FMT 2 11 nieuwbouw jeroen bosch ziekenhuis

FMT specialNieuwbouwJeroen BoschZiekenhuis

JEROEN BOSCH ZIEKENHUIS I n 1992 is Raad van Bestuurslid Peter de Kubber met de voorbereiding van het nieuwe Jeroen Bosch Ziekenhuis in Den Bosch begonnen. Nu bijna twintig jaar later is het bijna zover; de nieuwbouw wordt in mei 2011 in gebruik genomen. Het JBZ is een imposant gebouw, ontstaan in een dynamische periode die zeker zijn weerslag had op de realisering van de nieuwbouw. Nog altijd zijn besprekingen gaande met de overheid waarbij het om forse bedragen gaat. Het bouwproces zelf kan volgens De Kubber als zeer geslaagd worden beschouwd. Door vanaf het eerste moment in de voorbereiding te investeren in mensen bestond er een sterke teamgeest. Een interview.8 Peter de Kubber, lid RvB Jeroen Bosch Ziekenhuis:FMT-GEZONDHEIDSZORG ‘Ik geloof in partnerships met gezamenlijke verantwoordelijkheid’ DOOR: COR VAN LITSENBURG Op de zevende verdieping van het nieuwe een nieuwe visie wordt ingebracht waardoor terwijl anderzijds er een plan voor nieuw- dienstengebouw van het JBZ zetelt de Raad er oponthoud kan optreden. Ik ben als initia- bouw lag. Dat vond ik kapitaalvernietiging. Ik van Bestuur. Vanuit zijn kamer in dit gereno- tiefnemer bij het hele proces vanaf het begin heb voorgesteld een versoberde renovatie uit veerde Willem-Alexander Ziekenhuis kijkt betrokken geweest. In eerste instantie lag er te voeren in afwachting van de concretisering Peter de Kubber uit over de nieuwbouw waar wel een ander plan dat voortkwam uit de fusie van de nieuwbouw. Het toenmalige Bouw- hij vanaf het allereerste begin bij betrokken is van de ziekenhuizen Willem Alexander en het college ging daarmee akkoord en koppelde de geweest. ‘Dat is vrij zeldzaam. Vaak zie je dat Groot Ziekengasthuis en waarin sprake was renovatie aan de nieuwbouw, dat was voor het er tijdens zo’n proces een wisseling van de dat in 1998 de nieuwbouw gereed zou zijn. eerst dat het college een dergelijk advies aan wacht is, waardoor óf het proces stagneert óf Dit plan was van voor mijn tijd en had nog de minister gaf. De minister legde het echter geen draagvlak bij de goedkeurende instan- in eerste instantie naast zich neer. Pas na een ties. Daar ben ik niet mee verder gegaan.’ persoonlijk gesprek ontving het ziekenhuis van het ministerie een brief waarin twee voor- I KOPPELING RENOVATIE EN waarden werden genoemd om deze koppeling NIEUWBOUW te mogen maken. De eerste was dat er geen In overleg met College Bouw heeft het zieken- boekverlies op het Groot Ziekengasthuis huis een langetermijn huisvestingsplan opge- mocht worden geleden zodat er geen sprake steld met een sober renovatieplan. Onder zou zijn van kapitaalvernietiging. De tweede voorwaarde dat zekerheid bestaat op nieuw- voorwaarde was dat het andere ziekenhuis in bouw op termijn. Eerst volgens de regels flink Den Bosch, het Carolus, akkoord zou gaan. renoveren en dan nieuw bouwen leidt tot Onze reactie op deze laatste voorwaarde was ongewenste kapitaalvernietiging. dat dit eigenlijk tot niets anders zou kunnen ‘Op het moment dat ik in 1991 aantrad was er leiden dan tot een fusie met het Carolus. De sprake van behoorlijk wat renovatiewerk- minister had daar geen bezwaar tegen.’ zaamheden die moesten worden uitgevoerd, I STEDENBOUWKUNDIG PLAN Peter de Kubber: ‘Het was zeker geen makkelijke ‘Voordat we voorbereidingen voor een nieuw- tijd waarin wij hebben gebouwd.’ bouw zijn gestart, hebben we eerst de voor-

9 FMT-GEZONDHEIDSZORGHet nieuwe Jeroen Bosch Ziekenhuis.waarde met betrekking tot het voorkomen minister gedacht moet hebben dat als het in eeuw. Dat is de transitieperiode naar de nieu-van kapitaalvernietiging ingelost. Het zieken- Den Bosch lukt om zo snel het ziekenhuis met we wetgeving van de kapitaallastenfinancie-huis heeft zelf een stedenbouwkundig plan boekwinst te verkopen, dat anderen daarmee ring die in 2008 van kracht is geworden. Weontwikkeld en aan het College van ook wel eens succesvol konden zijn. Op die hebben alles netjes volgens alle wetten enBurgemeester en Wethouders van Den Bosch manier zou een lokale ziekenhuisbestuurder regels gedaan, maar dat betekende wel dat wegepresenteerd. Het college was enthousiast, nieuwbouw bij het ministerie kunnen gaan problemen op ons af zagen komen die ont-waarna de gemeenteraad het heeft vastgelegd afdwingen. Daar schrok het ministerie van. stonden door een veranderde wetgeving enin een structuurplan. Op dat moment had ik Uiteindelijk hebben ze het toch goedgekeurd dat de maatregelen voor de overgangssituatieeen product dat goed verkoopbaar was. en kon ik middels een sale and lease back con- nog niet waren uitgewerkt. Wetende dat er eenMeestal zie je dat zorginstellingen eerst met de structie tijdelijk van de locatie gebruik blijven nieuwe kapitaallastenfinanciering zou komen,nieuwbouw beginnen en dan pas in onder- maken. Ook het Carolus Ziekenhuis is jaren moest ik toch verder omdat ik gebonden washandeling gaan over de verkoop van de oud- later vrij snel volgens dezelfde constructie ver- aan aflopende contracten wat betreft de sale kocht. Voor het ministerie waren de ontwik- and lease back constructies. Hoewel ik dus Tijdens onze bouwperiode is kelingen een reden om eens diepgaand na te niet wist hoe de kapitaallastenfinanciering heel veel veranderd gaan denken over hoe het verder moest met eruit zou gaan zien, moest ik mijn verant- de kapitaallastenfinanciering. Dat er het nodi- woordelijkheid nemen. In die periode was jebouw. Omdat wij dit in een vroeger stadium ge moest veranderen, werd voor het ministe- een vastgoedondernemer en een bestuurderdeden, hadden we een sterke onderhande- rie duidelijk. Door onze manier van werken is van een ziekenhuis. Door de onzekerhedenlingspositie. In 1994 was locatie Groot een trend gezet. Natuurlijk is het mooi om werd het ziekenhuis op achterstand gezet enZiekengasthuis al verkocht met boekwinst. vernieuwend bezig te zijn, maar dat betekent kon ik niet anticiperen op nieuwe wetgeving.Dat was nog nooit voorgekomen. Uiteraard ook dat we last hadden van een remmende Uiteraard was bekend dat er een compensatie-ging ik er vanuit dat het ministerie blij met voorsprong. We hebben nogal wat drempels regeling moest komen als er door een wetswij-deze ontwikkeling zou zijn. Wie schetst echter moeten nemen.’ ziging financiële nadelen zouden ontstaan.mijn verbazing toen ik vervolgens moest con- Maar hoe die eruit zou zien was onduidelijk.stateren dat het ministerie helemaal niet blij ‘Een probleem is dat er in onze bouwperiode Dat probleem is tot op dit moment nog nietwas en de verkoop wilde terugdraaien. Het heel veel is veranderd. Programma van eisen opgelost. Het gaat hierbij om tientallen mil-argument hiervoor was volgens mij dat de wordt nieuwbouw in beginjaren van deze joenen.’

JEROEN BOSCH ZIEKENHUIS I EUROPESE AANBESTEDING ‘Een ander probleem waarmee we in de bouwperiode zijn geconfronteerd was de Europese aanbesteding. Tijdens onze voorbereiding liep de procedure of ziekenhuizen ver- plicht waren Europees aan te besteden. Ik kon me geen oponthoud permitteren en heb daarom het Europese aanbestedingstraject gevolgd om te voorkomen dat ik later zou worden teruggefloten. De Europese aanbeste- dingsprocedure heeft een keerzijde en die is dat je met lange doorlooptijden te maken hebt. Dat bracht ons in de problemen omdat10 gedurende deze procedure de markt begon aan te trekken. Tijdens die procedure kon ikFMT-GEZONDHEIDSZORG geen zaken doen en kreeg ik signalen dat we wel eens behoorlijk duurder uit konden komen dan begroot. Daarom hebben we een alternatief plan ontwikkeld waarin het volume van de bouw is teruggebracht. Oorspronkelijk was rekening gehouden met eventuele toekomstige uitbreidingen. Verder zijn er ook versoberingen doorgevoerd. Toen OK met daglicht. inderdaad bleek dat we door marktomstan- Techniek is onze zorg De systeemplafonds van het Kwaliteitsborging van de techniek hoort een gesloten Jeroen Bosch Ziekehuis zijn met zorg cirkel te zijn. De dienstverlening van Imtech Care & Cure omvat die complete keten: van advies en inspectie tot geleverd en gemonteerd door: en met installatie en beheer en onderhoud. U kunt zich op onderdelen door Imtech laten ondersteunen, maar u kunt ook het complete traject aan ons uitbesteden. Wij hebben er niet voor niets ons specialisme van gemaakt. SRA Systeem Realisatie Afbouw BV Wij de techniek, u het resultaat, samen succesvol. De Witbogt 15, 5652 AG Eindhoven Postbus 8737, 5605 LS Eindhoven Imtech Care & Cure, Postbus 8584, 3009 AN Rotterdam Tel. 010 447 74 00, www.zorg.imtech.nl Telefoon: 040 - 2925999 Telefax: 040 - 2925990 www.sra-afbouw.nl E-mail: info@sra-afbouw.nl

digheden 30 miljoen boven ons budget kwa- dat er tijdens het bouwproces het nodige zal ‘Het partnership dat wij met bedrijven aan-men, hebben we dit alternatieve plan doorge- zijn voorgevallen. Niets is minder waar; het gaan, blijkt uit het toekomstperspectief datvoerd. Voor deze aanpassingen hebben we een bouwproces lijkt een schoolvoorbeeld van wij ze hebben geboden. In het contract isafzonderlijke aanbesteding gedaan omdat we hoe het moet. Peter de Kubber: ‘Ik geloof sterk namelijk vastgelegd dat ze bij volle tevreden-anders weer in een lange procedure terecht in partnerships waaruit gezamenlijke verant- heid de komende tien jaar ook het onder-waren gekomen.’ woordelijkheid blijkt. Het menselijke aspect is houdswerk mogen verrichten. Dit is niet erg belangrijk. Op het moment dat alle con- alleen interessant voor de bedrijven, maar het‘Het was zeker geen makkelijke tijd waarin wij tracten waren getekend, hebben we met de biedt ons ook in redelijke mate de garantie dathebben gebouwd. Op één punt hebben we de uitvoerenden een boottocht gemaakt. Ik had bedrijven voor onderhoudsvrije, duurzametijd echter wel mee gehad. In juni hebben wij alle deelnemers verzocht een presentatie te materialen kiezen omdat ze anders zichzelfde financiering afgerond. Enkele maanden geven over hun bedrijf en over hoe zij per- duperen in het onderhoudstraject. Dergelijkelater brak de kredietcrisis uit. Wat dat betreft soonlijk invulling dachten gaan geven aan contracten hebben we afgesloten met dewas de tijd dus in ons voordeel. Wij waren hun taak. De achterliggende gedachte was dat installatiebedrijven en leveranciers van medi- 11trouwens ook op het gebied van de financie- op deze wijze mensen met elkaar in contact sche apparatuur. De betrokkenheid die bij ditring vernieuwend door gebruik te maken van werden gebracht en visies zouden gaan uit- project bestaat is wel gebleken uit de organi- FMT-GEZONDHEIDSZORGderivaten en het risico te herverzekeren. Dat wisselen. Hiermee voorkwam ik dat mensen satie van de bouwlocatie. Die was perfect. Hetwas enkele jaren geleden nog bijzonder. Nu binnen hun setting een eigen weg zouden is misschien maar een detail, maar nergensniet meer, nu zijn er allerlei varianten in gaan bewandelen en wellicht daarbij zouden zag je rotzooi op de werkplaats. Dat is vrijfinancieringen.’ afwijken van hetgeen in het grotere verband uniek.’ wenselijk is. Gedurende het gehele bouwpro-I SCHOOLVOORBEELD ces heeft zeer regelmatig een soortgelijke mee-Zo’n hectische tijd doet het vermoeden rijzen ting plaatsgevonden.’ I Product Programma Product Programma Medische gasseninstallatie: Inrichting verzorgingseenheden: Dräger Medical Netherlands B.V. - Centrales - Plafondzuilen Postbus 874 - Leidingnet - Balksystemen 2700 AW Zoetermeer - Afsluiterkasten - Operatie- en onderzoekslampen Tel. +31 79 34 64 800 - signalering en monitoring - Bedwandpanelen www.draeger.nl - Afnamepunten - Accessoires (insteekapparatuur) medisch@draeger.com

JEROEN BOSCH ZIEKENHUIS Mooi Jeroen Bosch Ziekenhuis in overzichtelijkheid DOOR: COR VAN LITSENBURG12FMT-GEZONDHEIDSZORG Fotografie: Evert van Reijswoud / EGM architecten.

Het nieuwe JBZ dient als vervanging van des blinkt uit drie huidige ziekenhuizen in ’s-Hertogen- bosch: Groot Ziekengasthuis, Carolus en Willem Alexander. EGM ontwierp ook de tot het complex behorende nieuwbouw van het Regionaal GGZ Centrum (een instelling voor psychiatrische patiënten), het Revalidatie- centrum Tolbrug en het Dr. Bernard Ver- beeten Instituut (een instituut voor radiothe- rapeutische behandeling). Het huidige Willem Alexander krijgt naast de nieuwbouw een tweede leven als dienstenge- 13 bouw. Het gebouw is voor deze nieuwe functie volledig gerenoveerd (30.000 m2) en doet FMT-GEZONDHEIDSZORG aan de binnenzijde nauwelijks nog denken aan het recente verleden. Het naast het impo- sante nieuwe Jeroen Bosch Ziekenhuis gelegen kloeke Willem Alexander, roept vergelijkingen op met de Reus en Klein Duimpje. Het JBZ oogt niet kleinschalig maar is juist een groot- stedelijk gebouw geworden. Wim Matser vertelt dat deze aanpak qua schaal een bewuste keuze was. Het schaalniveau biedt de nodige voordelen. ‘We zijn nu in staat specialisaties te concentreren en te koppelen, waardoor er een onderzoekscircuit ontstaat, dat de patiënten het nodige gemak en een tijdsbesparing ople- vert. Die concentratie van specialismen biedt ook korte communicatielijnen. De schaal van het gebouw maakt het ook mogelijk om goede invulling te geven aan onze functie als groot opleidingsziekenhuis. Tot nu toe hebben we daar nauwelijks de ruimte voor.’ I PRETTIGE VERBLIJFSOMGEVING Behalve de uitgangspunten concentratie van specialisaties en de onderwijsfunctie, noemt Matser ook de gebouwbeleving en integratie in de omgeving. ‘Het nieuwe ziekenhuis wordt een prettige verblijfsomgeving voor patiënten en medewerkers. Aspecten als oriëntatie, pri- vacy, inrichting, kleurstelling, zicht op natuur en tuinen, klimaatbeheersing en daglichtbele- I n april wordt het nieuwe Jeroen Bosch Ziekenhuis (JBZ) geopend. Met 170.000 m2 en een capaciteit van 730 bedden is dit zie- ving hebben veel aandacht gekregen. Het stond van meet af aan vast dat de grootte van het gebouw geen negatieve invloed mocht hebben op de beleving. Dat gold ook voor de kenhuis in de Brabantse hoofdstad het groot- integratie in de omgeving: het ziekenhuis moet een onderdeel van de stad zijn. Vaak zijn ste algemene ziekenhuis van Nederland. FMT ziekenhuizen in zichzelf gekeerde organisaties sprak met drs. Wim Matser, projectdirecteur en dat wilden we voorkomen. De aansluiting met de stad komt tot uiting door de integratie Nieuwbouw van het ziekenhuis, en ir. Mario in de nieuwe wijk Willemspoort die samen Hendrikx, architect van EGM architecten. met de gemeente, Brabant Wonen en project-

JEROEN BOSCH ZIEKENHUIS14FMT-GEZONDHEIDSZORG Informatiebalie. (Fotografie: Evert van Reijswoud / EGM architecten) ontwikkelaar Proper Stok wordt ontwikkeld. Op het moment dat FMT Wim Matser en maal impact heeft op het ontwerp. Daarmee In deze wijk komt een areaal woningen, de Mario Hendrikx spreekt, worden in het JBZ moet een architectenbureau wel overweg nodige bedrijvigheid op het gebied van bij- de laatste werkzaamheden afgerond. Beiden kunnen.’ voorbeeld ‘life sciences’ en er komen oplei- kijken terug op een dynamische, maar plezie- dingsfaciliteiten.’ rige ontwikkelingsperiode. Matser: ‘In 2003 I ALLE TALEN hebben we EGM als architectenbureau gese- ‘De bouw is zeer voorspoedig gelopen’ stelt Er is in hoge mate sprake van standaardisatie lecteerd. Ik ben heel blij met dit bureau. Als je Wim Matser. Even leek het erop dat de nieuw- in de gebouwopzet. De structuur van het zo lang samen aan een project werkt wil er wel bouw zich dramatisch zou gaan ontwikkelen. spreekuurcentrum en de verpleegafdelingen eens slijtage in de relatie komen. Dat is zeker ‘Een tegenvaller van 30 miljoen in de aanbe- maakt het relatief eenvoudig om met grenzen niet het geval. EGM is een groot bureau met steding leek in eerste instantie behoorlijk roet tussen afdelingen te schuiven of aan deze veel verschillende deskundigheden. Je merkt in het eten te gooien. Dat is evenwel goed afdelingen andere functies toe te kennen. dat binnen het bureau ook regelmatig met opgelost door een bezuiniging op volume en Wim Matser over de aanpasbaarheid van het elkaar wordt gespard. Heel belangrijk vind ik bestek. Ook met de keuze van de aannemers- gebouw: ‘We weten niet precies wat er gaat ook dat EGM een hoge pijngrens heeft met combinatie Ballast-Nedam, Hurks Van der veranderen de komende jaren. Zeker in de betrekking tot architectuur. Een ziekenhuis is Linden en Strukton, ben ik uitermate tevre- zorg is echter dat er weinig bij het oude blijft. vooral een functioneel gebouw en daar weet den.’ Architect Mario Hendrikx vult aan: ‘Er Daarbij denk ik bijvoorbeeld aan ontwikke- EGM goed inhoud aan te geven. We hebben zijn dagen geweest dat op de bouwlocatie zo’n lingen en de gevolgen daarvan in de molecu- het ontwerp wel tien keer omgegooid. Tijdens 800 mensen aanwezig waren. Dat gaf een flin- laire geneeskunde maar ook de demografische het ontwerpproces heb je namelijk te maken ke drukte. Ik heb echter nog nooit zo’n goed golf die we over ons heen krijgen.’ met voortschrijdend inzicht, hetgeen nu een- georganiseerde bouwplaats in Nederland

RADIOTHERAPIE DANIEL DEN HOED ERASMUS MC - ALBERT SCHWEITZER ZIEKENHUIS MULTIFUNCTIONEEL WOONZORGCENTRUM HANZEBORG

Bouwcombinatie Jeroen Bosch v.o.f. Wij hebben met zorg uw ziekenhuis gebouwd

Raggers) opgedeeld in vlakken waardoor het geheel kleinschaliger oogt. Mario Hendrikx: ‘De beperking van het aantal gevelperforaties, in combinatie met het feit dat de gevels prefab zijn ontworpen, leverde voor de aannemer grote voordelen op in het bouwproces. Het gebouw was daardoor heel snel wind- en waterdicht, waarbij ook nog eens extra tijd gewonnen kon worden met het afbouwpro- ces.’ Op grote schaal is in hele ziekenhuis een scheiding doorgevoerd tussen patiëntgebon- 17 den en niet-patiëntgebonden functies. Het doel hiervan is de oppervlakte voor de FMT-GEZONDHEIDSZORG patiëntgebonden functies compact te houden en meer ‘eigenheid’ te geven. Bovendien bevordert dit de onderlinge samenwerkingHet nieuwe JBZ is gebouwd op één van de laatste grootschalige uitbreidingslocaties aan de zuid-westzijde van de verschillende afdelingen die zich metvan Den Bosch. (Fotografie: Evert van Reijswoud / EGM architecten) patiëntenzorg bezighouden.meegemaakt. Alle medewerkers beschikten I VERSCHILLENDE MAATVOERINGEN Direct bij de hoofdingang vinden de patiën-over een pasje dat nodig was om toegang te Het nieuwe JBZ is gebouwd op één van de ten van het JBZ de SEH. Daarnaast is eenverkrijgen tot de bouwplaats. De organisatie laatste grootschalige uitbreidingslocaties aan huisartsenpost en een apotheek gevestigd.op de bouwplaats klopte helemaal, ondanks de zuid-westzijde van Den Bosch. Aan de Vanuit de SEH is er een lift naar de hartbewa-het feit dat je er af en toe alle talen van de voorzijde grenst het ziekenhuis aan de stad. king. Bijzonder is de nabijheid van de zoge-wereld leek te horen. Zeker vermeldenswaar- Aan de achterzijde kijkt men door de vele noemde Chest Pain Unit waar patiënten metdig is dat het ziekenhuis een paar maanden ramen vanuit het ziekenhuis uit op het signalen die kunnen wijzen op hartklachteneerder werd opgeleverd dan gepland. natuurgebied de Gement. Het gebouw is van- worden geobserveerd.Normaal is het zo dat wij met ons tekenwerk wege de schaal en de omvang verkaveld inbehoorlijk op de bouwwerkzaamheden voor- langgerekte stroken. Door gebruik te maken I VERBINDINGSBRUGGENlopen. Bij dit project hebben we ons drie sla- van slechts drie verschillende soorten ramen, De drie langgerekte, parallel geplaatstegen in de rondte moeten tekenen om de bouw vier verschillende kleuren bakstenen in com- gebouwonderdelen zijn door diverse bruggenvoor te blijven. Dat is een unicum.’ binatie met witte gevelplaten, is de gevel (naar met eigen, specifieke functies verbonden. een ontwerp van projectarchitect Gijs Allereerst is er de Boulevard. Deze verbin- dingsallee voor patiënten voert vanaf de cen-Er is gebruik gemaakt van vier verschillende kleuren baksteen. (Fotografie: Evert van Reijswoud / EGM archi-tecten) trale hal met een flauwe bocht dwars door de drie langgerekte bouwstroken. Via (rol)trappen of liften, naar niveau 1, komt men automatisch op de Boulevard. Hier is de beweg- wijzering naar de afdeling voor patiënten logisch en zijn de looplijnen redelijk kort. Alle diagnostiek bevindt zich op niveau 0 en 1. Opmerkelijk is de beleving van het gebouw vanuit de prachtig vormgegeven Boulevard. Voor de vloer met keramiektegels deden EGM’s binnenhuisarchitecten Erik de Vrijer en Nelleke Lagerwerf hun inspiratie op in Barcelona op een marktplein. Fraai zijn de houten staanders aan weerszijden van de Boulevard. De grote raampartijen zorgen voor een prachtige lichtinval. De receptie op niveau 0 is zonder meer een icoon. De Boulevard begint breed omdat hier het meeste patiëntenverkeer moet worden ver-

JEROEN BOSCH ZIEKENHUIS18FMT-GEZONDHEIDSZORG De drie langgerekte, parallel geplaatste gebouwonderdelen zijn door diverse bruggen met eigen, specifieke functies verbonden. (Fotografie: Evert van Reijswoud / EGM architecten) werkt. Smal eindigt ze op een plein met de OK’s een uitgangspunt. Uiteraard kunnen de niveaus 5, 6, 7 en 8. In alle kamers (waarvan kapel en het patiëntencafé. Vanuit de ramen van de OK’s worden verduisterd. Veel de meeste eenpersoonskamers) bieden de Boulevard kunnen patiënten naar afdelingen nadruk heeft de logistiek van de operatieafde- ramen een mooi uitzicht op het natuurgebied aan de linker- of rechterzijde. De Boulevard ling gekregen. Er is niet alleen gekeken naar de Gement. Op de kinderafdeling is dit echter wordt als het ware gedeeld door de gebouw- efficiency, maar ook naar de behandeling van niet het geval. Hier is het zicht naar de gang onderdelen. Hierdoor wordt het JBZ als over- patiënten. Bijvoorbeeld vanwege besmettings- gericht en bevindt de sanitaire unit zich aan zichtelijk ervaren. De afdelingen aan weerszij- risico’s of lichaamsgewicht passen ze niet in de buitengevel. De visie hierachter is dat kin- den van de Boulevard zijn visueel, maar ook de reguliere behandelingsstroom. Op de OK’s deren het belangrijk vinden om een verpleeg- technisch, opgebouwd uit compartimenten worden een nieuw type OK-lampen gebruikt kundige te zien. Mario Hendrikx: ‘Dat hebben van elk duizend vierkante meter. met led-verlichting (marLED van KLS we geleerd door het ontwerpen van het Martin). De techniekruimten van het zieken- Wilhelmina Kinderziekenhuis. Dat was een Een andere verbindingsgang tussen de ge- huis bevinden zich direct boven de operatie- leerzaam proces dat tot veel inzichten heeft bouwonderdelen is bestemd voor de logistiek. afdeling op niveau 4. geleid waar je later weer je voordeel mee kunt Op het maaiveld bevindt zich een aparte halen. In het algemeen heb ik daar ervaren dat logistieke laag voor het transport van alle goe- I ENERGIE je kinderen altijd serieus moet nemen. Het is deren (ook maaltijden) in computergestuurde De energiehuishouding van het JBZ heeft de niet voldoende om met een Nijntje op de voertuigen (Egemin) naar de liften. Deze lif- nodige aandacht gekregen waardoor het zie- muur aan te komen zetten. Kinderen hebben ten zijn gescheiden van de bezoekersstroom. kenhuis tot één van de energiezuinigste hun eigen problematiek die om een eigen Naast deze geautomatiseerde transportvoor- gebouwen in zijn soort is. Toegepaste maatre- benadering vraagt. Dat geldt overigens ook ziening beschikt het ziekenhuis over een bui- gelen zijn warmte-koude opslag in de bodem, voor ouderen.’ zen- (Ergotrans) en een laboratoriumtrans- lage-temperatuurverwarming, een structurele portsysteem (Swisslog). terugwinning van warmte door warmtewielen I OPVALLENDE DETAILS en een geavanceerd gebouwbeheersysteem. Het JBZ is op tal van onderdelen een bijzon- Een derde verbindingsbrug tussen de Deze maatregelen leiden tot een zeer zuinig der ziekenhuis geworden. Een aantal details gebouwonderdelen is bedoeld voor de OK’s gebruik van energie. willen we niet onvermeld laten. op niveau 3. Bijzonder aan de OK’s zijn ook Op grote schaal zijn klimaatplafonds toege- de aanwezige ramen die voor volop toetreding past, die zowel op hete als op koude dagen In de wachtruimten van het spreekuurcen- van daglicht zorgen. Fraai is ook de verlich- voor een aangename temperatuurbeleving trum ontbreken balies. Op beeldschermen ting vanuit het plafond van de OK’s die de zorgen. gemonteerd in het plafond, zoals we dat ken- indruk wekt alsof het om daglicht gaat. nen van bijvoorbeeld luchthavens, kunnen Toetreding van daglicht als bijdrage aan pret- I KINDERAFDELING patiënten de voor hen relevante informatie tige arbeidsomstandigheden was bij deze De verpleegafdelingen bevinden zich op de lezen. Een gastvrouw helpt de mensen die

het tilliftsysteem (leverancier Ergocare Ven- nik), dat in het plafond van alle beddenka- mers is verwerkt, niet onvermeld blijven. Het ziekenhuis heeft beleid ontwikkeld voor de toepassing van kunst. Zo zullen op diverse locaties door middel van plakfolie grote foto’s uit de regio worden afgebeeld. Ook zal er een videokunstwerk te zien zijn. I TERUGBLIKKEND Mario Hendrikx kijkt met voldoening terug op de jaren dat hij intensief met de ontwikke- 19 ling van het nieuwe JBZ bezig is geweest. ‘Toen ik hier de eerste keer kwam vertelde FMT-GEZONDHEIDSZORGDrs. Wim Matser, projectdirecteur Nieuwbouw van het ziekenhuis (links), en ir. Mario Hendrikx, architect van men mij dat overleden Bosschenaren met deEGM architecten. kaken dichtgebonden begraven worden. Of ik dat wel wist? En of ik wel wist waarom dat zominder bedreven zijn in het op deze wijze ruimten waar veel bezoekers komen en waar gebeurde? Die aanpak scheelde namelijk eeninformatie tot zich nemen. gedempte kleuren in combinatie met natuur- kuub zand omdat Bosschenaren zo’n grote lijk materiaal zoals hout voor een rustige, mond hebben… Dat grapje maakte me welHet spreekuurcentrum is in een u-vorm rond warme sfeer zorgen. Op de verpleegafdelingen even bevreesd voor wat er op me af zou gaande afdeling Beeldvormende Technieken en de en de operatieafdeling zien we sterke kleurac- komen. Dat was echter volledig onterecht, netfunctieafdelingen gesitueerd. Daardoor kun- centen. Deze zorgen voor een eigen identiteit. zoals dat het grapje uiteraard behoorlijk over-nen patiënten er snel terecht voor beeldvor- trokken was. Het bouwteam heeft op eenmende onderzoeken. Het priklaboratorium is De verlosafdeling van het JBZ heeft de snelle uitermate prettige wijze constructief samen-in de directe nabijheid. naam Single Room Maternity. In deze ruim- gewerkt. Op het resultaat mag iedereen trots ten zijn de technische voorzieningen zoveel zijn.’Opmerkelijk is de PVC vloerafwerking in het mogelijk aan het oog onttrokken. Er is ruimte Ispreekuurcentrum (Gerflor) die door het voor het hele gezin om bij de bevalling aanwe-motief de uitstraling van tapijt heeft. zig te zijn. De uitstraling van de kamers is te vergelijken met die van een hotelkamer. OpVolgens Mario Hendrikx is ernaar gestreefd deze afdeling vinden we ook de kraamsuiteshet ziekenhuis te “ontkleuren” waarmee voor- voor couveuses.komen wordt dat snel een gedateerd beeld kanontstaan. Hiermee doelt hij met name op de Met het oog op arbeidsomstandigheden mag FeitenInterieur van de markante kapel in het Jeroen Bosch Ziekenhuis.(Fotografie: Evert van Reijswoud / EGM architecten) Het ziekenhuis is met 4000 medewerkers en 240 medisch specialisten de grootste werkgever in de regio Den Bosch. Vrijwel alle medische specialisaties zijn vertegenwoordigd. Jaarlijks verzorgt het JBZ meer dan 500.000 polikliniekbezoeken en ruim 60.000 ziekenhuisopnames. Het JBZ is als één van de grootste opleidingsziekenhuizen in Nederland aangesloten bij de Stichting Topklinische Ziekenhuizen (STZ). Per jaar begeleidt het JBZ 350 coassistenten en leidt het 88 arts-assistenten op tot specialist. Daarnaast leidt het JBZ jaarlijks 200 verpleegkundigen op via de zogenoemde beroepsbegeleidende leer- weg. In 2008 had het Jeroen Bosch Ziekenhuis 19 (medische) vervolgopleidingen. In de nieuwbouw zijn ook faciliteiten opgenomen zodat er nascholingscur- sussen voor bijvoorbeeld huisartsen kunnen worden gegeven.

JEROEN BOSCH ZIEKENHUIS Het ziekenhuislandschap van de 21 eeuw20 DOOR: MTD LANDSCHAPSARCHITECTEN B ij de nieuwbouw en renovaties van ziekenhuizen in NederlandFMT-GEZONDHEIDSZORG wordt de landschappelijke inrichting steeds vaker ingezet als imago van het moderne, hoogwaardige en klantvriendelijke ziekenhuis van de 21 eeuw. MTD Landschapsarchitecten heeft deze ambi- ties voor diverse ziekenhuizen zoals het Jeroen Bosch Ziekenhuis in Den Bosch, Orbis Medical Centre Sittard en het Kennemer Gasthuis Haarlem vertaald naar unieke, maar tevens efficiënte en haalbare ontwerpen voor de buitenruimte. MTD Landschapsarchitecten ziet hierbij het ziekenhuis- aspecten als verblijfskwaliteit, recreatie, natuurontwikke- terrein als een integrale opgave waarbij zowel de uitstraling en –beleving, kunsttoepassingen en inpassing in de ling en beleving als het functionele programma binnen omgeving. één landschappelijk en ruimtelijke concept wordt ontwikkeld. De visie en planvorming wordt in nauwe samenwer- Bij Orbis Medical Centre heeft dit geleid tot een deels king met gebruiker/opdrachtgever en architect afgestemd onder de grond gerealiseerde parkeergarage, waarbij het aangezien logistieke en beheersmatige aspecten van groot landschapspark tussen Sittard en Geleen als het ware over belang zijn voor het optimaal functioneren van het zie- het parkeren, tot aan het nieuwe ziekenhuis is doorgezet. kenhuis. Denk hierbij aan zowel de ondergrondse als Hierdoor hebben de bezoekers, het personeel en de bovengrondse infrastructuur (afwikkeling verkeersstro- patiënten direct toegang tot een aantrekkelijk wandel- en men van o.a. personeel, bezoekers, hulpdiensten, expedi- verblijfsgebied aan de zuidzijde van het ziekenhuis. In tie, brandweer, openbaar vervoer, etc. etc.). Het functione- contrast met dit natuurgebied sluit het ziekenhuisatrium le programma is hierbij wel leidend maar niet bepalend. aan op een eigentijds ingericht buitenplein met tot de ver- Door middel van bovenliggende landschappelijke thema’s beelding sprekende Pauwlonia-bomen, zitbanken en bij- wordt het functionele programma geïntegreerd met zondere lichtmasten. Orbis Medical Centre, Sittard. Orbis Medical Centre, Sittard.

Ook het Jeroen Bosch Ziekenhuis heeft een MTD Landschapsarchitecten geleid tot een MTD Landschapsarchitecten is een ontwerpen engi-bijzondere en unieke ligging aan het natuur- unieke en bijzondere uitstraling en inrichting neeringbureau met ongeveer 25 professionals op hetgebied ‘De Gement’, gelegen aan de zuidweste- van het ziekenhuisterrein, maar tevens opti- gebeid van landschapsarchitectuur, stedenbouw enlijke stadsrand van ’s-Hertogenbosch. maal functionerend met betrekking tot logis- civiele techniek. Het bureau adviseert in een breedAnderzijds sluit het ziekenhuis direct aan op tiek, bereikbaarheid en (verkeers-) veiligheid. werkveld van stedelijke en landschappelijke inrich-het Paleiskwartier en de nog te ontwikkelen tingsvraagstukken in Nederland, waarbij projecten inWillemspoort (woon-zorgpark). De terrein- Naast de landschapsarchitectonische advise- de gezondheidszorg zoals ziekenhuizen, psychiatri-inrichting rondom het ziekenhuis speelt hier- ring van deze complexe opgaven voorziet de sche en verstandelijk gehandicapten instellingen enop in door aan de zuidzijde een landschappe- bureausamenstelling van MTD Landschaps- ouderenzorg al vele decennia een belangrijke doel-lijke inrichting met water, natuurvriendelijke architecten in advisering op het gebied van groep vormen.oevers en bloemenweides en aan de noordzij- techniek, financiën en procesbegeleiding.de een stedelijk plein met een speelse groene I MTD Landschapsarchitecten adviseert hierbij vaninvulling door middel van groene ‘eilanden’ visievorming, ontwerp en uitvoeringsvoorbereiding totmet bijzondere Hemelbomen. 21 en met de oplevering en nazorg van projecten.In alle gevallen, zoals ook bij het Sint Voor meer informatie kunt u terecht op de website:Antonius Ziekenhuis en het Kennemer FMT-GEZONDHEIDSZORG www.mtdls.nlGasthuis in Haarlem heeft de bijdrage van Orbis Medical Centre, Sittard. Jeroen Bosch Ziekenhuis, ‘s Hertogenbosch. Jeroen Bosch Ziekenhuis, ‘s Hertogenbosch. Jeroen Bosch Ziekenhuis, ‘s Hertogenbosch. Kennemer Gasthuis, Haarlem. Kennemer Gasthuis, Haarlem.

JEROEN BOSCH ZIEKENHUIS Varwijk Interieurbouwers Ulft: Effectiviteit gegarandeerd22 DOOR: VARWIJK G rote projecten vergen een optimale organisatie van processen enFMT-GEZONDHEIDSZORG INTERIEURBOUWERS logistiek. Zo ook het Jeroen Bosch ziekenhuis in ’s Hertogen- bosch. Varwijk Interieurbouwers verzorgde in opdracht van EGM Ar- chitecten de vervaardiging, levering en montage van het interieur. “Een ingewikkelde en omvangrijke opdracht”, aldus Technisch Direc- teur Fred Bisselink van Varwijk. “Niet in het minst vanwege de strakke planning die de opdrachtgever hanteerde. Varwijk is echter uitstekend op dit soort klussen ingericht door gebruikmaking van ons ERP- systeem, waarin het hele proces van calculatie tot en met fysieke logistiek en montage is georganiseerd. “Wij voelen ons thuis bij een groot project als het Jeroen zienlijk aantal leveranciers. Een optimale beheersing van Bosch Ziekenhuis. In dit project was de variëteit in de je productie en logistiek is dan van groot belang, omdat je gebruikte materialen groot en werkten we met een aan- anders het risico loopt dat je het overzicht over het hele project kwijtraakt.” Om dat overzicht te behouden is een grote hoeveelheid informatie nodig, vervolgt Bisselink. “En die verkrijgen we door onze ERP-code. Elk van onze meubelen voor een project krijgt een unieke code, zodat we te allen tijde per meubel kunnen zien wanneer het meubel op de bouwplaats dient te zijn. Daaruit volgt direct een interne planning voor de vervaardiging van onze meubelen. De code is gelinkt aan een uniek meubel in ons ERP-systeem, waarin

23 FMT-GEZONDHEIDSZORGprecies staat opgenomen welke maten het I PLANNEN TOT IN DETAILmeubel heeft, welke materialen dienen te wor- De projectdefinitie laat toe om de planning in Expertise van EGM Architectenden gebruikt enzovoorts. Zo kunnen we voor haar totaliteit te bezien, maar ook per onder- Projectcoördinator Piet Hamer en Interieurarchitectelk project een projectdefinitie maken; een deel. “Dat geeft ons de mogelijkheid de werk- Nelleke Lagerwerf zijn onder de indruk van de werk-benadering van het project per onderdeel.” zaamheden tot in detail te plannen”, vertelt wijze van Varwijk. Toch beschikt ook architectenbu- Bisselink. “Dat was nodig, omdat EGM scher- reau EGM architecten ook over een hoge mate vanI HELDER EN SNEL WERKEN pe eisen aan de planning stelde. Zij hanteer- expertise en organisatiegraad. “Wij bieden onzeDoordat het totale project per onderdeel den een planning per ‘productiebatch’, die de opdrachtgevers een volledig spectrum aan expertise-wordt benaderd in het ERP-systeem, kan bin- werkzaamheden indeelde per deelgebouw, gebieden, van architectuur en bouwkunde tot en metnen een hele korte tijd een calculatie worden verdieping, zone, ruimte en toepassing. de installatietechniek en inrichting. Dat is toege-gemaakt, legt Bisselink uit. “Neem bijvoor- Doordat onze planning makkelijk deelbaar is, voegde waarde, vooral bij grote opdrachten.” En hetbeeld de pantries in het Jeroen Bosch konden we onze werkzaamheden naadloos Jeroen Bosch Ziekenhuis is een grote opdracht. HetZiekenhuis. Per pantry staan materiaal- en afstemmen op de planning van onze op- ziekenhuis zal een capaciteit krijgen van 730 bedden.arbeidkosten weergegeven, zodat we direct de drachtgever.” Tot het complex behoren ook de nieuwbouw van hetkosten voor alle pantries in het hele gebouw Regionaal Gezondheids Centrum, een instelling voorkunnen berekenen. En als er een wijziging Varwijk werkte op bepaalde momenten met psychiatrische patiënten, en Revalidatie Centrum dekomt in bijvoorbeeld materiaalgebruik, is die 30 monteurs per week, ingedeeld in vier ploe- Tolbrug. Annex het ziekenhuis en daar direct aan ver-erg gemakkelijk door te voeren in de totale gen die samen 480 m2 per dag af dienden te bonden komt het eveneens door EGM ontworpen Dr.kostprijs.” werken. “Die monteurs moeten natuurlijk Verbeeten Instituut. De werkwijze van EGM is bijzon-Bijkomend voordeel van deze manier van cal- genoeg input hebben om de flow van het werk der, legt Lagerwerf uit. “We werken bij de inrichtingculeren is dat de totale behoefte aan materiaal te waarborgen. Dat kunnen we realiseren van ruimten volgens een catalogusprincipe, waarbijen productie-uren direct duidelijk is. “De eer- doordat in ons ERP-systeem van elk onder- de onderdelen en de benodigde materialen wordenste stap na het verkrijgen van de opdracht deel van het interieur staat vermeld wanneer bepaald, zonder dat de precieze plaats van alle inte-hebben we dus voor het verkrijgen van de het vervaardigd moet zijn en moet worden rieuronderdelen al duidelijk is. Voordeel daarvan isopdracht al gezet.” vervoerd naar de bouwplaats. Wanneer we dat de doorloopsnelheid van het project wordt bevor- extra capaciteit nodig hebben om de benodig- derd, omdat het materiaal en de werkuren alvast de input in een bepaalde periode te realiseren, kunnen worden gefinancierd. kunnen we dat vooraf ondervangen door op een eerder tijdstip extra te produceren. Door dit inzicht kunnen we effectiviteit garanderen.” I

JEROEN BOSCH ZIEKENHUIS Deerns directeur Aad Bijl: ‘Wij zijn erin geslaagd met techniek bij te dragen aan de volgende generatie moderne zorginstellingen.”24 DOOR: EDCO DE HEUS D eze zomer is het zover. Het nieuwe Jeroen Bosch Ziekenhuis zalFMT-GEZONDHEIDSZORG officieel worden geopend. Daarmee is voor ingenieursbureau Deerns de finish bereikt van een bouwproces dat in 2003 de aftrap kende. Het is in zijn soort een van de grootste nieuwbouwprojecten van ons land. Technologisch gezien biedt het Jeroen Bosch het neus- je van de zalm. Directeur van de Maastrichtse vestiging van Deerns, Aad Bijl, was er vanaf het eerste uur bij betrokken. Met aanstekelijk enthousiasme vertelt hij over het project. “Zelfs het ontwerpproces van de installatietechniek zou ik als echt innovatief kwalificeren.” De nieuwbouw vervangt de drie huidige ziekenhuizen in is ook anders aangepakt door Deerns. In plaats van een Den Bosch en is geïntegreerd met het Willem Alexander traditioneel onderhoudsbestek met een opsomming van Ziekenhuis. Verder is bij het ziekenhuis het revalidatiecen- uit te voeren werkzaamheden, is gekozen voor een presta- trum De Tolburg gebouwd en een nieuw Regionaal tiecontract met een looptijd van tien jaar. In dat contract Geestelijk Gezondheidscentrum. Bij elkaar gaat het om staat precies beschreven welke prestaties geleverd moeten een vloeroppervlakte van 140.000 m2. Het ontwerpproces worden gedurende die periode. Bijl: “Een simpel voor- van de gebouwgebonden installatietechniek duurde drie beeld: Je wilt in een kantoorruimte een bepaald verlich- jaar. En dat is behoorlijk snel voor een complex project tingsniveau. Dat is de gevraagde prestatie. In het onder- van deze omvang. “We hebben een nieuw ontwerpproces houdscontract tekent de onderhoudspartij ervoor dat met elkaar ontwikkeld dat beter aansluit bij de behoeften deze prestatie de komende tien jaar gegarandeerd wordt. van een zorginstelling”, zegt Bijl over het tempo. “We heb- Dus maximale helderheid over wat het ziekenhuis ver- ben de infrastructuur helemaal uitgewerkt. Voor alles wat wacht en wat daarvoor betaald moet worden. Eenduidige aftakt van de infrastructuur, hebben we installatierecepten afspraken en greep op de exploitatiekosten.” gemaakt. Daarin staat precies wat nodig is om het recept te realiseren. Dat leidde tot zo’n 200 verschillende recepten De flexibiliteit van het installatietechnisch ontwerp sluit voor de aanbesteding van de installatie. aan bij de wensen van een modern zorgbedrijf. Doordat De prijs van elk recept lag daarmee vast. Tot aan de aanbe- ziekenhuisorganisaties op de zorgbehoefte moeten kun- steding konden de gebruikers met behulp van deze recep- nen inspelen, zullen bepaalde ruimtes in het gebouw in de ten de functionaliteit van hun afdeling samenstellen. toekomst van functie moeten veranderen. “Enerzijds moet Natuurlijk heeft iedereen wel moeten wennen aan deze je hiervoor overcapaciteit in je installaties realiseren, opdat manier van werken. De winst was niet alleen meer snel- nieuwe of andere functies in de toekomst aangesloten heid in de totstandkoming van de bestekken. Er was ook kunnen worden”, legt Bijl uit. Anderzijds moet installatie- veel minder discussie over meerwerk.” structuur zo zijn ingericht dat afzonderlijke delen (tijdelijk) afgesloten kunnen worden. Bijvoorbeeld om verbou- I 10-JARIG PRESTATIECONTRACT VOOR ONDERHOUD wingen uit te voeren zonder dat de rest van het ziekenhuis De opzet en de aanbesteding van het onderhoudscontract daar hinder van ondervindt. We hebben dat opgelost door

op één bouwlaag de volledige infrastructuurte plaatsen. Door middel van schachten zijnde verdiepingen hierop aangesloten. In dieschachten bevindt alle techniek die nodig isom willekeurig welke afdeling te kunnen latenfunctioneren. Elke schacht is verdeeld in driezones: lucht, de natte zone en de elektrischevoorzieningen, inclusief dataverkeer. Vanuitdie schachten kunnen dus nieuwe functiesworden aangesloten. De gestructureerdeopzet en de gerealiseerde overcapaciteitgarandeert een hoge mate van flexibiliteit.” 25I KLIMAATPLAFONDSOp het gebied van duurzaamheid is een huza- FMT-GEZONDHEIDSZORGrenstukje geleverd. De verwarming is in elkziekenhuis de grote energievreter. Deerns iserin geslaagd een reductie van 90% op hetgasverbruik te realiseren ten opzichte vanklassieke installaties.”We maken gebruik vanbodemenergie. In de frisse seizoenen halen we Technische ruimte.warm water uit de bodem om het gebouwmee te verwarmen. In de zomer gebruiken wekoud water om te koelen en brengen we de logistieke aorta zit op vloerniveau -1. Hier rij- gewerkt met ziektekiemen die absoluut in hetwarmte weer in de grond. Is het extreem den volledig geautomatiseerde AGV’s lab moeten blijven. De afdichting, de druk-koud, dan verwarmen we bij op de klassieke (Automatisch Geleide Voertuigen) rond. Zij hiërarchie, de reiniging, de opslag van data…manier met een HR-ketel. Uit onze levens- pakken de bekende karretjes met maaltijden alles, maar dan ook alles staat in het teken vanduurkostenberekeningen blijkt dat de meest en dergelijke op en leveren die keurig af op de veiligheid. Dat maakt de techniek van zo’nvoordelige oplossing. Een forse besparing zit afdeling van hun bestemming. Ze bedienen laboratorium zo bijzonder. Het moet aan deook in het gebruik van klimaatplafonds. Die zelf ook de lift met een zendertje. Hoe meer hoogste standaarden voldoen. Dit geldtvoeren warmte aan of juist af met behulp van handen je bespaart in dit soort ondersteunen- natuurlijk voor het hele ziekenhuis.water. Duurzaam, want het traditioneel koe- de processen, hoe meer handen je overhoudt Al met al kan ik zeggen dat wij erin geslaagdlen of juist verwarmen door middel van lucht voor de levering van goede zorg.” zijn met hoogwaardige installatietechniek bijkost veel meer energie.” te dragen aan de volgende generatie zorgin- I NOVITEITEN stellingen.”Een ziekenhuis met de omvang van het Jeroen Medicijnen vinden hun weg met de buizen- IBosch kent ook een enorme logistieke uitda- post. Vanuit de apotheek krijgt elke afdelingging. Alle goederenstromen moeten op een per dag aangeleverd wat ze voor hun patiën-efficiënte manier in goede banen worden ten nodig hebben. Zo wordt verspilling voor-geleid. Bijl: “Ook hier hebben we met de toe- komen, want de bevoorrading haakt in op depassing van nieuwe technieken flink bijgedra- actuele situatie. Bijkomend voordeel is dat ergen aan de verbetering van de logistiek en niet nodeloos medicijnen in de afvalstromentegelijkertijd de kosten weten te reduceren. De terecht kunnen komen. Verder vinden we in het Jeroen Bosch tal van noviteiten die passen Trias Energetica bij het ziekenhuis van de toekomst. De klas- Deerns handelt bij zijn ontwerpen vanuit de zoge- sieke tillift is vervangen door een in het pla- naamde Trias Energetica: fond geïntegreerd railsysteem boven alle bed- De bouworganisatie 1. Beperk het gebruik van energie zo veel mogelijk den. Met een takel kunnen zo patiënten in- en Opdrachtgever: Jeroen Bosch Ziekenhuis door bijvoorbeeld goede isolatie van een gebouw, uit bed getild worden. Op twee van de zestien Bouwmanagement: PTG rekening te houden met de zonligging e.d. OK’s is röntgenapparatuur aangebracht, Architect: EGM Architecten 2. Hergebruik zo mogelijk energie en wek energie zo zodat ook tijdens operaties de mogelijkheid Constructeur: Aronsohn raadgevend ingeni- veel mogelijk op met duurzame middelen. bestaat om opnames te maken en te bekijken. eurs 3. Ga zo efficiënt mogelijk om met het gebruik van Installatie adviseur:Deerns raadgevende ingenieurs niet duurzame energie. Trots is Bijl ook op de kwaliteit van het BSL 4- bv te Maastricht laboratorium. “In dit laboratorium wordt

JEROEN BOSCH ZIEKENHUISptg advies: le grote regionale laboratoria gehuisvest.Optimalisering bedrijfsproces Daarnaast zijn hier een groot deel van de kan- toorfuncties ondergebracht en op de beganeen klantvriendelijkheid gaan grond enkele poliklinieken. De visie hierop is dat gerenoveerde oudbouw over 15 tot 20 jaar gesloopt zou kunnen worden. Doordat erin JBZ goed samen zoveel mogelijk niet patient gebonden functies in de oudbouw zijn gesitueerd zal afstoten in de toekomst eenvoudiger realiseerbaar zijn.’ I FLEXIBILITEIT Flexibiliteit heeft in het hele ontwikkeltraject 27 veel aandacht gekregen. Hoe kun je in de toe-I n 2002 werd ptg advies betrokken bij de nieuwbouw komst productie en processen aanpassen zon- FMT-GEZONDHEIDSZORG van het Jeroen Bosch Ziekenhuis (JBZ) in Den der dure verbouwingen? Standaardisatie was daarom erg belangrijk. Verregaande standaar-Bosch. FMT gezondheidszorg sprak met Wilma Terwel disatie is toegepast in de kliniek en de polikli-en Folkert Jans van ptg advies over wat de totstandko- niek. In de kliniek is de indeling met één- en vierbedskamers dusdanig dat in principe elkming van dit nieuwe ziekenhuis kenmerkt. specialisme op elke afdeling zijn patienten kan opnemen. In de polikliniek zijn alleDOOR: COR VAN LITSENBURG kamers spreek-/onderzoekkamers die op verschillende manieren en door verschillendeptg is van het begin tot aan de oplevering ten plaatsvinden Samen met het JBZ hebben specialismen te gebruiken zijn. De werkplek-betrokken bij de nieuwbouw van het JBZ. wij vanuit de optiek van efficiënte bedrijfs- ken van de (medische) professionals zijnFolkert Jans vertelt dat bedrijfsvoering en voering beargumenteert om alle drie locaties ondergebracht in een kenniscentrum met eenpatiëntvriendelijkheid belangrijke thema’s direct samen te brengen in de nieuwbouw. korte verbinding naar de poliklinieken.waren voor het JBZ bij de ontwikkeling van Uiteindelijk is door VWS toestemming gege- Dankzij het concept waarin zo nadrukkelijkhet nieuwe ziekenhuis. ven om het Carolus sneller te verlaten en kon- met deze thema’s rekening is gehouden warenWilma Terwel merkt op dat het proces is den wij dit concept verder uitwerken. Door de we in staat gedurende de aanbestedingsfasegestart in de “Oude wereld” met de destijds drie ziekenhuizen op één locatie te huisvesten een begrotingsoverschrijding ten gevolge vangangbare normen en regelgeving (Wet zieken- en de nieuwbouw van het ziekenhuis te com- de hoogconjunctuur van 30 miljoen euro weghuisvoorzieningen). Terwel: ‘In eerste instan- bineren met spin offs zoals een revalidatiecen- te strepen. In vier maanden konden we dattie zouden twee locaties van het JBZ worden trum, en een regionaal GGZ centrum is er een realiseren. In veel situaties kost dat veel meersamengevoegd. Locatie Carolus had nog een ziekenhuis ontstaan met een prima prijs/kwa- tijd.te hoge boekwaarde om dit gebouw al af te liteitverhouding.stoten en zou daarom gehandhaafd moeten De bestaande hoogbouw van het voormalige Het nieuwe JBZ is ontwikkeld vanuit eenblijven. In een later stadium zou voor de acti- Willem Alexander is daarbij gehandhaafd en bedrijfsmatige visie, vertelt Wilma Terwel. ‘Zoviteiten van Carolus extra nieuwbouw moe- ingrijpend gerenoveerd. In dit deel zijn enke- is steeds gekeken naar de verwachte omvang van de productie en de werkprocessen als uit-Het nieuwe JBZ koppelt aandacht voor de patiënt aan een bedrijfsmatige visie. gangspunt voor de benodigde huisvesting met als uitgangspunt een optimale bezetting van de ruimten. Dat lijkt een zakelijk gegeven maar de patienten, medewerkers en bezoekers van het ziekenhuis zullen dat niet zo ervaren. Het JBZ wil het meest patiëntvriendelijke ziekenhuis van Nederland zijn, dat vereist dat de beleving en een doelmatige functionaliteit bovenaan de agenda staan. Ik ben ervan over- tuigd dat het JBZ in de praktijk een uitermate patiëntgericht ziekenhuis zal blijken te zijn.’ I PATIËNTVRIENDELIJKHEID Folkert Jans geeft als een voorbeeld van

JEROEN BOSCH ZIEKENHUIS voor de medewerkers en aan de voorzijde de een baliemedewerkster worden de bezoekers parkeergarage voor bezoekers. De looplijnen nu ontvangen door een gastvrouw of gastheer. voor bezoeker naar de hoofdentree en voor Dit laatste is belangrijk omdat met name medewerkers naar de personeelsentree zijn ouderen wellicht wat moeite kunnen hebben hiermee optimaal. met een informatiezuil.’ I INFORMATIE I PROJECTORGANISATIE In een ander artikel in dit blad vertelt archi- De opdrachten voor de uitvoering zijn na de tect Mario Hendrikx van EGM architecten aanbesteding van de bestekken opgedragen over de snelle aanlevering van informatie en aan drie hoofdaannemers. Het betreft de wat dat voor EGM in het proces betekende. bouwkundige werken, de werktuigkundige Jans: ‘Wij hebben met name bij de start van de werken en de elektrotechnische werken. bouw nadrukkelijk gestuurd op tijdige gege- Deze wijze van aanbesteden was indertijd min28 Folkert Jans: ‘Het nieuwe JBZ is onder meer het vensverstrekking. Als informatie niet op tijd of meer voorgeschreven door het voormalige resultaat van keuzes te durven maken.’ beschikbaar is, dan kunnen er op diverse College Bouw. Tegenwoordige zien wij bijFMT-GEZONDHEIDSZORG niveaus problemen ontstaan waardoor er ver- ontwikkeling en bouw van ziekenhuizen patiëntvriendelijkheid het multidisciplinair traging optreedt omdat bijvoorbeeld de aan- waarbij wij betrokken zijn uiteenlopende vor- oncologisch centrum. ‘Op deze afdeling zijn nemer of de installateur niet verder kan. Die men van contracten. Zo adviseren en begelei- diverse functies samengebracht zodat behan- vertraging komt voor rekening van de den wij een ziekenhuis waarbij het ontwerp, deling en gesprekken voor patiënten met een opdrachtgever. Deze situatie heeft zich bij het uitvoering en exploitatie in een vroeg stadium zelfde ziektebeeld op één locatie kunnen JBZ niet voorgedaan. Sterker nog, ondanks is opgedragen aan een marktpartijen. Hier- plaatsvinden.’ dat we een forse bezuiniging hebben moeten door zijn veel risico s verlegd naar de contrac- doorvoeren, wordt het ziekenhuis twee maan- ten. De keuze voor de contracteringsvorm is Een ander voorbeeld van patiëntvriendelijk- den eerder opgeleverd. Dat is een unicum.’ afhankelijk van de wensen en eisen en de heid is de toetreding van daglicht in het unieke kenmerken van het project en de gebouw. Belangrijke verbindingsgangen zijn Jans merkt op dat het nieuwe JBZ het resul- opdrachtgever. gesitueerd aan een buitengevel. Dit bevordert taat is van onder meer keuzes te durven De projectorganisatie voor de nieuwbouw van de oriëntatie in een gebouw en geeft een posi- maken. Een voorbeeld van wat dat in het ont- het Jeroen Bosch ziekenhuis kenmerkt zich tieve beleving van de ruimte. Jans: ‘Een derge- wikkelingsproces voor het JBZ betekende, door een platte organisatie met korte commu- lijke situering van gangen kost in het alge- noemt hij de informatiezuilen in de polikli- nicatielijnen. Hierdoor zijn de voorwaarden meen meer ruimte, dus meer geld. In het niek. ‘Tot anderhalf jaar geleden was er nog geschapen voor een uitstekende prijs kwaliteit Programma van Eisen hebben we ook de bud- sprake van dat alle poliklinieken over een verhouding. De risico s voor de opdrachtge- gettaire uitgangspunten opgenomen, voor de balie zou gaan beschikken. Op basis van ver die een dergelijke projectorganisatie in architect EGM lag hier dus de uitdaging om voortschrijdend inzicht is besloten om af te zich heeft zijn door een strakke aansturing met deze uitgangspunten toch dit contact met zien van een balie en te kiezen voor informa- maar ook met name door inzet van de juiste de buitenwereld te realiseren en tevens een tiezuilen. Deze leveren namelijk de nodige mensen nihil gebleken. Ook hier geldt weer: compact en haalbaar gebouw te realiseren.’ voordelen op voor de patiëntenlogistiek en mensen maken het project. informatieverwerking. Voor ICT betekende I BEREIKBAARHEID deze ontwikkeling de nodige extra werkdruk. I TEAMGEVOEL Bij de ontwikkeling van de nieuwbouw was de Toch is ervoor gekozen het zogenaamde Zeker vermeldenswaard is het teamgevoel dat bereikbaarheid een belangrijk thema. Het balieloze concept door te voeren. In plaats van er bestond bij alle bij het bouwproces betrok- nieuwe ziekenhuis is goed bereikbaar per Wilma Terwel. ‘Er is veel energie gestoken in het ken bedrijven, stelt Wilma Terwel. ‘Er is veel openbaar vervoer of per auto. proces.’ energie gestoken in het proces. Bouwdirecteur In eerste instantie is er een ontwerp ontwik- Wim Matser faciliteerde dit uitstekend. Regel- keld met parkeren onder het ziekenhuis. matig waren er inhoudelijke werksessies, Volgens dit ontwerp zou het ziekenhuis op maar ook andersoortige bijeenkomsten waar- poten komen te staan. Dit ontwerp is gesneu- door de eilandgeest naar achteren werd ver- veld omdat de gewenste stramienmaten voor drongen. De onderlinge verstandhouding was een parkeergarage afwijken van de stramien- goed en zakelijk. Iedereen kwam zijn verant- maten voor een ziekenhuis. Hierdoor zijn er woordelijkheden na’, aldus Terwel die besluit veel compenserende maatregelen nodig die met de opmerking dat het JBZ een ziekenhuis uiteindelijk geleid hebben tot de keuze om het is geworden wat laat zien dat optimalisering parkeren onder te brengen in parkeergarage s van het bedrijfsproces uitstekend samengaat naast het ziekenhuis. Aan de achterzijde van met een uitermate patiëntvriendelijke huis- het ziekenhuis staat nu een parkeergarage vesting.’ I

JEROEN BOSCH ZIEKENHUISVeelzijdige patiëntbewaking met PhilipsGebruiksgemak en veiligheidstaan voorop 29I n het grootste deel van het nieuwe Jeroen Bosch FMT-GEZONDHEIDSZORG Ziekenhuis wordt ook met apparatuur van Philips debewaking van patiënten uitgevoerd. Het is een flexibe-le bewakingsoplossing die per afdeling is in te scha-len. De apparatuur is daarbij grotendeels geïntegreerdmet de netwerkinfrastructuur van het ziekenhuis.Bovendien is een uitgebreide installatie voor telemetriereeds voorzien.DOOR: PHILIPSHet Jeroen Bosch Ziekenhuis heeft al ervaring een monitor noodzakelijk is, hebben we eenmet Philips apparatuur voor patiëntbewa- oplossing. Het datatransport verloopt via hetking. Tijdens het werken met de apparatuur is netwerk in het ziekenhuis, zo nodig ook wire-geconstateerd dat ze 100 procent betrouwbaar less. Onze bewakingsoplossingen zijn flexibelis. Het bewakingssysteem heeft ook bewezen in te schalen naar elke afdeling. Zodra eendat software binnen de afgenomen licenties ambulance met een patiënt voor spoedeisen- De bediening van bewakingsapparatuur is op alle afdelingen gelijk.opgewaardeerd kan worden, zodat altijd met de hulp arriveert, wordt meteen bij opnamede nieuwste techniek gewerkt kan worden. op de spoedeisende hulp alle bewakingsinfor-Compatibiliteit met een nieuwe monitorlijn matie opgeslagen, waarna deze onmiddellijk tuur in het ziekenhuis werden binnengescho-voorkomt een snel verlies op een investering op elke afdeling beschikbaar kan zijn (inte- ven ligt al weer even achter ons. Eenen scheelt bij vervanging aanmerkelijk in de graal systeem is niet geïmplementeerd binnen Topklinisch Ziekenhuis als het JBZ verwachtkosten. In de aanbesteding van de bewakings- Jeroen Bosch Ziekenhuis). Door met één dat leveranciers meedenken in oplossingen. Inapparatuur voor het nieuwe ziekenhuis bleek een nieuw ziekenhuis betekent dat een extradat vooral een belangrijk gegeven voor de sec- Flexibele bewaking die per uitdaging, omdat de leverancier vanaf hettoren die de cluster Medische Technologie afdeling is in te schalen begin een adviserende rol heeft bij de inrich-beheert en uiteraard ook voor de inkoopafde- ting van de meest wenselijke infrastructuurling, zo verklaart Gert van Rheenen, specialist technologie te werken, kunnen we voor het voor informatie-overdracht. Er wordt ookin patiëntbewaking bij Philips Healthcare. ziekenhuis een standaard ontwikkelen die verwacht dat de leverancier meedenkt in het past in de infrastructuur van de automatise- opzetten van een technologische structuur dieI EÉN TECHNOLOGIE, ÉÉN UNIFORM ring en de medische netwerken. De gebruikers maximale veiligheid voor de patiënt creëert. BEELD bedienen via een gelijke interface op alle afde- ‘We hebben het wel over apparatuur enWaar vindt patiëntbewaking plaats in het lingen de monitoren op dezelfde wijze. Dat is infrastructuur die 365 dagen per jaar, 24 uurJeroen Bosch Ziekenhuis? Uiteraard op inten- een duidelijke ondersteuning voor de gebrui- per dag moet functioneren,’ onderstreept Gertsive care, maar ook op de spoedeisende hulp, kers en helpt mee om fouten te voorkomen.’ van Rheenen. ‘Dat stelt hoge eisen aan dede hartbewaking, de stroke-unit, bij kinderge- inrichting van het netwerk, daarom praten weneeskunde en in de couveuse. ‘Het maakt I APPARATUUR MAG NOOIT UITVALLEN uitgebreid met de afdelingen Medischeeigenlijk niet uit: overal waar bewaking via De tijden dat zonder meer dozen vol appara- Technologie en Informatie & Communicatie

JEROEN BOSCH ZIEKENHUIS systeem een oxycardiorespirogram in de neonatologie te maken. Met speciaal toegesneden software geeft de combinatie van gegevens over ademhaling, hartslag, zuurstofopname informatie over mogelijke apneu of sepsis. Door in oplossingen mee te denken, ontstaat een partnership, een band met de gebruiker. Die band wordt versterkt door een uitgebreide instructie of training door applicatiespe- cialisten van Philips. De instructie is erop gericht de gebruiker volledig te ondersteunen in de nieuwe manier van werken.’30 I INNOVATIE MET TELEMETRIE Op basis van de interne scores in het zieken-FMT-GEZONDHEIDSZORG huis blijkt de bewakingsapparatuur van Philips eruit te springen en hoog gewaardeerd te worden. ‘Vervolgens speelt ook de innovatie Een kleine, intelligente monitor zonder vaste verbinding toont alle parameters. een rol, want in het Jeroen Bosch Ziekenhuis is nu de telemetrie in combinatie met een Technologie. Je kunt je niet permitteren dat care, kindergeneeskunde en de hartbewaking. monitor geïntroduceerd. Met deze kleine, de patiëntbewaking plat gaat. Uiteraard stel- ‘Het scheelt dat wij de klant kennen, we kun- intelligente monitor kan zonder vaste verbin- len wij dezelfde eisen aan de bedzijde appara- nen vanaf het begin meedenken in de work- ding de patiënt worden bewaakt. Zodra de tuur, sterker nog, het bewakingsplatform vol- flow teneinde de gebruikers maximaal te patiënt wordt aangesloten, zijn direct alle doet aan alle eisen die de strenge Amerikaanse ondersteunen in hun werk. Waarom moet waarden zichtbaar op een monitor en tegelijk Food and Drug Administration (FDA) aan voor het maken van een ECG de apparatuur worden alle data naar de centrale bewakings- medische toestellen stelt. Ze zijn dan ook nog op een karretje naar de patiënt worden gere- desk gestuurd. Deze kleine monitor heeft nooit uitgevallen.’ den, terwijl het elektrocardiogram ook in het dezelfde bedieningsfilosofie als de grotere bewakingssysteem kan worden gemaakt? Dat monitoren. Bij verbinding met een bedside I MEEDENKEN IN DE WORKFLOW vereist bij het bed van de patiënt een monitor monitor bij de patiënt, wordt de weergave van Na de opstelling van het pakket van eisen voor met diverse mogelijkheden. Het elektrocar- de parameters daaraan automatisch overge- alle afdelingen met patiëntbewaking, heeft het diogram is te exporteren naar de centrale dragen. Met deze telemetrie zet het Jeroen Jeroen Bosch Ziekenhuis een aantal leveran- bewakingspost en de ECG managementsyste- Bosch Ziekenhuis een stap naar nog grotere ciers geselecteerd. Dat leidde tot een proef- men. Een ander voorbeeld van meedenken in patiëntveiligheid en nog meer gemak voor de plaatsing van Philips systemen op intensive de workflow is de optie om via het bewakings- gebruiker.’ I Veiligheid op zak brengt rust op de afdeling. Emergin Systeem: veiligheid op zak Vroeger werd de patiëntbewaking in de ziekenhuis- kamers permanent op een centrale post op de afdeling gecontroleerd. Daar werd iedere wijziging in waarden direct geconstateerd en er kon snel worden ingegrepen. Ter ondersteuning van een flexibele arbeidsinzet, hoeft nu niet meer één persoon continu de centrale schil te bemannen. Het Emergin Systeem zorgt voor de koppeling tussen patiëntbe- waking en de verpleegkundigen die taken op de afdelingen hebben. Het systeem informeert de verpleegkundigen over wijzigingen in de parameters van patiënten in alle ruimtes. Het Jeroen Bosch Ziekenhuis start met het Emergin Systeem op de afdelingen Neonatologie en kindergeneeskunde. Deze veiligheid op zak brengt rust op een afdeling.

JEROEN BOSCH ZIEKENHUISSRA kwaliteitsplafonds:een zorg minder 31SRA Systeem Realisatie Afbouw B.V. uit Eindhoven rea- DOOR: SRA SYSTEEM REALISATIE FMT-GEZONDHEIDSZORG AFBOUW BVliseerde in Den Bosch de circa 105.000 m2 systeempla-fonds van het nieuwe Jeroen Bosch Ziekenhuis.Het gehele complex, ontworpen door EGM Jeroen Bosch) passen en werden via een logis-Architecten, bestaat uit 10 verschillende tieke procedure de diverse gebouwen binnen- SRA Systeem Realisatie Afbouw BV realiseerde ingebouwen, ieder met hun eigen indeling en gebracht. Dat geschiedde dan per gebouw, per het Jeroen Bosch Ziekenhuis de systeemplafonds infunctionaliteit. Dat vertaalde zich dan ook in verdieping, per bouwdeel en dan in verschil- samenwerking met onderstaande leveranciers:de diversiteit aan plafondsoorten, waarbij in lende onderdelen per keer, dus er zijn zééralle soorten plafonds vele inbouwcomponen- veel aanvoermomenten geweest. Naast de API Hunter Douglasten werden opgenomen, zoals o.a. verlichting- eigen mensen van SRA heeft met name Cem Plaat Insulation Solutionsen luchtbehandelingarmaturen. De indelin- Modulus uit Oisterwijk een grote rol gespeeld Ecophon Modulusgen van de plafonds in combinatie met de in dit logistieke proces. Eurocoustic OWAgenoemde inbouwcomponenten is dan ook in Gyproc Tectumgoed overleg met EGM tot stand gekomen. De De montagewerkzaamheden zijn uitgevoerd Heradesigndiverse merken aangebrachte systeempla- in een onafgebroken periode van bijna 2 jaar,fonds staan alfabetisch vermeld in het kader. van begin 2009 tot eind 2010. De bezettings-SRA zorgde eveneens voor de realisatie van ca. graad bestond het grootste deel hiervan uit 25 deel heeft verworven. Tussen tal van grote5.300 m1 getimmerde koven. Sommige koven tot 30 monteurs en 2 uitvoerders die perma- opdrachtgevers en SRA zijn in de loop derals afscheiding tussen verschillende soorten nent op het werk aanwezig waren. Er waren jaren vaste samenwerkingsverbanden ge-plafonds of als plafondaansluiting in trappen- speciale ploegen voor het monteren van de groeid. De SRA-organisatie telt momenteel 20gaten, maar ook heel veel gangkoven waar koven en weer andere die het raster ophingen gespecialiseerde, vaste medewerkers en zonverlichting is ingebouwd. De koven werden en de beplating aanbrachten. Ook voor de 60-100 personen die op projectbasis wordenveelal prefab en compleet afgewerkt aange- buitenplafonds werden aparte ploegen inge- ingezet voor montagewerkzaamheden.voerd, waardoor deze niet meer achteraf zet. SRA had per gebouw hiervoor afsprakengeschilderd hoefden te worden. gemaakt met verschillende montageploegen Meer informatie: om dit proces zo optimaal mogelijk te laten SRA Systeem Realisatie Afbouw BV,De realisatie van zon groot project vereist een verlopen. www.sra-afbouw.nl,goed team aan tekenaars, werkvoorbereiders, telefoon: 040-2925999.uitvoerders en monteurs dat door SRA dan Sinds de oprichting in 1966 heeft SRA op het Iook speciaal voor dit project was samenge- gebied van plafond- en wandsystemen eensteld. Daarnaast vergde het uiteraard ook nog brede expertise opgebouwd in systeemadvise-veel werk voor projectleiding, (project)admi- ring, systeemontwerp en turn key systeemre-nistratie en magazijn. alisatie. SRAs overtuigende professionaliteitDoor de grote omvang van de te realiseren en betrouwbaarheid springen in de marktenplafonds was het ook een logistieke uitdaging; voor zowel nieuwbouw- als renovatieprojec-alle transporten moesten in het strakke sche- ten sterk in het oog, waardoor de onderne-ma van de aannemer (Bouwcombinatie ming gaandeweg een substantieel marktaan-

JEROEN BOSCH ZIEKENHUIS Partnership Jeroen Bosch Ziekenhuis en Siemens Healthcare waarborg voor continuïteit en kwaliteit32 DOOR: COR VAN LITSENBURG I n april wordt het nieuwe Jeroen Bosch Ziekenhuis in gebruik geno-FMT-GEZONDHEIDSZORG men. Voor Siemens, leverancier van de beeldvormende apparatuur, betekent dit het afsluiten van een intensieve periode. Projectmanager Sander Bosch van Siemens vertelt dat de uitdaging schuilt in het feit dat het om nieuwbouw gaat waarbij veel partijen betrokken zijn en de hoeveelheid apparatuur groot is. Daarnaast is er het korte tijdsbestek voor realisatie en de nog komende verhuizing van apparatuur vanuit de oudbouw naar de nieuwe huisvesting. Uniek is het contract dat het Jeroen Bosch Ziekenhuis met Siemens heeft. Een partnership dat niet alleen voorziet in levering en installatie van apparatuur, maar ook in service en onderhoud. Een gesprek met de betrokkenen. I KWALITEIT voren. Dat geldt ook voor de cluster Beeldvormende tech- In alle gesprekken die de redactie van FMT gezondheids- nieken die verantwoordelijk is voor het kiezen van zorg voerde over de nieuwbouw van het Jeroen Bosch Siemens Healthcare als leverancier van de apparatuur. Met Ziekenhuis komt het aspect kwaliteit nadrukkelijk naar de ingebruikname van de nieuwbouw wil het Jeroen Bosch Ziekenhuis één van de meest patiëntveilige en patiëntgerichte ziekenhuizen zijn. Peter de Kubber, lid RvB, over deze ambitie in relatie tot de cluster Beeldvormende Technieken: ‘Kwaliteit én veiligheid staan bovenaan de agenda. De mensen, het gebouw, de organisatie én de apparatuur moeten daarop zijn ingericht.’ Harm Geraedts, clustermanager Beeldvormende Tech- nieken: ‘De prioriteit die kwaliteit en veiligheid binnen het cluster Beeldvormende Technieken krijgt, blijkt al uit de indeling: vanuit één bedieningsruimte kunnen laboranten meerdere onderzoekskamers aansturen. Op die manier kunnen we de verschillende patiëntenstromen goed en snel verwerken. Dat geldt voor klinische en poliklinische patiënten én spoedgevallen.’ Sander Bosch kan diverse voorbeelden noemen die hem aanspreken in de manier waarop het Jeroen Bosch Voor ingebruikname van apparatuur Ziekenhuis kwaliteit nastreeft. Als bijzonder heeft hij erva- krijgen de mensen een uitgebreide trai- ren hoe efficiënt het proces van levering en installatie is ning. verlopen dankzij een perfecte planning. ‘Meestal word je

contract is ook voorzien dat, op het moment dat daar behoefte aan is, upgrades plaatsvinden of dat nieuwe apparatuur wordt geleverd.’ I TRAINEN In het functionaliteitcontract is continue training voor de medewerkers geregeld. Geraedts: ‘Dat in combinatie met de Siemens unieke single user interface én de tendens dat apparatuur weer gemakkelijker te bedienen wordt, maakt dat we veel efficiënter kunnen werken. Daarnaast gaan we hier ook anderen trainen. Dat deden we al wel ad hoc, maar dat 33 krijgt nu een structurelere opzet.’ Het functionaliteitcontract voorziet ook in FMT-GEZONDHEIDSZORG service en onderhoud. Sander Bosch: ‘Bijzonder is dat permanent een service delivery manager van ons aanwezig is om on site direct op actuele situaties te reageren. Op deze manier kunnen we sneller op storingen reageren en pro-actief optreden. Daarnaast kunnen we preventief onderhoud efficiënter inplannen.’ I DE TOEKOMST Onderhoud, training en een flexibel portfolio aan apparatuur in één raamcontract is volgens bestuurder Peter de Kubber een con- tractvorm die de toekomst heeft. ‘Samen- werking op langere termijn heeft immers voor beide partijen voordelen: natuurlijk is er de zekerheid voor de leverancier, maar óók bij ons als ziekenhuis is de continuïteit meer gewaarborgd.’ Sander Bosch: We werken echtDe MRI, speciaal geschikt voor patiënten die claustrofobisch zijn, wordt ingehesen. samen als partners en voor de toekomst houden we samen in het oog of de apparatuur aanin nieuwbouwsituaties geconfronteerd met I ANDERE OPLOSSING blijft sluiten bij de behoeftes. Zo blijft hetprocessen die uitlopen. De planningen in het Voor de apparatuur koos het Jeroen Bosch Jeroen Bosch Ziekenhuis de komende jarenJeroen Bosch Ziekenhuis klopten voortdu- Ziekenhuis voor een andere oplossing dan in voorop lopen en wordt kwaliteit gegaran-rend. Wij zijn voor de oplevering van de bouw veel ziekenhuizen gebruikelijk is. Het zieken- deerd.gedurende de maanden september, oktober huis sloot met Siemens Healthcare een con- Ien november al begonnen met het leveren van tract op basis van functionaliteit voor een lan-de apparatuur. Na levering hebben we de gere periode. Geraedts: ‘Veel ziekenhuizenapparatuur geïnstalleerd en getest. Daarna schaffen nieuwe apparatuur aan die weliswaarhebben we de losstaande componenten bij de op het moment van ingebruikname state-of-systemen geplaatst en alles goed ingepakt. In the-art is, maar over een groot aantal functio- Het contract geldt voor radiologieapparatuur zoalsjanuari hebben we de apparatuur definitief naliteiten beschikt die op dat moment nauwe- CT’s, MRI’s, apparatuur voor mammografie en inter-geïnstalleerd en zijn de ruimten gezekerd. lijks gebruikt zullen worden. Wij hebben ventie-radiologie. Voor Nucleaire GeneeskundeVanaf februari zijn we gestart met de applica- samen met Siemens Healthcare onze behoef- betreft het een PET-CT, een SPECT-CT en een dubbel-ties. In nauw overleg met het ziekenhuis heb- tes in kaart gebracht en daar is de apparatuur kops gammacamera. In de nieuwbouw komt ook eenben we dit traject in fases opgedeeld omdat op afgestemd.’ Sander Bosch: ‘Het Jeroen MRI-systeem met een kortere tunnel en een groterehet te uitgebreid is om de informatie ineens Bosch Ziekenhuis heeft duidelijk voor ogen diameter (70 cm) die speciaal geschikt is vooraan te bieden. Met de applicaties gaan we welke doelstellingen ze hebben en wij hebben patiënten die claustrofobisch zijn. Op de foto wordtdoor tot in mei. Door de perfecte planningen op basis daarvan een combinatie state-of-the- deze MRI ingehesen.liggen we exact op schema.’ art en functionaliteit samengesteld. In het

JEROEN BOSCH ZIEKENHUIS Z owel in ontwerp als bouwuitvoering zijn heel wat vernieuwingen doorgevoerd in het Jeroen Bosch Ziekenhuis (JBZ). Zo behoort het nieuwe ziekenhuis door onder meer toepassing van warmte-koude opslag in de bodem en een geavanceerd gebouwbeheerssys- teem tot één van de energiezuinigste gebouwen in zijn soort. Het JBZ heeft de vernieuwingen ook doorgetrokken in zijn keuze voor een interne logistieke oplossing.34 Egemin Automation automatiseertFMT-GEZONDHEIDSZORG interne logistiek voor Jeroen Bosch Ziekenhuis DOOR: COR VAN LITSENBURG Gekozen is voor een scheiding tussen de afhaal- en afzetlocatie staat een sensor die bezoekers- en patiëntenstromen en het inter- bewaakt of er een container is afgeleverd door ne transport. Egemin Automation heeft het personeel. Als die een container detec- Automatisch Geleide Voertuigen (AGV’s) teert, dan geeft die een opdracht aan de voor het Jeroen Bosch Ziekenhuis ontwikkeld, E’tricc® software (Egemin Transport Intelli- die zich bewegen via de voorhanden zijnde gent Control Center). Deze geeft de opdracht gangen en goederenliften. Deze zogenoemde door aan de E’gv® (Egemin Guided Vehicle) AGV’s transporteren onder andere maaltij- die het snelst de container kan ophalen. De den, linnen, afval en goederen tussen de E’gv® scant dan de barcode waardoor de eind- opzetpunten (centrale keuken en overslagma- bestemming vast komt te liggen. gazijn) en afzetpunten bij de afdelingen. I LASERNAVIGATIE I GEBRUIK VAN BESTAANDE CONTAINERS Gunter van Deun Product Manager E’gv® Uniek aan het concept van Egemin is dat de vertelt dat de AGV’s in het systeem worden zogenoemde AGV’s de bestaande transport- geleid door middel van lasernavigatie. containers automatisch kunnen opnemen en ‘Egemin Automation heeft de keuze uit aller- afleveren zonder dat deze dienden te worden lei soorten navigatiemethodes omdat de ont- aangepast of omgebouwd, hetgeen voor het wikkeling en instandhouding van onze navi- JBZ een interessante kostenbesparing bete- gatiesoftware E’nsor® volledig in eigen huis kende. In het JBZ is sprake van meer dan gebeurt. Voor het JBZ was lasernavigatie de 1.000 containers die niet hoefden te worden meest aangewezen manier. De voertuigen aangepast. gebruiken in het gebouw aangebrachte reflec- toren om hun positie exact te bepalen. Dit Het personeel kan allerlei soorten containers gebeurt met een zeer grote nauwkeurigheid (voedsel, afval, schoon en vuil linnen, etc.) van enkele millimeters zodat het voertuig klaarzetten op een afhaallocatie in de buurt altijd exact daar rijdt waar het verwacht van de werkplek. Door middel van een barco- wordt. de, die in een houdertje wordt geschoven, wordt een bestemming meegegeven. Op elke Het bovenliggende systeem E’tricc® is de taxi-

35 FMT-GEZONDHEIDSZORGcentrale voor onze E’gv®’s. E’tricc® genereert, maken van goederenliften waar automatisch tegelijkertijd met het hoofdcontract opge-optimaliseert en beheert alle opdrachten. Met wordt in- en uitgereden. Het systeem is voor- steld. Op reguliere dagen kan op rustige tijd-behulp van verschillende touchpanels strate- zien van alle nodige veiligheidsvoorzieningen stippen gemakkelijk een voertuig even uitgisch verspreid over het hele ziekenhuis kan om de interactie met de omgeving en perso- dienst worden genomen voor een preventievehet personeel een overzicht krijgen welke neel in alle veiligheid te laten verlopen. Van onderhoudsbeurt. Om de beschikbaarheid invoertuigen, ook wel carriers genoemd, naar Deun hierover: ‘Onze E’gv®’s volgen sowieso het ziekenhuis te garanderen maakt het JBZhen onderweg zijn en wanneer ze verwacht de Machinerichtlijn en de geldende Europese gebruik van onze 24/7 hotline voor on-site enworden. Bij aankomst van een container in veiligheidsnormen die ook buiten een zieken- remote ondersteuning. Op dit moment rijdeneen bepaalde afdeling, wordt het personeel op huisapplicatie in onze industriële applicaties er 13 voertuigen in het JBZ. Zonder grote aan-de hoogte gebracht middels een melding op worden toegepast. Bijkomend voor deze passingen kan het systeem worden uitgebreid’,hun telefoontoestel.’ applicatie is een spraaksynthesizer ingebouwd aldus Gunter van Deun. die waarschuwt wat er gaat gebeuren. Bijvoor-I VEILIG TRANSPORT beeld “Opgelet, de E’gv® rijdt nu in de lift”.De AGV’s bevoorraden de verschillende ver-diepingen in het ziekenhuis door gebruik te ‘Het preventief en correctief onderhoud is I

JEROEN BOSCH ZIEKENHUIS Swisslog realiseert gaande aan onze offerte een realtime simulatie gemaakt. Een dergelijke simulatie verschaft ons de noodzakelijke informatie over de uit- geavanceerd buispost- eindelijke capaciteit (het aantal patroonbewe- gingen tijdens de spitstijden) van het systeem. ‘Het is zonder twijfel een belangrijke meer- systeem voor Jeroen waarde voor een klant dat wij vooraf een realtime simulatie kunnen overleggen waarmee Bosch Ziekenhuis we laten zien wat er op basis van de door de klant gepresenteerde layout in de praktijk gaat plaatsvinden en of dat ook daadwerkelijk de DOOR: COR VAN LITSENBURG gewenste situatie is.’36 ‘Net als op autosnelwegen wordt bij de aanleg S wisslog tekende voor de realisatie van het buispost- van een buispostsysteem rekening gehoudenFMT-GEZONDHEIDSZORG systeem in het nieuwe Jeroen Bosch Ziekenhuis. met spitstijden. Binnen het systeem in het Jeroen Bosch Ziekenhuis zullen dagelijks zo’n Voor medische goederen met een groter volume werd 1.500 patronen onderweg zijn. De spitstijden tevens een bakkentransportsysteem geïnstalleerd. Met zijn ’s ochtends tussen negen en elf en ’s mid- dags tussen twee en vier uur. een investeringsbedrag van circa een miljoen euro is het Om de veiligheid te vergroten en de kans op een van de grotere opdrachten uit de zorgsector voor fouten te verkleinen is het systeem opgesplitst in drie lijnen: een voor medicijnen, een voor deze Swisslog HCS (Health Care Solutions) vestiging in cytostatica en een als lablijn.’ Apeldoorn. FMT sprak met directeur Dick Eimers over ‘Voor de meer volumineuze materialen die de achtergronden. niet in de patronen van het buispostsysteem passen hebben we een bakkentransportsys- Logistiek en infrastructuur zijn in een heden- Bosch Ziekenhuis hebben wij op basis van teem geplaatst. Dit systeem telt 7 stations en daags ziekenhuis bijzonder elementaire facto- onze ervaringen bij vergelijkbare projecten 12 wagens en zorgt voor het transport van ren. Zeker wanneer het levensbedreigende (in dezelfde periode realiseerde Swisslog ook goederen tussen diverse locaties over rails. situaties betreft, is het van eminent belang dat grote buispostsystemen voor het UMC St. Aan de wagens zijn containers bevestigd materiaal en medische producten op snelle en Radboud in Nijmegen en het Erasmus MC en waarmee een grote variëteit aan goederen efficiënte wijze worden getransporteerd. Bij het nieuwe Maasstad ziekenhuis in Rotter- geruisloos en efficiënt kunnen worden gedis- het ontwerp van het nieuwe ziekenhuis is daar dam) en de bouwkundige tekeningen vooraf- tribueerd en getransporteerd. Door de contai- dan ook terdege rekening mee gehouden. Swisslog Healthcare bleek hiervoor de juiste oplossing te bieden. I REALTIME SIMULATIE Het nieuwe Jeroen Bosch Ziekenhuis is met haar 750 bedden het grootste algemene ziekenhuis in Nederland. Deze grootte, in combinatie met de geografische opzet van de gebouwen, zorgt intern voor een ongekend aantal logistieke bewegingen die rechtstreeks te maken hebben met de patiënt. Het buispostsysteem is maar liefst zes kilometer lang en telt zeventig stations en twee zogenoemde transfer units. In de situatie van het Jeroen Om de veiligheid te vergroten en de kans op fouten te verkleinen is het buispostsysteem opgesplitst in drie lijnen: een voor medicijnen, een voor cytostatica en een als lablijn.

ciaal ontwikkeld zijn voor toepassing in zie- huizen een wettelijke verplichting gaat komen kenhuizen. Als eerste in Nederland maakt het die voor meer openheid en transparantie met nieuwe Orbis Medical Park in Sittard hier betrekking tot medicatieverstrekking moet gebruik van. Wij denken niet meer in termen leiden’, aldus Dick Eimers die besluit met de van een product, maar we analyseren het opmerking dat PillPick illustreert dat logistie- logistieke probleem en adviseren de in onze ke systemen niet alleen transporten distribu- ogen beste oplossing.’ tieoplossingen bieden, maar ook essentieel zijn voor de patiëntveiligheid.’ I ACCENT OP GEZONDHEIDSZORG I ‘Dit is het derde jaar dat wij deel uit maken van Swisslog en dat we ons nog nadrukkelij- ker dan voorheen richten op de zorgsector. Medicatieveiligheid door PillPick Swisslog’s Healthcare Solutions divisie is Door toepassing van de PillPick wordt de medicatie- 37 wereldleider in logistieke automatisering veiligheid aanzienlijk verbeterd. De “allesrobot” voornamelijk voor de gezondheidszorg. staat in direct contact met het ziekenhuisinforma- FMT-GEZONDHEIDSZORG Swisslog heeft wereldwijd in meer dan 2000 tiesysteem/ elektronisch patiëntendossier (ZIS/EPD). ziekenhuizen materiaal transportsystemen en Door het scannen van het polsbandje (met barcode) apotheek automatiseringsystemen geïnstal- van de patiënt kan de verpleging controleren of de leerd. medicatie die men toedient de juiste zijn en ook bij betreffende patiënt horen. Veranderingen in medica-Door de draaibaar opgehangen containers blijft de Een ziekenhuis vraagt niet om tie worden door de komst van de robot bovendieninhoud altijd horizontaal. een systeem, maar om een sneller verwerkt. Aangezien artsen wijzigingen in oplossing voor haar interne medicatie digitaal invoeren, pikt de robot veranderin-ners ‘draaibaar’ te maken blijft de inhoud veelal spoedeisende transport gen onmiddellijk op. Dit betekent onder andere min-altijd horizontaal. De totale lengte van dit sys- der verspilling van medicijnen. De PillPick wordt doorteem is circa 400 meter.’ de apotheek medewerk(st)ers niet gezien als nieuwe I GEROBOTISEERDE APOTHEEK collega die hen werk uit handen neemt, maar de apo-I SNEL EN BETROUWBAAR Als grote, internationale entrepreneur streven theekmedewerkers krijgen door de PillPick juist meer‘Uiteraard moet een logistiek systeem in een we voortdurend naar innovatie. Een goed tijd om zich bezig te houden met meer patiëntgerich-ziekenhuis snel en betrouwbaar zijn zodat voorbeeld hiervan is de gerobotiseerde apo- te zaken (bijvoorbeeld het geven van voorlichtingook gevoelige producten probleemloos en theek voor ‘in huis’ patiënten PillPick waar- over medicijnen).zonder risico op beschadiging kunnen wor- mee de medicijnverstrekking vanaf hetden vervoerd. In principe vraagt een zieken- moment van voorschrijven door de arts tothuis niet om een buispost- of bakkentrans- het toedienen bij de patiënt wordt geautoma-portsysteem, maar om een oplossing voor tiseerd. In Nederland maakt het Atriumhaar interne veelal spoedeisende transport. Medisch Centrum in Heerlen hiervan als eer-Tot enkele jaren geleden kende men Ergotrans ste ziekenhuis in de Benelux gebruik. De(zoals de firma voor haar toetreding tot de PillPick is door dit ziekenhuis aangeschaft terSwisslog organisatie in 2008 heette) vooral als bevordering van de patiëntveiligheid. Door deeen aanbieder van buispostsystemen. Swisslog komst van het apparaat zullen er bij het ver-HCS Nederland profileert zich als een totaal- strekken van medicijnen beduidend minderoplosser voor logistieke systemen. Naast de fouten worden gemaakt. Medicijnen worden Door toepassing van PillPick wordt de medicatie-genoemde logistieke systemen leveren we bij- door dit systeem twee keer daags op maat aan veiligheid aanzienlijk verbeterd.voorbeeld ook Automatisch Geleide Voertuig diverse verpleegafdelingen aangeboden.systemen (de zogenoemde AGV’s) welke spe- In de Verenigde Staten wordt PillPick genoemd in het Om het systeem te kunnen inzetten is het kader van het zogenoemde ‘Chasing Zero’ actiepro- noodzakelijk dat de medicijnverstrekking is gramma dat streeft naar het uitsluiten van fouten gedigitaliseerd. PillPick wordt inmiddels door toediening van medicijnen. Het actieprogramma wereldwijd in zo’n 50 ziekenhuizen toegepast, heeft (inter)nationale bekendheid gekregen door waarvan 16 in Europa. In het Jeroen Bosch onder meer de inzet van acteur Dennis Quaid die zijn Ziekenhuis is het (nog) niet geplaatst, maar pasgeboren tweeling bijna verloor door foutieve het is redelijk eenvoudig om in bestaande medicatie in het Cedars-Sinai Ziekenhuis in Los situaties PillPick te implementeren. Wij heb- Angeles; een ziekenhuis dat bekend staat als een van ben hoge verwachtingen van het systeem in de beste ziekenhuizen van de Verenigde Staten. Nederland, met name omdat er voor zieken-

E lke omgeving zijn e igen beleving Lensen Projectinrichters biedt u verrassende aan de praktijk getoetste oplossingen, waarin de mens altijd centraal staat.De mens moet zich thuis voelen en volledig opgaan in zijn of haar omgeving. Laat u omringen door de jarenlange expertise van Lensen Projectinrichters en ervaar onze resultaatgerichte werkwijze. Wij beginnen met goed luisteren en stemmen daarna uw project volledig af op de wensen, met smaak uitgevoerd en volledig aangepast aan de eisen van de gezondheidszorg. T +31(0)88 599 05 99

JEROEN BOSCH ZIEKENHUIS kan per kamer worden gereguleerd. DoordatJBZ en Philips werken aan gezamenlijk onderzoek dynamische verlichting de natuurlijke licht-Positieve invloed van patronen van het dagen nachtritme volgt, wordt de biologische klok ondersteund endynamisch licht op ernstig voelen mensen zich doorgaans beter. De biologische klok is van groot belang voor het menselijk welzijn. Hij regelt onder meer wan-verwarde patiënten neer mensen moe worden, honger krijgen en heeft invloed op de lichaamstemperatuur enDOOR: DE REDACTIE lichamelijke en psychische gesteldheid. Met dit nieuwe onderzoek wordt gekeken of ook patiënten die soms noodgedwongen langereH et Jeroen Bosch Ziekenhuis gaat samen met Philips het effect van dynamisch licht op delier tijd in een zeer onnatuurlijke omgeving moeten verblijven, baat hebben bij de positieve 39 effecten van dynamische licht en het behoud(ernstige verwardheid) onderzoeken. Het onderzoek van een regelmatig 24-uurs ritme. FMT-GEZONDHEIDSZORGwordt uitgevoerd op de nieuwe Intensive Care van hetJeroen Bosch Ziekenhuis. Delier is een veelvoorkomen- I EERDER ONDERZOEK NAAR EFFECTEN DYNAMISCH LICHTde aandoening op de IC. Philips heeft eerder dit jaar de resultaten gepresenteerd van een onderzoek naar hetBij patiënten met een delier treden vaker zorg. Daarom gaan wij samen met het Jeroen effect van dynamisch licht op de prestatiescomplicaties op, is de ziekenhuisopname lan- Bosch Ziekenhuis onderzoeken of aangepaste van kinderen. Het onderzoek is uitgevoerd inger en de sterfte hoger. De positieve invloed verlichting het welzijn verhoogt bij delier- samenwerking met de Universitätsklinikvan dynamisch licht op het welzijn van men- patiënten in de Intensive Care,” zegt Frank Hamburg. Het resultaat: zowel aandacht alssen is op scholen en in verpleeghuizen eerder van der Vloed, General Manager Lighting concentratie, alsook de (ongewenste hyper-)al aangetoond. Benelux. activiteit van leerlingen kunnen door gerichtHet onderzoek start in april 2011 wanneer het gebruik van het juiste licht positief en signifi-Jeroen Bosch Ziekenhuis verhuist. Op de I WAT IS DELIER cant worden beïnvloed. Eerder onderzoek datnieuwe afdeling worden alle patiëntenkamers Een delier is een stoornis van het bewustzijn is uitgevoerd door Het Nederlands Instituutvoorzien van dynamisch licht. In het onder- die in korte tijd kan optreden en een verande- voor Neurowetenschappen (NIN) laat zienzoek wordt gewerkt met een controlegroep. ring in het denken met zich meebrengt. dat betere verlichting in verpleeghuizen nietHet onderzoek duurt ongeveer 15 maanden. Patiënten hebben echter ook heldere momen- alleen van belang is voor de bewoners, maarNa zes maanden vindt een eerste evaluatie ten. Vaak raken patiënten ernstig in de war, ook de zorg vergemakkelijkt. Extra licht remtplaats. weten niet meer waar ze zijn, kunnen niet depressiviteit bij bewoners en stimuleert de meer logisch denken of zich concentreren en geheugenfunctie en het oriëntatievermogen.I WINST VOOR PATIËNTEN praten onsamenhangend (of zeggen helemaal Een ander positief effect van goed licht over-Internist-intensivist Peter de Jager: “Acute ver- niets meer). Meestal werkt het kortetermijn- dag is vermindering van nachtelijke onrust bijwardheid komt veel voor op IC’s en berokkent geheugen niet goed, maar het langetermijnge- dementerende ouderen.patiënten schade. Wij blijven zoeken naar heugen nog wel. Mensen met een delier kun-manieren om de kwaliteit van de zorg voor nen ook dingen zien en beleven die niet echt I SAMENWERKING JEROEN BOSCHpatiënten op onze IC naar een hoger plan te zijn (hallucinaties en wanen). Dit kan leiden ZIEKENHUIS EN PHILIPStillen. Daarbij kijken we niet alleen naar het tot agressief, weerspannig en onhandelbaar Philips en het Jeroen Bosch Ziekenhuis wer-medisch inhoudelijke maar ook naar omge- gedrag, maar ook totale apathie. Het slaap- ken ook op andere vlakken samen om de kwa-vingsfactoren zoals geluid en licht. We onder- waakritme is verstoord en dikwijls helemaal liteit van patiëntenzorg te verbeteren. Philipszoeken of dynamisch licht daadwerkelijk een omgedraaid. levert voor de nieuwbouw ondermeer pa-bijdrage levert aan de vermindering van delier tiëntbewakingssystemen voor alle kritischedoor een verbetering van het dag-/nachtrit- I WAT IS DYNAMISCH LICHT afdelingen.me. Dat zou geweldige winst zijn voor de IC- Dynamisch licht is kunstmatig licht waarmee De toepassing van het dynamisch licht op dezorg in Nederland.” de gunstige effecten van dagverlichting naar Intensive Care wordt mede mogelijk gemaakt binnen worden gebracht. De binnenverlich- door de Health to Business CommunityWe zien dat we als Philips niet enkel onze ting verandert gedurende de dag mee met de (H2B) van het Jeroen Bosch Ziekenhuis. Dit isexpertise op het vlak van medische technolo- kleur en warmte van het licht buiten. Het een platform waarin bedrijfsleven en gezond-gie kunnen inzetten om zorgverleners en heeft op het midden van de dag een hogere heidszorg elkaar ontmoeten en waar kennis-patiënten te ondersteunen. We willen weten of lichtsterkte, zoals dat bij natuurlijk daglicht uitwisseling wordt gestimuleerd.ook licht van invloed is op de kwaliteit van ook het geval is. Het werpt geen schaduwen en I

FMT 2 11 nieuwbouw jeroen bosch ziekenhuis

by Stichting Booosting on Nov 22, 2011

Accessibility

Categories

Tags

Upload Details

Usage Rights

Statistics

FMT 2 11 nieuwbouw jeroen bosch ziekenhuis — Document Transcript