deze choreografie versterkt door de korte duur van de fragmenten. Hierdoor volgen hetopkomen en afgaan elkaar snel op. Bij Mondriaan echter, is het geometrisch aspect essentieelvoor zijn leven en werk. Het is voor hem de manier om de wereld om hem heen weer te geven.Daarbij is balans voor Mondriaan erg belangrijk en zijn de lijnen en vlakken die hij gebruiktdaarom niet willekeurig. Voor de balans waar Mondriaan naar op zoek is, is een juiste verdelingvan deze vlakken en lijnen van groot belang.Helderheid en eenvoud:Van Manen wordt vaak geprezen om zijn vermogen de essentie van dans neer te zetten. Hijmaakt dans zonder enige vorm van versiering, zo compact en minimaal mogelijk maar altijd metbehoud van de essentie. Zijn bewegingen zijn vormgericht met heldere en duidelijke lijnen. VanManen vindt het belangrijk dat bewegingen logisch en zinvol zijn, alles helder moet zijn omdathet alleen dan geloofwaardig is. Het creëren van helderheid en eenvoud in zijn werk is voor VanManen van groot belang. Ook voor Mondriaan kan gesteld worden dat helderheid belangrijk isen net als Van Manen bant Mondriaan ieder decoratief aspect uit zijn werk. Bij Mondriaan staathelderheid in relatie tot balans en harmonie. Alle ongelijke elementen moeten gelijkwaardig zijnin zijn werk. Door het creëren van balans maar ook door de beperking die Mondriaan zichzelfstelt door alleen nog maar vierkante en rechthoekige vormen te gebruiken en de kleuren blauw,geel en rood en de niet-kleuren zwart, wit en grijs, ontstaat een helder geheel. Anders dan bijMondriaan staat bij Van Manen helderheid in relatie tot logica en functionaliteit en is hetverkrijgen van helderheid en eenvoud een doel op zich.Kijkend naar bovenstaande concludeer ik dat de raakvlakken tussen Mondriaan en Van Manenminder groot zijn dan gesuggereerd wordt met de uitspraak dat Van Manen de Mondriaan vande dans is. M.b.t. helderheid en eenvoud is wel sprake van een gelijkenis. Maar voor geometriegeldt dit wat mij betreft niet. Naar mijn mening heeft Van Manen met sommige anderekunstenaars net zo veel of weinig gelijkenis als met Mondriaan.In het gesprek met Van Manen (persoonlijke communicatie 27-01-2012) geeft Van Manen aandat hij niks op heeft met de vergelijking met Mondriaan. Hij vertelt ook dat zijn vrienden zichsoms uitlaten over het gegeven dat o.a. media en critici altijd weer de vergelijking metMondriaan maken. Zij vragen zich af of de media en critici niet eens iets anders kunnenverzinnen, eens een andere kunstenaar noemen als ze dan toch per se iemand willen noemen. Ikdoe bij deze de suggestie voor de Nederlanders Gerrit Rietveld of Bob van den Haspel.Rietveld (meubelmaker en architect) laat vanaf 1930 in zijn werk een functionalistischebenadering zien (Architectuur.ORG, 1999 -2012 en Koninkklijke bibliotheek van Nederland,2007). Functionalisten willen, evenals Van Manen, dat alles functioneel is en laten iedere vormvan versiering achterwege. In hun werk staat functionaliteit centraal en volgt vorm functie.Codarts Hogeschool voor de kunsten Debby Bos-Merién Pagina 20 van 30
  • 2012 Visions Fugitives6 Foto: Architect.Org. Woningen Erasmuslaan 11, Utrecht, door Gerrit Rietveld.Realisatie 1931-1943 – Functionalistisch –Bij Bob van den Haspel (beeldend kunstenaar) gaat het om eenvoud en helderheid en de kunstvan het weglaten om zo tot meer zeggingskracht te komen (Haspel). Dit komt overeen met dedenk- en werkwijze van Van Manen.- Eenvoud en helderheid - - Eenvoud en helderheid -7. Foto: Bob van den Haspel. Trap op, trap af, 2008, 8. Foto: Bob van den Haspel. On the top, 2010 door Bobdoor Bob van den Haspel. van den Haspel.Codarts Hogeschool voor de kunsten Debby Bos-Merién Pagina 21 van 30
  • 2012 Visions Fugitives‘Van Manen de Mondriaan van de dans’ of ‘Van Manen de Van Haspel, Rietveld of anderekunstenaars van de dans’ zijn uitspraken waarvan ik vind dat deze geen recht doen aan VanManen en zijn werk. Zeker zijn er overeenkomsten te noemen tussen Van Manen en anderekunstenaars. Maar Van Manen heeft een enorme eigenheid, een geheel eigen visie op dans, eenenorm creatief en onderscheidend vermogen en een grootmeesterschap. Beter dan vergelijken isde kunstenaars naast elkaar te plaatsen. Ieder heeft zijn eigen kwaliteiten. Ik wil daarom graagafsluiten met de woorden van balletdansers Han Ebbelaar en Alexandra Radius voorafgaand aanhet radio-interview6 ‘Een leven lang’ met Hans van Manen en journaliste Corinne van denHoeven "We hebben een Mondriaan gehad, we hebben een Vermeer gehad, dus we hebben ook eenVan Manen..." (Theater Instituut Nederland). 5. Verander- en verdwijnkunstVisions Fugitives is een bewegend, niet tastbaar kunstwerk. Het wordt opgevoerd en na deuitvoering is het weg. Hierin onderscheid danskunst zich van andere kunstvormen zoals debeeldende kunst. Van Manen zegt hierover zelf (in Dekker, 1999) “Dans is weggooikunst, zodrahet doek dicht is, is het weg. Bestaat het niet meer. Daarom is vastleggen ook zo belangrijk.Zodra het is vastgelegd, blijft het bestaan. Door het vastleggen bestaat het, heeft hetbestaansrecht.” Ook zegt Van Manen, die zijn werk altijd vastlegt op film, “Film is de bestemanier om dans vast te leggen, het is beeldpartituur. Danskunst zonder film is niet meerdenkbaar”. Vastleggen van dans kan ook op schrift met behulp van notatiesystemen zoals dedoor Rudolf Laban ontwikkelde Labanotatie. Dit is echter een vrij complex en tijdrovendsysteem. Daarbij is het lastig om de sfeer en interpretatie van de dans met een dergelijk systeemvast te leggen. Film is gebruiksvriendelijker en veel toegankelijker. In het hoofdstuk zes ga ikverder in op het aspect toegankelijkheid.Aan het vastleggen van dans op band of dvd zitten ook nadelen. Ook bij film blijft het lastigom de juiste intentie te kunnen vastleggen. Het is uiteindelijk geen levende dans. In hetinterview van Annette Embrechts met de twee choreografen en grootmeesters Hans vanManen en Jirí Kylián (de Volkskrant, 2009) licht Kylián toe dat een video-opname weliswaarkan bijdragen aan een zorgvuldige overdracht van een choreografie, zeker als het gaat omeen opname van de oer-cast, maar dat een voorstelling nooit perfect is omdat ook een oer-cast muzikale foutjes maakt die bij het instuderen vanaf alleen video worden overgenomen.Ook Van Manen geeft aan dat een oer-cast niet heilig is. ‘Soms’ meent hij, ‘heb je een tweedecast waarvan je de uitvoering beter vindt. Dan had je liever die op band gehad.’ Op de vraagvan Embrechts hoe je er als choreograaf voor zorgt dat ook lang na je aardse bestaan je werkmet die intentie wordt gedanst, zoals je het ooit hebt gecreëerd, antwoord Van Manen: Doortot aan je dood er boven op te zitten.’ En Kylián: Door iedere nieuwe generatie te laten zienwaar het in dans om gaat. Een beeld in te branden op het netvlies van de toeschouwer.Kylián legt dit laatste uit aan de hand van een vergelijking met de Japanse kalligrafie: ‘ De6 Op 11 januari 1996 had journalist Corinne van den Hoeven een lang gesprek met Hans van Manen. Het radio-interview werd doorde NPS opgenomen voor Radio 5 in de reeks Een Leven Lang en werd uitgezonden op 18 januari 1996. Vooraf gaand aan hetgesprek roemen de balletdansers Han Ebbelaar en Alexandra Radius Van Manen’s kwaliteiten als mens en choreograaf.Codarts Hogeschool voor de kunsten Debby Bos-Merién Pagina 22 van 30
  • 2012 Visions Fugitiveskalligraaf is uit op meer dan schoonheid. Hij concentreert zich volledig op zijn onderwerp.Zorgvuldig kiest hij een penseel en doopt het in de inkt, niet te diep, niet te kort, niet te lang.En dan drukt hij in één streek trefzeker uit te wat hij bedoelt. Correctie is niet mogelijk. Bijdans idem dito: het gaat om dat ene weergaloze moment dat nooit terugkomt.Embrechts stelt dat het voor iedere kunstenaar de prangende vraag is wat er gebeurt metzijn/haar oeuvre nadat hij/zij er niet meer is. Voor choreografen is volgens haar hetantwoord vaak een nachtmerrie omdat choreografieën snel in de vergetelheid raken en eenstoffige dood sterven als ze niet telkens weer worden opgevoerd. Van Manen meent: Het isjammer dat je de danskunst niet aan de muur kunt hangen, Dan zou er totaal anders, metmeer respect, mee worden omgegaan. En was ik nu rijk geweest. Dit is wat mij betreft eenstatement. Een statement dat ik alleen maar kan beamen. Ook dit is een aspect waarin dedanskunst zich onderscheidt van andere kunstvormen. Voor mij is kunst niet meer of minderbijzonder vanwege het prijskaartje dat er aan hangt, maar het is een gegeven dat geld vaakbepalend is bij de waardering van een kunstwerk. Voor een ‘waar’ kunstwerk wordt immersmiljoenen uitgegeven, zoals bijvoorbeeld de werken van Van Gogh. Freeland (2010, p. 101)stelt terecht de vraag of we het werk van Van Gogh ooit weer vooral als kunst kunnen zien inplaats van enorme dollartekens.Visions Fugitives is na de eerste uitvoering van het Nederlands Danstheater 1 in 1990 nogmeerdere malen opgevoerd in zowel Nederland als het buitenland. In Nederland heeft hetwerk in 1992 en 1994 weer op het programma gestaan van het Nederlands Danstheater enna 2000 is het werk onder andere twee keer gedanst door Introdans, eerst in 2005 en latertijdens het ‘Hans van Manen Festival’ in 2007. In 2008 is de choreografie wederomuitgevoerd door het Nederlands Danstheater 1 (andere cast dan in 1990). Bij het kijken naarde verschillende uitvoeringen valt mij op hoe deze van elkaar verschillen. Per uitvoering zijner andere dansers, wat op zich al een ander beeld geeft. Daarnaast zie ik bij de verschillendeuitvoeringen verschil in techniek en performance maar vooral ook verschil in interpretatievan zowel de beweging als van de muziek. Dit maakt dat het werk per uitvoering veranderden daarmee ook heel anders bij mij binnenkomt. Soms zijn veranderingen een verbeteringsoms niet, maar het is in ieder geval altijd anders. Op de vraag wat hij zelf van zo’n steedsveranderend kunstwerk vindt, zegt Van Manen: “ … iedereen heeft z’n eigen interpretatie endat vind ik een heel interessant gegeven. Ze doen de choreografie precies zoals het moet,maar het zijn altijd andere dansers, en ik ben blij dat het andere dansers zijn, want daardoorkrijgt het hier en daar een andere interpretatie, en daar heb ik geen enkel bezwaar tegen.’’(Hans van Manen, persoonlijke communicatie 27-01-2012).Van Manen vindt het echter wel belangrijk, zoals hij aangeeft in het interview met Embrechts(2009) dat wanneer choreografieën weer worden opgevoerd en worden ingestudeerd dooranderen, zijn werk met de juiste intentie wordt gedanst en dat het kwalitatief goed moet zijn,de dansers moeten het werk met de juiste techniek uitvoeren. Voor het behoud en het juistkunnen doorgeven van choreografieën zoals die van Van Manen, heb ik goede hoop dat metde technologische ontwikkelingen die gaande zijn, ook hiervoor in de toekomst een goedeoplossing komt.Behalve dat werk opnieuw wordt opgevoerd, wordt Van Manen ook vaak geïmiteerd. Dat VanManen imiteren prima vindt komt tot uiting in de volgende tekst (Jonkers, 1992). In de danskritiek ziet Van Manen vaak hoe jonge choreografen worden afgedaan als Van Manen-epigoon’. Dit meestal zonder argument. Van Manen vindt dat onzin. Beginners moeten imiteren, alleen zo kunnen ze eigen inzichten ontwikkelen. “Bovendien kan stelen mooi zijn, zeker wanneer je iets extra’s bedenkt, of als je iets ontdekt wat je voorbeeld naliet.Codarts Hogeschool voor de kunsten Debby Bos-Merién Pagina 23 van 30
  • 2012 Visions Fugitives Daar is de dans voor bedoeld: om weer een ander op te wekken tot het maken van iets onmogelijks moois.”De beschrijving van Italo Calvino in ‘De steden en de hemel-5’ in ‘De onzichtbare Steden’ (2011)illustreert deze denkwijze van Van Manen. Calvino beschrijft hoe verschillend mensen tegenveranderingen kunnen aankijken. Hij beschrijft het willen stilstaan, dat te willen behouden watgoed en vertrouwd is (mensen kunnen daarin heel behoudend zijn) maar ook hoe veranderingenleiden tot weer nieuwe veranderingen en dus altijd iets nieuws brengen wat je kunt omarmen ennieuwsgierig naar zijn. Want iets nieuws kan immers ook leiden tot goede of mooie nieuwedingen en daarmee kun je je voordeel doen. (…)Tegen de burgers van Andria sprak ik mijn verwondering uit over het resultaat van hun werkzaamheid en hun geestesrust en liet ik mij verleiden tot de volgende uitspraak: ‘Ik begrijp goed hoe jullie je een deel voelen van een onveranderlijke hemel, (…), en hoe jullie er daarom wel voor zullen zorgen in jullie stad en jullie gewoonten nog niet de kleinste veranderingen aan te brengen. Andria is de enige stad die ik ken waar het het beste is stil in de tijd te blijven staan.’ (…) ‘Zo perfect stemt onze stad overeen met de hemel,’ antwoorden ze, ‘dat iedere verandering in Andria iets nieuws bij de sterren teweegbrengt. ’Astronomen zoeken met hun telescoop de hemel af na iedere verandering die in Andria plaatsheeft, en ze signaleren de explosie van een nieuwe ster, of een ver punt aan het firmament dat van oranje geel is geworden (…). 6. Visions Fugitives een meesterwerkLofzangVisions Fugitives is in de eerste paar jaar na de première datum in 1990 goed ontvangen. In demedia is er met lof over geschreven. Ook bij latere uitvoeringen, en zelfs die van bijna 20 jaarlater, is het stuk telkens weer met gelijksoortige lovende kritieken geroemd.In 1992 zegt Ine Rietstap (NRC Handelsblad), over de drie werken van Van Manen diegepresenteerd zijn door het NDT tijdens het Holland Festival in 1992, waaronder VisionsFugitives, dat deze subliem en spiritueel vertolkt zijn met terechte ovaties voor Van Manen aanhet eind. Jonkers (1992, p. 77) schrijft over Visions Fugitives: ‘Volmaakt van vorm als ze zijn,helder gestructureerd, en daarbij rijk, levendig, geestig en fantasievol, nemen ze ook binnen VanManen’s recentere oeuvre een aparte plaats in: een eerste kampement op de weg naar nieuwetoppen, een werk dat bij zijn geboorte al klassiek is.’ In 1994 looft Eva van Schaik (Trouw) hetwerk met de woorden ‘Niet ten onrechte wordt Visions Fugitives (1989) [1989 moet zijn 1990,D.C. Bos-Merién] door velen de mooiste choreografie genoemd die Van Manen na zijn terugkeerbij het Danstheater maakte.’ Ook vindt zij dat hoe vaker de vijftien miniaturen worden gedansthoe doorzichtiger en aangrijpender zij worden.In de meer recentere recensies wordt het stuk eveneens geroemd. Opvallend hierbij is dat ookde werking van andere dansers in de choreografie t.o.v. de vroegere cast wordt beschreven.Embrechts schrijft (de Volkskrant, november 2008): ‘De Franse schoonheid Karyn Benquet, passinds september in dienst bij het Nederlands Dans Theater I, verschaft met haar karamelkleurigeCodarts Hogeschool voor de kunsten Debby Bos-Merién Pagina 24 van 30
  • 2012 Visions Fugitivesuiterlijk en grootse verschijning dit beroemde Van Manen-ballet nieuw elan.’ Ook Hiskemuller(Trouw, december 2008) laat zich hierover in zijn recensie op poëtische wijze uit: De reprise is door Van Manens voormalige muzen en opvolgers Paul Lightfoot en Sol León uiterst liefdevol op de lijven van de nieuwe generatie dansers gepleisterd. En die liefde nam via de dansers vervolgens een vlucht op de bühne.’ Daarbij vindt Hiskemuller het een waar genoegen dat Visions Fugitives, dat hij een meesterwerk noemt, weer terug is op het programma van het Nederlands Danstheater.Uit de recensies blijkt dat Visions Fugitives wordt gezien als een mooi, bijzonder stuk met eenkwalitatief hoog niveau. Een meesterwerk waarin Van Manen’s kwaliteiten als choreograafuitblinken. Maar ook blijkt eruit dat de uitvoering door andere, nieuwe dansers wordt ervarenals positief. Het zorgt niet alleen voor een frisse wind, het geeft het stuk nieuwe bezieling.Mooie kritieken dus voor Hans van Manen. Voor Van Manen zelf, is bij het beoordelen van zijnwerk de reactie van het publiek het meest belangrijk “Het mooiste wat je kan gebeuren, is dat hetpubliek je werk goed vindt. Ze moeten ‘entertained’ zijn” (Hans van Manen in Jonkers, 1992). Metentertainment bedoelt Van Manen dat je wordt onderhouden, dat iets je boeit. Ook zijn grotevoorbeeld Balanchine zei dat vaak, zelfs als hij het over zijn meest serieuze werk had.Entertainment kan volgens Van Manen een serieuze voorstelling zijn. Volgens deze zienswijzevan Van Manen kan gezegd worden dat danskunst behalve kunst ook entertainment is. Met hetwoord entertainment drukt Van Manen geen kwaliteit uit (Lustig, 1992).Tijdloos en toegankelijkOnder andere uit de hiervoor genoemde recensies concludeer ik dat Visions Fugitives tijdloos is.Jochem Schmidt (Vetter, 2007) geeft dit prachtig weer met de woorden ‘Door de tijdlozeschoonheid en kristallen helderheid van zijn werk en Van Manen’s eigenzinnige stijl en gevoelvoor esthetiek is het werk van Van Manen immuun voor verandering van verval en doorstaat detand des tijds zonder kleerscheuren.’ In de Belle van Zuylen-Lezing (2007, p. 22) illustreertJeanette Winterson het tijdloze van kunst op mooie wijze met de passage ‘Als het verleden, hetheden en de toekomst verschillende kamers zijn in hetzelfde huis, dan bezit kunst devaardigheid om door de wanden heen te wandelen.’Visions Fugitives is, evenals de andere werken van Van Manen, niet alleen tijdloos maar ook zeertoegankelijk. Een toegankelijkheid die grotendeels ontstaat door de logica, helderheid en hetontbreken van allerlei poespas in het werk maar ook door het meesterschap van Van Manen zelf.Elementen die op hun beurt weer bijdragen aan het tijdloos zijn.Van Manen heeft al vanaf het begin van zijn carrière manieren gevonden om bij te dragen aan deontwikkeling en populariteit van de dans. Zoals in hoofdstuk 3 al beschreven, is Van Manen vanjongs af aan een filmliefhebber geweest en heeft hij vele zo niet alle, showfilms gezien. Hij heeftvanaf het begin begrepen hoe belangrijk het is om alles vast te leggen op film. Van Manen heeftaltijd veel affiniteit gehad met dit medium en zijn werk is zeer geschikt voor televisie gebleken.Vanaf begin jaren 50 bestond er voor een aantal jaren een wederzijdse belangstelling tussen detelevisie en de Nederlandse danskunst. Van Manen en zijn werk speelden hierbij een grote rol.Hij maakte in die periode diverse showballetten voor tv en hij maakte een aflevering voor detelevisiereeks ‘Inleiding tot de dans’. De opzet van deze serie was educatief en speels en het doelwas belangstelling kweken voor de danskunst, zowel modern als klassiek. Van Manen maakteaflevering 3 ‘Jazz en danskunst’ (Dekker J. , 1999). Van Manen was niet alleen geïnteresseerd intelevisie, hij is ook altijd buitengewoon geïnteresseerd geweest in camera in het algemeen. DitCodarts Hogeschool voor de kunsten Debby Bos-Merién Pagina 25 van 30
  • 2012 Visions Fugitiveslaatste blijkt ook wel uit het gegeven dat hij naast choreograaf ook lange tijd fotograaf isgeweest.Mede door de toegankelijkheid van het werk van Van Manen en zijn bereidheid om zijn werk aante passen aan televisie, heeft Van Manen een grote bijdrage geleverd aan het bekendmaken en deacceptatie van de theaterdans bij het Nederlandse publiek: bekend maakt bemind. Of zoalsFreeland (2010, p. 68) stelt, ‘… informatie levert een aanzienlijke bijdrage aan onze ervaring. Dekennis van de context helpt ook onze ervaring van andere kunstvormen te versterken …’. Net alsFreeland geloof ik dat we hierdoor kunnen komen tot het waarderen en eventueel zelfsappreciëren van kunstvormen die misschien daarvoor ver van ons afstonden of waarbij we zelfsaversie voelden.Freeland (pp. 161-162) beschrijft ook hoe televisie er toe bijdraagt dat kunstvormen als dans,toneel en opera breder toegankelijk worden. Steeds meer mensen kennen muziek, zoals Bach ofBeethoven, van cd’s of radio en niet van concerten in concertzalen. Voor dans geldt ook dat ditprima te bekijken valt vanaf bijvoorbeeld een dvd. Door de vele reproducties van kunst en dedigitalisering, bijvoorbeeld een virtuele rondleiding door o.a. musea via het web, cd-rom of dvden het kunnen inzoomen om details beter te kunnen bekijken, ontstaat het gevoel bij mensenkunstwerken te kennen. Ook ik heb Visions Fugitives bekeken vanaf een dvd. Ik heb devoorstelling kunnen stoppen, terugspoelen, in slow-motion afspelen en heb daarbij het gevoelgekregen het stuk te kennen. Echter besef ik ook dat met het bekijken van dans op dvd eenaantal aspecten minder goed zichtbaar zijn of overkomen. Bijvoorbeeld de sfeer in de zaal, dedieptewerking van het toneel, het totale overzicht, de ervaring van de muziek en het gevoel tekrijgen er middenin te zitten. Elementen die er zeker toe doen voor een ware beleving van hetkunstwerk.Ik wil graag benadrukken dat vastleggen en bekendmaken van een kunstwerk alleen nietvoldoende is. Een kunstwerk moet ook worden doorgegeven. Pas dan kan het werkelijk blijvenbestaan en onderdeel blijven uitmaken van ons leven. Van Manen zegt hierover in zijndankwoord bij de uitreiking van de Erasmusprijs op vrijdag 3 november 2000 in het KoninklijkPaleis in Amsterdam: “Wat staat ons te doen? Om te beginnen geloof ik, om de hand maar meteen in eigen boezem te steken, dat er aan de bestendiging van het repertoire gewerkt moet worden. Zonder repertoire geen traditie. En zonder traditie geen aansluiting bij wat is voorafgegaan. Traditie is niet iets van het verleden. Traditie is wat we vandaag de dag met het verleden doen. De toekomst is ontdekken wat in het verleden goed was en daarop voortbouwen. Hier ligt ook een taak voor de media. En voor de overheid….”Bij deze woorden denk ik aan een passage uit de Belle van Zuylen Lezing van Winterson (2007)waarin zij zegt dat kunst onderdeel zou moeten zijn van ieders opvoeding, zodat het later eenonderdeel kan zijn van ieders leven. Want hoe kunnen jonge mensen weten wat er allemaal is alsniemand het ze vertelt? Bij zowel de uitspraak Van Manen als die van Winterson gaat er om datwe dat wat is geweest niet vergeten, dat het geborgd wordt, en vooral dat het wordt doorverteldof doorgegeven.SchoonheidIn hoofdstuk twee heb ik aangegeven dat ik Visions Fugitives als ware schoonheid zie en ben ikkort ingegaan op dit begrip. Ik heb beschreven wanneer iets mooi is volgens Kant. Ook zegtFreeland (2010) over Kant: ‘Kant geloofde dat oordelen over schoonheid universeel waren enCodarts Hogeschool voor de kunsten Debby Bos-Merién Pagina 26 van 30
  • 2012 Visions Fugitivesgegrond in de echte wereld, zelfs al waren ze in feite niet ‘objectief’.’ Bijvoorbeeld een roos,hierover kan gezegd worden dat er wel sprake is van een algemene consensus dat deze mooi is.Freeland meldt dat volgens Kant iets mooi is als het geen menselijke doelen dient, zoals bordenen lepels. Iets is mooi als het doelmatig is zonder doel. Bijvoorbeeld de roos ervaren wij door devorm en textuur als ‘juist’. Met dit juist-zijn bedoelt Kant dat iets doelmatig is. Vorm en ontwerpvan een mooi object [of in het geval van Visions Fugitives een choreografie] zijn de sleutel tot hetallerbelangrijkste kenmerk van ‘doelmatigheid zonder doel’. Voor Visions Fugitives geldt ook dathet doelmatig is en geen menselijk doel dient. Net als de roos is het mooi. Vorm en ontwerpspelen hierbij een duidelijke hoofdrol.Ook heb ik gesproken over de esthetische lijnen van de dansers en dat dit een van de redenen isdie er toe bijdraagt dat ik Visions Fugitives een mooi kunstwerk vind. Ook de ‘Hans van Manensignatuur’ die van toepassing is op dit werk, zoals beschreven in hoofdstuk drie, draagt bij aande esthetiek van dit stuk. Kant (in Freeland, 2010) stelt dat goede esthetische oordelen zijngebaseerd op de kenmerken van het kunstwerk zelf en niet alleen op ons of onze voorkeuren.Kunstcriticus Clive Bell (in Freeland, 2010) meent dat onze esthetische emoties in beroeringworden gebracht door de ‘sprekende vorm’, een bijzondere combinatie van lijnen en kleuren.Het gevoel van esthetiek in Visions Fugitives wordt versterkt door de goed geproportioneerdelijven. Dit doet denken aan de Oude Grieken voor wie schoonheid bestond uit maat en ordeningen een mathematische basis had. Voor de Grieken was de imitatie en uitbeelding van de natuurhet uitgangspunt voor hun kunst. Het mooie was het goede en het goed geproportioneerde(Jonkers, 1992). Kijkende naar de goed gevormde lijven in Visions Fugitives kan ik niets anderszeggen dan dat ik het met dit laatste, in het geval van deze choreografie, eens ben.Een meesterwerkVisions Fugitives wordt meer dan alleen maar mooi gevonden. Critici beschrijven het ook alsbijzonder, een klassieker en een meesterwerk. Het zijn verschillende aspecten bij elkaar die totdeze uitspraken leiden en een van deze aspecten is de kunstenaar zelf, Hans van Manen. Ik zouaan deze grootste choreograaf het begrip genie willen toekennen. In de ‘Kritiek der zuivere rede’van Kant is genie het woord dat Kant gebruikt om de bijzondere gave van een kunstenaar, eencreatieve geest, te benoemen die in staat is een werk van schoonheid te maken. Een werk datvoor toeschouwers (of toehoorders in het geval van muziek) herkenbaar is als mooi, dat metontzag en bewondering wordt bekeken of beluisterd en de geestelijke vermogens in harmoniebrengt (Freeland, 2010).Van Manen heeft de gave dergelijk werk te maken en Visions Fugitives behoort daartoe. Zijnkunde, zijn creatief vermogen, zijn status, de kritieken en mijn eigen bevindingen bekrachtigendit en geven mij tevens een bevestigend antwoord op de vraag wat Visions Fugitives tot kunstmaakt. Dit laatste illustreer ik graag met de volgende twee passages uit de Belle van Zuylen-Lezing van Winterson (2007, pp. 27, 33 en 34): - De onderscheidende kwaliteit van het kunstwerk ligt niet besloten in het oog van de toeschouwer maar in het kunstwerk zelf. Het is multitasking, het is zien en voelen van zoveel dingen. - Kunst onderkent dat het leven zowel een binnenkant als een buitenkant heeft. Kunst onthult en viert, door zijn aard, die binnenkant van het leven, die delen van ons die niet bevredigd worden door – en niet afhankelijk zijn van – de drukte van markt, munt, machine en management. Er moet evenwicht zijn tussen de binnenkant en de buitenkant van het leven, en kunst is een remedie om dat evenwicht terug te vinden.Codarts Hogeschool voor de kunsten Debby Bos-Merién Pagina 27 van 30
  • 2012 Visions FugitivesDeze passages sluiten aan bij wat ik vind van het kunstwerk Visions Fugitives en kunst in hetalgemeen. Kunst, danskunst in het bijzonder, zorgt bij mij voor het hierboven genoemdeevenwicht of voor het (terug)vinden ervan. Kijkend naar dit werk staat de tijd even stil, word ikin vervoering gebracht, ervaar ik verwondering en vergeet ik even alles om me heen. VisionsFugitives heeft zoveel in zich, ik kan er wel naar blijven kijken. Iedere keer wordt het mooier ennog meer bijzonder. Wat ik mooi vind aan de choreograaf Hans van Manen is zijn kijk op dans endat iets niet altijd een diepe betekenis hoeft te hebben om mooi te zijn en je te kunnen raken. Enbovenal bewonder ik zijn vakmanschap, zijn muzikaal en creatief vermogen, en is mijn conclusiedat Hans van Manen met zekerheid een meester van de dans is.Codarts Hogeschool voor de kunsten Debby Bos-Merién Pagina 28 van 30
  • 2012 Visions Fugitives 7. BibliografieAntoine-Andersen, V. (2004). Kunst om de wereld te begrijpen. (W. Sanders, Vert.) Leidschendam: Biblion Uitgeverij.Architectuur.ORG. (1999 -2012). Gerrit Thomas Rietveld. Opgeroepen op februari 20, 2012, van Architectuur.ORG: http://www.architectuur.org/rietveld.phpCalvino, I. (2011). De onzichtbare steden (Dertiende druk ed.). (H. Vlot, Vert.) Amsterdam / Antwerpen: uitgeverij Atlas.davidhertzberg. (2011, juli 6). Prokofiev: Visions Fugutives, Op. 22 - Orchestrated by Rudolf Barshai, 1963. Opgeroepen op januari 18, 2012Dekker, J. (1999). Dans in een kastje [DVD uit DVD box](DVD box Master of Movement, uitgegeven in 2007 door de Stichting Hans van Manen in samenwerking met NPS). Nederland: NPS Matinee.Dekker, K. (1981). Hans van Manen + modern ballet in Nederland. Amsterdam: Uitgeverij Bert Bakker.Embrechts, A. (2008, november 29). Nieuw elan voor ballet Van Manen. De Volkskrant. Geraadpleegd via NexisLexis.Embrechts, A. (2009, oktober 9). Tot aan je dood er boven op; interview Jirí Kylián en Hans van Manen over de overdracht van hun oeuvre. De Volkskrant. Geraadpleegd via LexisNexis.Freeland, C. (2010). Maar is het kunst? van afrikaanse beeldjes tot het fietswiel van duchamp - een inleiding in de kunsttheorie. Amsterdam: Bert Bakker.Gerritsen, H. Visions Fugitives - Introdans; Ruben Pit, Katherine Stimson, Diego Brichese, Femke Feddema, Andrey Podlasov, Jiska Lieste-Nooijen. Stichting Hans van Manen.gullivior. (2011, april 21). Heinrich Neuhaus plays Prokofiev "Visions fugitives" Op. 22. [Videobestand]. Opgeroepen op januari 18, 2012, van http://www.youtube.com/watch?v=NNyTOy8Wbmc&feature=relatedHaspel, B. v. (sd). Opgeroepen op februari 24, 2012, van Bob van den Haspel: http://bobvandenhaspel.fr/info.phpHiskemuller, S. (2008, december 4). Heet de langverwachte dansmaestro Walerski? Trouw. Geraadpleegd via NexisLexis.jeanemail7. (2010, december 22). You Tube - 1st. part Vision Fugitives. Opgeroepen op januari 13, 2012, van http://www.youtube.com/watch?v=B4ZPCDWHtA0jeanemail7. (2010, december 22). You Tube - 2nd. part Vision Fugitives. Opgeroepen op januari 13, 2012, van http://www.youtube.com/watch?v=r7YqppEMGlIJonkers, M. &. (1992). Hans van Manen fotos - feiten - meningen. Amsterdam: Nederlands Instituut voor de Dans - lll.KB Koninkklijke bibliotheek van Nederland, N. b. (2007, juli 25). Exposities en collecties Dossier Rietveld. Opgeroepen op maart 4, 2012, van KB Koninklijke bibliotheek Nationale bibliotheek van Nederland: http://www.kb.nl/dossiers/rietveld/rietveld.htmlLévy-Kuentz, s. S. (2011, oktober 4). Piet Mondriaan. [televisieuitzending] Avro Close Up.Lustig, D. (1992). Tot u spreekt ... Hans van Manen, bijzonder hoogleraar. Amsterdam: Nederlands Instituut voor de Dans.Manen, S. H. (2008). Opgeroepen op december 2011, van Stichting Hans van Manen: http://www.hansvanmanen.com/Mondriaanhuis, S. (sd). Opgeroepen op februari 18, 2012, van Mondriaanhuis: http://www.mondriaanhuis.nl/tijdlijn/38#38Rietstap, I. (1992, juni 4). Drie balletten van Van Manen subliem en spiritueel vertolkt. NRC Handelsblad. Geraadpleegd via NexisLexis.Schaik, E. v. (1994, april 16). Blijmoedige Heidi met treurliederen bestookt. Trouw. Geraadpleegd via NexisLexis.Codarts Hogeschool voor de kunsten Debby Bos-Merién Pagina 29 van 30
  • 2012 Visions FugitivesSchaik, E. v. (1997). Hans van Manen Leven & werk. Amsterdam: Arena.s-Gravesande, A. &. (1997). Meester van de beweging - Twaalf stappen in het paradijs [DVD uit DVD box](DVD box Master of Movement, uitgegeven in 2007 door de Stichting Hans van Manen in samenwerking met NPS). Amsterdam: Avro Close-up.Theater Instituut Nederland, T. (sd). Hans van Manen. Opgeroepen op december 2011, van Een leven lang theater: http://www.eenlevenlangtheater.nl/Vetter, E. &. (2007). Hans van Manen Meer dan een halve eeuw dans. Amsterdam: BV Uitgeverij De Arbeiderspers.Winterson, J. (2007). Belle van Zuylen-Lezing The cup, The knife, the compass, the remedy. Reader Module kunsttheorie en filosofie. Master of Education in Arts 2011-2012. september 2011. Utrecht: Drs. B.C. van der Sluijs.Illustratieverantwoording1 Fotograaf: Hans Gerritsen, 2004. Visions Fugitives - Introdans; Ruben Pit, Katherine Stimson,Diego Brichese, Femke Feddema, Andrey Podlasov, Jiska Lieste-Nooijen. Gehaald van;http://www.hansvanmanen.com/?p=galerij&id=f&i=42 Fotograaf: Hans Gerritsen, 1990. Visions Fugitives - Collectie Theater Instituut Nederland.Gehaald van;http://www.eenlevenlangtheater.nl/Hans%20van%20Manen/Repertoire/Nederlands%20Dans%20Theater/1886.html3 Fotograaf: onbekend. Hans van Manen - Stichting Hans van Manen. Gehaald van;http://www.hansvanmanen.com/?p=hans4 Fotograaf: Erwin Olaf. Hans van Manen – Collectie Het Nationale Ballet. Gehaald van;http://extra.het-ballet.nl/hvm/index.php?option=com_joomgallery&func=detail&id=806&Itemid=255. Fotograaf: onbekend. Compositie met geel, rood, zwart, blauw en grijs, 1920, door Mondriaan– VPRO, de avonden, aflevering 16 mei 2009. Gehaald van;http://www.vpro.nl/programma/deavonden/afleveringen/41657292/items/41972968/6. Fotograaf: onbekend. Woningen Erasmuslaan 11, door Rietveld, 1930-1934 –Architecten.ORG. Gehaald van: http://www.architectuur.org/rietveld04.php7. Fotograaf: onbekend. Trap op, trap af, door Bob van den Haspel, 2008. Gehaald van:http://bobvandenhaspel.fr/2008/de%20trap/trap_2.php8. Fotograaf: onbekend. On the top, door Bob van den Haspel, 2010. Gehaald van:http://bobvandenhaspel.fr/2010/2010_6.phpCodarts Hogeschool voor de kunsten Debby Bos-Merién Pagina 30 van 30