• Share
  • Email
  • Embed
  • Like
  • Save
  • Private Content
Booosting bouwen in de bovenstad april 2007
 

Booosting bouwen in de bovenstad april 2007

on

  • 364 views

 

Statistics

Views

Total Views
364
Views on SlideShare
354
Embed Views
10

Actions

Likes
0
Downloads
0
Comments
0

1 Embed 10

http://www.booosting.nl 10

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

    Booosting bouwen in de bovenstad april 2007 Booosting bouwen in de bovenstad april 2007 Document Transcript

    • Bouwen in de Bovenstad Booosting Bovenstad Congres 11 april 2007
    • Inleiding
    • Op het balkon van de bovenste verdieping van het groothandelsgebouwin Rotterdam is het daklandschap goed zichtbaar. Grijze vlakken, plattedaken, puntdaken en plukjes groen. Grote bomen die er nog net bovenuitkomen.Bekeken vanuit de lucht is het een onontgonnen landschap met vele mo-gelijkheden. Een open uitnodiging aan ontwerpers, ontwikkelaars, parti-culieren en de overheid om dit ‘braakliggende’ terrein te benutten. Om ereen zinvolle invulling aan te geven.Het bouwen “op het dak” is een actueel thema door de toenemende ruim-telijke druk in Nederland. Een locatie voor meerdere functies gebruiken,nieuwe dimensies creëren op de bestaande bebouwing het lijkt een lo-gisch vervolg op de vraag naar m2. Toch gaat het niet hard met deze vormvan ruimtegebruik, er is een begin maar het blijkt een moeilijk proces.Waar ligt dat aan? Wie heeft een oplossing? En waar liggen de kansen?Deze publicatie is een toevoeging op het Congres “Bouwen in de Bo-venstad” gehouden op 11 april 2007 in Rotterdam. Stichting Bovenstadheeft samen met Stichting Booosting sprekers uitgenodigd die wellichteen antwoord hebben op bovenstaande vraag.Prof. Jos Lichtenberg (TU Eindhoven) en Ed van Hinten belichtten detechnische uitdagingen van het meervoudig ruimtegebruik. Hamit Kara-kus (wethouder Wonen Rotterdam) schetste de ambitie van Rotterdamom de groenste dakstad van Nederland te worden. De 5 proeftuinen uitde Bovenstad COP gaven in de middag inzicht in de problemen maar ookin de mogelijkheden die het bouwen bovendaks biedt. Met deze publicatiewillen we u bedanken voor uw bijdrage tijdens het congres en u inspirerenom dit onderwerp bij anderen onder de aandacht te brengen.Peter Bart, Voorzitter Stichting BovenstadHarm Boomsma, Voorzitter Stichting Booosting luchtgebonden bouwen 3
    • Luchtgebonden Centre for Design
    • Bouwen als laboratorium De Nederlandse steden groeien langzaam maar uiterst zeker naar elkaar toe. Den Haag-Rijswijk-Delft-Schiedam-Rotterdam is een bijna aaneen- gesloten zee van gebouwen. Verder groeien kan praktisch niet meer. Ge- zien het steeds verder in de verdrukking raken van het landschap is dat eigenlijk ook ongewenst. Willen steden als Rotterdam, Amsterdam en zeker Den Haag verder groeien dan zullen zij moeten verdichten. Hier- voor is echter nauwelijks ruimte. De steden zijn immers al uiterst compact. Het ene gebouw vervangen door een ander verhoogt de dichtheid van de steden niet wezenlijk. Zeker niet als de steden ook nog aangenaam en leefbaar gehouden moeten worden. Er zullen daarom nieuwe plekken, nieuwe mogelijkheden binnen de stadsgrenzen moeten worden gevonden. Schaarse stads grond moet twee, misschien zelfs wel drie keer gebruikt gaan worden. Met het schaarser – lees duurder - worden van de grond in de steden stijgen de kans van luchtgebonden bouwen. Voor de duidelijkheid: Luchtgebonden bouwen is bouwen op gebouwen. De daken worden hierbij niet langer beschouwd als de tamelijk banale beëindi- gingen van gebouwen, maar als een opgetild, tweede maaiveld. Hierop kan weer alles gebeuren. In de spannendste gevallen betekent luchtgebonden bouwen meer dan alleen een verrijking van het gebouw waarop het is geplaatst. Het voegt een laag aan een straat of een wijk toe. Dat kan een sociale, economische, functionele of een archi- tectonische laag zijn. Hierbij is het dus belangrijk dat de toevoeging daadwerkelijk afwijkt van het bestaande. De prachtige Elbphilharmonie van Herzog & De Meuron die in Hamburg op een oude loods wordt gebouwd, het OCAD Sharp Elbphilharmonie luchtgebonden bouwen 5
    • Centre for Design in Toronto van William Alsop boven woningbouw of deArt Gallery Giovanni e Marella Agnelli op de oude Fiat-fabriek van RenzoPiano kunnen als de ultieme mogelijkheden van luchtgebonden bouwenworden beschouwd.Tijdens het symposium ‘BOOOSTING meets Bovenstad’ werden de vijfproeftuinen van Bovenstad getoond. Ze zijn uiteraard van een veel be-scheidener schaal dan de genoemde internationale voorbeelden, maar zijnwel illustratief voor de brede mogelijkheden van luchtgebonden bouwen.Ze lieten echter ook de andere kant van bouwen op daken zien. De minderglorierijke kant. Lijken bij architecten als Piano en Herzog & De Meuron debomen tot aan de lucht te groeien, in Nederland is luchtgebonden bouwenvaak een budgettaire en juridische worsteling. Alleen dankzij een onge-looflijk doorzettingsvermogen van ontwikkelaars en architecten worden(soms) bijzondere resultaten bereikt.Deze strijd is niet afleesbaar aan de projecten aan de haven van Scheve-ningen van Eric Vreedenburgh (Archipel ontwerpers). Reeds in 1994 werdhier het eerste luchtgebonden gebouw gerealiseerd: Harbour View. Alssokkel fungeerde een robuust gemetseld pand en hierop plaatste Vree-denburgh een licht stalen penthouse. Het ontbreken van een tuin werdruimschoots gecompenseerd door een aantal terrassen en natuurlijk hetuitzicht op de haven. Toen al bestond bij Vreedenburgh het idee dat deScheveningse Haven de ideale achter- en ondergrond zou kunnen vormenvoor de zogenaamde Stepping Stone Stedenbouw. Deze vorm van steden-bouwkundig ontwerpen stelt veel minder starre kaders dan normale ste-denbouw. De locatie verschilt dan ook enorm. Stepping Stone Stedenbouwgebeurt niet perse op een afgebakend, braak liggend terrein. In principekunnen overal in een wijk of zelfs in een stad gebouwen ontworpen wordendie op de een of andere manier naar elkaar verwijzen. De gebouwen staanhierdoor automatisch veel losser ten opzichte van elkaar, maar ze hebbenalle duidelijk een aantal specifieke kenmerken. Je voelt hun verbonden-heid. Eric Vreedenburgh Presentatie Proeftuin Scheveningen Haven6 luchtgebonden bouwen
    • Nautilus ????? Hoe Stepping Stone stedenbouw in de praktijk kan gaan werken en een fascinerende nieuwe laag aan de stad kan toevoegen, blijkt nu ook het tweede luchtgebonden project aan de haven is gerealiseerd. Op een voor- malig pakhuis schuin tegenover Harbour View zijn 3 penthouses en kanto- ren geplaatst. Het zijn grote en luxe woningen geworden met royale terras- sen en ingewikkelde plattegronden. Daarna zijn er drie woningengeplaatst boven op het naastgelegen pakhuis IJsvis. Dit project had twee grote voordelen ten opzichte van een aantal andere proeftuinen die tijdens het symposium werden getoond. Allereerst waren er opdrachtgevers (andere opdrachtgevers) met ambities en die ver mee- gingen met de plannen van Vreedenburgh. Minstens zo belangrijk was het dat de onderliggende loods ook direct verbouwd werd tot appartementen- gebouw. De penthouses vormden zo een min of meer normaal onderdeel van de ingrijpende transformatie. Vaak maken de extra investeringen die noodzakelijk zijn voor het versterken van de dakconstructie en voor de ont- sluiting van de extra verdieping luchtgebonden bouwen namelijk onrenda- bel. Nu kwamen deze extra kosten echter voor rekening van het volledige project en kon Nautilus uitgroeien tot een Nederlands hoogtepunt op het gebied van luchtgebonden bouwen. In het verlengde van deze eerste stap- pen zijn er nu vier nieuwe projecten in voorbereiding. Ondanks een zeer tijdrovend proces (7 jaar voor het project de Nautilus) waarin vele weer- standen overwonnen moesten worden. Lijkt in Scheveningen alles mee gezeten te hebben, in de proeftuin Rus- tenburg Oostbroek verlopen de zaken veel moeizamer. En dat terwijl de re- denen om in deze wijk te experimenteren dringender zijn dan in de Scheve- luchtgebonden bouwen 7
    • Rustenburg Oostbroekningse Haven. De eengezins-, duplex- en portiekwoningen in RustenburgOostbroek werden in de jaren 20-40 van de vorige eeuw gebouwd doorbeleggers. Net als in vergelijkbare wijken in andere steden veranderde inde jaren 70 deze overzichtelijke situatie in een bijkans bestuurlijke chaos.Er vond massaal splitsing en uitponding plaats. De vijfduizend woningei-genaren verenigden zich in maar liefst 1000 Verenigingen van Eigenaren(VvE). Dit enorme aantal en de bestuurlijke kwaliteit ervan is een van devoornaamste problemen waarvoor de stichting Verbouw Rustenburg Oost-broek zich gesteld ziet. Er moet namelijk nogal wat in deze wijk gebeuren.Veel wooncomplexen hebben te maken met achterstallig onderhoud enbovendien sluiten veel woningen niet meer aan bij de vraag. Ze zijn eigen-lijk te klein. Binnen een bouwblok kan dit probleem opgelost worden doorbijvoorbeeld woningen te schakelen. Ook het dak zou een oplossing kun-nen bieden. Om de woning te vergroten kunnen er dakopbouwen wordengeplaatst.Hier is niet echt sprake van luchtgebonden bouwen, maar van het traditi-onele en minder opwindende optoppen. Er is geen sprake van dat er an-dere functies of elementen met een totaal andere architectuur op het dakworden gebouwd. De huidige insteek blijkt echter in veel gevallen al teambitieus. De dakopbouwen zijn namelijk een stuk duurder te zijn dan de8 luchtgebonden bouwen
    • Rustenburg Oostbroek Achtergevelwaardestijging van de woning. De hoge bouwkosten hebben waarschijnlijkte maken met de onbekendheid van de aannemers met het bouwen opeen dak. Om zich tegen risico’s in te dekken schroeven zij hun kosten op.Desondanks worden binnenkort op een aantal eengezinswoningen dak-opbouwen geplaatst.Het is nog veel lastiger om op de daken van de appartementengebou-wen hetzelfde voor elkaar te krijgen. Dit heeft te maken met de enormehoeveelheid, vaak slapende en/of slecht georganiseerde VvE’s. Het dakis immers van alle afzonderlijke eigenaren. Er wordt nu getracht om VvE’ssamen te voegen tot professionelere organisaties om zo toch de noodza-kelijke doorbraak te forceren.Misschien is echter het uitgangspunt wel verkeerd. Misschien is het ambi-tieniveau in de wijk wel te laag en zou het voor alle partijen interessanterzijn wanneer echt afwijkende functies (bijvoorbeeld penthouses) op hetdak worden geplaatst. Dus wanneer er echt luchtgebonden bouwen plaatszou vinden. De strijd met de VvE’s zal hiermee weliswaar zeker niet eenvou-diger worden, maar wel kunnen zo andere investeerders geïnteresseerdworden die het dak als het ware van de eigenaren kopen. Deze strategie iseen volstrekt andere dan de gevolgde. In plaats van naar de directe kostenmoet dan veel meer naar de directe maar vooral indirecte opbrengsten(grotere economische, architectonische en functionele differentiatie) ge-keken worden.Minstens zo problematisch als in Rustenburg Oostbroek is het proces inDordrecht. Hier moeten boven een winkel in de Voorstraat 15 apparte-Jan Roncken luchtgebonden bouwen 9
    • menten gerealiseerd worden.De grote modewinkel is hardaan een opknapbeurt toe en dewinkelier die eveneens eige-naar van het pand is, wil de op-brengsten van de appartemen-ten gebruiken om zijn winkelte verbouwen. De gemeentejuicht in principe dit soort ont-wikkelingen toe. Net als in demeeste andere binnenstedenwordt er nauwelijks meer in hetDordtse centrum gewoond. Ditbetekent dat er na sluitings-tijd van de winkels nauwelijks Poptahofmeer mensen te vinden zijn. Niemand heeft er iets te zoeken. Dit deelvan de binnenstad is bovendien niet het meest bruisende van Dordrecht.Het herintroduceren van wonen boven winkels kan een belangrijke im-puls voor deze straat betekenen. Allereerst wordt de levendigheid van destraat in tijd een stuk verlengd. Tegelijkertijd wordt zo de sociale controleverhoogd. Hoe positief de politiek dit soort initiatieven ook vindt, het amb-telijke apparaat van Dordrecht lijkt het allemaal vooral erg lastig te vinden.Het eerste probleem waarvoor architecte Ineke Hulshof zich gesteld zag,was het beschermde stadsgezicht. Het plan hield een aanzienlijke volu-mevergroting in en om hier goedkeuring voor te krijgen heeft zij en haaropdrachtgever acht maanden met de procedures moeten worstelen. Entoen moest bouw- en woningtoezicht zich nog over het ontwerp buigen.Waarschijnlijk uit onzekerheid werd vastgeklampt aan de regels. Het wasbijvoorbeeld heel lastig om aan de parkeernorm te voldoen. Zeker omdatde boom in de tuin niet gekapt mocht worden. Desondanks moest tochgewoon de norm gehaald worden. Er is nu een parkeerkelder aangelegdwaarin alleen met moeite voldoende auto’s geplaatst kunnen worden. Eenbelangrijk procedureel probleem was verderdat er telkens nieuwe en aanvullende eisenwerden gesteld. Maar nu lijkt alles toch ronden kan er waarschijnlijk begonnen wordenmet de bouw van het bijzondere plan. Ineke Hulshof Presentatie Proeftuin Wonen boven winkels Dordrecht10 luchtgebonden bouwen
    • Poptahof stempel schetsontwerp De twee komende proeftuinen zijn van een totaal andere orde dan de vo- rige. In beide wordt het dak niet gezien als een plek om de stad te verdich- ten, maar om de druk op de openbare ruimte enigszins te verlichten. Of om ieder geval de stad een ander soort openbare ruimte aan te bieden. Alleen al haar plek – uitkijkend over de stad – maakt haar uiteraard uniek. De Poptahof in Delft is een typische jaren zestig hoogbouwwijk. Kenmer- kend zijn de enorme dichtheid en de even grote problemen. Om haar weer leefbaar te maken gaan Woonbron en ontwikkelaar Kristel de wijk zeer ingrijpend renoveren. Delen zullen gesloopt worden om plaats te maken voor nieuwbouw, de resterende woningen worden alle gerenoveerd, nieuw groen wordt aangelegd en het parkeren zal grotendeels onderdeks gaan gebeuren. Voor deze transformatie is tien jaar en 200 miljoen € uitgetrok- ken. De Grutto is de eerste flat die gerenoveerd gaat worden. Renoveren dekt niet helemaal de lading. De ambities rijken veel verder. Het midden- deel van de flat wordt namelijk voor een deel weggesneden. Ook een deelPresentatie Proeftuin Delft Arne Dolle luchtgebonden bouwen 11
    • van de bovenste verdieping zal worden gesloopt. Uiteraardneemt de wooncapaciteit van de flat hierdoor af, maar zijkrijgt er spannende plekken voor terug. De ‘kloof’ en hetgecreëerde dakterras zullen vermoedelijk ingericht gaanworden als speelterrein. Dat dit nog niet helemaal zekeris heeft te maken met de grote inspraak die de bewonersin het plan hebben. Zij zullen de uiteindelijke functie eninrichting mede bepalen. Het achterliggende idee is dat Floating Housebeide plekken een soort tussenstation gaan vormen tus-sen binnen en ‘echt’ buiten spelen. Bij eengezinswoningenneemt de tuin deze rol op zich, maar hoge flats hebbengeen tuin. De ontwikkelaar hoopt op deze manier de flatweer aantrekkelijk voor jonge gezinnen te maken.Groningen is een stad waar al decennia op een intelli-gente manier geëxperimenteerd wordt met architectuur.Het dak is in deze stad dan ook geen maagdelijk terrein Floating House van binnenmeer. Spannend zijn de door DAAD-architecten ontwor-pen en door Vlasblom ontwikkelde Lighthouses. Al latenook deze woningen weer zien hoe moeilijk het is om opeen rendabele manier op het dak te bouwen. Proeftuin‘City on a Roof’ wilde geen stad op het dak ontwikkelen,zoals de naam suggereert, maar wil eigenlijk de belevingvan de stad hier intensiveren. Het dak is beschouwd alsverlenging van de openbare ruimte. Hiertoe werd een aan-tal architecten en kunstenaars gevraagd om een tijdelijkewerk/leefunit voor op het dak van de Puddingfabriek inGroningen te ontwerpen. Het ‘gebouwtje’ mocht niet groterzijn dan 4 x 4 x 3 meter en mocht niet meer dan 200 kg/m2wegen. Dit uiteraard in verband met de sterkte van het dak.Bijzonder was het Floating House van het Engelse bureauWhat Architecture. Het bestond uit niet meer dan enorme S333ballonnen waarover een tentdoek werd gedrapeerd. Hoesimpel ook, het leverde een feeërieke ruimte op. S333 uitAmsterdam had een bouwsysteem ontwikkeld bestaandeuit extreem dunne triplex strips die in elkaar geschovenkonden worden en een opvallend stevig skelet opleverden.Een doek maakte haar – min of meer – dicht. Behalve deze12 luchtgebonden bouwen
    • Lighthouses Huis Didden paviljoentjes op het dak bestond City on a Roof uit een High-Tea House een soort boomhut die via een smal paadje vanaf het dak van de Pudding- fabriek bereikt kon worden. Het experiment leerde dat bouwen op het dak leuk en uitdagend is, maar bepaald niet eenvoudig. Verder werd duidelijk dat het dak niet helemaal volgebouwd moet worden. Het dak moet zichtbaar blijven om zo de bijzon- derheid van de plek te benadrukken. Dit laatste maakt huis Didden van MVRDV in Rotterdam misschien ook wel zo opmerkelijk. Deze familie woont en werkt in een voormalig RET- magazijn. Dit bijzondere gebouw was eigenlijk te klein. Aan MVRDV werd gevraagd om op het dak een uitbreiding te ontwerpen. Het werd een soort mini dorpje op het dak. De extra slaapkamers waren in eerste instantie als onzuivere koepels vormgegeven. Deze bleken echter veel te duur en dus zijn deze extra ruimtes ondergebracht in bijna archetypische, felblauwe huisjes. Het project was onderdeel van Penthousing Rotterdam. Het vorige Rotterdamse college van Burgermeester en Wethouders wilde het wonen in de centrale binnenstad stimuleren. Dat gebeurde veel te wei- nig. Het dak zou hiervoor de ideale bouwgrond zijn. De ambitie was om in vier jaar tijd 100 penthouses te realiseren. Initiatieven werden gestimu- luchtgebonden bouwen 13
    • Daktuin op het stadhuis van Chicagoleerd door bescheiden subsidies. Verder werd hulp geboden bij de uiterstlastige procedurele kanten van het bouwen op daken. Hoewel een aantalprojecten vanwege de hoge kosten uiteindelijk niet is gerealiseerd, zijn ertoch meer dan 100 penthouses gebouwd.Met het beëindigen van het programma Penthousing verdwijnt niet de am-bitie om het dak in Rotterdam nuttiger te gebruiken. In navolging van ste-den als Chicago en een aantal Belgische plaatsen zal de komende vier jaargetracht worden om de daken groen te krijgen. De voordelen zijn legio. Destad warmt hierdoor (iets) minder op, het groen is een goede isolator en hetvangt fijn stof af. Bovendien kan het dak als waterbuffer gaan fungeren enten slotte levert het ook een aardig beeld op.Christophe de Jong Kees Hogervorst14 luchtgebonden bouwen
    • Techniek enLuchtgebonden bouwen Airbus A 830 Twee van de vijf proeftuinen lieten zien dat Luchtgebonden bouwen ju- ridisch lastig is. Technisch lijken er nauwelijks problemen. Dat is echter een misvatting. Luchtgebonden bouwen is vrij complex. De bouwplaats is namelijk niet de ideale. Zij is vaak klein, onaangenaam en relatief ge- vaarlijk. Het is derhalve zaak om de bouwtijd zo kort mogelijk te houden. Prefabriceren is hierbij uiteraard het toverwoord. De voordelen ervan zijn bekend. Het maken van de elementen gebeurt in de fabriek onder ge- conditioneerde omstandigheden. De kwaliteit ervan is zo altijd beter dan de op de bouwplaats in weer en wind gemaakte bouwonderdelen. Op het dak zelf worden de elementen vervolgens gemonteerd. Maatafwijkingen zijn er nauwelijks; het monteren kan snel en efficiënt gebeuren. Een ander probleem is het gewicht van luchtgebonden bouwen. Het bestaande dak is eigenlijk niet berekend op een nieuwe laag. Alleen in uitzonderlijke geval- luchtgebonden bouwen 15
    • len kan er zonder extra constructieve maatregelen op het dak gebouwdworden. Meestal zal het dak versterkt moeten worden. In die gevallen geldtdat hoe lichter het bouwsysteem is, hoe minder zwaar en ingrijpend deconstructieve aanpassingen aan het dak zullen zijn. Tegelijkertijd heeftlicht bouwen natuurlijk een aantal nadelen. Het kan bijvoorbeeld lastig zijnom aan de bouwfysische eisen te kunnen voldoen. Houtskelet is systeemdat aan deze eisen voldoet. Voor staalskelet zoals Nautilus van Archipel-ontwerpers heeft laten zien ook, geldt hetzelfde.Dit zijn beide slimme, lichte bouwmethoden maar er zijn buiten de bouwveel nieuwe ontwikkelingen gaande die nog lichtere materialen opleveren.We zouden bijvoorbeeld veel van de lucht- en ruimtevaart kunnen leren.Een Airbus A-83 weegt bijvoorbeeld per vierkante meter minder dan eentraditioneel woonhuis. Dat heeft overigens, althans volgens Ed van Hintevan lightness Studios, vooral met de domheid van de traditionele bouw temaken (gemaakshalve laat van Hinte een aantal technische zaken buitenbeschouwing zoals de problematiek van geluidisiolatie, trilling en warmteakkumulatie). Bouwen is nog altijd een macho aangelegenheid waarbijhet stoer is om heel zware halfproducten van A naar B te verplaatsen endaar met behulp van zware machines gebouwen van te maken. Bouwen iszwoegen en wachten op de volgende zware lading.Alternatieve, slim geproduceerde en lichte materialenhebben eveneens met een aantal problemen te kam-pen. Allereerst is er een imago probleem. Zelfs wonin-gen met een houten skelet worden door veel mensennog altijd als minder dan betonnen huizen beschouwd.Bij het kloppen op de muur hoor je immers geen massa.Daarnaast worden intelligente materialen bij voorbaatal als duur bestempeld. Composieten als glasvezel of Piepschuim EPShuiskoolstof versterkt kunststof danken dit imago aan depeperdure fiets van Theo Bos of onbetaalbare auto’sals Maserati. En als ze wel betaalbaar zijn, wordt er metenige achterdocht naar gekeken. Zo goedkoop, dat kanniet goed zijn. Deze prachtige materialen komen zo inde hoek van de gadgets terecht en dat zijn gemistekansen.Intussen wordt er overigens wel driftig geëxperimen-teerd met licht bouwen. Er is al een aantal gebouwengemaakt van geseald piepschuim die extreem licht zijn. Knotted Chair16 luchtgebonden bouwen
    • Bouwen met bevroren textiel lijkt een spannender ontwikkeling. De knot- ted chair van Marcel Wanders laat zien wat de fascinerende mogelijkheden zijn. Ook wooneenheden zouden met deze techniek gerealiseerd kunnen worden. Dat bewijst het onderzoek van Arno Pronk aan de TU Delft. Hij heeft de zogenaamde Blowing Structure Method ontwikkeld. Hierbij wordt eerst een fysiek model gemaakt. Als de ontwerper tevreden is, wordt deze gedigitaliseerd en verschaald naar de uiteindelijke afmetingen. Op basis van deze tekeningen wordt een membraam gemaakt die verstijfd wordt met behulp van composieten. Deze bouwmethode is extreem licht en uiterst zuinig. Er worden nauwelijks materialen en energie verspild. Dat het noodzakelijk is dat de bouwwereld goed gaat nadenken over een efficiënter materiaalgebruik toonde prof. Jos Lichtenberg onomstotelijk aan. Terwijl de bouw maar 5,1 % van het BNP levert, is 35 procent van de afvalberg afkomstig van de bouw en heeft 25 procent van alle wegtransport iets met de bouw te maken. Daarnaast tekenen onze gebouwen voor 43 procent van het totale energiegebruik. Hierbij wordt overigens zowel de fabricage van de bouwelementen, de bouw als het gebruik meegerekend. Wat het cijfer overigens niet minder schokkend maakt. De bouw is een grootgebruiker en grootvervuiler. En dat heeft veel te maken met het feit dat het bouwen nog altijd weinig intelligent geschiedt. We maken nog altijd zware, inflexibele, inefficiënte gebouwen. Dat kan niet meer. Lichtenberg pleit voor Slimbouwen, wat meer een visieJos Lichtenberg Ed van Hinte Harm Boomsma en Peter Bart luchtgebonden bouwen 17
    • dan een bouwsysteem is. In zijn lezing ging het vooral over een betere inte-gratie van de installaties in een gebouw. Leidingen hebben nu vaak geeneigen plek en worden in het gebouw ‘gefrommeld’. Ze nemen hierdoor on-nodig veel ruimte in en het is hierdoor vaak erg lastig om ze te vervangen.Dit laatste zorgt ervoor dat renoveren en transformeren duur en vaak zelfste duur wordt. Als metafoor voor een goed installatieconcept hanteertLichtenberg een boom waarbij de stam de schacht is en de takken voor dedistributie zorgen. Als in gebouwen op een dergelijke, heldere manier metde installaties wordt omgegaan zal niet alleen het proces veel soepelerverlopen, maar zal ook het gebouw flexibeler worden. De installaties zijnzoals gezegd een voorbeeld. Lichtenberg wil vooral dat we beter gaan na-denken over het bouwen.Bouwen op het dak moet altijd slim gebeuren. Elke stap in het bouwpro-ces moet goed doordacht zijn omdat een stap op het dak lastiger is danéén op het maaiveld. Net zoals veel nieuwe materialen en technieken af-komstig zijn uit de lucht- en ruimtevaart omdat daar de eisen nu eenmaal 18 luchtgebonden bouwen
    • extreem zijn en steeds lichter maar veiliger construeren noodzakelijk is, zozou luchtgebonden bouwen als laboratorium voor de bouw kunnen gaanfungeren. Ook daar zijn de omstandigheden lastiger dan bij gewoon bou-wen. En ook daar betekent een geringer gewicht pure winst. En, ten slotte,moeten de gebouwen hoe licht ze uiteindelijk ook zijn aan de hoge bouwei-sen voldoen. Dit maakt dat het dak als ideale proeftuin voor nieuwe, lichtebouwmethoden kan gaan fungeren.Daar moet dan echter wel meer ruimte dan nu voor geboden worden. In-novatieve projecten passen nu eenmaal vaak niet binnen de normale pro-cedures. Tot nu toe wordt de regelgeving echter te star gehanteerd enfrustreert vooral. Een wat coulantere houding – zonder uiteraard dat de vei-ligheid in het geding is - zou luchtgebonden bouwen werkelijk een stap ver-der brengen. Tot die tijd lijkt het verstandig om alle kennis over het bouwenop daken en de betreffende procedures te verzamelen en voor alle partijente ontsluiten. Zo kan in ieder geval voorkomen worden dat steeds opnieuwhet wiel uitgevonden moet worden. Daarnaast kunnen misschien eerst dejuridisch wat eenvoudiger projecten op het dak gerealiseerd worden. Dezekunnen dan een voorbeeldfunctie krijgen. Zo kan niet alleen meer kennisverkregen worden, maar met deze projecten kan ook worden aangetoonddat luchtgebonden bouwen de stad daadwerkelijk aantrekkelijker maakt. luchtgebonden bouwen 19
    • Conclusies Bouwen op het dak moet altijd slim gebeuren. Elke stap in het bouwproces moet goed doordacht zijn omdat een stap op het dak lastiger is dan een op het maaiveld. Net zoals veel nieuwe materialen en technieken afkomstig zijn uit de lucht- en ruimtevaart omdat daar de eisen nu eenmaal extreem zijn, zo zou luchtgebonden bouwen als laboratorium voor de bouw kunnen gaan fungeren. Ook daar zijn de omstandigheden lastiger dan bij gewoon bouwen. En ook daar betekent een geringer gewicht pure winst. En, ten slotte, moeten de gebouwen hoe licht ze uiteindelijk ook zijn aan de hoge bouweisen voldoen. Dit maakt dat het dak als proeftuin voor nieuwe, lichte bouwmethoden kan gaan fungeren. Daar moet dan echter wel meer ruimte dan nu voor geboden worden. Inno- vatieve projecten passen nu eenmaal vaak niet binnen de normale proce- dures. Tot nu toe wordt de regelgeving echter in een groot aantal gemeen- tes uiterst star gehanteerd en frustreert zij deze interessante manier van verdichting vooral. Om de impasse te doorbreken is er meer ervaring nodig. Daarom lijkt het verstandig om eerst de juridisch wat eenvoudiger projec- ten op het dak gerealiseerd worden. Nu wordt veel energie en tijd gestoken in de lastige projecten zoals die in Rustenburg Oostbroek. Op zich logisch, want juist in dit soort wijken kan luchtgebonden bouwen tot betere wonin-Wil van der Hoek en Hans Vos Hamit Karakus Cees Hogervorst 20 luchtgebonden bouwen
    • gen en een interessantere wijk leiden. De complexe eigendomsstructuurmet heel veel VvE’s zorgt er echter voor dat het proces uiterst stroperigverloopt. Dat is geen goede reclame voor luchtgebonden bouwen.De voorbeeldprojecten die het liefst ook in een ‘lastige’ wijk gerealiseerdmoeten worden, genereren de noodzakelijke kennis over luchtgebondenbouwen. Alleen door het veel te doen kunnen de kinderziektes maar vooralde angst voor het bouwen op het dak weggenomen worden. Dit zou toteen verlaging van de bouwsommen kunnen leiden waardoor het voor meerpartijen betaalbaar en dus aantrekkelijker wordt om op het dak de woninguit te breiden. Bovendien kunnen dan de zichtbare voordelen de nu nogslapende en nauwelijks wakker te krijgen VvE’s overtuigen van de voorde-len van het bouwen op het dak.Alle kennis over de gevolgde technieken en de betreffende procedures dieer nu al is, moet worden verzameld en voor alle partijen ontsloten worden.Zo kan in ieder geval voorkomen worden dat steeds opnieuw het techni-sche en procedurele wiel uitgevonden moet worden. Bovendien kan dezekennis gebruikt worden om toetsende ambtenaren eenvoudiger te overtui-gen. Procedures kunnen zo verkort worden waardoor het voor alle partijenaantrekkelijker wordt om het dak als tweede maaiveld te gaan benutten. luchtgebonden bouwen 21
    • – advertorial –Poly Products BV Uw lichtgewicht bouwpartnerPoly Products BV te Werkendam (N.Br.) is Nederlands maatwerkspecialist in glasvezel-versterkt polyester. Onder de merknaam DETOS worden technisch- en kwalitatiefhoogwaardige lichtgewicht behuizingen geproduceerd die zowel nationaal als internationaaltoonaangevend zijn.Onze ervaring en deskundigheid, gecombineerd met verschillende verwerkingstechnieken,maken afwijkende formaten en complexe opdrachten in elke gewenste vorm en kleur mogelijk.Of het nu gaat om een kunstobject , architectonische verfraaiing of luchtgebonden bouwen;als u het kunt bedenken kunnen wij het maken.Ook uw wensen op het gebied van esthetica, warmte- of geluidisolatie realiseren wij graag;Poly Products gaat geen uitdaging uit de weg.Industrieel, Flexibel, Demontabel. DETOSPoly Products BVBruningsstraat 104251 LA WerkendamTel: +31 (0)183 507150www.polyproducts.nlinfo@polyproducts.nl
    • – advertorial –Corus Colorcoat® Op en top voor optoppenHeeft u wel eens vanuit een Amsterdams grachtenpand uitgekeken over de monumentaledaken? En de wirwar aan strak aangebouwde serres, moderne dakkapellen en opgebouwdeverdiepingen aanschouwd? Vaak zijn die verbouwprojecten uitgevoerd met lichte handzamebouwmaterialen. Colorcoat®, het uiterst duurzame voorgelakte staal van Corus voor dak- engevelbekleding, is bij uitstek geschikt voor dergelijke toepassingen.Het gebruik van Corus Colorcoat® bij binnenstedelijke vernieuwing is een verstandige keuzevan architect, aannemer en opdrachtgever. Doordat het materiaal licht is, weinig volume heeften eenvoudig te bevestigen is op dak en gevel, zijn de stichtingskosten minimaal.Doordat het bovendien tot 30 jaar lang gegarandeerd onderhoudsvrij is, hoeven er door degebouweigenaar geen halsbrekende toeren te worden uitgehaald met de verfkwast. Dat maaktook de onderhoudskosten nihil. Kortom, top!Voordelen van Corus Colorcoat®• Tot 30 jaar garantie, zonder jaarlijkse inspecties• Duurzaam voorgelakt staal• Voor dak- en gevelbekleding• Geschikt voor veeleisende omgevingen, zoals aan de kust• Volledig onderhoudsvrij• Meest gespecificeerd in Europa• In alle uni-kleuren leverbaar, ook in metallics• Hoogste ranking in corrosie- en UV-bestendigheid• Hoogste ranking in brandveiligheidVoor meer informatie: Corus Colors 0251-492206, www.colorcoat-online.com
    • – advertorial – A3 Architecten heeft een ruime ervaring in het ontwerpen van woningbouwplannen zowel in de nieuwbouw als renovatie. Een deel hiervan bestaat uit het opwaarderen van naoorlogse woonwijken, de zogenaamde “herstructurering”. Optoppen Optoppen wordt gezien als een instrument om de naoorlogse gebouwen mee aan te kunnen pakken. Naast optoppen zijn er nog andere instrumenten om de naoorlogse gebouwen mee op te knappen, zoals aftoppen, aankoppen, uitplinten, celsgewijs renoveren, verticaal en horizontaal samenvoegen. De combinatie van optoppen met balkonvergroting voor de bestaande woningen wordt door ons bureau veel toegepast.Gerealiseerde werken/plannen in uitvoering m.b.t. optoppen•  gerenoveerde flats met optopwoningen Sluispolder Oost Maassluis 2 (renovatie in bewoonde toestand)•  gerenoveerde flats met optopwoningen Componistenbuurt Zuid Maassluis 3 (renovatie in bewoonde toestand)•  gerenoveerde flats met optopwoningen Componistenbuurt Noord Maassluis 2 (renovatie in bewoonde toestand)• 2 flats met cascorenovatie/optopwoningen Groenoord Schiedam• renovatieproject met optopwoningen De Dalen Rozenburg (in uitvoering)•  flats met cascorenovatie/optopwoningen in Holy zuid-oost Vlaardingen (in uitvoering) 6A3 Architecten • Maaskade 171d • 3071 NS Rotterdam • Telefoon 010 - 4113630 alg@a3architecten.nl • www.a3architecten.nl
    • – advertorial – Sterk en lichtStaal is sterk en lichtMet name voor optoppen en daaraan gerelateerde bouwvragen biedt Corus alruim 10 jaar het Star Frame® staalframebouw systeem. Staal heeft een uitste-kende milieuprestatie: volledig recyclebaar en herbruikbaar. Het geprefabri-ceerde bouwsysteem Star Frame® toont aan dat licht en industrieel bouwenruimschoots aan eisen en verwachtingen op het gebied van duurzaamheid,bouwsnelheid, kosten, bouwfysica, etc. voldoet en zelfs nieuwe maatstaven zet.Overspanningen van 7 meter zijn bijvoorbeeld heel gebruikelijk, maar zelfs ruim10 meter is mogelijk. Het nieuwe prefab vloersysteem Quantum® laat zien dateen vloer van 180 kg/m2 ruimschoots voldoende is om aan alle eisen te voldoen.Uiteraard zijn genoemde systemen KOMO gecertificeerd.Daarnaast levert Corus ook hoogwaardige lichtgewicht stalen en aluminium gevelsystemen. Metname Corus Colorcoat Armatone®, Prisma® en HPS200® lenen zich voor hoogwaardige, duurzameen fraaie gevels, ieder met een eigen uitstraling en vele kleurmogelijkheden. Met Kalzip® kiest uvoor een Corus aluminium gevelsysteem dat zich onderscheid met speciale vormmogelijkheden incombinatie met een licht gewicht, hoge sterkte en hoge corrosiebestendigheid.Wij nodigen u graag uit contact met Corus Bouw op te nemenom meer over de vele mogelijkheden te horen.Corus BouwPostbus 100001970 CA IJmuidenT: 0251 – 494500F: 0251 – 470069E: info@corusbouw.nlW: www.corusbouw.nl
    • – advertorial –Staalframebouw dè verdieping bij binnenstedelijke herstructurering70% minder eigen gewichtStaalframebouw is een gecertificeerd bouwsysteem, waarvan het eigen gewicht (plus denuttige belasting) ongeveer 30% is van een traditioneel (steenachtig) systeem. Met anderewoorden: drié lagen optoppen, voor het gewicht van één.prefab ontlast de stadStaalframebouw is prefab, maatwerk dus, met minder vervoersbewegingen, meer vierkanteelement per transport en een snelle montage met een lichte kraan.duurzaam voor mens en dierStaalframebouw maakt grote overspanningen, waardoor grote vrij indeelbare plattegrondenontstaan. Dus flexibel voor de bewoner, nu én later. Staal(framebouw) is duurzaam en milieu-vriendelijk, 100% recyclebaar in een gesloten systeem. En dat is goed voor de natuur.Bouwen met staal, is bouwen met vertrouwen.Meer weten én zien?Vraag naar de film over optoppen, ‘Staalframebouw, dè verdieping in stadsvenieuwing’, bijFeNB2 Staalframebouw (fenb2@xs4all.nl).FeNB2 Staalframebouw Productie bvPostbus 47 1740 AA SCHAGEN Tel: 0226 358129 Fax: 0226 354945E-mail: fenb2@xs4all.nl
    • – advertorial –
    • Met dank aanPresentatoren proeftuinenIneke Hulshof Dordrecht – Anders wonen boven winkelsDavid Inden Groningen – Het dak als openbare ruimteArne Dolle Delft – Gezinsvriendelijke hoogbouw in de PoptahofEric Vreedenburgh Scheveningen – Stepping Stone StedenbouwJan Roncken Den Haag – Vergroot je eigen woning, Rustenburg-OostbroekSprekers en debatersPeter Bart BlauwhoedArne Dolle KristalEd van Hinte PublicistWil van der Hoek Directeur Stadshavens RotterdamKees Hogervorst dS+V RotterdamJos Lichtenberg Prof. productontwikkeling TU EindhovenHamit Karakus Wethouder RotterdamEric Vreedenburgh ArchipelontwerpersHans Vos SEV, IFD, TransformatieplatformBestuur BooostingHarm Boomsma Boomsma InnovationsAtto Harsta Aldus BouwinnovatieEsther Hebly Oskomera GevelbouwFrido van Nieuwamerongen Arconiko ArchitectenAndré Roelofsen Designers ‘N Associates | DNAThijs Verburg Verburg Hoogendijk architectenKarel Vollers TUD, fac. BouwkundeAnnemarie van den Berg secretariaatBestuur BovenstadPeter Bart BlauwhoedWillem van Etten SBSIneke Hulshof Hulshof ArchitectenWil van der Hoek Stadshavens RotterdamJan Brouwer ABFHannah Ludwig ABF, coordinator ProeftuinenColofonRedactie Ed MeletEindredactie Willem van EttenFotografie Roy Borghouts Vormgeving Carin van Es [BEB]Druk Tan HeckMei 2007, Booosting Bovenstad