الحجـاب فضيلة وعفاف

1,187 views
1,050 views

Published on

الحجـاب فضيلة وعفاف

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
1,187
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
2
Actions
Shares
0
Downloads
13
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

الحجـاب فضيلة وعفاف

  1. 1. ‫٥‬ ‫ﺍﳊﺠــﺎﺏ ﻓﻀﻴﻠﺔ ﻭﻋﻔﺎﻑ‬ ‫ﻣﻘﺪﻣﺔ‬ ‫ﺍﳊﻤﺪ ﷲ، ﻭﺍﻟﺼﻼﺓ ﻭﺍﻟﺴﻼﻡ ﻋﻠﻰ ﺭﺳﻮﻝ ﺍﷲ ﺃﻣﺎ ﺑﻌﺪ:‬‫ﻓﺈﻟﻴﻚ ﺃﺧﱵ ﺍﳌﺴﻠﻤﺔ ﳐﺘﺼﺮ‪‬ﺍ ﺟﺎﻣﻌ‪‬ﺎ ﻋﻦ ﺍﳊﺠﺎﺏ، ﻭﺩﻻﻟﺔ ﺍﻟﻘﺮﺁﻥ‬‫ﻭ ﺍﻟﺴﻨﺔ ﻋﻠﻰ ﻭﺟﻮﺑﻪ، ﻭﻓﻴﻪ ﲝﻤﺪ ﺍﷲ ﺑﻴﺎﻥ ﺷﺎﻑ ﻟﻜـ ﱢ ﺭﺍﻏﺒـﺔ ﰲ‬ ‫ﻞ‬‫ﺍﻟﻌﻮﺩﺓ ﺇﱃ ﺍﷲ ﻭﺍﻟﻠﺤﺎﻕ ﺑﺮﻛﺐ ﺍﻟﻌﻔﺎﻑ ﻭﺍﻟﻔﻀﻴﻠﺔ .. ‪‬ﻭ‪‬ﺍﻟ ﱠ ‪ ‬ﺮﹺﻳ ‪ ‬ﺃﹶﻥﹾ‬ ‫ﻠﻪ ﻳ ﺪ‬ ‫ﻳ‪‬ﻮﺏ‪ ‬ﻋ‪‬ﻠﹶﻴ‪ ‬ﹸﻢ‪ ‬ﻭ‪‬ﺮﹺﻳ ‪ ‬ﺍﱠﺬ‪‬ﻳﻦ‪ ‬ﻳ‪‬ﺒﹺ ‪‬ﻮﻥﹶ ﺍﻟ ‪‬ﻬ‪‬ﻮ‪‬ﺍﺕ‪ ‬ﺃﹶﻥﹾ ﺗ‪‬ﻤ‪‬ﻴ ﹸـﻮﺍ ﻣ‪‬ﻴ‪‬ﻠﹰـﺎ‬ ‫ﻠ‬ ‫ﺸ‬ ‫ﺘﻌ‬ ‫ﻜ ﻳ ﺪ ﻟ‬ ‫ﺘ‬ ‫ﻋ‪‬ﻈ‪‬ﻴﻤ‪‬ﺎ‪.‬‬ ‫ﻭﻓﻘﻚ ﺍﷲ ﻟﻜ ﱢ ﺧﲑ، ﻭﲪﺎﻙ ﻣﻦ ﻛﻞ ﻣﻜﺮﻭﻩ.‬ ‫ﻞ‬‫ﺍﻟﻘﺴﻢ ﺍﻟﻌﻠﻤﻲ ﺑﺪﺍﺭ ﺍﺑﻦ ﺧﺰﳝﺔ‬ ‫ﺍﳊﺠﺎﺏ ﺿﺮﻭﺭﺓ ﺷﺮﻋﻴﺔ ﻭﺍﻗﻌﻴﺔ‬‫ﺇﻥ ﺍﳌﺘﺄ ‪‬ﻞ ﰲ ﺃﺣﻮﺍﻝ ﺍﻟﻐﺮﺏ ﻭﻣﺎ ﻭﺻﻠﺖ ﺇﻟﻴﻪ ﻧﺴﺎﺅﻩ ﻣﻦ ﺍﻻﳓﻼﻝ‬ ‫ﻣ‬‫ﻮ‬‫ﻭﺍﻻﳓﺪﺍﺭ ﻭﺍﻟﺘﻔ ‪‬ﺦ ﻭﺍﻟﺪﻭﻥ ﻟ‪‬ﺪﺭﻙ ﺑﺘﺄ ‪‬ﻠﻪ ﻋﻈﻤﺔ ﺍﻹﺳـﻼﻡ ﻭﲰـ ‪‬‬ ‫ﻣ‬ ‫ﻴ‬ ‫ﺴ‬‫ﺗﺸﺮﻳﻌﻪ ﻭﺃﺣﻜﺎﻣﻪ ﺍﻟﱵ ﲢﻔﻆ ﺍﻹﻧﺴﺎﻥ ﻣﻦ ﺍﻟﻀﻴﺎﻉ ﻭﺍﳍﻼﻙ: ﲢﻔـﻆ‬ ‫ﻣﺎﻟﻪ ﻭﻋﻘﻠﻪ ﻭﻧﻔﺴﻪ ﻭﻧﺴﻠﻪ.‬‫ﻭﰲ ﺷﺄﻥ ﺍﳌﺮﺃﺓ ﺟﺎﺀ ﺍﻹﺳﻼﻡ ﺑﺘﺸﺮﻳﻌﺎﺕ ﺭﺑﺎﻧﻴﺔ ﺳﺎﻣﻴﺔ ﻋﺎﳉـﺖ‬‫ﻛﻞ ﺷﺆﻭ‪‬ﺎ ﻭﳘﻮﻣﻬﺎ ﻭﺃﺣﻮﺍﳍﺎ ﰲ ﺳﺎﺋﺮ ﻣﻨﺎﺣﻲ ﺍﳊﻴﺎﺓ، ﻓﻬﻲ ﻣﻌﻨﻴـﺔ‬‫ﺑﺎﻹﺳﻼﻡ ﻛﱢﻪ ﺑﻜ ﱢ ﺃﺣﻜﺎﻣﻪ، ﻭﺗﺸﺎﻃﺮ ﻓﻴﻬﺎ ﺍﻟﺮﺟﻞ، ﻛﻤﺎ ﺃ‪‬ﺎ ﻣﺘﻔ ‪‬ﺩﺓ‬ ‫ﺮ‬ ‫ﻠ ﻞ‬ ‫ﺑﺄﺣﻜﺎﻡ ﺧﺎﺻﺔ ﺗﺘﻤﺎﺷﻰ ﻣﻊ ﻃﺒﻴﻌﺘﻬﺎ ﻭﺃﻧﻮﺛﺘﻬﺎ ﻭﺗﻜﻮﻳﻨﻬﺎ ﺍﳌﺘﻔ ‪‬ﺩ.‬ ‫ﺮ‬
  2. 2. ‫ﺍﳊﺠــﺎﺏ ﻓﻀﻴﻠﺔ ﻭﻋﻔﺎﻑ‬ ‫٦‬‫ﻭﻣﺎ "ﺍﳊﺠﺎﺏ" ﺇ ﱠ ﻣﻔﺮﺩﺓ ﻭﺍﺣﺪﺓ ﻣـﻦ ﻣﻔـﺮﺩﺍﺕ ﺍﻟﻘـﺎﻣﻮﺱ‬ ‫ﻻ‬‫ﺍﻟﺘﺸﺮﻳﻌﻲ ﻟﻠﻤﺮﺃﺓ ﰲ ﺍﻹﺳﻼﻡ، ﻭﺗﺸﺮﻳﻌﻪ ﱂ ﻳﻜﻦ ﻣﺴﺄﻟﺔ ﻋﺎﺭﺿﺔ ﻋﻴﻨﻴﺔ‬‫ﻭﻻ ﺳﻨﺔ ﻋﺎﺑﺮﺓ ﻣﻨﺘﻬﻴﺔ، ﺑﻞ ﺃﻧﺰﻟﻪ ﺍﷲ ﺳﺒﺤﺎﻧﻪ ﻣﻦ ﻓﻮﻕ ﺳﺒﻊ ﲰـﻮﺍﺕ‬ ‫ﻟﻴﺤﻔﻆ ﺑﻪ ﺍﳌﺮﺃﺓ ﻭﺍﻟﺮﺟﻞ ﻣﻦ ﻋﻮﺍﺭﺽ ﺍﻟﻔﱳ ﻭﻣﻬﺎﻟﻚ ﺍﻷﻣﺮﺍﺽ.‬‫ﻭﻣﻬﻤﺎ ﻳﻜﻦ ﻣﺎ ﻗﻴﻞ ﻋﻦ ﺍﳊﺠﺎﺏ، ﻭﻣﻬﻤﺎ ﻳﻜﻦ ﻣﺎ ﻳﻘـﺎﻝ ﻋـﻦ‬‫ﺍﳊﺠﺎﺏ، ﻭﻣﻬﻤﺎ ﻳﻜﻦ ﺃﻳﻀ‪‬ﺎ ﻣﺎ ﺳﻴﻘﺎﻝ ﻋﻦ ﺍﳊﺠـﺎﺏ؛ ﻓﻬـﻮ ﺍﻵﻥ،‬‫ﻭﺑﻌﺪ ﺃﻥ ﺍ‪‬ﺪﻡ ﺳﻘﻒ ﺍﻟﺘ ‪‬ﺝ ﻋﻠﻰ ﺃﻫﻠﻪ ﻭﺍﻧﻜﺸﻒ ﻏﻄـﺎﺅﻩ ﻭﺗﺒـ‪‬ﻦ‬ ‫ﻴ‬ ‫ﱪ‬‫ﺧﻄﺮﻩ ﻭﺩﺍﺅﻩ؛ ﺃﺻﺒﺤﺖ ﺍﻟﻌﻮﺩﺓ ﺇﱃ ﺍﳊﺠﺎﺏ ﺿﺮﻭﺭﺓ ﻭﺍﻗﻌﻴﺔ ﺗﻨﺎﺩﻱ ‪‬ﺎ‬‫ﺍﻟﻀﻤﺎﺋﺮ ﺍﳊﻴﺔ ﻭﺍﻟﻌﻘﻮﻝ ﺍﻟﺴﻠﻴﻤﺔ، ﺑﻐ ‪ ‬ﺍﻟﻨﻈﺮ ﻋﻦ ﺇﳝﺎ‪‬ﺎ ﺑﺎﻹﺳﻼﻡ ﺃﻭ‬ ‫ﺾ‬‫ﻋﺪﻣﻪ .. ﻟﻘﺪ ﻓﻀﺤﺖ ﺃﺭﻗﺎﻡ ﺍﻻﻏﺘﺼﺎﺏ ﺍﳌﻬﻮﻟـﺔ ﺍﳌﺬﻫﻠـﺔ ﻭﺃﺭﻗـﺎﻡ‬‫ﺍﻹﺟﻬﺎﺽ ﺍﳌﺨﻴﻔﺔ ﺍﻟﻘﺎﺗﻠﺔ ﻭﺃﺭﻗﺎﻡ ﺃﺑﻨﺎﺀ ﺑﻼ ﺁﺑﺎﺀ ﺍﳌﺆﳌﺔ ﺍﶈﺰﻧﺔ، ﻓﻀﺤﺖ‬‫ﻛ ﱠ ﺍﻟﺪﻋﺎﻭﻯ ﺍﻻﻧﺪﻓﺎﻋﻴﺔ ﺍﻟﺘﻘﻠﻴﺪﻳﺔ ﺑﺎﻟﺘﺸﻨﻴﻊ ﻋﻠﻰ ﺍﳊﺠﺎﺏ ﻭﳘﺰﺓ ﻭﳌﺰﻩ‬ ‫ﻞ‬ ‫ﻭﺍﻻﺳﺘﺨﻔﺎﻑ ﺑﺮﻣﺰﻩ.‬‫ﻟﻘﺪ ﻋﻠﻢ ﺍﳉﻤﻴﻊ ﻭﺗﻘﺎﺭﺑﺖ ﺭﺅﻯ ﺍﳉﻤﻴﻊ ﰲ ﻛ ﱢ ﻣﻜﺎﻥ ﻣﻦ ﻫـﺬﺍ‬ ‫ﻞ‬‫ﺍﻟﻜﻮﻛﺐ ﻋﻠﻰ ﺃ ﱠ ﺍﻟﺘ ‪‬ﺝ ﻫﻮ ﺍﻟﻮﺣﺶ ﺍﻟﻀﺎﺭﻱ ﺍﻟﺬﻱ ﻳﻌﺒﺚ ﺑﺸﻬﻮﺍﺕ‬ ‫ﻥ ﱪ‬‫ﺍﻟﻨﻔﻮﺱ، ﻭﻳﻘﺘﻞ ﻓﻴﻬﺎ ﻛ ﱠ ﻋ‪‬ﺮﻕﹴ ﻧﺎﺑﺾﹴ ﺑﺎﻟﻔﻀﻴﻠﺔ، ﻭﻫﺬﺍ ﺍﻟـﻮﺣﺶ ﻻ‬ ‫ﻞ‬‫ﺗﺘﻨﺎﻫﻰ ﺷﺮﺍﻫﺘﻪ ﺑﻞ ﺗﺰﻳﺪ ﻟﻴﺲ ﻟﻪ ﻣﺒﺪﺃ ﻳﻘﻮﻡ ﻋﻠﻴﻪ ﺃﻭ ﺣ ‪ ‬ﻳﻘﻒ ﻋﻠﻴـﻪ،‬ ‫ﺪ‬‫ﻭﻻ ﻭﺻﻒ ﻭﻻ ﺩﻳﻦ ﻭﻻ ﻭﻃﻦ، ﻭﺇﳕﺎ ﻫﻮ ﻭﻟﻴـﺪ ﺍﻟﺸـﻬﻮﺓ، ﻭﻟـﻴﺲ‬‫ﻟﻠﺸﻬﻮﺓ ﺭﺍﺩﻉ، ﻭﻟﺬﻟﻚ ﺍﺣﺘﺎﺭﺕ ﺍﻟﺸﻌﻮﺏ ﺍﻟﱵ ﺫﺍﻗﺖ ﻣﺮﺍﺭﺓ ﻏﻄﺮﺳﻪ‬ ‫ﰲ ﺇﻳﻘﺎﻓﻪ.‬‫ﻭﻫﺎ ﻫﻲ ﺗﺘﻜﺒﺪ ﻋﻠﻰ ﺍﺳﺘﺤﻴﺎﺀ ﺻﻮﻻﺗﻪ ﻭﺟﻮﻻﺗﻪ ﺃﻣﺮﺍﺿ‪‬ﺎ ﻟﻴﺲ ﳍﺎ‬
  3. 3. ‫٧‬ ‫ﺍﳊﺠــﺎﺏ ﻓﻀﻴﻠﺔ ﻭﻋﻔﺎﻑ‬‫ﺩﻭﺍﺀ، ﻭﺃﺩﻭﺍﺀ ﻟﻴﺲ ﳍﺎ ﺷﻔﺎﺀ، ﻭﺗﺸﺘﺘ‪‬ﺎ ﰲ ﺍﻷﺳﺮ، ﻭﺷﺬﻭﺫﹰﺍ ﰲ ﺍﻟﻌﻼﻗﺎﺕ‬ ‫ﻭﺍﻟﺴﻠﻮﻙ، ﻭ‪‬ﺎﻭﻳ‪‬ﺎ ﻟﺒﻨﻴﺔ ﺍ‪‬ﺘﻤﻊ ﻳﻨﺬﺭ ﺑﻨﺬﻳﺮ ﺷﺆﻡ ﰲ ﺍﻷﻳﺎﻡ ﺍﳌﻘﺒﻠﺔ.‬‫ﻥ‬‫ﻭﺻﺪﻕ ﺍﷲ ﺟ ﱠ ﻭﻋﻼ ﺇﺫ ﻳﻘﻮﻝ: ‪‬ﻭ‪‬ﻣ‪‬ﻦ‪ ‬ﺃﹶﻋ‪‬ﺮ‪‬ﺽ‪ ‬ﻋ‪‬ﻦ‪ ‬ﺫ‪‬ﻛﹾﺮﹺﻱ ﻓﹶﺈﹺ ﱠ‬ ‫ﻞ‬ ‫ﻟﹶ ‪ ‬ﻣ‪‬ﻌ‪‬ﻴﺸ‪‬ﺔﹰ ﺿ‪‬ﻨ‪‬ﻜﹰﺎ ﻭ‪‬ﻧ‪‬ﺤ‪    ‬ﻳ‪‬ﻮ‪‬ﻡ‪ ‬ﺍﻟﹾﻘ‪‬ﻴ‪‬ﺎﻣ‪‬ﺔ‪ ‬ﺃﹶﻋ‪‬ﻤ‪‬ﻰ‪.‬‬ ‫ﺸﺮﻩ‬ ‫ﻪ‬‫ﻭﺍﻹﺳﻼﻡ ﺣﻴﻨﻤﺎ ﺷﺮﻉ ﺍﷲ ﻓﻴﻪ ﺍﳊﺠﺎﺏ، ﻭﺃﻭﺟﺒﻪ ﻋﻠـﻰ ﻧﺴـﺎﺀ‬‫ﺍﳌﺆﻣﻨﲔ، ﻓﺈﻧﻪ ﻗﺼﺪ ﺑﺬﻟﻚ ﲪﺎﻳﺔ ﺍ‪‬ﺘﻤﻊ ﻛﱢﻪ ﺻﻐﲑﻩ ﻭﻛﺒﲑﻩ ﺫﹶﻛـﺮﻩ‬ ‫ﻠ‬‫ﻭﹸﻧﺜﺎﻩ، ﻣﻦ ﳐﺎﻃﺮ ﺍﻟﻔﱳ ﻭﻣﻬﺎﻟﻚ ﺍﻷﻣﺮﺍﺽ، ﻭﻟﺌﻦ ﻛﺎﻥ ﺍﻟﻮﺍﻗﻊ ﺍﻟﻴـﻮﻡ‬‫ﺃ‬‫ﺷﺎﻫﺪ‪‬ﺍ ﻋﻠﻰ ﺃ ﱠ ﺍﻟﺘ ‪‬ﺝ ﺍﻟﺴﺎﻓﺮ ﻫﻮ ﺃﻋﻈﻢ ﻋﻮﺍﻣﻞ ﺍﻷﻣﺮﺍﺽ ﺍﻻﺟﺘﻤﺎﻋﻴﺔ‬ ‫ﻥ ﱪ‬ ‫ﻓﺈ ﱠ ﺍﻹﺳﻼﻡ ﻗﺪ ﺑ‪‬ﻦ ﺫﻟﻚ ﻭﺃﻭﺿﺤﻪ ﰲ ﻋﺒﺎﺭﺍﺕ ﻭﺟﻴﺰﺓ ﻗﻴﻤﺔ.‬ ‫ﻴ‬ ‫ﻥ‬‫ﻓﻘﺎﻝ ‪» :‬ﻣﺎ ﺗﺮﻛﺖ ﺑﻌﺪﻱ ﻓﺘﻨﺔﹰ ﺃﺿ ‪ ‬ﻋﻠـﻰ ﺍﻟ ‪‬ﺟـﺎﻝ ﻣـﻦ‬ ‫ﺮ‬ ‫ﺮ‬ ‫ﺍﻟﻨﺴﺎﺀ«)١(.‬‫ﻭﻗﺎﻝ ‪» :‬ﺇ ﱠ ﺍﻟﺪﻧﻴﺎ ‪‬ﻠﻮ ﹲ ﺧﻀﺮﺓ، ﻭﺇ ﱠ ﺍﷲ ﻣﺴﺘﺨﻠﻔﻜﻢ ﻓﻴﻬﺎ‬ ‫ﻥ‬ ‫ﺣ ﺓ‬ ‫ﻥ‬‫ﻓﻴﻨﻈﺮ ﻛﻴﻒ ﺗﻌﻤﻠﻮﻥ، ﻓﺎﺗﻘﻮﺍ ﺍﻟﺪﻧﻴﺎ، ﻭﺍﺗﻘﻮﺍ ﺍﻟﻨﺴﺎﺀ، ﻓﺈ ﱠ ﺃﻭﻝ ﻓﺘﻨﺔ‬ ‫ﻥ‬ ‫ﺑﲏ ﺇﺳﺮﺍﺋﻴﻞ ﻛﺎﻧﺖ ﰲ ﺍﻟﻨﺴﺎﺀ«)٢( .‬‫ﻭﻗﺎﻝ ﺍﷲ ﺗﻌﺎﱃ: ‪‬ﻭ‪‬ﺍﻟ ﱠ ‪ ‬ﺮﹺﻳ ‪ ‬ﺃﹶﻥﹾ ﻳ‪‬ﻮﺏ‪ ‬ﻋ‪‬ﻠﹶﻴ‪ ‬ﹸﻢ‪ ‬ﻭ‪‬ﺮﹺﻳ ‪ ‬ﺍﱠـﺬ‪‬ﻳﻦ‪‬‬ ‫ﻜ ﻳ ﺪ ﻟ‬ ‫ﻠﻪ ﻳ ﺪ ﺘ‬ ‫ﻳ‪‬ﺒﹺ ‪‬ﻮﻥﹶ ﺍﻟ ‪‬ﻬ‪‬ﻮ‪‬ﺍﺕ‪ ‬ﺃﹶﻥﹾ ﺗ‪‬ﻤ‪‬ﻴ ﹸﻮﺍ ﻣ‪‬ﻴ‪‬ﻠﹰﺎ ﻋ‪‬ﻈ‪‬ﻴﻤ‪‬ﺎ‪.‬‬ ‫ﻠ‬ ‫ﺘﻌ ﺸ‬ ‫)١( ﻣﺘﻔﻖ ﻋﻠﻴﻪ.‬ ‫)٢( ﺭﻭﺍﻩ ﻣﺴﻠﻢ.‬
  4. 4. ‫ﺍﳊﺠــﺎﺏ ﻓﻀﻴﻠﺔ ﻭﻋﻔﺎﻑ‬ ‫٨‬ ‫ﻣﻦ ﺍﻷﺩﱠﺔ ﺍﻟﻘﺮﺁﻧﻴﺔ ﻋﻠﻰ ﺍﳊﺠﺎﺏ‬ ‫ﻟ‬ ‫ﺃﺧﻲ ﺍﳌﺴﻠﻢ:‬‫ﺇ ﱠ ﻣﺴﺄﻟﺔ ﻭﺟﻮﺏ ﺍﳊﺠﺎﺏ ﻋﻠﻰ ﺍﳌﺮﺃﺓ ﺍﳌﺴﻠﻤﺔ ﺗﻜﺎﺩ ﺗﻜﻮﻥ ﻣﻦ‬ ‫ﻥ‬‫ﺍﳌﺴﺎﺋﻞ ﺍﳌﻌﻠﻮﻣﺔ ﻣﻦ ﺍﻟ ‪‬ﻳﻦ ﺑﺎﻟﻀﺮﻭﺭﺓ ﺇﻥ ﱂ ﺗﻜـﻦ ﻛـﺬﻟﻚ ﺟﺰﻣ‪‬ـﺎ‬ ‫ﺪ‬‫ﻓﺎﻹﲨﺎﻉ ﻣﻨﻌﻘ ‪ ‬ﻋﻠﻰ ﻭﺟﻮﺏ ﺍﳊﺠﺎﺏ ﰲ ﺣ ‪ ‬ﺍﳌﺮﺃﺓ، ﻭﻗﺪ ﺣﻜﺎﻩ ﻏﲑ‬ ‫ﻖ‬ ‫ﺪ‬‫ﻭﺍﺣﺪ ﻣﻦ ﺍﻟﻌﻠﻤﺎﺀ ﻣﻨﻬﻢ ﺍﳊﺎﻓﻆ ﺍﺑﻦ ﻋﺒﺪ ﺍﻟﱪ، ﻭﺍﻹﻣﺎﻡ ﺍﻟﻨﻮﻭﻱ، ﻭﺷﻴﺦ‬ ‫ﺍﻹﺳﻼﻡ ﺍﺑﻦ ﺗﻴﻤﻴﺔ ﻭﻏﲑﻫﻢ.‬‫ﻭﻟﺌﻦ ‪‬ﺟﺪ ﻣﻦ ﻳﺸ ‪ ‬ﰲ ﻓﺮﺿﻴﺔ ﺍﳊﺠﺎﺏ ﻓﺈﳕﺎ ﺳﺒﺐ ﺫﻟﻚ ﻫـﻮ‬ ‫ﻚ‬ ‫ﻭ‬‫ﺭﻗﺔ ﺍﻟﺪﻳﻦ ﻭﺍﳉﻬﻞ ﺑﺄﺣﻜﺎﻣﻪ، ﻓﺄ ‪‬ﺎ ﺭﱠﺔ ﺍﻟﺪﻳﻦ ﻓﺘﻮﻟﺪ ﰲ ﺍﻟﻨﻔﻮﺱ ﻋـﺪﻡ‬ ‫ﻣ ﻗ‬‫ﺗﻮﻗﲑ ﺃﻭﺍﻣﺮ ﺍﷲ ﻭﺗﻌﻈﻴﻤﻬﺎ، ﻭﺃ ‪‬ﺎ ﺍﳉﻬﻞ ﺑﺄﺣﻜﺎﻡ ﺍﻟﺪﻳﻦ ﻓﻴﺪﻋﻮ ﺍﳉﺎﻫﻞ‬ ‫ﻣ‬‫ﺇﱃ ﺍﻟﻘﻮﻝ ﰲ ﺩﻳﻦ ﺍﷲ ﺑﻐﲑ ﻋﻠﻢ، ﻭﻗﺪ ﻗـﺎﻝ ﺗﻌـﺎﱃ ﰲ ﺫ ‪ ‬ﻫـﺆﻻﺀ‬ ‫ﻡ‬‫ﻭﺃﻭﻟﺌﻚ: ‪‬ﻭ‪‬ﻣ‪‬ﺎ ﻛﹶﺎﻥﹶ ﻟ‪ ‬ﺆ‪‬ﻣ‪‬ﻦﹴ ﻭ‪‬ﻟﹶﺎ ‪‬ﺆ‪‬ﻣ‪‬ﻨ‪‬ﺔ‪ ‬ﺇﹺﺫﹶﺍ ﻗﹶﻀ‪‬ﻰ ﺍﻟ ﱠ ‪ ‬ﻭ‪‬ﺭ‪ ‬ﻮﹸ ‪ ‬ﺃﹶﻣ‪‬ﺮ‪‬ﺍ‬ ‫ﻠﻪ ﺳ ﻟﻪ‬ ‫ﻣ‬ ‫ﻤ‬ ‫ﺃﹶﻥﹾ ﻳ‪ ‬ﹸﻮﻥﹶ ﻟﹶ ‪  ‬ﺍﻟﹾﺨ‪‬ﻴ‪‬ﺮ‪ ‬ﹸ ﻣ‪‬ﻦ‪ ‬ﺃﹶﻣ‪‬ﺮﹺﻫ‪‬ﻢ‪..‬‬ ‫ﺓ‬ ‫ﻜ ﻬﻢ‬‫ﻭﻛﻤﺎ ﻗﺎﻝ ﺳﺒﺤﺎﻧﻪ: ‪‬ﻭ‪‬ﻟﹶﺎ ﺗ‪ ‬ﹸﻮﹸﻮﺍ ﻟ‪‬ﻤ‪‬ﺎ ‪‬ﺗﺼ‪  ‬ﺃﹶﻟﹾﺴِﻨ‪ ‬ﹸ ‪ ‬ﺍﻟﹾﻜﹶﺬ‪‬ﺏ‪‬‬ ‫ﻒ ﺘﻜﻢ‬ ‫ﻘﻟ‬ ‫ﻫ‪‬ﺬﹶﺍ ﺣ‪‬ﻠﹶﺎ ﹲ ﻭ‪‬ﻫ‪‬ﺬﹶﺍ ﺣ‪‬ﺮ‪‬ﺍ ‪ ‬ﻟ‪‬ﺘ‪‬ﻔﹾﺘ‪ ‬ﻭﺍ ﻋ‪‬ﻠﹶﻰ ﺍﻟ ﱠﻪ‪ ‬ﺍﻟﹾﻜﹶﺬ‪‬ﺏ‪ ‬ﺇﹺ ﱠ ﺍﱠﺬ‪‬ﻳﻦ‪ ‬ﻳ‪‬ﻔﹾﺘ‪ ‬ﻭﻥﹶ‬ ‫ﺮ‬ ‫ﻥ ﻟ‬ ‫ﻠ‬ ‫ﻡ ﺮ‬ ‫ﻝ‬ ‫ﻋ‪‬ﻠﹶﻰ ﺍﻟ ﱠﻪ‪ ‬ﺍﻟﹾﻜﹶﺬ‪‬ﺏ‪ ‬ﻟﹶﺎ ‪‬ﻔﹾﻠ‪ ‬ﻮﻥﹶ‪.‬‬ ‫ﻳ ﺤ‬ ‫ﻠ‬‫ﻭﺇﻟﻴﻚ ﺃﺧﻴﺔ ﺑﻌﺾ ﺍﻟﻨﺼﻮﺹ ﺍﻟﻘﺮﺁﻧﻴﺔ ﺍﻟﱵ ﻫﻲ ﻧﺺ ﰲ ﻭﺟـﻮﺏ‬‫ﺍﳊﺠﺎﺏ ﳑﺎ ﻻ ﻳﻘﺒﻞ ﺍﻟﺸﻚ ﻗﺎﻝ ﺍﷲ ﺗﻌﺎﱃ: ‪‬ﻳ‪‬ﺎ ﺃﹶ‪‬ﻬ‪‬ـﺎ ﺍﻟ‪‬ﺒﹺـ ‪ ‬ﹸـﻞﹾ‬ ‫ﻨ ﻲﻗ‬ ‫ﻳ‬ ‫ﻦ‬ ‫ﻟ‪‬ﺄﹶﺯ‪‬ﻭ‪‬ﺍﺟﹺﻚ‪ ‬ﻭ‪‬ﺑ‪‬ﻨ‪‬ﺎﺗ‪‬ﻚ‪ ‬ﻭ‪‬ﻧﹺﺴ‪‬ﺎﺀِ ﺍﻟﹾ ‪‬ﺆ‪‬ﻣ‪‬ﻨﹺﲔ‪ ‬ﺪ‪‬ﻧﹺﲔ‪ ‬ﻋ‪‬ﻠﹶﻴ‪‬ﻬﹺ ‪ ‬ﻣ‪‬ـﻦ‪ ‬ﺟ‪‬ﻠﹶـﺎﺑﹺﻴﺒﹺﻬﹺ ‪‬‬ ‫ﻦ‬ ‫ﻳ‬ ‫ﻤ‬ ‫ﺫﹶﻟ‪‬ﻚ‪ ‬ﺃﹶﺩ‪‬ﻧ‪‬ﻰ ﺃﹶﻥﹾ ‪‬ﻌ‪‬ﺮ‪‬ﻓﹾﻦ‪ ‬ﻓﹶﻠﹶﺎ ‪‬ﺆ‪‬ﺫﹶﻳ‪‬ﻦ‪ ‬ﻭ‪‬ﻛﹶﺎﻥﹶ ﺍﻟ ﱠ ‪ ‬ﻏﹶ ﹸﻮﺭ‪‬ﺍ ﺭ‪‬ﺣ‪‬ﻴﻤ‪‬ﺎ‪.‬‬ ‫ﻠﻪ ﻔ‬ ‫ﻳ‬ ‫ﻳ‬
  5. 5. ‫٩‬ ‫ﺍﳊﺠــﺎﺏ ﻓﻀﻴﻠﺔ ﻭﻋﻔﺎﻑ‬‫ﻭﻣﻌﻠﻮ ‪ ‬ﰲ ﻟﻐﺔ ﺍﻟﻌﺮﺏ ﺃ ﱠ ﺍﳉﻠﺒﺎﺏ ﻫﻮ ﺍﻟﺜﻴﺎﺏ ﺍﻟﺴﺎﺗﺮﺓ ﳉﻤﻴـﻊ‬ ‫ﻥ‬ ‫ﻡ‬‫ﺍﻟﺒﺪﻥ ﻭﻣﻌﻠﻮﻡ ﺃﻳﻀ‪‬ﺎ ﺃ ﱠ ﻫﺬﻩ ﺍﻵﻳﺔ ﻫﻲ ﺧﻄﺎﺏ ﻋﺎﻡ ﻳﺸﻤﻞ ﺃﻣﻬـﺎﺕ‬ ‫ﻥ‬ ‫ﺍﳌﺆﻣﻨﲔ ﻭﺳﺎﺋﺮ ﺍﳌﺆﻣﻨﺎﺕ ﻣﻦ ﺑﻌﺪﻫ ‪.‬‬ ‫ﻦ‬‫ﻭﻣﻌﻠﻮﻡ ﺃﻳﻀ‪‬ﺎ ﺃ ﱠ ﺍﻷﻣﺮ ﰲ ﻫﺬﻩ ﺍﻵﻳﺔ ﻟﻠﻮﺟﻮﺏ، ﻭﻫﻮ ﺍﻟﺬﻱ ﻗﺎﻣﺖ‬ ‫ﻥ‬‫ﻋﻠﻴﻪ ﺍﻟ ‪‬ﻨﺔ ﺍﻟﻌﻤﻠﻴﺔ، ﻓﻌﻦ ﻋﺎﺋﺸﺔ ﺭﺿﻲ ﺍﷲ ﻋﻨﻬﺎ ﻗﺎﻟﺖ: »ﺭﺣـﻢ ﺍﷲ‬ ‫ﺴ‬‫ﺗﻌﺎﱃ ﻧﺴﺎﺀ ﺍﻷﻧﺼﺎﺭ، ﳌﺎ ﻧﺰﻟﺖ ‪‬ﻳ‪‬ﺎ ﺃﹶ‪‬ﻬ‪‬ﺎ ﺍﻟ‪‬ﺒﹺ ‪ ‬ﹸﻞﹾ ﻟ‪‬ﺄﹶﺯ‪‬ﻭ‪‬ﺍﺟﹺﻚ‪ ‬ﻭ‪‬ﺑ‪‬ﻨ‪‬ﺎﺗ‪‬ﻚ‪‬‬ ‫ﻳ ﻨﻲ ﻗ‬ ‫ﻭ‪‬ﻧﹺﺴ‪‬ﺎﺀِ ﺍﻟﹾ ‪‬ﺆ‪‬ﻣ‪‬ﻨﹺﲔ‪ ‬ﺪ‪‬ﻧﹺﲔ‪ ‬ﻋ‪‬ﻠﹶﻴ‪‬ﻬﹺ ‪ ‬ﻣ‪‬ﻦ‪ ‬ﺟ‪‬ﻠﹶﺎﺑﹺﻴﺒﹺﻬﹺ ‪ ... ‬ﺍﻵﻳـﺔ ﺷـﻘﻘﻦ‬ ‫ﻦ‬ ‫ﻦ‬ ‫ﻳ‬ ‫ﻤ‬ ‫ﻣﺮﻭﻃﻬﻦ، ﻓﺎﻋﺘﺠﺮﻥ ‪‬ﺎ، ﻓﺼﻠﲔ ﺧﻠﻒ ﺭﺳﻮﻝ ﺍﷲ ﺃﳕﺎ ﻋﻠﻰ ﺭﺅﻭﺳﻬﻦ‬ ‫ﺍﻟﻐﺮﺑﺎﻥ«)١( .‬‫ﻭﻣﻌﻠﻮﻡ ﺃﻳﻀ‪‬ﺎ ﺃﻥ ﻻ ﺃﺣﺪ ﻣﻦ ﺍﻟﻌﻠﻤﺎﺀ ﺍﳌﻌﺘﱪﻳﻦ ﻗﺎﻝ ﺑﻨﺴﺦ ﻫـﺬﻩ‬‫ﺍﻵﻳﺔ، ﻭﺇﳕﺎ ﻛﱡﻬﻢ ﻣﺘﻔﻘﻮﻥ ﻋﻠﻰ ﻣ ‪ ‬ﺍﻟﺘﺎﺭﻳﺦ ﻋﻠﻰ ﺃ‪‬ﺎ ﺁﻳ ﹲ ﺩﺍﻟ ﹲ ﻋﻠـﻰ‬ ‫ﺔ ﺔ‬ ‫ﺮ‬ ‫ﻠ‬ ‫ﻭﺟﻮﺏ ﺍﳊﺠﺎﺏ ﺇﱃ ﻳﻮﻡ ﺍﻟﻘﻴﺎﻣﺔ.‬‫ﻦ‬‫ﻭﻗﺎﻝ ﺗﻌﺎﱃ ﺃﻳﻀ‪‬ﺎ: ‪‬ﻭ‪ ‬ﹸﻞﹾ ﻟ‪‬ﻠﹾ ‪‬ﺆ‪‬ﻣ‪‬ﻨ‪‬ﺎﺕ‪ ‬ﻳ‪‬ﻐ‪ ‬ﻀ‪‬ﻦ‪ ‬ﻣ‪‬ﻦ‪ ‬ﺃﹶﺑ‪‬ﺼ‪‬ـﺎﺭﹺﻫ‪ ‬‬ ‫ﻀ‬ ‫ﻗ ﻤ‬‫ﻭ‪‬ﻳ‪‬ﺤ‪‬ﻔﹶﻈﹾﻦ‪ ‬ﹸ ‪‬ﻭﺟ‪   ‬ﻭ‪‬ﻟﹶﺎ ‪‬ﺒ‪‬ﺪ‪‬ﻳﻦ‪ ‬ﺯﹺﻳﻨ‪‬ﺘ‪   ‬ﺇﹺﱠﺎ ﻣ‪‬ﺎ ﻇﹶﻬ‪‬ﺮ‪ ‬ﻣ‪‬ﻨ‪‬ﻬ‪‬ﺎ ﻭ‪‬ﻟﹾﻴ‪‬ﻀ‪‬ـﺮﹺﺑ‪‬ﻦ‪‬‬ ‫ﻬﻦ ﻟ‬ ‫ﻓﺮ ﻬﻦ ﻳ‬ ‫ﻦ‬ ‫ﺑﹺ ‪ ‬ﺮﹺﻫ‪  ‬ﻋ‪‬ﻠﹶﻰ ‪‬ﻮﺑﹺﻬﹺ ‪ ‬ﻭ‪‬ﻟﹶﺎ ‪‬ﺒ‪‬ﺪ‪‬ﻳﻦ‪ ‬ﺯﹺﻳﻨ‪‬ﺘ‪   ‬ﺇﹺﱠﺎ ﻟ‪ ‬ﻮﻟﹶﺘ‪‬ﻬﹺ ‪ ‬ﺃﹶﻭ‪ ‬ﺁَﺑ‪‬ـﺎﺋ‪‬ﻬﹺ ‪‬‬ ‫ﻬﻦ ﻟ ﺒﻌ ﻦ‬ ‫ﺟﻴ ﻦ ﻳ‬ ‫ﺨﻤ ﻦ‬ ‫ﺃﹶﻭ‪ ‬ﺁَﺑ‪‬ﺎﺀِ ‪ ‬ﻮﻟﹶﺘ‪‬ﻬﹺ ‪ ‬ﺃﹶﻭ‪ ‬ﺃﹶﺑ‪‬ﻨ‪‬ﺎﺋ‪‬ﻬﹺ ‪ ‬ﺃﹶﻭ‪ ‬ﺃﹶﺑ‪‬ﻨ‪‬ﺎﺀِ ‪ ‬ﻮﻟﹶﺘ‪‬ﻬ ‪ ‬ﺃﹶﻭ‪ ‬ﺇﹺﺧ‪‬ﻮ‪‬ﺍﻧﹺﻬﹺ ‪ ‬ﺃﹶﻭ‪ ‬ﺑ‪‬ﻨﹺـﻲ‬ ‫ﻦ‬ ‫ﺑﻌ ﹺﻦ‬ ‫ﻦ‬ ‫ﺑﻌ ﻦ‬ ‫ﺇﹺﺧ‪‬ﻮ‪‬ﺍﻧﹺﻬﹺ ‪ ‬ﺃﹶﻭ‪ ‬ﺑ‪‬ﻨﹺﻲ ﺃﹶﺧ‪‬ﻮ‪‬ﺍﺗ‪‬ﻬﹺ ‪ ‬ﺃﹶﻭ‪ ‬ﻧﹺﺴ‪‬ﺎﺋ‪‬ﻬﹺ ‪ ‬ﺃﹶﻭ‪ ‬ﻣ‪‬ﺎ ﻣ‪‬ﻠﹶﻜﹶﺖ‪ ‬ﺃﹶﻳ‪‬ﻤ‪‬ـﺎ‪   ‬ﺃﹶﻭﹺ‬ ‫ﻧﻬﻦ‬ ‫ﻦ‬ ‫ﻦ‬ ‫ﻦ‬ ‫ﺍﻟ‪‬ﺎﺑﹺﻌ‪‬ﲔ‪ ‬ﻏﹶﻴ‪‬ﺮﹺ ﹸﻭﻟ‪‬ﻲ ﺍﻟﹾﺈﹺﺭ‪‬ﺑ‪‬ﺔ‪ ‬ﻣ‪‬ﻦ‪ ‬ﺍﻟ ‪‬ﺟ‪‬ﺎﻝﹺ ﺃﹶﻭﹺ ﺍﻟ ﱢﻔﹾﻞﹺ ﺍﱠﺬ‪‬ﻳﻦ‪ ‬ﻟﹶﻢ‪ ‬ﻳ‪‬ﻈﹾﻬ‪‬ـ ‪‬ﻭﺍ‬ ‫ﺮ‬ ‫ﻄ ﻟ‬ ‫ﺮ‬ ‫ﺃ‬ ‫ﺘ‬ ‫ﻋ‪‬ﻠﹶﻰ ﻋ‪‬ﻮ‪‬ﺭ‪‬ﺍﺕ‪ ‬ﺍﻟ‪‬ﺴ‪‬ﺎﺀِ ﻭ‪‬ﻟﹶﺎ ﻳ‪‬ﻀ‪‬ﺮﹺﺑ‪‬ﻦ‪ ‬ﺑﹺﺄﹶﺭ‪ ‬ﻠ‪‬ﻬﹺ ‪ ‬ﻟ‪‬ﻌ‪‬ﻠﹶﻢ‪ ‬ﻣ‪‬ﺎ ‪‬ﺨ‪‬ﻔ‪‬ـﲔ‪ ‬ﻣ‪‬ـﻦ‪‬‬ ‫ﻳ‬ ‫ﺟ ﻦ ﻴ‬ ‫ﻨ‬ ‫ﺯﹺﻳﻨ‪‬ﺘ‪‬ﻬﹺ ‪ ‬ﻭ‪‬ﻮ‪‬ﻮﺍ ﺇﹺﻟﹶﻰ ﺍﻟ ﱠﻪ‪ ‬ﺟ‪‬ﻤ‪‬ﻴﻌ‪‬ﺎ ﺃﹶ‪‬ﻬ‪‬ﺎ ﺍﻟﹾ ‪‬ﺆ‪‬ﻣ‪‬ﻮﻥﹶ ﻟﹶﻌ‪ ‬ﱠ ﹸﻢ‪ ‬ﻔﹾﻠ‪ ‬ﻮﻥﹶ‪.‬‬ ‫ﻠﻜ ﺗ ﺤ‬ ‫ﻳ ﻤ ﻨ‬ ‫ﻠ‬ ‫ﻦ ﺗﺑ‬ ‫)١( ﺭﻭﺍﻩ ﺍﺑﻦ ﻣﺮﺩﻭﻳﻪ.‬
  6. 6. ‫ﺍﳊﺠــﺎﺏ ﻓﻀﻴﻠﺔ ﻭﻋﻔﺎﻑ‬ ‫٠١‬ ‫ﻓﻬﺬﻩ ﺍﻵﻳﺔ ﺍﺷﺘﻤﻠﺖ ﻋﻠﻰ ﺩﻻﻻﺕ ﻣﻬﻤﺔ ﻭﻫﻲ:‬‫١- ﲢﺮﱘ ﺇﺑﺪﺍﺀ ﺍﻟﺰﻳﻨﺔ ﺃﻣﺎﻡ ﺍﻟﺮﺟﺎﻝ ﺍﻷﺟﺎﻧﺐ ﺇﻻ ﻣﺎ ﻇﻬﺮ ﻣﻨـﻬﺎ‬ ‫ﺃﻱ: ﻇﺎﻫﺮ ﺍﳊﺠﺎﺏ ﺍﻟﺬﻱ ﻻ ﳝﻜﻦ ﺇﺧﻔﺎﺅﻩ.‬‫٢- ﻭﺟﻮﺏ ﻟﺒﺲ ﺍﳋﻤﺎﺭ ﺍﻟﺬﻱ ﻫﻮ ﺍﻟﺜﻮﺏ ﺍﻟﺴﺎﺗﺮ ﻟﻠﻮﺟﻪ ﻛﻤـﺎ‬ ‫ﻳﻔﺴﺮﻩ ﺃﻫﻞ ﺍﻟﻠﻐﺔ.‬ ‫٣- ﲢﺮﱘ ﺍﻟﻀﺮﺏ ﺑﺎﻟ ‪‬ﺟ‪‬ﻞ.‬ ‫ﺮ‬ ‫٤- ﻭﺟﻮﺏ ﻏﺾ ﺍﻟﺒﺼﺮ.‬‫ﻭﻣﻦ ﺗﺘ‪‬ﻊ ﺃﻗﻮﺍﻝ ﺍﳌﻔ ‪‬ﺮﻳﻦ ﳍﺬﻩ ﺍﻵﻳﺔ ﻭﺍﻟـﱵ ﻗﺒﻠـﻬﺎ، ﻭﺁﻳـﺎﺕ‬ ‫ﺴ‬ ‫ﺒ‬‫ﺍﳊﺠﺎﺏ ﺍﻷﺧﺮﻯ ﰲ ﺍﻟﻘﺮﺁﻥ ﻭﺟﺪ ﺍﺗﻔﺎﻗﻬﻢ ﲨﻴﻌ‪‬ﺎ ﻋﻠﻰ ﻣ ‪ ‬ﺍﻟﻌﺼـﻮﺭ‬ ‫ﺮ‬‫ﻋﻠﻰ ﺃﻥ ﺗﻠﻚ ﺍﻵﻳﺎﺕ ﻛﻠﻬﺎ ﺩﺍﻟﺔ ﲟﻨﻄﻮﻗﻬﺎ ﻭﻣﻔﻬﻮﻣﻬﺎ ﻋﻠﻰ ﻭﺟـﻮﺏ‬‫ﺍﳊﺠﺎﺏ ﰲ ﺣﻖ ﺍﳌﺮﺃﺓ ﺍﳌﺴﻠﻤﺔ، ﻭﱂ ﻳﻘﻞ ﺃﺣﺪ ﻣﻦ ﺍﻷﺋﻤﺔ ﺍﻷﺭﺑﻌﺔ، ﻭﻻ‬‫ﻋﻠﻤﺎﺀ ﺍﻹﺳﻼﻡ ﻗﺪﳝ‪‬ﺎ ﻭﺣﺪﻳﺜﹰﺎ ﺑﻐﲑ ﻫـﺬﺍ ﺍﻟﻔﻬـﻢ، ﻭﺍﳊﻤـﺪ ﷲ ﺭﺏ‬ ‫ﺍﻟﻌﺎﳌﲔ.‬‫ﻓﻜﻴﻒ ﻳﻠﺘﻔﺖ ﺇﱃ ﻗﻮﻝ ﻣﻦ ﻳﻘﻮﻝ ﺑﻌـﺪﻡ ﻭﺟـﻮﺏ ﺍﳊﺠـﺎﺏ،‬ ‫ﻭﺍﺟﺘﻬﺎﺩﻩ ﻳﻀﺎﺩ ﺍﻟﻨﺺ ﻭﻳﻨﺎﻗ ‪ ‬ﻣﺎ ﺃﲨﻊ ﻋﻠﻴﻪ ﺃﻫﻞ ﺍﻟﻌﻠﻢ ﻭﺍﻟﺸﺮﻳﻌﺔ.‬ ‫ﺺ‬ ‫ﻣﻦ ﺍﻷﺩﻟﺔ ﺍﻟﻨﺒﻮﻳﺔ ﻟﻠﺤﺠﺎﺏ‬‫ﻭﺍﻟﺴﻨﺔ ﺃﻳﻀ‪‬ﺎ ﻃﺎﻓﺤﺔ ﺑﺎﻷﺣﺎﺩﻳﺚ ﺍﻟﺪﺍﻟﺔ ﻋﻠﻰ ﻭﺟﻮﺏ ﺍﳊﺠﺎﺏ،‬‫ﻓﻌﻦ ﺍﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺭﺿﻲ ﺍﷲ ﻋﻨﻬﻤﺎ ﺃﻥ ﺍﻟﻨﱯ ‪ ‬ﻗﺎﻝ: ﻻ ﺗﻨﺘﻘـﺐ ﺍﳌـﺮﺃﺓ‬ ‫ﺍﶈﺮﻣﺔ ﻭﻻ ﺗﻠﺒﺲ ﺍﻟﻘﻔﺎﺯﻳﻦ)١( .‬ ‫)١( ﺭﻭﺍﻩ ﺍﻟﺒﺨﺎﺭﻱ.‬
  7. 7. ‫١١‬ ‫ﺍﳊﺠــﺎﺏ ﻓﻀﻴﻠﺔ ﻭﻋﻔﺎﻑ‬‫ﻗﺎﻝ ﺃﺑﻮ ﺑﻜﺮ ﺑﻦ ﺍﻟﻌﺮﰊ ﺭﲪﻪ ﺍﷲ: ﻗﻮﻟﻪ ‪ ‬ﰲ ﺣﺪﻳﺚ ﺍﺑﻦ ﻋﻤﺮ‬‫: ﻻ ﺗﻨﺘﻘﺐ ﺍﳌﺮﺃﺓ ﻭﺫﻟﻚ ﻷﻥ ﺳﺘﺮﻫﺎ ﻭﺟﻬﻬﺎ ﺑـﺎﻟﱪﻗﻊ ﻓـﺮﺽ ﺇﻻ ﰲ‬‫ﺍﳊﺞ، ﻓﺈ‪‬ﺎ ﺗﺮﺧﻲ ﺷﻴﺌﹰﺎ ﻣﻨﻦ ﲬﺎﺭﻫﺎ ﻋﻠﻰ ﻭﺟﻬﻬﺎ ﻏﲑ ﻻﺻـﻖ ﺑـﻪ،‬ ‫ﻭ‪‬ﻌﺮﺽ ﻋﻦ ﺍﻟﺮﺟﺎﻝ، ﻭﻳﻌﺮﺿﻮﻥ ﻋﻨﻬﺎ.‬ ‫ﺗ‬‫ﻭﻋﻦ ﻋﺎﺋﺸﺔ ﺭﺿﻲ ﺍﷲ ﻋﻨﻬﺎ ﻗﺎﻟﺖ: »ﻳﺮﺣﻢ ﺍﷲ ﻧﺴﺎﺀ ﺍﳌﻬﺎﺟﺮﺍﺕ‬‫ﺍﻷﻭﻝ، ﳌﺎ ﻧﺰﻟﺖ ‪‬ﻭ‪‬ﻟﹾﻴ‪‬ﻀ‪‬ﺮﹺﺑ‪‬ﻦ‪ ‬ﺑﹺ ‪ ‬ﺮﹺﻫ‪  ‬ﻋ‪‬ﻠﹶـﻰ ‪‬ـﻮﺑﹺﻬﹺ ‪ ‬ﺷـﻘﻘﻦ‬ ‫ﻦ‬ ‫ﺟﻴ‬ ‫ﺨﻤ ﻦ‬ ‫ﻣﺮﻭﻃﻬﻦ ﻓﺎﺧﺘﻤﺮﻥ ‪‬ﺎ«)١( .‬‫ﻗﺎﻝ ﺍﻟﻌﻼﻣﺔ ﳏﻤﺪ ﺍﻷﻣﲔ ﺍﻟﺸﻨﻘﻄﻴﻲ ﺭﲪﻪ ﺍﷲ: »ﻭﻫﺬﺍ ﺍﳊـﺪﻳﺚ‬‫ﺍﻟﺼﺤﻴﺢ ﺻﺮﻳﺢ ﰲ ﺃﻥ ﺍﻟﻨﺴﺎﺀ ﺍﻟﺼﺤﺎﺑﻴﺎﺕ ﺍﳌﺬﻛﻮﺭﺍﺕ ﻓﻴﻪ ﻓﻬﻤﻦ ﺃﻥ‬‫ﻣﻌﲎ ﻗﻮﻟﻪ ﺗﻌﺎﱃ ‪‬ﻭ‪‬ﻟﹾﻴ‪‬ﻀ‪‬ﺮﹺﺑ‪‬ﻦ‪ ‬ﺑﹺ ‪ ‬ﺮﹺﻫ‪  ‬ﻋ‪‬ﻠﹶﻰ ‪‬ﻮﺑﹺﻬﹺ ‪ ‬ﻳﻘﺘﻀﻲ ﺳﺘﺮ‬ ‫ﺟﻴ ﻦ‬ ‫ﺨﻤ ﻦ‬‫ﻭﺟﻮﻫﻬﻦ ﻭﺃ‪‬ﻦ ﺷﻘﻘﻦ ﺇﺯﺭﻫﻦ ﻓﺎﺧﺘﻤﺮﻥ: ﺃﻱ ﺳﺘﺮﻥ ﻭﺟﻮﻫﻬﻦ ‪‬ـﺎ‬‫ﺍﻣﺘﺜﺎﻻ ﻷﻣﺮ ﺍﷲ ﰲ ﻗﻮﻟﻪ ﺗﻌﺎﱃ: ‪‬ﻭ‪‬ﻟﹾﻴ‪‬ﻀ‪‬ﺮﹺﺑ‪‬ﻦ‪ ‬ﺑﹺ ‪ ‬ﺮﹺﻫ‪  ‬ﻋ‪‬ﻠﹶﻰ ‪‬ﻮﺑﹺﻬﹺ ‪‬‬ ‫ﺟﻴ ﻦ‬ ‫ﺨﻤ ﻦ‬‫ﺍﳌﻘﺘﻀﻲ ﺳﺘﺮ ﻭﺟﻮﻫﻬﻦ، ﻭ‪‬ﺬﺍ ﻳﺘﺤﻘﻖ ﻟﻠﻤﻨﺼﻒ ﺃﻥ ﺍﺣﺘﺠﺎﺏ ﺍﳌـﺮﺃﺓ‬‫ﻋﻦ ﺍﻟﺮﺟﺎﻝ ﻭﺳﺘﺮﻫﺎ ﻭﺟﻬﻬﺎ ﻋﻨﻬﻢ ﺛﺎﺑﺖ ﰲ ﺍﻟﺴﻨﺔ ﺍﻟﺼﺤﻴﺤﺔ ﺍﳌﻔﺴﺮﺓ‬‫ﻟﻜﺘﺎﺏ ﺍﷲ ﺗﻌﺎﱃ، ﻭﻗﺪ ﺃﺛﻨﺖ ﻋﺎﺋﺸﺔ ﺭﺿﻲ ﺍﷲ ﻋﻨﻬﺎ ﻋﻠﻰ ﺗﻠﻚ ﺍﻟﻨﺴﺎﺀ‬‫ﲟﺴﺎﺭﻋﺘﻬﻦ ﻻﻣﺘﺜﺎﻝ ﺃﻭﺍﻣﺮ ﺍﷲ ﰲ ﻛﺘﺎﺑﻪ، ﻭﻣﻌﻠﻮﻡ ﺃ‪‬ﻦ ﻣﺎ ﻓﻬﻤﻦ ﺳـﺘﺮ‬‫ﺍﻟﻮﺟﻮﻩ ﻣﻦ ﻗﻮﻟﻪ: ‪‬ﻭ‪‬ﻟﹾﻴ‪‬ﻀ‪‬ﺮﹺﺑ‪‬ﻦ‪ ‬ﺑﹺ ‪ ‬ﺮﹺﻫ‪  ‬ﻋ‪‬ﻠﹶﻰ ‪‬ﻮﺑﹺﻬﹺ ‪ ‬ﺇﻻ ﻣﻦ ﺍﻟﻨﱯ‬ ‫ﺟﻴ ﻦ‬ ‫ﺨﻤ ﻦ‬‫‪ ‬ﻷﻧﻪ ﻣﻮﺟﻮﺩ ﻭﻫﻦ ﻳﺴﺄﻟﻨﻪ ﻋﻦ ﻛﻞ ﻣﺎ ﺃﺷﻜﻞ ﻋﻠﻴﻬﻦ ﰲ ﺩﻳﻨـﻬﻦ‬‫ﻭﺍﷲ ﺟﻞ ﻭﻋﻼ ﻳﻘﻮﻝ: ‪‬ﻭ‪‬ﺃﹶﻧ‪‬ﺰ‪‬ﻟﹾﻨ‪‬ﺎ ﺇﹺﻟﹶﻴ‪‬ﻚ‪ ‬ﺍﻟ ﱢﻛﹾﺮ‪ ‬ﻟ‪‬ﺒ‪‬ﻦ‪ ‬ﻟ‪‬ﻠ‪‬ﺎﺱﹺ ﻣ‪‬ﺎ ‪‬ـ ‪‬ﻝﹶ‬ ‫ﻧ ﺰ‬ ‫ﺬ ﺘﻴ ﻨ‬ ‫)١( ﺭﻭﺍﻩ ﺍﻟﺒﺨﺎﺭﻱ.‬
  8. 8. ‫ﺍﳊﺠــﺎﺏ ﻓﻀﻴﻠﺔ ﻭﻋﻔﺎﻑ‬ ‫٢١‬ ‫ﺇﹺﻟﹶﻴ‪‬ﻬﹺﻢ‪ ‬ﻓﻼ ﳝﻜﻦ ﺃﻥ ﻳﻔﺴﺮ‪‬ﺎ ﻣﻦ ﺗﻠﻘﺎﺀ ﺃﻧﻔﺴﻬﻦ«)١( .‬‫ﺃﺧﱵ ﺍﳌﺴﻠﻤﺔ: ﻓﻬﺬﺍ ﻫﻮ ﻛﺘﺎ ‪ ‬ﺍﷲ ﻭﺳﻨ ﹸ ﻧﺒﻴﻪ ‪ ‬ﻗـﺪ ﺩﻟـﺖ‬ ‫ﺔ‬ ‫ﺏ‬‫ﻓﻴﻬﻤﺎ ﺍﻟﻨﺼﻮﺹ ﺍﻟﺼﺮﳛﺔ ﺍﻟﻮﺍﺿﺤﺔ ﻋﻠﻰ ﻭﺟﻮﺏ ﺍﳊﺠﺎﺏ ﻭﻓﺮﺿـﻪ،‬‫ﻭﻫﺎ ﻫﻢ ﻋﻠﻤﺎﺀ ﺍﻹﺳﻼﻡ ﻭﻭﺭﺛﺔ ﺍﻷﻧﺒﻴﺎﺀ ﻭﲪﻠﺔ ﺍﻟﻮﺣﻲ ﻳﻨﻘﻠـﻮﻥ ﻟـﻚ‬‫ﺍﻟﻔﻬﻢ ﺍﻟﺴﻠﻴﻢ ﻟﺘﻠﻚ ﺍﻟﻨﺼﻮﺹ، ﻓﻤﺎﺫﺍ ﻋﺴﺎﻙ ﺗﻔﻌﻠﲔ ﻭﻣـﻦ ﻋﺴـﺎﻙ‬ ‫ﺗﺘﺒﻌﲔ.‬‫ﺇﻥ ﻣﺴﺄﻟﺔ ﺍﳊﺠﺎﺏ ﻫﻲ ﻣﺴﺄﻟﺔ ﺷﺮﻋﻴﺔ ﻣﺮﺩ ﺍﳊﻜﻢ ﻓﻴﻬـﺎ ﺇﱃ‬‫ﺍﻟﺸﺮﻉ ﻭﺃﻫﻠﻪ ﻭﺇﳕﺎ ﺃﻫﻠﻪ ﻫﻢ ﻋﻠﻤﺎﺀ ﺍﳌﻠﺔ ﻭﺃﻭﻋﻴﺔ ﺍﻟﺪﻳﻦ، ﺍﻟﺬﻳﻦ ﺩﺭﺳﻮﻩ‬‫ﻭﻓﻘﻬﻮﻩ ﻭﺭﺿﻴﺖ ‪‬ﻢ ﺍﻷﻣﺔ ﻧ‪‬ﻘﻠـﺔ ﻟﻠﻔﺘـﻮﻯ، ﻭﻓﻬﻤـﺔ ﻟﻠﻤﻘﺎﺻـﺪ‬ ‫ﻭﺍﻷﺣﻜﺎﻡ.‬‫ﻭﻻ ﳚﻮﺯ ﻟﻚ – ﺃﺧﱵ ﺍﳌﺴﻠﻤﺔ ﺃﻥ ﺗﻨﻈﺮﻱ ﺇﱃ ﻣﺴﺄﻟﺔ ﺍﳊﺠـﺎﺏ‬‫ﻋﻠﻰ ﺃ‪‬ﺎ ﻣﺴﺄﻟﺔ ﺛﺎﻧﻮﻳﺔ، ﺃﻭ ﻓﻜﺮﻳﺔ ﺛﻘﺎﻓﻴﺔ، ﺃﻭ ﺍﺟﺘﻬﺎﺩﻳﺔ، ﺃﻭ ﺃﻣ ‪ ‬ﻣـﻦ‬ ‫ﺮ‬ ‫ﺃﻣﻮﺭ ﺍﻟﺪﻧﻴﺎ ﺍﻟﱵ ﻻ ﺟﻨﺎﺡ ﻋﻠﻴﻚ ﰲ ﺇﻋﻤﺎﳍﺎ ﺃﻭ ﺇﳘﺎﳍﺎ.‬‫ﻛﻤﺎ ﻻ ﳚﻮﺯ ﻟﻚ ﺭﺩ ﺍﳊﻜﻢ ﻓﻴﻬﺎ ﺇﱃ ﻟﻠﻤﻔﻜﺮﻳﻦ ﻭﺍﳌﺜﻘﻔﲔ ﺍﻟﺬﻳﻦ‬‫ﻗﺼﺮﺕ ﺃﻓﻬﺎﻣﻬﻢ ﻋﻦ ﻓﻘﻪ ﺍﻟﺸﺮﻳﻌﺔ، ﻭﺷﺮﺩﺕ ‪‬ﻢ ﺃﻗﻼﻡ ﺍﳊﺪﺍﺛـﺔ ﰲ‬ ‫ﻣﺘﺎﻫﺎﺕ ﺍﻟﺪﻋﻮﺍﺕ ﺍﳌﻀﻠﺔ ﺇﱃ ﺍﻟﺴﻔﻮﺭ ﻛﻤﺎ ﺗﺸﺮﺩ ﺍﻟﺒﻌﲑ ﺍﳍﺎﺋﻤﺔ.‬ ‫ﺯﻋ ـﻢ ﺍﻟﺴ ـﻔﻮﺭ ﻭﺍﻻﺧ ـﺘﻼﻁ ﻭﺳ ـﻴﻠﺔ‬ ‫ـ‬ ‫ـ‬ ‫ـ‬ ‫ـ‬ ‫ـﻮﺍ‬ ‫ـﺔ ﺃﻏﺮﻗـ‬ ‫ـﺪ ـﻮﻡ ﰲ ﺍ‪‬ﺎﻧـ‬ ‫ﻟﻠﻤﺠـ ﻗـ‬ ‫ﻛﺬﺑﻮﺍ ﻣـﱴ ﻛـﺎﻥ ﺍﻟﺘﻌـﺮﺽ ﻟﻠﺨﻨـﺎ‬ ‫ﺷ ـﻴﺌﹰﺎ ﺗﻌ ـﺰ ـﻪ ﺍﻟﺸ ـﻌﻮﺏ ـﺒﻖ‬ ‫ﻭﺗﺴـ‬ ‫ـ‬ ‫ـ ـ ﺑـ‬ ‫)١( ﺃﺿﻮﺍﺀ ﺍﻟﺒﻴﺎﻥ )٦/٤٩٥(.‬
  9. 9. ‫٣١‬ ‫ﺍﳊﺠــﺎﺏ ﻓﻀﻴﻠﺔ ﻭﻋﻔﺎﻑ‬‫ﺃﺧﱵ ﺍﳌﺴﻠﻤﺔ: ﻓﻬﺬﻩ ﻗﻮﺍﻋﺪ ﺍﻟﺪﻳﻦ ﻣﺘﻴﻨﺔ ﻭﺍﺿﺤﺔ، ﺗﻀﻲﺀ ﻟـﻚ‬‫ﺍﶈﺠﺔ، ﻭﺗﺪﻟﻚ ﻋﻠﻰ ﺍﳊﻖ ﺑﺎﳊﺠﺔ، ﻭﺗﻘﻄﻊ ﻋﻠﻰ ﺍﻟﺒﺎﻃـﻞ ﺻـﻮﻟﺘﻪ،‬ ‫ﻓﺎﺣﺬﺭﻱ ﻣﻦ ﺑﻨﻴﺎﺕ ﺍﻟﻄﺮﻳﻖ..‬ ‫ﻳﺎ ﻣـﻦ ﻫـﺪﻳﺖ ﺇﱃ ﺍﻹﺳـﻼﻡ ﺭﺍﺿـﻴﺔ‬ ‫ﻭﻣﺎ ﺍﺭﺗﻀﻴﺖ ﺳﻮﻯ ﻣﻨـﻬﺎﺝ ﺧـﲑ ﻧـﱯ‬ ‫ـﺔ‬‫ـﺎﺏ ـﺬﻱ ـﻪ ﻣﻜﺮﻣـ‬ ‫ﺇﻥ ﺍﳊﺠـ ﺍﻟـ ﻧﺒﻐﻴـ‬ ‫ﻟﻜ ـﻞ ﺣ ـﻮﺍﺀ ﻣ ـﺎ ﻋﺎﺑ ـﺖ ﻭﱂ ﺗﻌ ـﺐ‬ ‫ـ‬ ‫ـ ـ ـ ـ‬ ‫ﺻﻮﱐ ﺣﻴﺎﺀﻙ ﺻﻮﱐ ﺍﻟﻌـﺮﺽ ﻻ ‪‬ـﲏ‬ ‫ـﱯ‬ ‫ـﱪﻱ ﷲ ﻭﺍﺣﺘﺴـ‬ ‫ـﺎﺑﺮﻱ ﻭﺍﺻـ‬ ‫ﻭﺻـ‬‫»ﻓﻴﺠﺐ ﻋﻠﻰ ﻛﻞ ﻣﺆﻣﻦ ﻭﻣﺆﻣﻨﺔ ‪‬ﺬﺍ ﺍﻟﺪﻳﻦ، ﺍﳊﺬﺭ ﺍﻟﺸﺪﻳﺪ ﻣﻦ‬‫ﺩﻋﻮﺍﺕ ﺃﻋﺪﺍﺋﻪ ﻣﻦ ﺩﺍﺧﻞ ﺍﻟﺼﻒ ﺃﻭ ﺧﺎﺭﺟﻪ، ﺍﻟﺮﺍﻣﻴﺔ ﺇﱃ ﺍﻟﺘﻐﺮﻳـﺐ،‬‫ﻭﺃﺧﺮﺍﺝ ﻧﺴﺎﺀ ﺍﳌﺆﻣﻨﲔ ﻣﻦ ﺣﺠﺎ‪‬ﻦ ﺗﺎﺝ ﺍﻟﻌﻔﺔ ﻭﺍﳊﺼﺎﻧﺔ ﺇﱃ ﺍﻟﺴﻔﻮﺭ‬‫ﻭﺍﻟﺘﻜﺸﻒ ﻭﺍﳊﺴﻮﺭ ﻭﺭﻣﻴﻬﻦ ﰲ ﺃﺣﻀﺎﻥ ﺍﻟﺮﺟﺎﻝ ﺍﻷﺟﺎﻧﺐ ﻋﻨـﻬﻦ،‬‫ﻭﺃﻥ ﻻ ﻳﻐﺘﺮﻭﺍ ﺑﺒﻌﺾ ﺍﻷﻗﺎﻭﻳﻞ ﺍﻟﺸﺎﺫﺓ ﺍﻟﱵ ﲣﺘﺮﻕ ﺍﻟﻨﺼﻮﺹ ، ﻭ‪‬ﺪﻡ‬‫ﺍﻷﺻﻮﻝ، ﻭﺗﻨﺎﺑﺬ ﺍﳌﻘﺎﺻﺪ ﺍﻟﺸﺮﻋﻴﺔ، ﻣﻦ ﻃﻠـﺐ ﺍﻟﻌﻔـﺔ ﻭﺍﳊﺼـﺎﻧﺔ‬ ‫ﻭﺣﻔﻈﻬﻤﺎ«)١( .‬ ‫ﺷﺮﻭﻁ ﺍﳊﺠﺎﺏ‬‫ﺃﺧﱵ ﺍﳌﺴﻠﻤﺔ: ﺇﻥ ﺍﳊﺠﺎﺏ ﻋﺒﺎﺩﺓ ﻋﻤﻠﻴﺔ ﺃﻣﺮ ﺍﷲ ‪‬ـﺎ ﻧﺴـﺎﺀ‬‫ﺍﳌﺆﻣﻨﲔ ﺻﻴﺎﻧﺔ ﳍﻦ ﻣﻦ ﺍﻟﻔﺘﻨﺔ ﻭﺍﻷﺫﻯ، ﻭﺣﱴ ﻻ ﻳﻔﺘﱳ ‪‬ﻦ ﺍﻟﺮﺟـﺎﻝ،‬ ‫)١( ﺣﺮﺍﺳﺔ ﺍﻟﻔﻀﻴﻠﺔ )١٨(.‬
  10. 10. ‫ﺍﳊﺠــﺎﺏ ﻓﻀﻴﻠﺔ ﻭﻋﻔﺎﻑ‬ ‫٤١‬‫ﻭﻣﺎ ﺩﺍﻡ ﺍﳊﺠﺎﺏ ﻋﺒﺎﺩﺓ ﻣﺸﺮﻭﻋﺔ ﻓﻬﻲ ﻛﻐﲑﻫﺎ ﻣﻦ ﺍﻟﻌﺒﺎﺩﺍﺕ ﻻ ﺗﻘﺒﻞ‬ ‫ﺇﻻ ﺑﺸﺮﻃﲔ ﺍﺛﻨﲔ:‬‫ﺍﻷﻭﻝ: ﻫﻮ ﺍﻹﺧﻼﺹ ﷲ ﺟﻞ ﻭﻋﻼ، ﻟﻘﻮﻟﻪ ‪» :‬ﺇﳕﺎ ﺍﻷﻋﻤﺎﻝ‬ ‫ﺑﺎﻟﻨﻴﺎﺕ«.‬‫ﺍﻟﺜﺎﱐ: ﻫﻮ ﺍﻻﺗﺒﺎﻉ ﻟﺴﻨﺔ ﺍﻟﻨﱯ ‪ ‬ﻭﺍﻟﺘﺄﺳﻲ ﺑﻪ ﻟﻘﻮﻟﻪ ‪» : ‬ﻣﻦ‬ ‫ﻋﻤﻞ ﻋﻤﻼﹰ ﻟﻴﺲ ﻋﻠﻴﻪ ﺃﻣﺮﻧﺎ ﻓﻬﻮ ﺭﺩ«)١( .‬‫ﻭﺍﷲ ﺟﻞ ﻭﻋﻼ ﻛﻤﺎ ﺗﻌﺒﺪ ﺍﳌﺮﺃﺓ ﺍﳌﺴﻠﻤﺔ ﺑﻠﺒﺎﺱ ﻣﻌﲔ ﰲ ﺍﻟﺼـﻼﺓ‬‫ﻭﺍﳊﺞ، ﻓﻘﺪ ﺗﻌﺒﺪﻫﺎ ﻭﺑﲔ ﳍﺎ ﻟﺒﺎﺳﻬﺎ ﺃﻣﺎﻡ ﺃﻗﺮﺑﺎﺋﻬﺎ، ﻭﺃﻣﺎﻡ ﺍﻷﺟﺎﻧـﺐ‬‫ﻋﻨﻬﺎ، ﻭﻫﻲ ﰲ ﻛﻞ ﺣﺎﻝ ﺗﻠﺘﺰﻡ ﻓﻴﻪ ﲟﺎ ﺃﻣﺮﻩ ﺍﷲ ﻭﺑﻴﻨﻬﺎ، ﺇ‪‬ﺎ ﺗﻌﺒـﺪ ﺍﷲ‬‫ﻛﻤﺎ ﺃﻣﺮ ﻭﺗﻠﱯ ﺃﻣﺮﻩ، ﻭﺣﺠﺎﺏ ﺍﳌﺮﺃﺓ ﺍﳌﺴﻠﻤﺔ ﻟﻴﺲ ﺃﻣﺮﺍﹰ ﺧﻔﻴ‪‬ﺎ ﻋﺎﻣﺎﹰ ﺃﻭ‬‫ﻏﺎﻣﻀ‪‬ﺎ ﺑﻞ ﻫﻮ ﺃﻣﺮ ﻣﻦ ﺍﷲ ﻟﻨﺴﺎﺀ ﺍﳌﺆﻣﻨﲔ ﻭﺍﺿﺤﺔ ﻣﻌﺎﳌﺔ ﺑﻴﻨ ﹲ ﺣﺪﻭﺩﻩ،‬ ‫ﺔ‬ ‫ﻣﻌﻠﻮﻣ ﹲ ﺃﻭﺻﺎﻓﻪ ﻭﻧﻌﻮﺗﻪ.‬ ‫ﺔ‬‫ﻭﻟﻘﺪ ﺗﺘﺒﻊ ﺍﻟﻌﻠﻤﺎﺀ ﻧﺼﻮﺹ ﺍﳊﺠﺎﺏ ﻣـﻦ ﺍﻟﻜﺘـﺎﺏ ﻭﺍﻟﺴـﻨﺔ‬ ‫ﻭﺣﺼﺮﻭﺍ ﻣﻦ ﺧﻼﳍﺎ ﺷﺮﻭﻃﻪ ﺍﻟﻼﺯﻣﺔ ﻭﻫﻲ ﻛﺎﻵﰐ:‬‫١- ﺃﻥ ﻳﻜﻮﻥ ﺍﳊﺠﺎﺏ ﺳﺎﺗﺮ‪‬ﺍ ﳉﻤﻴﻊ ﺑﺪﻥ ﺍﳌﺮﺃﺓ ﲟـﺎ ﰲ ﺫﻟـﻚ‬‫ﻭﺟﻬﻬﺎ ﻭﻛﻔﻴﻬﺎ، ﻭﻗﺪ ﺩﻝ ﻋﻠﻰ ﺫﻟﻚ ﺍﻟﻜﺘﺎﺏ ﻭﺍﻟﺴﻨﺔ، ﻛﻤﺎ ﺳﻴﺄﰐ ﰲ‬ ‫ﻓﺼﻞ ﺃﺩﻟﺔ ﺗﻐﻄﻴﺔ ﺍﻟﻮﺟﻪ.‬‫٢- ﺃﻥ ﻻ ﻳﻜﻮﻥ ﺍﳊﺠﺎﺏ ﰲ ﻧﻔﺴﻪ ﺯﻳﻨـﺔ: ﻷﻥ ﺍﻟﻐﺎﻳـﺔ ﻣـﻦ‬‫ﺍﳊﺠﺎﺏ ﻫﻮ ﲢﺼﻴﻞ ﺍﻟﺴﺘﺮ ﻭﺍﻟﻌﻔﺎﻑ، ﻓﺈﺫﺍ ﻛﺎﻥ ﺍﳊﺠـﺎﺏ ﺯﻳﻨـﺔ ﰲ‬ ‫)١( ﺭﻭﺍﻩ ﻣﺴﻠﻢ.‬
  11. 11. ‫٥١‬ ‫ﺍﳊﺠــﺎﺏ ﻓﻀﻴﻠﺔ ﻭﻋﻔﺎﻑ‬‫ﻧﻔﺴﻪ، ﻓﻘﺪ ﺗﻌﻄﻠﺖ ﺑﺬﻝ ﺍﻟﻐﺎﻳﺔ ﻣﻨﻪ، ﻭﻟﺬﻟﻚ ﻗﺎﻝ ﺍﷲ ﺗﻌـﺎﱃ: ‪‬ﻭ‪‬ﻟﹶـﺎ‬ ‫‪‬ﺒ‪‬ﺪ‪‬ﻳﻦ‪ ‬ﺯﹺﻳﻨ‪‬ﺘ‪   ‬ﺇﹺﱠﺎ ﻣ‪‬ﺎ ﻇﹶﻬ‪‬ﺮ‪ ‬ﻣ‪‬ﻨ‪‬ﻬ‪‬ﺎ‪.‬‬ ‫ﻬﻦ ﻟ‬ ‫ﻳ‬‫٣- ﺃﻥ ﻳﻜﻮﻥ ﺍﳊﺠﺎﺏ ﻭﺍﺳﻌ‪‬ﺎ ﻏﲑ ﺿﻴﻖ: ﻷﻥ ﺍﻟﻠﺒﺎﺱ ﺍﻟﻀـﻴﻖ‬‫ﻳﻨﺎﻗﺾ ﺍﻟﺴﺘﺮ ﺍﳌﻘﺼﻮﺩ ﻣﻦ ﺍﳊﺠﺎﺏ، ﻓﻌﻦ ﺃﺳﺎﻣﺔ ﺑﻦ ﺯﻳﺪ ﻗﺎﻝ: ﻛﺴﺎﱐ‬‫ﺭﺳﻮﻝ ﺍﷲ ‪ ‬ﻗﺒﻄﻴﺔ ﻛﺜﻴﻔﺔ ﻛﺎﻧﺖ ﳑﺎ ﺃﻫﺪﺍﻫﺎ ﺩﺣﻴﺔ ﺍﻟﻜﻠﱯ، ﻓﻜﺴﻮ‪‬ﺎ‬‫ﺍﻣﺮﺃﰐ ﻓﻘﺎﻝ ﱄ ﺭﺳﻮﻝ ﺍﷲ ‪ : ‬ﻣﺎ ﻟﻚ ﱂ ﺗﻠﺒﺲ ﺍﻟﻘﺒﻄﻴﺔ؟ ﻗﻠﺖ: ﻳـﺎ‬‫ﺭﺳﻮﻝ ﺍﷲ، ﻛﺴﻮ‪‬ﺎ ﺍﻣﺮﺃﰐ ﻓﻘﺎﻝ ﱄ ﺭﺳﻮﻝ ﺍﷲ ‪» :‬ﻣﺮﻫﺎ ﻓﻠﺘﺠﻌﻞ‬‫ﲢﺘﻬﺎ ﻏﻼﻟﺔ، ﺇﱐ ﺃﺧﺎﻑ ﺃﻥ ﺗﺼﻒ ﺣﺠـﻢ ﻋﻈﺎﻣﻬـﺎ« ﻭﺍﻟﻘﺒﻄﻴـﺔ‬‫ﺍﳌﺬﻛﻮﺭﺓ ﰲ ﺍﳊﺪﻳﺚ ﻫﻲ ﺛﻴﺎﺏ ﺭﻗﻴﻘﺔ ﺑﻴﻀﺎﺀ ﻛﺄ‪‬ﺎ ﻣﻨﺴﻮﺑﺔ ﺇﱃ ﺃﻗﺒﺎﻁ‬ ‫ﻣﺼﺮ.‬‫٤- ﺃﻥ ﻳﻜﻮﻥ ﺍﳊﺠﺎﺏ ﺻﻔﻴﻘﺎ ﻻ ﻳﺸﻒ: ﻓﺜﻴﺎﺏ ﺍﳌـﺮﺃﺓ ﺇﺫﺍ ﱂ‬‫ﻳﻜﻦ ﺻﻔﻴﻘﹰﺎ ﻓﺈﻧﻪ ﳚﺴﺪ ﺟﺴﻤﻬﺎ ﻭﻣﻮﺍﺿﻊ ﺍﻟﻔﺘﻨﺔ ﻓﻴﻬـﺎ، ﻭﻗـﺪ ﻭﺭﺩ‬‫ﺍﻟﻮﻋﻴﺪ ﺍﻟﺸﺪﻳﺪ ﰲ ﺍﻟﻨﺴﺎﺀ ﺍﻟﻜﺎﺳﻴﺎﺕ ﺍﻟﻌﺎﺭﻳﺎﺕ، ﻓﻌﻦ ﺃﰊ ﻫﺮﻳﺮﺓ ﺭﺿﻲ‬‫ﺍﷲ ﻋﻨﻪ ﻗﺎﻝ: ﻗﺎﻝ ﺭﺳﻮﻝ ﺍﷲ ‪» :‬ﺻﻨﻔﺎﻥ ﻣﻦ ﺃﻫﻞ ﺍﻟﻨﺎﺭ ﱂ ﺃﺭﳘـﺎ‬‫ﺑﻌﺪ، ﻗﻮﻡ ﻣﻌﻬﻢ ﺳﻴﺎﻁ ﻛﺄﺫﻧﺎﺏ ﺍﻟﺒﻘﺮ ﻳﻀﺮﺑﻮﻥ ‪‬ﺎ ﺍﻟﻨﺎﺱ، ﻭﻧﺴـﺎﺀ‬‫ﻛﺎﺳﻴﺎﺕ ﻋﺎﺭﻳﺎﺕ ﻣﺎﺋﻼﺕ ﳑﻴﻼﺕ ﺭﺅﻭﺳﻬﻦ ﻛﺄﺳـﻨﻤﺔ ﺍﻟﺒﺨـﺖ‬‫ﺍﳌﺎﺋﻠﺔ، ﻻ ﻳﺪﺧﻠﻦ ﺍﳉﻨﺔ ﻭﻻ ﳚﺪﻥ ﺭﳛﻬﺎ، ﻭﺇﻥ ﺭﳛﻬﺎ ﻟﻴﻮﺟـﺪ ﻣـﻦ‬ ‫ﻣﺴﲑﺓ ﻛﺬﺍ ﻭﻛﺬﺍ«)١( .‬‫ﻗﺎﻝ ﺍﺑﻦ ﻋﺒﺪ ﺍﻟﱪ ﺭﲪﻪ ﺍﷲ: ﺃﺭﺍﺩ ‪ ‬ﺍﻟﻨﺴﺎﺀ ﺍﻟﻠﻮﺍﰐ ﻳﻠﺒﺴﻦ ﻣـﻦ‬‫ﺍﻟﺜﻴﺎﺏ ﺍﻟﺸﻲﺀ ﺍﳋﻔﻴﻒ ﺍﻟﺬﻱ ﻳﺼﻒ ﻭﻻ ﻳﺴﺘﺮ، ﻓﻬﻦ ﻛﺎﺳﻴﺎﺕ ﺑﺎﻻﺳﻢ‬ ‫)١( ﺭﻭﺍﻩ ﻣﺴﻠﻢ.‬
  12. 12. ‫ﺍﳊﺠــﺎﺏ ﻓﻀﻴﻠﺔ ﻭﻋﻔﺎﻑ‬ ‫٦١‬ ‫ﻋﺎﺭﻳﺎﺕ ﰲ ﺍﳊﻘﻴﻘﺔ )١( .‬‫٥- ﺃﻥ ﻻ ﻳﻜﻮﻥ ﺍﳊﺠﺎﺏ ﻣﺒﺨﺮ‪‬ﺍ ﻭﻻ ﻣﻄﻴﺒ‪‬ﺎ: ﻟﻘﻮﻟﻪ ‪» :‬ﺃﳝـﺎ‬ ‫ﺍﻣﺮﺃﺓ ﺍﺳﺘﻌﻄﺮﺕ ﻓﻤﺮﺕ ﻋﻠﻰ ﻗﻮﻡ ﻟﻴﺠﺪﻭﺍ ﺭﳛﻬﺎ ﻓﻬﻲ ﺯﺍﻧﻴﺔ«)٢( .‬‫٦- ﺃﻥ ﻻ ﻳﺸﺒﻪ ﺍﳊﺠﺎﺏ ﻟﺒﺎﺱ ﺍﻟﺮﺟﺎﻝ: ﻟﻘﻮﻟﻪ ﺹ: »ﻟﻴﺲ ﻣﻨﺎ‬‫ﻣﻦ ﺗﺸ‪‬ﻪ ﺑﺎﻟﺮﺟﺎﻝ ﻣﻦ ﺍﻟﻨﺴﺎﺀ، ﻭﻻ ﻣـﻦ ﺗﺸـ‪‬ﻪ ﺑﺎﻟﻨﺴـﺎﺀ ﻣـﻦ‬ ‫ﺒ‬ ‫ﺒ‬ ‫ﺍﻟﺮﺟﺎﻝ«)٣( .‬‫ﻭﻋﻦ ﺃﰊ ﻫﺮﻳﺮﺓ ﺭﺿﻲ ﺍﷲ ﻋﻨﻪ ﻗﺎﻝ: ﻗﺎﻝ ﺭﺳﻮﻝ ﺍﷲ ‪» :‬ﻟﻌﻦ‬‫ﺭﺳﻮﻝ ﺍﷲ ‪ ‬ﺍﻟﺮﺟﻞ ﻳﻠﺒﺲ ﻟﺒﺴﺔ ﺍﳌﺮﺃﺓ ﻭﺍﳌـﺮﺃﺓ ﺗﻠـﺒﺲ ﻟﺒﺴـﺔ‬ ‫ﺍﻟﺮﺟﻞ«)٤(.‬‫٧- ﺃﻥ ﻻ ﻳﺸﺒﻪ ﺍﳊﺠﺎﺏ ﻟﺒﺎﺱ ﺍﻟﻜﺎﻓﺮﺍﺕ: ﳌﺎ ﺭﻭﺍﻩ ﻋﺒﺪ ﺍﷲ ﺑﻦ‬‫ﻰ‬‫ﻋﻤﺮﻭ ﺑﻦ ﺍﻟﻌﺎﺹ ﺭﺿﻲ ﺍﷲ ﻋﻨﻬﻤﺎ ﻗﺎﻝ: ﺭﺃﻯ ﺭﺳﻮﻝ ﺍﷲ ‪ ‬ﻋﻠـ ‪‬‬‫ﺛﻮﺑﲔ ﻣﻌﺼﻔﺮﻳﻦ ﻓﻘﺎﻝ: »ﺇﻥ ﻫﺬﻩ ﻣﻦ ﺛﻴﺎﺏ ﺍﻟﻜﻔﺎﺭ ﻓﻼ ﺗﻠﺒﺴﻬﺎ«)٥( .‬‫٨- ﺃﻥ ﻻ ﻳﻜﻮﻥ ﺍﳊﺠﺎﺏ ﻟﺒﺎﺱ ﺷﻬﺮﺓ ﺳﻮﺍﺀ ﰲ ﻟﻮﻧﻪ ﺃﻭ ﺷـﻜﻠﻪ‬‫ﺃﻭ ﻧﻮﻋﻪ، ﻓﻌﻦ ﻋﺒﺪ ﺍﷲ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺭﺿﻲ ﺍﷲ ﻋﻨﻬﻤﺎ ﻗﺎﻝ: ﻗﺎﻝ ﺭﺳﻮﻝ ﺍﷲ‬‫‪» :‬ﻣﻦ ﻟﺒﺲ ﺛﻮﺏ ﺷﻬﺮﺓ ﰲ ﺍﻟﺪﻧﻴﺎ، ﺃﻟﺒﺴﻪ ﺍﷲ ﺛﻮﺏ ﻣﺬﻟﺔ ﻳـﻮﻡ‬ ‫ﺍﻟﻘﻴﺎﻣﺔ ﰒ ﺃﳍﺐ ﻓﻴﻪ ﻧﺎﺭ‪‬ﺍ«)٦( .‬ ‫)١( ﺗﻨﻮﻳﺮ ﺍﳊﻮﺍﻟﻚ ﻟﻺﻣﺎﻡ ﺍﻟﺴﻴﻮﻃﻲ )٣/٣٠١(.‬ ‫)٢( ﺭﻭﺍﻩ ﺍﻟﺘﺮﻣﺬﻱ.‬ ‫)٣( ﺭﻭﺍﻩ ﺃﲪﺪ.‬ ‫)٤( ﺭﻭﺍﻩ ﺃﺑﻮ ﺩﺍﻭﺩ.‬ ‫)٥( ﺭﻭﺍﻩ ﺍﻟﻨﺴﺎﺋﻲ.‬ ‫)٦( ﺭﻭﺍﻩ ﺃﺑﻮ ﺩﺍﻭﺩ.‬
  13. 13. ‫٧١‬ ‫ﺍﳊﺠــﺎﺏ ﻓﻀﻴﻠﺔ ﻭﻋﻔﺎﻑ‬‫ﻓﻬﺬﻩ ﻫﻲ ﺷﺮﻭﻁ ﺍﳊﺠﺎﺏ ﺍﻟﺸﺮﻋﻲ ﻛﻤﺎ ﺩﻟﺖ ﻋﻠﻴﻬﺎ ﻧﺼـﻮﺹ‬‫ﺍﻟﻜﺘﺎﺏ ﻭﺍﻟﺴﻨﺔ، ﻭﺃﻋﻤﻠﺘﻬﺎ ﰲ ﻭﺍﻗﻌﻬﺎ ﺃﻣﻬﺎﺕ ﺍﳌﺆﻣﻨﲔ ﻭﺍﻟﺼﺎﳊﺎﺕ ﻣﻦ‬‫ﺑﻌﺪﻫﻦ. ﻭﳚﺐ ﻋﻠﻰ ﻛﻞ ﺃﺧﺖ ﻣﺆﻣﻨﺔ ﺑﺎﷲ، ﺃﻥ ﺗﻌﻤﻞ ﺗﻠﻚ ﺍﻟﺸﺮﻭﻁ‬‫ﰲ ﺣﺠﺎ‪‬ﺎ، ﻓﺈﳕﺎ ﺍﳊﺠﺎﺏ ﻗﺎﺋﻢ ﺑﻮﺻﻔﻪ، ﻭﻭﺻﻔﻪ ﻗﺎﺋﻢ ﺑﺸﺮﻃﻪ ﻓﻤـﻦ‬‫ﻓﺮﻁ ﰲ ﺍﻟﺸﺮﻁ ﱂ ﺗﻘﻢ ﰲ ﺍﳊﺠﺎﺏ ﺻﻔﺔ ﺍﻟﺴﺘﺮ ﻭﺍﻟﻌﻔﺔ ﺍﳌﻘﺼﻮﺩﺓ ﻣﻨﻪ.‬ ‫ﻟﻴﺲ ﰲ ﺍﳊﺠﺎﺏ ﺟﺪﻳﺪ‬‫ﺃﺧﱵ ﺍﳌﺴﻠﻤﺔ: ﺇﻥ ﺍﳊﺠﺎﺏ ﺍﻟﺬﻱ ﻓﺮﺿﻪ ﺍﷲ ﻋﻠﻴﻚ ﻟﻴﺲ ﳎـﺮﺩ‬‫ﻟﺒﺎﺱ ﻳﺒﺎﺡ ﺍﺳﺘﺒﺪﺍﻟﻪ ﻭﲡﺪﻳﺪﻩ ﺑﻐﲑ ﻣﺎ ﺗﻘﻴﺪ ﺑﺎﻟﺸﺮﻭﻁ ﺍﳌﺬﻛﻮﺭﺓ ﺁﻧﻔـﺎﹰ،‬‫ﺇﻧﻪ ﺃﻣﺮ ﺇﻟﻴﻪ ﻳﻘﻮﻡ ﻋﻠﻰ ﺃﻭﺻﺎﻑ ﺑﻴﻨﺔ ﻭﻧﻌﻮﺕ ﻣﻌﻴﻨﺔ ﻛﻠﻬﺎ ﺗﺪﻭﺭ ﻣـﻊ‬‫ﺗﻠﻚ ﺍﻟﺸﺮﻭﻁ ﻟﺘﺤﻘﻖ ﺍﻟﺴﺘﺮ ﻭﺍﻟﻌﻔﺎﻑ ﻭﻟﺘﺤﻔﻆ ﺍﳌﺮﺃﺓ ﺍﳌﺴـﻠﻤﺔ ﻣـﻦ‬ ‫ﺍﻟﻔﱳ.‬‫ﺇﻥ ﺍﷲ ﺟﻞ ﻭﻋﻼ ﺣﻴﻨﻤﺎ ﺷﺮﻉ ﺍﳊﺠﺎﺏ ﺇﳕـﺎ ﺷـﺮﻋﻪ ﺗﺰﻛﻴـﺔ‬‫ﻟﻠﻨﻔﻮﺱ، ﻭﺣﻔﻈﹰﺎ ﻟﻠﻤﺮﺃﺓ ﺍﳌﺴﻠﻤﺔ ﻣـﻦ ﺍﻷﺫﻯ، ﻭﺣـﱴ ﻻ ﺗﺘﻤـﺎﺩﻯ‬‫ﺍﻟﺸﻬﻮﺍﺕ ﺑﺎﳌﺴﻠﻤﲔ ﰲ ﻇﻠﻤﺎﺕ ﺍﻟﻐﻲ ﻭﺍﳍﻮﻯ، ﻗﺎﻝ ﺗﻌﺎﱃ: ‪‬ﺫﹶﻟ‪‬ـﻚ‪‬‬ ‫ﺃﹶﺩ‪‬ﻧ‪‬ﻰ ﺃﹶﻥﹾ ‪‬ﻌ‪‬ﺮ‪‬ﻓﹾﻦ‪ ‬ﻓﹶﻠﹶﺎ ‪‬ﺆ‪‬ﺫﹶﻳ‪‬ﻦ‪ ‬ﻭﻗﺎﻝ ﺳﺒﺤﺎﻧﻪ: ‪ ‬ﹸﻞﹾ ﻟ‪‬ﻠﹾ ‪‬ﺆ‪‬ﻣ‪‬ﻨﹺﲔ‪ ‬ﻳ‪  ‬ـﻮﺍ‬ ‫ﻐﻀ‬ ‫ﻗ ﻤ‬ ‫ﻳ‬ ‫ﻳ‬ ‫ﻣ‪‬ﻦ‪ ‬ﺃﹶﺑ‪‬ﺼ‪‬ﺎﺭﹺﻫ‪‬ﻢ‪ ‬ﻭ‪‬ﻳ‪‬ﺤ‪‬ﻔﹶ ﹸﻮﺍ ﹸ ‪‬ﻭﺟ‪ ‬ﻢ‪ ‬ﺫﹶﻟ‪‬ﻚ‪ ‬ﺃﹶﺯ‪‬ﻛﹶﻰ ﻟﹶ ‪‬ﻢ‪ ‬ﺇﹺ ﱠ ﺍﻟ ﱠﻪ‪ ‬ﺧ‪‬ﺒﹺ ‪ ‬ﺑﹺﻤ‪‬ﺎ‬ ‫ﻬ ﻥ ﻠ ﲑ‬ ‫ﻈ ﻓﺮ ﻬ‬ ‫ﻜ ﻳ ﺪ‬ ‫ﻳ‪‬ﺼ‪‬ﻨ‪ ‬ﻮﻥﹶ ‪ ‬ﻭﻗﺎﻝ ﺳﺒﺤﺎﻧﻪ: ‪‬ﻭ‪‬ﺍﻟ ﱠ ‪ ‬ﺮﹺﻳ ‪ ‬ﺃﹶﻥﹾ ﻳ‪‬ﻮﺏ‪ ‬ﻋ‪‬ﻠﹶﻴ‪ ‬ﹸﻢ‪ ‬ﻭ‪‬ﺮﹺﻳـ ‪‬‬ ‫ﻠﻪ ﻳ ﺪ ﺘ‬ ‫ﻌ‬ ‫ﺍﱠﺬ‪‬ﻳﻦ‪ ‬ﻳ‪‬ﺒﹺ ‪‬ﻮﻥﹶ ﺍﻟ ‪‬ﻬ‪‬ﻮ‪‬ﺍﺕ‪ ‬ﺃﹶﻥﹾ ﺗ‪‬ﻤ‪‬ﻴ ﹸﻮﺍ ﻣ‪‬ﻴ‪‬ﻠﹰﺎ ﻋ‪‬ﻈ‪‬ﻴﻤ‪‬ﺎ‪.‬‬ ‫ﻠ‬ ‫ﻟ ﺘﻌ ﺸ‬‫ﻓﺎﳊﺠﺎﺏ ﻣﺸﺮﻭﻉ ﺑﺸﺮﻭﻃﻪ، ﻣﺎ ﺑﻘﻴﺖ ﺍﻟﻐﺮﻳﺰﺓ ﰲ ﺍﻟﻨﻔﻮﺱ، ﺗﻠﻚ‬‫ﺍﻟﻐﺮﻳﺰﺓ ﺍﻟﻔﻄﺮﻳﺔ ﺍﻟﱵ ﺗﺜﲑﻫﺎ ﻓﺘﻨﺔ ﺍﻟﻨﺴﺎﺀ، ﻛﻤﺎ ﻗﺎﻝ ﺭﺳﻮﻝ ﺍﷲ ‪» ‬ﻣﺎ‬
  14. 14. ‫ﺍﳊﺠــﺎﺏ ﻓﻀﻴﻠﺔ ﻭﻋﻔﺎﻑ‬ ‫٨١‬ ‫ﺗﺮﻛﺖ ﻓﺘﻨﺔ ﺃﺿﺮ ﻋﻠﻰ ﺍﻟﺮﺟﺎﻝ ﻣﻦ ﺍﻟﻨﺴﺎﺀ«)١( .‬‫ﻭﻣﺎ ﺩﺍﻡ ﻟﻴﺲ ﰲ ﺍﻟﻐﺮﻳﺰﺓ ﺟﺪﻳﺪ، ﻓﻠﻴﺲ ﰲ ﺍﳊﺠﺎﺏ ﺟﺪﻳﺪ! ﻫﺬﺍ‬‫ﻣﻊ ﺃﻥ ﺣﻜﻢ ﺍﷲ ﺟﻞ ﻭﻋﻼ ﻭﺷﺮﻋﻪ ﻻ ﻳﻘﺒﻞ ﺍﻟﺘﺒﺪﻳﻞ ﻭﺍﻟﺘﻐﻴﲑ ‪‬ـﺮﺩ‬‫ﻫﻮﻯ ﻣﺘﺒﻊ، ﻭﻣﻦ ﻫﺬﺍ ﻓﺈﻥ ﻋﻠﻰ ﻛﻞ ﺃﺧﺖ ﻣﺆﻣﻨﺔ ﺃﻻ ﺗﻨﺨﺪﻉ ﺑﻜـﻞ‬‫ﻟﺒﺎﺱ ﻻ ﺗﻨﺘﻈﻢ ﻓﻴﻪ ﺷﺮﻭﻁ ﺍﳊﺠﺎﺏ ﻣﻬﻤﺎ ﻗﻴﻞ ﻋﻨـﻪ ﺃﻧـﻪ ﺣﺠـﺎﺏ‬‫ﻓﻤﻌﻠﻮﻡ ﺃﻥ ﻣﺎ ﺃﺻﺒﺢ ﻳﻌﺮﻑ ﺑﺘﻄﻮﺭﺍﺕ ﺍﳌﻮﺿﺔ ﻭﺍﻷﺯﻳﺎﺀ ﻗﺪ ﺗﺴـﻠﻠﺖ‬‫ﻧﲑﺍ‪‬ﺎ ﺇﱃ ﺍﻟﻌﺒﺎﺀﺍﺕ ﻭﺍ ﹸ ‪‬ﺮ ﻭﺃﺩﺧﻠﺖ ﻋﻠﻴﻬﺎ ﻣﻦ ﺍﻟﺘﺰﺍﻭﻳﻖ ﻭﺍﻟﺘﻐـﻴﲑﺍﺕ‬ ‫ﳋﻤ‬‫ﻣﺎ ﳜﺎﻟﻒ ﺷﺮﻭﻁ ﺍﻟﻌﺒﺎﺀﺓ ﺍﻟﺸﺮﻋﻴﺔ ﻓﻬﺬﻩ ﺿﻴﻘﺔ ﺍﳊـﺰﺍﻡ، ﻭﺍﻷﺧـﺮﻯ‬‫ﻣﺸﺒﻜﺔ ﺍﻷﻛﻤﺎﻡ، ﻭﺛﺎﻟﺜﺔ ﻣﻔﺘﻮﺣﺔ ﻣﻦ ﺍﻷﻣﺎﻡ، ﻭﺭﺍﺑﻌﺔ ﻗﺼﲑﺓ ﻻ ﺗﺴـﺘﺮ‬‫ﺍﻷﻗﺪﺍﻡ، ﻭﻛﻠﻬﺎ ﲣﺎﻟﻒ ﺑﺘﻠﻚ ﺍﻷﻭﺻﺎﻑ ﻭﻏﲑﻫﺎ ﺷـﺮﻭﻁ ﺍﳊﺠـﺎﺏ‬ ‫ﻭﺃﻭﺻﺎﻓﻪ ﺍﻟﺸﺮﻋﻴﺔ.‬‫ﻭﻫﺬﻩ ﺍﳊﺠﺐ ﺍﻟﺪﺧﻴﻠﺔ ﺍﳉﺪﻳﺪﺓ ﻫﻲ ﻣـﻦ ﺍﺗﺒـﺎﻉ ﺧﻄـﻮﺍﺕ‬‫ﺍﻟﺸﻴﻄﺎﻥ، ﻭﻣﻦ ﺍﻟﺘﻘﻠﻴﺪ ﺍﻷﻋﻤﻰ ﻟﻠﻜﻔﺎﺭ، ﻓﺈﻥ ﱂ ﺗﻈﻬﺮ ﺻﻮﺭﺓ ﻧﺎﺻـﻌﺔ‬‫ﺍﻟﻴﻮﻡ، ﻓﺈﻥ ﺗﻠﻚ ﺍﳋﻄﻮﺍﺕ ﺗﻌﺪ ﺑﻮﺍﺩﺭ ﰲ ﺍﲡﺎﻩ ﻇﻬﻮﺭﻫﺎ ﻛﻤـﺎ ﺃﺧـﱪ‬‫ﺭﺳﻮﻝ ﺍﷲ ‪ ‬ﻋﻦ ﺫﻟﻚ ﻓﻘﺎﻝ: »ﻟﺘﺘﺒﻌﻦ ﺳﻨﻦ ﺍﻟﺬﻳﻦ ﻣﻦ ﻗﺒﻠﻜﻢ ﺷﱪ‪‬ﺍ‬‫ﺑﺸﱪ ﻭﺫﺭﺍﻋ‪‬ﺎ ﺑﺬﺭﺍﻉ، ﺣﱴ ﻟﻮ ﺩﺧﻠﻮﺍ ﺟﺤﺮ ﺿﺐ ﻟﺪﺧﻠﺘﻤﻮﻩ« ﻗﻠﻨﺎ:‬ ‫ﻳﺎ ﺭﺳﻮﻝ ﺍﷲ، ﺍﻟﻴﻬﻮﺩ ﻭﺍﻟﻨﺼﺎﺭﻯ؟ ﻗﺎﻝ ﻓﻤﻦ )٢( .‬‫ﻭﻓﻴﻪ ﺗﻌﺒﲑ ﻏﺎﻳﺔ ﰲ ﺍﻟﺪﻻﻟﺔ ﻋﻠﻰ ﺧﻄـﻮﺭﺓ ﻣﺘﺎﺑﻌـﺔ ﺍﻟﻜﻔـﺎﺭ ﰲ‬ ‫ﺧﻄﺎﻫﻢ.‬ ‫)١( ﻣﺘﻔﻖ ﻋﻠﻴﻪ.‬ ‫)٢( ﺭﻭﺍﻩ ﺍﻟﺒﺨﺎﺭﻱ.‬
  15. 15. ‫٩١‬ ‫ﺍﳊﺠــﺎﺏ ﻓﻀﻴﻠﺔ ﻭﻋﻔﺎﻑ‬‫ﺍﻟﺘﱪﺝ ﺍﳉﺪﻳﺪ: ﺇﻥ ﺍﻟﺘﱪﺝ ﺍﳉﺪﻳﺪ ﻫﻮ ﺍﻟﺬﻱ ﺍﺻـﻄﻠﺤﻮﺍ ﻋﻠـﻰ‬‫ﺗﺴﻤﻴﺘﻪ ﺑﺎﳊﺠﺎﺏ ﺍﻟﻌﺼﺮﻱ، ﻭﻫﻮ ﻭﺇﻥ ﻛﺎﻥ ﳐﻼ ﰲ ﺍﳉﻤﻠﺔ ﺑﺸﺮﻭﻁ‬‫ﺍﳊﺠﺎﺏ ﺍﻟﺸﺮﻋﻲ ﺇﻻ ﺃ ﻧﻪ ﻻ ﻳﺼﻞ ﺇﱃ ﺩﺭﺟﺔ ﺍﻟﻌﺮﻱ ﺍﻟﻔﺎﺿﺢ، ﻟﻜﻨـﻪ‬‫ﰲ ﺍﻟﻨﻬﺎﻳﺔ ﻳﺴﻤﻰ ﺗﱪﺟ‪‬ﺎ ﻭﻫﻮ ﺗﻌﺒﲑ ﻋﻦ ﻣﺮﺣﻠﺔ ﺍﻧﺘﻘﺎﻝ ﳌﺎ ﻫﻮ ﺷﺮ ﻣﻨﻪ،‬‫ﻓﺄﻋﺪﺍﺀ ﺍﳊﺠﺎﺏ ﺟﻌﻠﻮﻩ ﺣﻼﹰ ﻭﺳﻄﹰﺎ ﺗﺴﺎﻳﺮ ﺑﻪ ﺍﳌﺮﺃﺓ ﺍﳌﺴﻠﻤﺔ ﺗﻄﻮﺭﺍﺕ‬‫ﺍﳌﻮﺿﺔ ﻭﺍﻟﺰﻳﻨﺔ، ﻭﰲ ﺍﻟﻮﻗﺖ ﻧﻔﺴﻪ ﺗﻜﻮﻥ ﺑﻌﻴﺪﺓ ﻋﻦ ﺍﻟﺘﱪﺝ ﺍﻟﺼﺮﻳﺢ،‬‫ﻭﻣﺎ ﻫﻮ ﰲ ﺍﳊﻘﻴﻘﺔ ﺇﻻ ﺍﺳﺘﺪﺭﺍﺝ ﻣﺎﻛﺮ ﺑ‪‬ﺘـﻪ ﺩﻫﺎﻗﻨـﺔ ﺩﻭﺭ ﺍﻷﺯﻳـﺎﺀ‬ ‫ﻴ‬‫ﻭﺍﳌﻮﺿﺔ، ﻭﺃﺑﺎﻃﺮﺓ ﺍﻟﺪﻋﻮﺓ ﺇﱃ ﺍﻟﺴﻔﻮﺭ ﻭﺍﻻﳓـﻼﻝ ﻟﻠﻘﻀـﺎﺀ ﻋﻠـﻰ‬‫ﺍﳊﺠﺎﺏ ﺍﻟﺸﺮﻋﻲ ﻭﺍﻟﻨﻴﻞ ﻣﻦ ﺑﻨﺎﺕ ﺍﻹﺳﻼﻡ ﻭﺟﻮﺍﻫﺮ ﺍ‪‬ﺘﻤﻊ ﻟﻴﺴـﻬﻞ‬‫ﻋﻠﻴﻬﻢ ﺍﻟﻨﻴﻞ ﻣﻦ ﺍﳌﺴﻠﻤﲔ ﲨﻴﻌ‪‬ﺎ ﻛﻤﺎ ﺟﺮﺕ ﺑﺬﻟﻚ ﺍﻟﻌﺎﺩﺓ ﰲ ﻛﺜﲑ ﻣﻦ‬ ‫ﺩﻭﻝ ﺍﳌﺴﻠﻤﲔ.‬‫ﺇﻥ ﲦﺔ ﺗﻮﺟﻴﻬ‪‬ﺎ ﺧﻔﻴ‪‬ﺎ ﻳﺴﺘﻬﺪﻑ ﻭﺿﻊ ﺍﳌﺮﺃﺓ ﺍﳌﺴﻠﻤﺔ ﰲ ﻇـﺮﻭﻑ‬‫ﻣﻘﺼﻮﺩﺓ ﺗﺴﻠﺒﻬﺎ ﺍﻟﺜﻘﺔ ﺑﻨﻔﺴﻬﺎ ﻭﻣﻘﻮﻣﺎ‪‬ﺎ ﻭﻻ ﺟﺮﻡ ﺃﻥ ﺍﳍـﺪﻑ ﻣـﻦ‬‫ﻭﺭﺍﺀ ﺫﻟﻚ ﺧﻄﲑ ﺭﻫﻴﺐ، ﺇﻧﻪ ﲢﻄﻴﻢ ﺍﻟﺴﺪﻭﺩ ﺍﻟﺮﻭﺣﻴﺔ ﺍﻟﱵ ﺣﻔﻈـﺖ‬‫ﳍﺬﻩ ﺍﻷﻣﺔ ﺣﱴ ﺍﻵﻥ ﻣﺸﺎﻋﺮ ﺍﻟﻌﺰﺓ ﻭﺍﳊﺮﻳﺔ ﺍﻟﺪﺍﻓﻌﺔ ﺇﱃ ﺍﳉﻬﺎﺩ ﻭﺍﻟﺒﺬﻝ‬‫ﰲ ﺳﺒﻴﻞ ﺍﷲ، ﰒ ﺍﺟﺘﺜﺎﺙ ﺍﳉﺬﻭﺭ ﺍﻟﱵ ﺗﺮﺑﻄﻨﺎ ﰲ ﺃﻋﻤـﺎﻕ ﺍﻟﺘـﺎﺭﻳﺦ‬ ‫ﺑﺮﺳﺎﻟﺔ ﺍ‪‬ﺪ ﺍﻹﳍﻲ ﺍﻟﱵ ﺟﻌﻠﺖ ﺃﻣﺘﻨﺎ ﺧﲑ ﺃﻣﺔ ﺃﺧﺮﺟﺖ ﻟﻠﻨﺎﺱ.‬‫ﻓﻠﺒﺎﺱ ﺍﳌﺮﺃﺓ ﺍﳌﺴﻠﻤﺔ ﻻ ﻳﻜﻮﻥ ﺣﺠﺎﺑ‪‬ﺎ ﰲ ﺫﺍﺗﻪ ﺇﺫﺍ ﻓﻘـﺪ ﺷـﺮﻃﹰﺎ‬‫ﻓﺄﻛﺜﺮ ﻣﻦ ﺍﻟﺸﺮﻭﻁ ﺍﳌﺘﻔﻖ ﻋﻠﻴﻬﺎ، ﻓﻜﻞ ﻟﺒﺎﺱ ﺗﻠﺒﺴﻪ ﺍﳌﺮﺃﺓ ﰲ ﻏﲑ ﺃﻫﻠﻬﺎ‬ ‫ﻭﻛﺎﻥ ﻛﺎﺷﻔﹰﺎ ﻟﻌﻮﺭ‪‬ﺎ ﻓﻬﻮ ﺗﱪﺝ ﺃﻳﺎ ﻛﺎﻥ ﺷﻜﻠﻪ.‬‫ﻭﻛﺬﻟﻚ ﺇﺫﺍ ﻛﺎﻥ ﺯﻳﻨﺔ ﰲ ﻧﻔﺴﻪ ﺃﻭ ﺷﻔﺎﻓﹰﺎ ﻣﻈﻬﺮ‪‬ﺍ ﳌﺎ ﳚﺐ ﺳﺘﺮﻩ‬
  16. 16. ‫ﺍﳊﺠــﺎﺏ ﻓﻀﻴﻠﺔ ﻭﻋﻔﺎﻑ‬ ‫٠٢‬‫ﻣﻦ ﺍﻟﻌﻮﺭﺓ، ﺃﻭ ﺿﻴﻘﹰﺎ ﺃﻭ ﻣﻌﻄﺮ‪‬ﺍ ﺃﻭ ﻳﺸﺒﻪ ﻟﺒﺎﺱ ﺍﻟﺮﺟﺎﻝ ﺃﻭ ﻳﺜﲑ ﺍﻟﻨـﺎﺱ‬‫ﻟﺸﻬﻮﻩ ﺃﻭ ﻳﺸﺒﻪ ﻟﺒﺎﺱ ﺍﻟﻜﺎﻓﺮﺍﺕ، ﻓﻬﻮ ﺑﻮﺍﺣﺪ ﻣﻦ ﻫﺬﻩ ﺍﻷﻭﺻﺎﻑ ﺃﻭ‬ ‫ﺃﻛﺜﺮ ﻟﻴﺲ ﻣﻦ ﺍﳊﺠﺎﺏ ﺍﳌﺄﻣﻮﺭ ﺑﻪ ﺷﺮﻋ‪‬ﺎ ﺑﻞ ﻫﻮ ﺗﱪﺝ ﻭﺳﻔﻮﺭ.‬‫ﻭﻣﻦ ﻫﻨﺎ ﻛﺎﻥ ﻭﺻﻒ ﺍﻟﺘﱪﺝ ﻣﺘﻌﻠﻘﹰﺎ ﺑﺎﻹﺧﻼﻝ ﺑﺸﺮﻭﻁ ﺍﳊﺠﺎﺏ‬‫ﻭﻟﻴﺲ ﺑﻮﺻﻒ ﻣﻌﲔ ﺗﺮﺗﺪﻳﻪ ﺍﳌﺮﺃﺓ ﺍﳌﺘﱪﺟﺔ ﻓﺼﺎﺣﺒﺔ ﺍﻟﺴﺮﻭﺍﻝ ﺍﻟﻀـﻴﻖ‬‫ﻭﺍﻟﻌﺮﻱ ﺍﻟﺼﺎﺭﺥ ﺗﺴﺘﻮﻱ ﻫﻲ ﻭﺻﺎﺣﺒﺔ ﺍﻟﻌﺒﺎﺀﺓ ﺍﻟﻔﺎﺿﺤﺔ ﺍﻟﻀـﻴﻘﺔ ﰲ‬‫ﺍﺳﺘﺤﻘﺎﻕ ﻭﺻﻒ ﺍﻟﺘﱪﺝ ﻻﺷﺘﺮﺍﻛﻬﻤﺎ ﰲ ﻣﻄﻠﻖ ﺍﻹﺧﻼﻝ ﺑﺸـﺮﻭﻁ‬‫ﺍﳊﺠﺎﺏ ﺍﻟﺸﺮﻋﻲ، ﻭﺇﻥ ﻛﺎﻧﺘﺎ ﺗﻔﺘﺮﻗﺎﻥ ﻣﻦ ﺣﻴﺚ ﺍﻟﻮﺻﻒ ﰲ ﺩﺭﺟـﺔ‬ ‫ﺍﻟﻌﺮﻱ ﻭﺍﻟﺘﱪﺝ.‬ ‫ﻣﻦ ﺃﺩﻟﺔ ﺗﻐﻄﻴﺔ ﺍﻟﻮﺟﻪ:‬‫ﻟﻘﺪ ﺩﻝ ﺍﻟﻜﺘﺎﺏ ﻭﺍﻟﺴﻨﺔ ﻭﺍﻟﻘﻴﺎﺱ ﻭﺍﻟﻌﻘﻞ ﺍﻟﺴﻠﻴﻢ ﻋﻠﻰ ﻭﺟـﻮﺏ‬‫ﺗﻐﻄﻴﺔ ﻭﺟﻪ ﺍﳌﺮﺃﺓ ﻋﻨﺪ ﺍﺣﺘﺠﺎ‪‬ﺎ ﻋﻦ ﺍﻟﺮﺟﺎﻝ ﺍﻷﺟﺎﻧﺐ ﻋﻨﻬﺎ، ﻭﺇﻟﻴـﻚ‬ ‫ﺃﺧﱵ ﺍﳌﺴﻠﻤﺔ ﻣﻠﺨﺼ‪‬ﺎ ﻟﺘﻠﻚ ﺍﻷﺩﻟﺔ:‬‫١- ﻣﻦ ﺍﻟﻘﺮﺁﻥ: ﻗﺎﻝ ﺍﷲ ﺟﻞ ﻭﻋﻼ: ‪‬ﻳ‪‬ﺎ ﺃﹶ‪‬ﻬ‪‬ـﺎ ﺍﻟ‪‬ﺒﹺـ ‪ ‬ﹸـﻞﹾ‬ ‫ﻨ ﻲﻗ‬ ‫ﻳ‬ ‫ﻦ‬ ‫ﻟ‪‬ﺄﹶﺯ‪‬ﻭ‪‬ﺍﺟﹺﻚ‪ ‬ﻭ‪‬ﺑ‪‬ﻨ‪‬ﺎﺗ‪‬ﻚ‪ ‬ﻭ‪‬ﻧﹺﺴ‪‬ﺎﺀِ ﺍﻟﹾ ‪‬ﺆ‪‬ﻣ‪‬ﻨﹺﲔ‪ ‬ﺪ‪‬ﻧﹺﲔ‪ ‬ﻋ‪‬ﻠﹶﻴ‪‬ﻬﹺ ‪ ‬ﻣ‪‬ـﻦ‪ ‬ﺟ‪‬ﻠﹶـﺎﺑﹺﻴﺒﹺﻬﹺ ‪‬‬ ‫ﻦ‬ ‫ﻳ‬ ‫ﻤ‬ ‫ﺫﹶﻟ‪‬ﻚ‪ ‬ﺃﹶﺩ‪‬ﻧ‪‬ﻰ ﺃﹶﻥﹾ ‪‬ﻌ‪‬ﺮ‪‬ﻓﹾﻦ‪ ‬ﻓﹶﻠﹶﺎ ‪‬ﺆ‪‬ﺫﹶﻳ‪‬ﻦ‪ ‬ﻭ‪‬ﻛﹶﺎﻥﹶ ﺍﻟ ﱠ ‪ ‬ﻏﹶ ﹸﻮﺭ‪‬ﺍ ﺭ‪‬ﺣ‪‬ﻴﻤ‪‬ﺎ‪.‬‬ ‫ﻠﻪ ﻔ‬ ‫ﻳ‬ ‫ﻳ‬‫ﻗﺎﻝ ﺍﻟﻘﺮﻃﱯ ﺭﲪﻪ ﺍﷲ: ﳌﺎ ﻛﺎﻧﺖ ﻋﺎﺩﺓ ﺍﻟﻌﺮﺑﻴﺎﺕ ﺍﻟﺘﺒﺬﻝ ﻭﻛـﻦ‬‫ﻳﻜﺸﻔﻦ ﻭﺟﻮﻫﻬﻦ ﻛﻤﺎ ﻳﻔﻌﻞ ﺍﻹﻣﺎﺀ، ﻭﻛﺎﻥ ﺫﻟﻚ ﺩﺍﻋﻴـﺔ ﺇﱃ ﻧﻈـﺮ‬‫ﺍﻟﺮﺟﺎﻝ ﺇﻟﻴﻬﻦ، ﻭﺗﺸﻌﺐ ﺍﻟﻔﻜﺮ ﻓﻴﻬﻦ، ﺃﻣﺮ ﺍﷲ ﺭﺳﻮﻟﻪ ‪ ‬ﺃﻥ ﻳﺄﻣﺮﻫﻦ‬ ‫ﺑﺈﺭﺧﺎﺀ ﺍﳉﻼﺑﻴﺐ ﻋﻠﻴﻬﻦ، ﺇﺫ ﺃﺭﺩﻥ ﺍﳋﺮﻭﺝ ﺇﱃ ﺣﻮﺍﺋﺠﻬﻦ )١( .‬ ‫)١( ﺍﳉﺎﻣﻊ ﻷﺣﻜﺎﻡ ﺍﻟﻘﺮﺁﻥ )٤١/٣٤٢(.‬
  17. 17. ‫١٢‬ ‫ﺍﳊﺠــﺎﺏ ﻓﻀﻴﻠﺔ ﻭﻋﻔﺎﻑ‬‫ﻭﻗﺎﻝ ﺭﲪﻪ ﺍﷲ: »ﻭﺍﻟﺼﺤﻴﺢ ﰲ ﺗﻔﺴﲑ ﻗﻮﻟﻪ ﺗﻌﺎﱃ ‪‬ﺟ‪‬ﻠﹶﺎﺑﹺﻴﺒﹺﻬﹺ ‪‬‬ ‫ﻦ‬ ‫ﻭﺍﻟﺼﺤﻴﺢ ﺃﻧﻪ ﺍﻟﺜﻮﺍﺏ ﺍﻟﺬﻱ ﻳﺴﺘﺮ ﲨﻴﻊ ﺍﻟﺒﺪﻥ«)١( .‬‫ﻭﻗﺎﻝ ﺳﺒﺤﺎﻧﻪ ‪‬ﻭ‪‬ﻟﹾﻴ‪‬ﻀ‪‬ﺮﹺﺑ‪‬ﻦ‪ ‬ﺑﹺ ‪ ‬ﺮﹺﻫ‪  ‬ﻋ‪‬ﻠﹶﻰ ‪‬ﻮﺑﹺﻬﹺ ‪ ‬ﻭﺍﳋﻤﺎﺭ ﰲ‬ ‫ﺟﻴ ﻦ‬ ‫ﺨﻤ ﻦ‬ ‫ﻟﻐﺔ ﺍﻟﻌﺮﺏ ﻫﻮ ﺍﳊﺠﺎﺏ ﺍﻟﺬﻱ ﻳﺴﺘﺮ ﺍﻟﻮﺟﻪ.‬‫ﻭﻫﺬﺍ ﺍﻟﺪﻟﻴﻞ ﻣﻦ ﺍﻟﻘﺮﺁﻥ ﻗﺪ ﺃﻳﺪﺗﻪ ﺍﻟﺴﻨﺔ ﲟﺎ ﻻ ﻳﺪﻉ ﳎﺎﻻ ﻟﻠﺸﻚ‬ ‫ﻭﻫﻮ ﺍﻵﰐ.‬‫٢- ﻣﻦ ﺍﻟﺴﻨﺔ: ﻋﻦ ﻋﺎﺋﺸﺔ ﺭﺿﻲ ﺍﷲ ﻋﻨﻬﺎ ﻗﺎﻟﺖ: »ﻳﺮﺣﻢ ﺍﷲ‬‫ﻧﺴﺎﺀ ﺍﳌﻬﺎﺟﺮﻳﻦ ﺍﻷﻭﻝ، ﳌﺎ ﺃﻧﺰﻝ ﺍﷲ ‪‬ﻭ‪‬ﻟﹾﻴﻀ‪‬ﺮﹺﺑ‪‬ﻦ‪ ‬ﺑﹺ ‪ ‬ﺮﹺﻫ‪  ‬ﻋ‪‬ﻠﹶـﻰ‬ ‫ﺨﻤ ﻦ‬ ‫‪‬‬ ‫‪‬ﻮﺑﹺﻬﹺ ‪ ‬ﺷﻘﻘﻦ ﻣﺮﻭﻃﻬﻦ ﻓﺎﺧﺘﻤﺮﻥ ‪‬ﺎ«)٢( .‬ ‫ﺟﻴ ﻦ‬ ‫ﻗﺎﻝ ﺍﺑﻦ ﺣﺠﺮ: ﻓﺎﺧﺘﻤﺮﻥ: ﺃﻱ ﻏﻄﲔ ﻭﺟﻮﻫﻬﻦ.‬‫٣- ﻣﻦ ﺍﻟﻘﻴﺎﺱ: ﻓﺈﻥ ﳑﺎ ﻻ ﳜﺘﻠﻒ ﻋﻠﻴﻪ ﺍﺛﻨﺎﻥ ﺃﻥ ﻭﺟﻪ ﺍﳌﺮﺃﺓ ﻫﻮ‬‫ﻣﻮﻃﻦ ﲨﺎﳍﺎ ﻭﻓﻴﻪ ﺗﺘﻠﺨﺺ ﻛﻞ ﻣﻈﺎﻫﺮ ﺍﻟﻔﺘﻨﺔ، ﻭﻫﻮ ﺃﻓﱳ ﻟﻠﻨﺎﻇﺮ ﻣـﻦ‬‫ﺷﻌﺮﻫﺎ ﺃﻭ ﻋﻨﻘﻬﺎ، ﺃﻭ ﺻﻮﺕ ﺧﻠﺨﺎﳍﺎ ﺃﻭ ﺃﻗﺪﺍﻣﻬﺎ، ﻭﻫﺬﻩ ﻛﻠـﻬﺎ ﻭﺭﺩ‬‫ﺍﻟﻨﺺ ﻭﺍﻹﲨﺎﻉ ﰲ ﺗﻐﻄﻴﺘﻬﺎ ﺩﺭﺀًﺍ ﻟﻠﻔﺘﻨﺔ ﻭﻗﻄﻌ‪‬ﺎ ﻟﺪﺍﺑﺮ ﺍﻟﺸﺮ، ﻭﻣﻦ ﻫﺬﺍ‬‫ﻳﺘﺒﲔ ﺃﻥ ﺍﻷﻭﱃ ﺩﺭﺀ ﻓﺘﻨﺔ ﺍﻟﻮﺟﻪ، ﺑﺎﺣﺘﺠﺎﺑﻪ ﻭﺗﻐﻄﻴﺘﻪ، ﻻ ﺳﻴﻤﺎ ﻭﻗـﺪ‬ ‫ﺩﻟﺖ ﺍﻟﻨﺼﻮﺹ ﻋﻠﻰ ﺫﻟﻚ. ﻣﻦ ﺍﻟﻜﺘﺎﺏ ﻭﺍﻟﺴﻨﺔ.‬‫ﻭﻭﺭﻭﺩ ﺍﳋﻼﻑ ﰲ ﻣﺴﺄﻟﺔ ﻣﻦ ﺍﳌﺴﺎﺋﻞ ﺍﻟﺸﺮﻋﻴﺔ ﻻ ﻳﺴﻮﻍ ﺍﻷﺧﺬ‬ ‫ﺑﻘﻮﻝ ﻫﺬﺍ ﺃﻭ ﺫﺍﻙ ﺩﻭﻥ ﺍﻟﻨﻈﺮ ﰲ ﺍﻷﺩﻟﺔ ﳌﻦ ﻟﻪ ﺃﻫﻠﻴﺔ ﺍﻟﻨﻈﺮ.‬ ‫)١( ﺍﳌﺮﺟﻊ ﻧﻔﺴﻪ.‬ ‫)٢( ﺭﻭﺍﻩ ﺍﻟﺒﺨﺎﺭﻱ.‬
  18. 18. ‫ﺍﳊﺠــﺎﺏ ﻓﻀﻴﻠﺔ ﻭﻋﻔﺎﻑ‬ ‫٢٢‬‫ﻫﺬﺍ ﻣﻊ ﺃﻧﻪ ﱂ ﻳﻘﻞ ﺃﺣﺪ ﰲ ﺍﻹﺳﻼﻡ ﲜﻮﺍﺯ ﻛﺸﻒ ﺍﻟﻮﺟﻪ ﻭﺍﻟﻴﺪﻳﻦ‬‫ﻋﻨﺪ ﻭﺟﻮﺩ ﺍﻟﻔﺘﻨﺔ ﻭﺭﻗﺔ ﺍﻟﺪﻳﻦ، ﻭﻓﺴﺎﺩ ﺍﻟﺰﻣﺎﻥ، ﺑﻞ ﻫﻢ ﳎﻤﻌﻮﻥ ﻋﻠﻰ‬‫ﺳﺘﺮﳘﺎ ﻛﻤﺎ ﻧﻘﻠﻪ ﻏﲑ ﻭﺍﺣﺪ ﻣﻦ ﺍﻟﻌﻠﻤﺎﺀ. ﻭﻫﺬﻩ ﺍﻟﻈﻮﺍﻫﺮ ﺍﻹﻓﺴـﺎﺩﻳﺔ‬ ‫ﻗﺎﺋﻤﺔ ﰲ ﺯﻣﺎﻧﻨﺎ ﻓﻬﻲ ﻣﻮﺟﺒﺔ ﻟﺴﺘﺮﳘﺎ ﻟﻮ ﱂ ﻳﻜﻦ ﺃﺩﻟﺔ ﺃﺧﺮﻯ.‬‫ﻭﺇﻥ ﻣﻦ ﺧﻴﺎﻧﺔ ﺍﻟﻨﻘﻞ ﻧﺴﺒﺔ ﻫﺬﺍ ﺍﻟﻘﻮﻝ ﺇﱃ ﻗﺎﺋﻞ ﺑﻪ ﻣﻄﻠﻘﹰﺎ ﻏـﲑ‬‫ﻣﻘﻴﺪ ﻟﺘﻘﻮﻳﺔ ﺍﻟﺪﻋﻮﺓ ﺇﱃ ﺳﻔﻮﺭ ﺍﻟﻨﺴﺎﺀ ﻋﻦ ﻭﺟﻮﻫﻬﻦ ﰲ ﻫﺬﺍ ﺍﻟﻌﺼﺮ،‬‫ﻣﻊ ﻣﺎ ﻫﻮ ﻣﺸﺎﻫﺪ ﻣﻦ ﺭﻗﺔ ﺍﻟﺪﻳﻦ ﻭﺍﻟﻔﺴﺎﺩ ﺍﻟﺬﻱ ﻏﺸﻲ ﺑﻼﺩ ﺍﳌﺴﻠﻤﲔ.‬‫ﻓﺎﳋﻼﻑ ﺍﳊﺎﺻﻞ ﰲ ﻣﺴﺄﻟﺔ ﺗﻐﻄﻴﺔ ﺍﻟﻮﺟـﻪ ﻻ ﻳـﺮﺩ ﰲ ﺣﺎﻟـﺔ‬‫ﺍﻟﻀﻌﻒ ﻭﺍﻻﳓﻼﻝ ﺍﻷﺧﻼﻗﻲ ﺑﻞ ﻗﻮﻝ ﻣﻦ ﻗﺎﻝ ﲜﻮﺍﺯ ﺍﻟﺸﻜﻒ ﻣﻘﻴـﺪ‬ ‫ﺑﺴﻼﻣﺔ ﺍ‪‬ﺘﻤﻊ ﻣﻦ ﺍﻟﻔﱳ، ﻭﻫﻮ ﻣﺎ ﱂ ﻳﺘﺤﻘﻖ ﺍﻟﻴﻮﻡ ﺑﻌﺪ.‬‫ﻳﻘﻮﻝ ﺍﻟﺸﻴﺦ ﳏﻤﺪ ﺑﻦ ﺻﺎﱀ ﺍﻟﻌﺜﻴﻤﲔ: ﺇﻥ ﺍﻹﻧﺴـﺎﻥ ﺍﻟﻌﺎﻗـﻞ‬‫ﺍﻟﺒﺼﲑ ﻳﺮﻯ ﺃﻧﻪ ﻟﻮ ﻓﺮﺽ ﺃﻥ ﻛﺸﻒ ﺍﻟﻮﺟﻪ ﻣﻦ ﺍﻷﻣﻮﺭ ﺍﳉﺎﺋﺰﺓ ﻟﻜﺎﻥ‬‫ﺍﻟﻮﺍﺟﺐ ﻣﻦ ﺣﻴﺚ ﺍﻟﻨﻈﺮ ﰲ ﻭﻗﺘﻨﺎ ﻫﺬﺍ ﺃﻥ ﻳﺴﺘﺮ؛ ﻷﻧﻪ ﻻ ﺃﺣﺪ ﻣـﻦ‬‫ﺃﻫﻞ ﺍﻟﻌﻠﻢ ﻳﻘﻮﻝ ﺑﻮﺟﻮﺏ ﻛﺸﻒ ﺍﻟﻮﺟﻪ ، ﻏﺎﻳﺔ ﻣﺎ ﻫﻨﺎﻙ ﺃﻥ ﺍﻟﻌﻠﻤـﺎﺀ‬‫ﺍﺧﺘﻠﻔﻮﺍ ﰲ ﻭﺟﻮﺏ ﺳﺘﺮﻩ، ﺃﻭ ﻋﺪﻡ ﻭﺟﻮﺏ ﺳﺘﺮﻩ، ﻭﺣﻴﻨﺌﺬ ﻓﻴﻜـﻮﻥ‬‫ﻛﺸﻔﻪ ﻋﻠﻰ ﺃﻋﻠﻰ ﺗﻘﺪﻳﺮ ﻣﻦ ﺍﳌﺒﺎﺡ، ﻭﺍﳌﺒﺎﺡ ﺇﺫﺍ ﺧﻴﻔﺖ ﻣـﻦ ﺍﻟﻔﺘﻨـﺔ‬‫ﻭﺍﳌﻔﺴﺪﺓ ﻓﺈﻧﻪ ﳚﺐ ﻣﻨﻌﻪ ﻟﻠﻘﻮﺍﻋﺪ ﺍﻟﺸﺮﻋﻴﺔ ﺍﻟﱵ ﺩﻝ ﻋﻠﻴﻬﺎ ﺍﻟﻜﺘـﺎﺏ‬‫ﻭﺍﻟﺴﻨﺔ، ﻭﻫﻲ ﺳﺪ ﺍﻟﺬﺭﺍﺋﻊ ﻭﻭﺳﺎﺋﻞ ﺍﻟﺸﺮ، ﻭﻫﺬﻩ ﺍﶈـﺎﻭﻻﺕ ﺍﻟـﱵ‬‫ﳛﺎﻭﻝ ﺑﻌﺾ ﺍﻟﻨﺎﺱ ﺍ ﻟﻴﻮﻡ ﺍﺗﺒﺎﻉ ﻣﺎ ﺫﻛﺮﻩ ﺑﻌﺾ ﺍﻟﻌﻠﻤﺎﺀ ﻣـﻦ ﺟـﻮﺍﺯ‬‫ﻛﺸﻒ ﺍﻟﻮﺟﻪ ﳛﺼﻞ ‪‬ﺎ ﻓﺘﺢ ﺍﻟﺒﺎﺏ ﻟﺪﻋﺎﺓ ﺍﻟﺴﻔﻮﺭ ﻭﺍﻻﺧﺘﻼﻁ ﻭﻳﺪﻝ‬‫ﻟﺬﻟﻚ ﺃ‪‬ﻢ ﻳﻠﺤﻮﻥ ﰲ ﻫﺬﻩ ﺍﳌﺴﺄﻟﺔ ﻣﻊ ﺃﻥ ﻫﻨﺎﻙ ﻣﺎ ﻫﻮ ﺃﻫﻢ ﻣﻨـﻬﺎ ﰲ‬
  19. 19. ‫٣٢‬ ‫ﺍﳊﺠــﺎﺏ ﻓﻀﻴﻠﺔ ﻭﻋﻔﺎﻑ‬‫ﺩﻳﻦ ﺍﷲ ﻭﺃﻧﻔﻊ ﻣﻨﻬﺎ ﻟﻌﺒﺎﺩ ﺍﷲ ﻻ ﲡﺪﻫﻢ ﻳﺘﻜﻠﻤﻮﻥ ﻓﻴﻬـﺎ ﺃﺑـﺪ‪‬ﺍ ﻣـﻊ‬‫ﺿﺮﻭﺭﺓ ﺍﻟﻜﻼﻡ ﻓﻴﻬﺎ ﰒ ﺇﻧﻨﺎ ﻧﻘﻮﻝ ﺍﻧﻈﺮﻭﺍ ﺇﱃ ﺣﺎﻝ ﺍﻟﻨﺴﺎﺀ ﰲ ﺍﻟـﺒﻼﺩ‬‫ﺍﻟﱵ ﻛﺎﻧﻮﺍ ﻳﺘﺒﻌﻮﻥ ﻓﻴﻬﺎ ﻫﺬﺍ ﺍﻟﻘﻮﻝ ﺍﻟﺬﻱ ﻫﻮ ﻣﻦ ﻣﻮﺍﺿﻊ ﺍﻻﺟﺘﻬﺎﺩ ﻫﻞ‬‫ﺍﻗﺘﺼﺮ ﺍﻟﻨﺴﺎﺀ ﻓﻴﻬﺎ ﻋﻠﻰ ﻣﺎ ﺃﺑﺎﺣﻪ ﳍﻢ ﺍﻟﻌﻠﻤﺎﺀ ﻣﻦ ﻛﺸﻒ ﺍﻟﻮﺟﻪ ﻓﻘﻂ،‬‫ﺃﻭ ﺃﻥ ﺍﻟﻨﺴﺎﺀ ﻛﺸﻔﻦ ﺍﻟﻮﺟﻪ ﻭﺍﻟﺮﻗﺒﺔ ﻭﺍﻟﺬﺭﺍﻉ ﻭﺍﻟﻌﻀـﺪ ﻭﺍﻟﺴـﺎﻕ،‬‫ﻭﺧﺮﺟﻦ ﻫﺎﺗﻜﺎﺕ ﻟﺴﺘﺮ ﺍﷲ ﻋﺰ ﻭﺟﻞ، ﻭﺍﻹﻧﺴﺎﻥ ﺍﻟﻌﺎﻗﻞ ﺍﻟﺒﺼﲑ، ﳚﺐ‬‫ﻋﻠﻴﻪ ﺃﻥ ﻳﻘﻴﺲ ﺍﻷﻣﻮﺭ ﺑﺂﺛﺎﺭﻫﺎ ﻭﻣﻘﺘﻀﻴﺎ‪‬ﺎ ﻭﳛﻜﻢ ﻋﻠﻴﻬﺎ ﻣـﻦ ﻫـﺬﻩ‬‫ﺍﻟﻨﺎﺣﻴﺔ، ﻭﺍﻟﺸﺮﻉ ﻭﷲ ﺍﳊﻤﺪ ﻭﺍﺳﻊ، ﻓﻴﻪ ﻗﻮﺍﻋﺪ ﻋﺎﻣﺔ ﺗﻀﺒﻂ ﺍﻟﺸـﺮ‬ ‫ﻭﺗﺮﺩﻋﻪ ﻭﲤﻨﻌﻪ.‬‫ﺃﺧﱵ ﺍﳌﺴﻠﻤﺔ: ﻓﻬﺬﻩ ﻫﻲ ﺑﻌﺾ ﺃﺩﻟﺔ ﺗﻐﻄﻴﺔ ﺍﻟﻮﺟﻪ ﻭﻫﻲ ﺗﺘﻠﺨﺺ‬ ‫ﰲ ﺍﻵﰐ:‬‫١- ﺩﻻﻟﺔ ﺍﻟﻘﺮﺁﻥ ﻋﻠﻰ ﺫﻟﻚ ﺩﻻﻟﺔ ﺻﺮﳛﺔ ﺗﻔﻬﻤﻬﺎ ﺍﻟﻌﺮﺏ ﻣـﻦ‬ ‫ﻟﻐﺘﻬﺎ.‬‫٢- ﺩﻻﻟﺔ ﺍﻟﺴﻨﺔ ﺍﻟﻌﻤﻠﻴﺔ ﻛﻤﺎ ﰲ ﺣﺪﻳﺚ ﻋﺎﺋﺸﺔ ﺍﻟﺴﺎﺑﻖ ﺍﻟـﺬﻱ‬ ‫ﳝﺜﻞ ﺍﳉﺎﻧﺐ ﺍﻟﻌﻤﻠﻲ ﻷﻣﻬﺎﺕ ﺍﳌﺆﻣﻨﲔ ﻵﻳﺔ ﺍﳋﻤﺎﺭ.‬‫٣- ﺩﻻﻟﺔ ﻗﻴﺎﺱ ﺍﻷﻭﱃ، ﺇﺫ ﻟﻮ ﻛﺎﻥ ﺍﻟﺘﺴﻠﻴﻢ ﺑﺄﻥ ﺗﻐﻄﻴﺔ ﺍﻷﻗـﺪﺍﻡ‬‫ﻭﺍﺟﺒﺔ ﰲ ﺍﳊﺠﺎﺏ ﻓﻤﻦ ﺑﺎﺏ ﺃﻭﱃ ﺗﻐﻄﻴﺔ ﺍﻟﻮﺟﻪ ﺍﻟﺬﻱ ﻫـﻮ ﻣـﻮﻃﻦ‬‫ﺍﻟﻔﺘﻨﺔ ﺑﺈﲨﺎﻉ ﺍﻟﻌﻘﻮﻝ ﺍﻟﺴﻠﻴﻤﺔ ﻭﻣﻌﻠﻮﻡ ﺃﻧﻪ ﱂ ﻳﺮﺩ ﻭﺻﻒ ﺍﳉﻤﺎﻝ ﻋﻨﺪ‬ ‫ﺷﻌﺮﺍﺀ ﺍﻟﻌﺮﺏ ﺇﻻ ﻭﻳﺬﻛﺮ ﻓﻴﻪ ﺍﻟﻮﺟﻪ ﺍﻟﺬﻱ ﺗﺒﺪﻱ ﲰﺎﺗﻪ ﻣﻌﺎﱂ ﺍﳉﻤﺎﻝ.‬
  20. 20. ‫ﺍﳊﺠــﺎﺏ ﻓﻀﻴﻠﺔ ﻭﻋﻔﺎﻑ‬ ‫٤٢‬ ‫ﺍﳊﺠﺎﺏ ﺑﺎﻟﺒﻴﻮﺕ‬ ‫ﺍﻟﻘﺮﺍﺭ ﰲ ﺍﻟﺒﻴﻮﺕ:‬‫ﻗﺎﻝ ﺗﻌﺎﱃ: ‪‬ﻭ‪‬ﻗﹶﺮ‪‬ﻥﹶ ﻓ‪‬ﻲ ‪‬ﻮﺗ‪ ‬ﹸ ‪ ‬ﻗﺎﻝ ﺍﻟﺸﻴﺦ ﺑﻜﺮ ﺃﺑﻮ ﺯﻳﺪ ﺭﲪﻪ‬ ‫ﺑﻴ ﻜﻦ‬‫ﺍﷲ: ﻫﺬﺍ ﺃﻣﺮ ﻣﻦ ﺍﷲ ﺳﺒﺤﺎﻧﻪ – ﻷﻣﻬﺎﺕ ﺍﳌﺆﻣﻨﲔ ، ﻭﻧﺴﺎﺀ ﺍﳌـﺆﻣﻨﲔ‬‫ﺗﺒﻊ ﳍﻦ ﰲ ﻫﺬﺍ ﺍﻟﺘﺸﺮﻳﻊ، ﺑﻠﺰﻭﻡ ﺍﻟﺒﻴـﻮﺕ ﻭﺍﻟﺴـﻜﻮﻥ ﻭﺍﻻﻃﻤﺌﻨـﺎﻥ‬‫ﻭﺍﻟﻘﺮﺍﺭ ﻓﻴﻬﺎ؛ ﻷﻧﻪ ﻣﻘﺮ ﻭﻇﻴﻔﺘﻬﺎ ﺍﳊﻴﺎﺗﻴﺔ، ﻭﺍﻻﻧﻜﻔﺎﻑ ﻋﻦ ﺍﳋﺮﻭﺝ ﺇﻻ‬ ‫ﻟﻀﺮﻭﺭﺓ ﺃﻭ ﺣﺎﺟﺔ.‬‫ﻭﻋﻦ ﻋﺒﺪ ﺍﷲ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮﺩ ﺭﺿﻲ ﺍﷲ ﻋﻨﻪ ﻗﺎﻝ: ﻗﺎﻝ ﺭﺳـﻮﻝ ﺍﷲ‬‫‪» :‬ﺍﳌﺮﺃﺓ ﻋﻮﺭﺓ، ﻓﺈﺫﺍ ﺧﺮﺟﺖ ﺍﺳﺘﺸﺮﻓﻬﺎ ﺍﻟﺸﻴﻄﺎﻥ، ﻭﺃﻗﺮﺏ ﻣـﺎ‬ ‫ﺗﻜﻮﻥ ﻣﻦ ﺭﲪﺔ ﺭ‪‬ﺎ ﻭﻫﻲ ﰲ ﻗﻌﺮ ﺑﻴﺘﻬﺎ«)١( .‬‫ﻭﻗﺎﻝ ﺷﻴﺦ ﺍﻹﺳﻼﻡ ﺍﺑﻦ ﺗﻴﻤﻴﺔ ﺭﲪﻪ ﺍﷲ ﺗﻌﺎﱃ: »ﻷﻥ ﺍﳌﺮﺃﺓ ﳚﺐ‬‫ﺃﻥ ﺗﺼﺎﻥ ﻭﲢﻔﻆ ﲟﺎ ﻻ ﳚﺐ ﻣﺜﻠـﻪ ﰲ ﺍﻟﺮﺟـﻞ؛ ﻭﳍـﺬﺍ ﺧﺼـﺖ‬‫ﺑﺎﻻﺣﺘﺠﺎﺏ ﻭﺗﺮﻙ ﺇﺑﺪﺍﺀ ﺍﻟﺰﻳﻨﺔ، ﻭﺗﺮﻙ ﺍﻟﺘﱪﺝ، ﻓﻴﺠـﺐ ﰲ ﺣﻘﻬـﺎ‬‫ﺍﻻﺳﺘﺘﺎﺭ ﺑﺎﻟﻠﺒﺎﺱ ﻭﺍﻟﺒﻴﻮﺕ ﻣﺎ ﻻ ﳚﺐ ﰲ ﺣﻖ ﺍﻟﺮﺟﻞ، ﻷﻥ ﻇﻬﻮﺭﻫـﺎ‬ ‫ﻟﻠﺮﺟﺎﻝ ﺳﺒﺐ ﺍﻟﻔﺘﻨﺔ، ﻭﺍﻟﺮﺟﺎﻝ ﻗﻮﺍﻣﻮﻥ ﻋﻠﻴﻬﻦ «)٢( .‬‫ﻭﻗﺎﻝ ﺭﲪﻪ ﺍﷲ ﺃﻳﻀ‪‬ﺎ: ﻭﻛﻤﺎ ﻳﺘﻨﺎﻭﻝ ﻏﺾ ﺍﻟﺒﺼﺮ ﻋﻦ ﻋﻮﺭﺓ ﺍﻟﻐﲑ‬‫ﻭﻣﺎ ﺃﺷﺒﻬﻬﺎ ﻣﻦ ﺍﻟﻨﻈﺮ ﺇﱃ ﺍﶈﺮﻣﺎﺕ، ﻓﺈﻧﻪ ﻳﺘﻨﺎﻭﻝ ﺍﻟﻐﺾ ﻋﻦ ﺑﻴـﻮﺕ‬‫ﺍﻟﻨﺎﺱ، ﻓﺒﻴﺖ ﺍﻟﺮﺟﻞ ﻳﺴﺘﺮ ﺑﺪﻧﻪ ﻛﻤﺎ ﺗﺴﺘﺮﻩ ﺛﻴﺎﺑﻪ، ﻭﻗﺪ ﺫﻛﺮ ﺳﺒﺤﺎﻧﻪ‬ ‫)١( ﺭﻭﺍﻩ ﺍﻟﺘﺮﻣﺬﻱ ﻭﺍﺑﻦ ﺣﺎﺑﻦ.‬ ‫)٢( ﺍﻟﻔﺘﺎﻭﻯ )٥١/٧٩٢(.‬
  21. 21. ‫٥٢‬ ‫ﺍﳊﺠــﺎﺏ ﻓﻀﻴﻠﺔ ﻭﻋﻔﺎﻑ‬‫ﻏﺾ ﺍﻟﺒﺼﺮ ﻭﺣﻔﻆ ﺍﻟﻔﺮﺝ ﺑﻌﺪ ﺁﻳﺔ ﺍﻻﺳﺘﺌﺬﺍﻥ، ﻭﺫﻟﻚ ﻷﻥ ﺍﻟﺒﻴـﻮﺕ‬‫ﺳﺘﺮﺓ ﻛﺎﻟﺜﻴﺎﺏ ﻋﻠﻰ ﺍﻟﺒﺪﻥ، ﻛﻤﺎ ﲨﻊ ﺑﲔ ﺍﻟﻠﺒﺎﺳﲔ ﰲ ﻗﻮﻟﻪ ﺗﻌـﺎﱃ:‬‫‪‬ﻭ‪‬ﺍﻟ ﱠ ‪ ‬ﺟ‪‬ﻌ‪‬ﻞﹶ ﻟﹶ ﹸﻢ‪ ‬ﻣ‪ ‬ﺎ ﺧ‪‬ﻠﹶﻖ‪ ‬ﻇ‪‬ﻠﹶﺎﻟﹰﺎ ﻭ‪‬ﺟ‪‬ﻌ‪‬ﻞﹶ ﹶﻟ ﹸﻢ‪ ‬ﻣ‪‬ﻦ‪ ‬ﺍﻟﹾﺠﹺﺒ‪‬ﺎﻝﹺ ﺃﹶﻛﹾﻨ‪‬ﺎﻧ‪‬ـﺎ‬ ‫ﻜ‬ ‫ﻜ ﻤ‬ ‫ﻠﻪ‬‫ﻭ‪‬ﺟ‪‬ﻌ‪‬ﻞﹶ ﻟﹶ ﹸﻢ‪ ‬ﺳ‪‬ﺮ‪‬ﺍﺑﹺﻴﻞﹶ ﺗ‪‬ﻘ‪‬ﻴ ﹸ ‪ ‬ﺍﻟﹾﺤ‪  ‬ﻭ‪‬ﺳ‪‬ـﺮ‪‬ﺍﺑﹺﻴﻞﹶ ﺗ‪‬ﻘ‪‬ـﻴ ﹸﻢ‪ ‬ﺑ‪‬ﺄﹾﺳ‪‬ـ ﹸﻢ‪‬‬ ‫ﻜ‬ ‫ﻜ‬ ‫ﻜﻢ ﺮ‬ ‫ﻜ‬‫]ﺍﻟﻨﺤﻞ: ١٨[ ﻓﻜﻞ ﻣﻨﻬﺎ ﻭﻗﺎﻳﺔ ﻣﻦ ﺍﻷﺫﻯ ﺍﻟﺬﻱ ﻳﻜﻮﻥ ﲰﻮﻣ‪‬ﺎ ﻣﺆﺫﻳ‪‬ﺎ‬‫ﻛﺎﳊﺮ ﻭﺍﻟﺸﻤﺲ ﻭﺍﻟﱪﺩ، ﻭﻣﺎ ﻳﻜﻮﻥ ﻣﻦ ﺑﲏ ﺁﺩﻡ ﻣﻦ ﺍﻟﻨﻈـﺮ ﺑـﺎﻟﻌﲔ‬ ‫ﻭﺇﻟﻴﻪ ﻭﻏﲑ ﺫﻟﻚ)١( .‬‫ﻭﻳﻘﻮﻝ ﺃﻳﻀ‪‬ﺎ ﺭﲪﻪ ﺍﷲ: »ﺍﻷﺻﻞ ﻟﺰﻭﻡ ﺍﻟﻨﺴﺎﺀ ﺍﻟﺒﻴـﻮﺕ ﻟﻘﻮﻟـﻪ‬‫ﺗﻌﺎﱃ: ‪‬ﻭ‪‬ﻗﹶﺮ‪‬ﻥﹶ ﻓ‪‬ﻲ ‪‬ﻮﺗ‪ ‬ﹸ ‪ ‬ﻓﻬـﻮ ﻋﺰﳝـﺔ ﺷـﺮﻋﻴﺔ ﰲ ﺣﻘﻬـﻦ‬ ‫ﺑﻴ ﻜﻦ‬ ‫ﻭﺧﺮﻭﺟﻬﻦ ﻣﻦ ﺍﻟﺒﻴﻮﺕ ﺭﺧﺼﺔ ﻻ ﺗﻜﻮﻥ ﺇﻻ ﻟﻀﺮﻭﺭﺓ ﺃﻭ ﺣﺎﺟﺔ«.‬ ‫ﻭﳍﺬﺍ ﺟﺎﺀ ﺑﻌﺪﻫﺎ ‪‬ﻭ‪‬ﻟﹶﺎ ﺗ‪‬ﺒ‪ ‬ﺟ‪‬ﻦ‪ ‬ﺗ‪‬ﺒ‪ ‬ﺝ‪ ‬ﺍﻟﹾﺠ‪‬ﺎﻫ‪‬ﻠ‪‬ﺔ‪ ‬ﺍﻟﹾﹸﻭﻟﹶﻰ‪.‬‬ ‫ﻴ ﺄ‬ ‫ﺮ‬ ‫ﺮ‬‫ﺃﻱ: ﻻ ﺗﻜﺜﺮﻥ ﺍﳋﺮﻭﺝ ﻣﺘﺠﻤﻼﺕ ﺃﻭ ﻣﺘﻄﻴﺒﺎﺕ ﻛﻌـﺎﺩﺓ ﺃﻫـﻞ‬ ‫ﺍﳉﺎﻫﻠﻴﺔ.‬‫ﻭﺍﻷﻣﺮ ﺑﺎﻟﻘﺮﺍﺭ ﰲ ﺍﻟﺒﻴﻮﺕ ﺣﺠﺎﺏ ﳍﻦ ﺑﺎﳉﺪﺭ ﻭﺍﳋـﺪﻭﺭ ﻋـﻦ‬‫ﺍﻟﱪﻭﺯ ﺃﻣﺎﻡ ﺍﻷﺟﺎﻧﺐ، ﻭﻋﻦ ﺍﻻﺧﺘﻼﻁ، ﻓﺈﺫﺍ ﺑﺮﺯﻥ ﺃﻣﺎﻡ ﺍﻷﺟﺎﻧـﺐ،‬‫ﻭﺟﺐ ﻋﻠﻴﻬﻦ ﺍﳊﺠﺎﺏ ﺑﺎﺷﺘﻤﺎﻝ ﺍﻟﻠﺒﺎﺱ ﺍﻟﺴﺎﺗﺮ ﳉﻤﻴﻊ ﺍﻟﺒﺪﻥ ﻭﺍﻟﺰﻳﻨﺔ‬ ‫ﺍﳌﻜﺘﺴﺒﺔ.‬‫ﻭﻣﻦ ﻧﻈﺮ ﰲ ﺁﻳﺎﺕ ﺍﻟﻘﺮﺁﻥ ﺍﻟﻜﺮﱘ، ﻭﺟﺪ ﺃﻥ ﺍﻟﺒﻴﻮﺕ ﻣﻀﺎﻑ ﺇﱃ‬‫ﺍﻟﻨﺴﺎﺀ ﰲ ﺛﻼﺙ ﺁﻳﺎﺕ ﻣﻦ ﻛﺘﺎﺏ ﺍﷲ ﺗﻌﺎﱃ ﻣﻊ ﺃﻥ ﺍﻟﺒﻴﻮﺕ ﻟـﻸﺯﻭﺍﺝ‬ ‫)١( ﺣﺮﺍﺳﺔ ﺍﻟﻔﻀﻴﻠﺔ.‬
  22. 22. ‫ﺍﳊﺠــﺎﺏ ﻓﻀﻴﻠﺔ ﻭﻋﻔﺎﻑ‬ ‫٦٢‬‫ﺃﻭ ﻷﻭﻟﻴﺎﺋﻬﻦ ﻭﺇﳕﺎ ﺣﺼﻠﺖ ﻫﺬﻩ ﺍﻹﺿﺎﻓﺔ ﻭﺍﷲ ﺃﻋﻠﻢ ﻣﺮﺍﻋﺎﺓ ﻻﺳﺘﻤﺮﺍﺭ‬‫ﻟﺰﻭﻡ ﺍﻟﻨﺴﺎﺀ ﻟﻠﺒﻴﻮﺕ ﻓﻬﻲ ﺇﺿﺎﻓﺔ ﺇﺳﻜﺎﻥ ﻭﻟﺰﻭﻡ ﻟﻠﻤﺴﻜﻦ ﻭﺍﻟﺘﺼﺎﻕ ﺑﻪ‬ ‫ﻻ ﺇﺿﺎﻓﺔ ﲤﻠﻴﻚ.‬‫ﻗﺎﻝ ﺍﷲ ﺗﻌﺎﱃ: ‪‬ﻭ‪‬ﻗﹶﺮ‪‬ﻥﹶ ﻓ‪‬ﻲ ‪‬ﻮﺗ‪ ‬ﹸ ‪ ‬ﻭﻗﺎﻝ ﺳﺒﺤﺎﻧﻪ ‪‬ﻭ‪‬ﺍﺫﹾ ﹸﺮ‪‬ﻥﹶ‬ ‫ﻛ‬ ‫ﺑﻴ ﻜﻦ‬ ‫ﻣ‪‬ﺎ ‪‬ﺘ‪‬ﻠﹶﻰ ﻓ‪‬ﻲ ‪‬ﻮﺗ‪ ‬ﹸ ‪ ‬ﻭﻗﺎﻝ ﻋﺰ ﺷـﺄﻧﻪ ‪‬ﻟﹶـﺎ ‪‬ﺨ‪‬ﺮﹺ ‪‬ـﻮ ‪  ‬ﻣ‪‬ـﻦ‪‬‬ ‫ﺗ ﺟ ﻫﻦ‬ ‫ﺑﻴ ﻜﻦ‬ ‫ﻳ‬ ‫‪‬ﻮﺗ‪‬ﻬﹺ ‪. (١)‬‬ ‫ﺑﻴ ﻦ‬‫ﺃﺧﱵ ﺍﳌﺴﻠﻤﺔ: ﺇﻥ ﺍﳊﺠﺎﺏ ﲟﻼﺯﻣﺔ ﺍﻟﺒﻴﻮﺕ ﻭﻋﺪﻡ ﻣﺒﺎﺭﺣﺘﻬﺎ ﺇﻻ‬‫ﻟﻠﻀﺮﻭﺭﺓ، ﻋﺒﺎﺩﺓ ﻧﻔﻴﺴﺔ، ﻭﻟﺒﺎﺱ ﻣﻦ ﺍﻟﺘﻘﻮﻯ ﻋﺰﻳﺰ ﻻ ﺗﺴﺘﻄﻴﻊ ﺍﺭﺗﺪﺍﺀﻩ‬‫ﺇﻻ ﺍﻟﻨﻔﻮﺱ ﺍﻟﱵ ﺗﻌﻤﻖ ﺍﻹﳝﺎﻥ ﰲ ﺟﻮﺍﳓﻬﺎ ﻣﺮﺍﺩ ﺍﷲ ﺳﺒﺤﺎﻧﻪ ﻣﻦ ﻓﺮﺽ‬‫ﺍﳊﺠﺎﺏ، ﻭﺃﺩﺭﻛﺖ ﺃﻥ ﺃﻭﻝ ﺑﻮﺍﺩﺭ ﺍﻟﻔﺘﻨﺔ ﻭﺃﺻﻞ ﺷﺮﺍﺭ‪‬ﺎ: ﺍﳋـﺮﻭﺝ‬ ‫ﻟﻐﲑ ﺣﺎﺟﺔ ﻭﻟﻮ ﺑﺎﳊﺠﺎﺏ ﺍﳌﻌﺘﱪ ﺷﺮﻋ‪‬ﺎ!‬‫ﻓﺎﳌﺮﺃﺓ ﺇﺫﺍ ﺧﺮﺟﺖ ﺍﺳﺘﺸﺮﻓﻬﺎ ﺍﻟﺸﻴﻄﺎﻥ، ﻭﺟﻌﻠﻬﺎ ﺣـﺒﻼﹰ ﻣـﻦ‬‫ﺣﺒﺎﻟﻪ، ﻭﺳﻬﻤ‪‬ﺎ ﻣﻦ ﺳﻬﺎﻣﻪ، ﻳﻨﺎﻝ ﺑﻪ ﳑﻦ ﰲ ﻗﻠﺒﻪ ﻣﺮﺽ! ﻫﺬﺍ ﻭﺇﻥ ﺗﻜﻦ‬ ‫ﻣﻠﺘﺰﻣﺔ ﺑﺎﳊﺠﺎﺏ! ﻓﻜﻴﻒ ﺇﺫﺍ ﻛﺎﻧﺖ ﳐﻠﺔ ﺑﺸﺮﻭﻃﻪ.‬‫ﻓﺠﺪﻳﺮ ﺑﻨﺴﺎﺋﻨﺎ ﺃﻥ ﻳﻠﺰﻣﻦ ﺑﻴﻮ‪‬ﻦ ﻛﻤﺎ ﻗﺎﻝ ﺗﻌﺎﱃ: ‪‬ﻭ‪‬ﻗﹶﺮ‪‬ﻥﹶ ﻓ‪‬ـﻲ‬‫‪‬ﻮﺗ‪ ‬ﹸ ‪ ‬ﻭﺃﻥ ﻻ ﳜﺮﺟﻦ ﺇﱃ ﺍﻷﺳﻮﺍﻕ ﻭﺳﻴﺠﺪﻥ ﺫﻟﻚ ﺛﻘﻴﻼﹰ ﻋﻠﻴﻬﻦ‬ ‫ﺑﻴ ﻜﻦ‬‫ﰲ ﺃﻭﻝ ﺍﻷﻣﺮ ﻟﻜﻨﻬﻦ ﺳﻴﺄﻟﻔﻦ ﺫﻟﻚ ﻭﳜﻒ ﻋﻠﻴﻬﻦ ﰲ ﺍﻟﻨﻬﺎﻳﺔ ﻓﻴﺼـﺮﻥ‬‫ﺫﻭﺍﺕ ﺍﳋﺪﻭﺭ ﻭﺭﺑﺎﺕ ﺍﳊﻴﺎﺀ ﻭﺯﻳﻨﺔ ﺍﻟﺒﻴﻮﺕ، ﻭﻋﻠﻰ ﺃﻭﻟﻴﺎﺀ ﺍﻷﻣﻮﺭ ﻣﻦ‬‫ﺍﻟﺮﺟﺎﻝ ﺃﻥ ﻳﺘﻔﻄﻨﻮﺍ ﻟﺬﻟﻚ، ﻭﺃﻥ ﻳﻘﻮﻣﻮﺍ ﲟﺎ ﺃﻭﺟﺐ ﺍﷲ ﻋﻠـﻴﻬﻢ ﻣـﻦ‬‫ﺭﻋﺎﻳﺔ ﻭﺃﻣﺎﻧﺔ ﺣﱴ ﻳﺼﻠﺢ ﺍﷲ ﳍﻢ ﺍﻷﻣﻮﺭ ﻭﳝﻨﻌﻬﻢ ﻣﻦ ﺍﻟﻔﺘﻨﺔ ﻗـﺎﻝ ﺍﷲ‬ ‫)١( ﺣﺮﺍﺳﺔ ﺍﻟﻔﻀﻴﻠﺔ )٩٨(.‬
  23. 23. ‫٧٢‬ ‫ﺍﳊﺠــﺎﺏ ﻓﻀﻴﻠﺔ ﻭﻋﻔﺎﻑ‬‫ﺗﻌﺎﱃ: ‪‬ﻳ‪‬ﺎ ﺃﹶ‪‬ﻬ‪‬ﺎ ﺍﱠﺬ‪‬ﻳﻦ‪ ‬ﺁَﻣ‪‬ﻮﺍ ﹸﻮﺍ ﺃﹶﻧ‪ ‬ﹸﺴ‪ ‬ﹸﻢ‪ ‬ﻭ‪‬ﺃﹶﻫ‪‬ﻠ‪‬ﻴ ﹸﻢ‪ ‬ﻧ‪‬ﺎﺭ‪‬ﺍ ﻭ‪ ‬ﹸﻮ ‪‬ﻫ‪‬ـﺎ‬ ‫ﻗﺩ‬ ‫ﻜ‬ ‫ﻨ ﻗ ﻔ ﻜ‬ ‫ﻳ ﻟ‬‫ﺍﻟ‪‬ﺎ ‪ ‬ﻭ‪‬ﺍﻟﹾﺤ‪‬ﺠ‪‬ﺎﺭ‪ ‬ﹸ ﻋ‪‬ﻠﹶﻴ‪‬ﻬ‪‬ﺎ ﻣ‪‬ﻠﹶﺎﺋ‪‬ﻜﹶ ﹲ ﻏ‪‬ﻠﹶﺎ ﹲ ﺷ‪‬ﺪ‪‬ﺍ ‪ ‬ﻟﹶﺎ ﻳ‪‬ﻌ‪ ‬ﻮﻥﹶ ﺍﻟ ﱠـﻪ‪ ‬ﻣ‪‬ـﺎ‬ ‫ﺔ ﻅ ﺩ ﺼ ﻠ‬ ‫ﺓ‬ ‫ﻨﺱ‬ ‫ﺃﹶﻣ‪‬ﺮ‪ ‬ﻢ‪ ‬ﻭ‪‬ﻳ‪‬ﻔﹾﻌ‪ ‬ﹸﻮﻥﹶ ﻣ‪‬ﺎ ‪‬ﺆ‪‬ﻣ‪ ‬ﻭﻥﹶ‪. (١) ‬‬ ‫ﻳ ﺮ‬ ‫ﻠ‬ ‫ﻫ‬‫ﻭﻗﺎﻝ ﺍﺑﻦ ﺍﳉﻮﺯﻱ ﺭﲪﻪ ﺍﷲ: »ﻭﻳﻨﺒﻐﻲ ﻟﻠﻤﺮﺃﺓ ﺃﻥ ﲢـﺬﺭ ﻣـﻦ‬‫ﺍﳋﺮﻭﺝ ﻣﺎ ﺃﻣﻜﻨﻬﺎ ﻭﺇﻥ ﺳﻠﻤﺖ ﻣﻦ ﺍﻟﻔﺘﻨﺔ ﰲ ﻧﻔﺴﻬﺎ ﱂ ﻳﺴﻠﻢ ﺍﻟﻨـﺎﺱ‬‫ﻣﻨﻬﺎ، ﻓﺈﺫﺍ ﺍﺿﻄﺮﺕ ﺇﱃ ﺍﳋﺮﻭﺝ ﺧﺮﺟﺖ ﺑﺈﺫﻥ ﺯﻭﺟﻬﺎ ﰲ ﻫﻴﺌﺔ ﺭﺛﺔ،‬‫ﻭﺟﻌﻠﺖ ﻃﺮﻳﻘﻬﺎ ﰲ ﺍﳌﻮﺍﺿﻊ ﺍﳋﺎﻟﻴـﺔ ﺩﻭﻥ ﺍﻟﺸـﻮﺍﺭﻉ ﻭﺍﻷﺳـﻮﺍﻕ‬‫)٢(‬ ‫ﻭﺍﺣﺘﺮﺯﺕ ﻣﻦ ﲰﺎﻉ ﺻﻮ‪‬ﺎ ﻭﻣﺸﺖ ﰲ ﺟﺎﻧﺐ ﺍﻟﻄﺮﻳﻖ ﻻ ﻭﺳﻄﻪ«‬ ‫.‬‫ﰒ ﺇﻥ ﺑﻴﺖ ﺍﻷﺧﺖ ﺍﳌﺴﻠﻤﺔ ﻫﻮ ﺃﻧﺴﺐ ﻣﻜﺎﻥ ﻷﺩﺍﺀ ﻭﻇﻴﻔﺘﻬﺎ ﰲ‬ ‫ﺍﳊﻴﺎﺓ.‬‫ﺇ‪‬ﺎ ﺍﻷﻡ ﺍﻟﱵ ﺗﺘﺤﻤﻞ ﻣﺴﺆﻭﻟﻴﺔ ﺗﺮﺑﻴﺔ ﺍﻷﺑﻨﺎﺀ ﻭﺍﻟﺰﻭﺟﺔ ﺍﻟﱵ ﺗﺘﺤﻤﻞ‬‫ﺭﻋﺎﻳﺔ ﺍﻟﺰﻭﺝ ﻭﺍﻟﺒﻴﺖ، ﻓﺈﺫﺍ ﻛﺎﻧﺖ ﻛﺜﲑﺓ ﺍﳋﺮﻭﺝ ﻓﻜﻴﻒ ﳍﺎ ﺃﻥ ﺗﺆﺩﻱ‬ ‫ﻭﻇﻴﻔﺘﻬﺎ ﺍﳊﻴﺎﺗﻴﺔ.‬ ‫)١( ﺗﻮﺟﻴﻬﺎﺕ ﻟﻠﻤﺆﻣﻨﺎﺕ ﻻﺑﻦ ﻋﺜﻴﻤﲔ )٨١(.‬ ‫)٢( ﺃﺣﻜﺎﻡ ﺍﻟﻨﺴﺎﺀ ﻻﺑﻦ ﺍﳉﻮﺯﻱ )٤٠١(.‬
  24. 24. ‫ﺍﳊﺠــﺎﺏ ﻓﻀﻴﻠﺔ ﻭﻋﻔﺎﻑ‬ ‫٨٢‬ ‫ﻓﺘﺎﻭﻯ ﻣﻬﻤﺔ ﻋﻦ ﺍﳊﺠﺎﺏ‬ ‫ﺷﺮﻭﻁ ﻟﺒﺲ ﺍﻟﻨﻘﺎﺏ‬ ‫ﺳﺌﻞ ﻓﻀﻴﻠﺔ ﺍﻟﺸﻴﺦ ﺻﺎﱀ ﺑﻦ ﻓﻮﺯﺍﻥ ﺍﻟﻔﻮﺯﺍﻥ:‬‫ﻣﺎ ﺣﻜﻢ ﺍﻟﺸﺮﻉ ﰲ ﻧﻈﺮﻛﻢ ﰲ ﺍﻟﻨﻘﺎﺏ، ﻓﺄﻧـﺎ ﺍﻣـﺮﺃﺓ ﻣﻠﺘﺰﻣـﺔ‬‫ﺑﺎﻟﺸﺮﻉ ﻭﳏﺎﻓﻈﺔ ﻋﻠﻰ ﺻﻠﻮﺍﰐ ﻭﻭﺍﺟﺒﺎﰐ ﺍﻟﺰﻭﺟﻴـﺔ ﺇﻻ ﺃﻧـﲏ ﻋﻨـﺪ‬‫ﺧﺮﻭﺟﻲ ﻣﻦ ﺍﳌﻨﺰﻝ ﺃﺧﺮﺝ ﻋﻴﲏ ﻓﻘﻂ ﻣﻦ ﺍﻟﺸﻴﻠﺔ ﻟﻠﻨﻈﺮ ﻣﻨﻬﻤﺎ ﻣﻊ ﺃﻥ‬‫ﺑﺎﻗﻲ ﺟﺴﻤﻲ ﻣﻐﻄﻰ ﻭﻣﻨﻪ ﺍﻟﻮﺟﻪ ﺑﺒﺸﺖ ﺃﺳﻮﺩ ﻓﻀـﻔﺎﺽ ﻭﺃﻟـﺒﺲ‬ ‫ﻗﻔﺎﺯﻳﻦ ﻟﻠﻴﺪﻳﻦ، ﻭﻟﺴﺒﺐ ﰲ ﺫﻟﻚ ﺃﻧﲏ ﺃﻋﺎﱐ ﻣﻦ ﺿﻌﻒ ﰲ ﺍﻟﺒﺼﺮ؟‬ ‫ﻓﺄﺟﺎﺏ ﻓﻀﻴﻠﻪ: ﻻ ﺑﺄﺱ ﺑﺴﺘﺮ ﺍﻟﻮﺟﻪ ﺑﺎﻟﻨﻘﺎﺏ ﺃﻭ ﺍﻟﱪﻗﻊ ﺍﻟﺬﻱ ﻓﻴﻪ‬ ‫ﻓﺘﺤﺘﺎﻥ ﻟﻠﻌﻴﻨﲔ ﻓﻘﻂ! ﻷﻥ ﻫﺬﺍ ﻛﺎﻥ ﻣﻌﺮﻭﻓﹰﺎ ﻋﻠﻰ ﻋﻬﺪ ﺍﻟﻨﱯ ‪ ‬ﻭﻣﻦ‬‫ﺃﺟﻞ ﺍﳊﺎﺟﺔ ﻓﺈﺫﺍ ﻛﺎﻥ ﻻ ﻳﺒﺪﻭ ﺇﻻ ﺍﻟﻌﻴﻨﺎﻥ ﻓﻼ ﺑﺄﺱ ﺑﺬﻟﻚ ﺧﺼﻮﺻـﺎﹰ‬ ‫ﺇﺫﺍ ﻛﺎﻥ ﻣﻦ ﻋﺎﺩﺓ ﺍﳌﺮﺃﺓ ﻟﺒﺴﻪ ﰲ ﳎﺘﻤﻌﻬﺎ )١( .‬ ‫ﺻﻔﺔ ﺍﻟﱪﻗﻊ ﺍﻟﺬﻱ ﻳﺴﺘﺮ ﺍﻟﻮﺟﻪ:‬‫ﺳﺌﻞ ﲰﺎﺣﺔ ﺍﻟﺸﻴﺦ ﻋﺒﺪ ﺍﷲ ﺑﻦ ﲪﻴﺪ: ﻛﺜﲑ ﻣﻦ ﺍﻟﻨﺴﺎﺀ ﺗﺴﺘﺨﺪﻡ‬‫ﺍﻟﱪﻗﻊ ﻭﻻ ﺗﺘﻐﻄﻰ ﻋﻨﺪ ﻛﺜﲑ ﻣﻦ ﺍﻟﺮﺟﺎﻝ ﺑﻞ ﻳﻘﻮﻟﻮﻥ ﺇﻥ ﺍﻟﱪﻗـﻊ ﻗـﺪ‬‫ﻳﻜﻔﻲ ﻋﻦ ﺍﻟﻐﻄﻮﺓ، ﻭﻗﺪ ﻳﻜﻮﻥ ﺑﻌﺾ ﺍﻟﺮﺟﺎﻝ ﺃﻗﺎﺭﺏ ﻟﻨﺎ، ﺃﻓﻴﺪﻭﻧﺎ ﻋﻦ‬ ‫ﺍﻟﻄﺮﻳﻘﺔ ﺍﻟﺼﺤﻴﺤﺔ ﺃﺛﺎﺑﻜﻢ ﺍﷲ ﻭﺭﻋﺎﻛﻢ؟‬‫ﻓﺄﺟﺎﺏ: ﺍﻟﱪﻗﻊ ﺇﺫﺍ ﻛﺎﻥ ﻳﻐﻄﻲ ﺍﻟﻮﺟﻪ ﻛﻠﻪ ﻭﻣﺎ ﺑﻘﻲ ﺇﻻ ﺍﻟﻌﻴﻨـﺎﻥ‬ ‫)١( ﺍﳌﻨﺘﻔﻰ ﻣﻦ ﻓﺘﺎﻭﻯ ﺍﻟﺸﻴﺦ ﺍﻟﻔﻮﺯﺍﻥ )٣/٧٦(.‬
  25. 25. ‫٩٢‬ ‫ﺍﳊﺠــﺎﺏ ﻓﻀﻴﻠﺔ ﻭﻋﻔﺎﻑ‬‫ﻻ ﺑﺄﺱ، ﺃﻣﺎ ﺇﺫﺍ ﻛﺎﻥ ﻻ ﻳﻐﻄﻲ ﺍﻟﻮﺟﻪ ﻛﻠﻪ، ﺑﻞ ﺍﻟﻔﻢ ﻭﺍﻟﺒﻘﻴﺔ ﻣﻜﺸﻮﻑ‬‫ﻓﻬﺬﺍ ﻻ ﳚﻮﺯ ﻭﺧﺎﺻﺔ ﲟﺤﻀﺮ ﺍﻟﺮﺟـﺎﻝ ﺍﻷﺟﺎﻧـﺐ ﻷﻥ ﺍﻟﺮﺟـﺎﻝ‬‫ﺍﻷﺟﺎﻧﺐ ﻻ ﳚﻮﺯ ﳍﻢ ﺃﻥ ﻳﻨﻈﺮﻭﺍ ﺇﱃ ﻭﺟﻪ ﺍﳌﺮﺃﺓ ﺍﻷﺟﻨﺒﻴﺔ ﻋﻨﻬﻢ، ﻭﻫﻲ‬‫ﻻ ﳚﻮﺯ ﳍﺎ ﺃﻥ ﺗﻜﺸﻒ ﻋﻨﺪﻫﻢ ﺑﻞ ﻋﻠﻴﻬﺎ ﺃﻥ ﺗﺴﺘﺮ ﻭﺟﻬﻬﺎ ﻷﻥ ﲨﺎﳍﺎ‬ ‫ﻭﳏﺎﺳﻨﻬﺎ ﰲ ﻭﺟﻬﻬﺎ.‬‫ﺃﻣﺎ ﺍﻟﱪﻗﻊ ﻓﺈﻥ ﻛﺎﻥ ﻳﻐﻄﻲ ﺍﻟﻮﺟﻪ ﻛﻠﻪ ﻓﻼ ﻣﺎﻧﻊ ﻭﺣﻴﻨﺌﺬ ﻳﻜﻔـﻲ‬ ‫ﻭﺇﺫﺍ ﻛﺎﻥ ﻻ ﻳﻐﻄﻲ ﺇﻻ ﺍﻟﺒﻌﺾ ﻓﻼ ﻳﻜﻔﻲ.‬‫ﻓﻼ ﺑﺪ ﻣﻦ ﺗﻐﻄﻴﺔ ﺍﻟﻮﺟﻪ ﻛﻠﻪ، ﺇ ﳕﺎ ﲣﺮﺝ ﺍﻟﻌﲔ ﻣـﻦ ﺃﺟـﻞ ﺃﻥ‬‫ﺗﺒﺼﺮ ﻃﺮﻳﻘﻬﺎ ﻛﻤﺎ ﻗﺎ ﻟﻪ ﺍﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮﺩ، ﻭﻋﺒﻴﺪﺓ ﺍﻟﺴﻠﻤﺎﱐ ﻭﻏﲑﳘﺎ ﻭﺍﷲ‬ ‫ﺃﻋﻠﻢ )١( .‬ ‫ﳐﺎﻟﻔﺎﺕ ﰲ ﻟﺒﺲ ﺍﻟﱪﻗﻊ:‬‫ﺳﺌﻞ ﻓﻀﻴﻠﺔ ﺍﻟﺸﻴﺦ ﻋﺒﺪ ﺍﷲ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ ﺍﻟﺮﲪﻦ ﺍﳉﱪﻳﻦ: ﻣﺎ ﻣﻮﻗﻒ‬‫ﺍﻟﺸﺮﻉ ﻣﻦ ﺍﻟﱪﻗﻊ ﺍﻟﺬﻱ ﻳﻠﺒﺴﻪ ﻛﺜﲑ ﻣﻦ ﺍﻟﻨﺴﺎﺀ ﰲ ﺑﻼﺩﻧﺎ ﻭﺑﻌﻀـﻬﻦ‬‫ﻳﻈﻬﺮﻥ ﻭﺟﻨﺎ‪‬ﻦ ﻭﺣﻮﺍﺟﺒﻬﻦ ﻭﺗﺼﺒﺢ ﺍﳌﺮﺃﺓ ﻓﺘﻨﺔ ‪‬ﺬﺍ ﺍﻟﻠﺒﺎﺱ ﺃﻓﻴـﺪﻭﻧﺎ‬ ‫ﺟﺰﺍﻛﻢ ﺍﷲ ﺧﲑ‪‬ﺍ؟‬‫ﺍﳉﻮﺍﺏ: ﻻ ﺷﻚ ﺃﻥ ﺍﻟﻨﻘﺎﺏ ﺍﻟﺬﻱ ﻫﻮ ﺍﻟﱪﻗـﻊ ﺟـﺎﺋﺰ ﺇﻻ ﰲ‬‫ﺍﻹﺣﺮﺍﻡ، ﻭﻳﺸﺘﺮﻁ ﻓﻴﻪ ﺃﻥ ﻳﻜﻮﻥ ﺿﻴﻖ ﺍﻟﻔﺘﺤﺎﺕ ﻻ ﳜﺮﺝ ﻣﻦ ﺍﻟﻌـﲔ‬‫ﺇﻻ ﻗﺪﺭ ﺍﻟﻨﻈﺮ، ﻓﺈﺫﺍ ﲡﺎﻭﺯ ﺫﻟﻚ ﺻﺎﺭ ﻻﻓﺘ‪‬ﺎ ﻟﻸﻧﻈﺎﺭ ﻓﻼ ﳚـﻮﺯ، ﻭﻻ‬‫ﺷﻚ ﺃﻥ ﺇﺑﺪﺍﺀ ﺍﻟﻮﺟﻨﺘﲔ ﻭﺍﳊﺎﺟﺒﲔ ﻣﻦ ﺍﻟﻌﻮﺭﺓ، ﻓﻼ ﳚﻮﺯ ﻟﻠﻤﺮﺃﺓ ﻟﺒﺴﻪ‬ ‫)١( ﻓﺘﺎﻭﻯ ﺍﳌﺮﺃﺓ ﺍﳌﺴﻠﻤﺔ )١/٩٤٣(.‬
  26. 26. ‫ﺍﳊﺠــﺎﺏ ﻓﻀﻴﻠﺔ ﻭﻋﻔﺎﻑ‬ ‫٠٣‬‫‪‬ﺬﻩ ﺍﻟﻜﻴﻔﻴﺔ ﻭﻋﻠﻰ ﺍﳌﺮﺃﺓ ﺃﻥ ﺗﻐﻄﻲ ﻭﺟﻬﻬﺎ ﲞﻤﺎﺭ ﺳﺎﺗﺮ ﻓﻮﻕ ﺍﻟﻨﻘﺎﺏ‬‫ﺇﺫﺍ ﻛﺎﻥ ﻭ ﺍﺳﻊ ﺍﻟﻔﺘﺤﺎﺕ ﻭﻳﻜﻮﻥ ﺍﳋﻤﺎﺭ ﻋﻠﻰ ﺍﻟﻌﲔ ﻻ ﳝﻨﻊ ﻧﻈﺮﻫـﺎ‬ ‫ﻟﻜﻦ ﻳﺴﺘﺮ ﺑﺸﺮﺓ ﺍﻟﻮﺟﻪ ﻭﺍﷲ ﺃﻋﻠﻢ )١( .‬ ‫ﺷﺮﻭﻁ ﺍﺳﺘﻌﻤﺎﻝ ﺍﳌﺮﺃﺓ ﺍﳌﺴﻠﻤﺔ ﻟﻠﻄﻴﺐ:‬‫ﺳﺌﻞ ﺍﻟﺸﻴﺦ ﻋﺒﺪ ﺍﻟﻌﺰﻳﺰ ﺑﻦ ﺑﺎﺯ ﺭﲪﻪ ﺍﷲ ﻫﻞ ﳚﻮﺯ ﻟﻠﻤـﺮﺃﺓ ﺇﺫﺍ‬‫ﺃﺭﺍﺩﺕ ﺃﻥ ﺗﺬﻫﺐ ﺇﱃ ﺍﳌﺪﺭﺳﺔ ﺃﻭ ﺍﳌﺴﺘﺸﻔﻰ ﺃﻭ ﻟﺰﻳـﺎﺭﺓ ﺍﻷﻗـﺎﺭﺏ‬ ‫ﻭﺍﳉﲑﺍﻥ ﺃﻥ ﺗﺘﻄﻴﺐ ﻭﲣﺮﺝ؟‬‫ﻓﺄﺟﺎﺏ: ﳚﻮﺯ ﳍﺎ ﺍﻟﻄﻴﺐ ﺇﺫﺍ ﻛﺎﻥ ﺧﺮﻭﺟﻬﺎ ﺇﱃ ﳎﻤﻊ ﻧﺴـﺎﺋﻲ‬‫ﻭﻻ ﲤﺮ ﰲ ﺍﻟﻄﺮﻳﻖ ﻋﻠﻰ ﺍﻟﺮﺟﺎﻝ، ﺃﻣﺎ ﺧﺮﻭﺟﻬﺎ ﺑﺎﻟﻄﻴﺐ ﺇﱃ ﺍﻷﺳﻮﺍﻕ‬‫ﺍﻟﱵ ﻓﻴﻬﺎ ﺍﻟﺮﺟﺎﻝ، ﻓﻼ ﳚﻮﺯ ﻟﻘﻮﻝ ﺍﻟﻨﱯ ‪» ‬ﺃﳝﺎ ﺍﻣﺮﺃﺓ ﺃﺻﺎﺑﺖ ﲞﻮﺭ‪‬ﺍ‬‫ﻓﻼ ﺗﺸﻬﺪﻥ ﻣﻌﻨﺎ ﺍﻟﻌﺸﺎﺀ« ﻭﺃﺣﺎﺩﻳﺚ ﺃﺧﺮﻯ ﻭﺭﺩﺕ ﰲ ﺫﻟـﻚ ﻭﻷﻥ‬‫ﺧﺮﻭﺟﻬﺎ ﺑﺎﻟﻄﻴﺐ ﰲ ﻃﺮﻳﻖ ﺍﻟﺮﺟﺎﻝ ﻭﳎﺎﻣﻊ ﺍﻟﺮﺟﺎﻝ ﻛﺎﳌﺴﺎﺟﺪ ﻣـﻦ‬‫ﺃﺳﺒﺎﺏ ﺍﻟﻔﺘﻨﺔ ‪‬ﺎ، ﻛﻤﺎ ﳚﺐ ﻋﻠﻴﻬﺎ ﺍﻟﺘﺴﺘﺮ ﻭﺍﳊﺬﺭ ﻣﻦ ﺍﻟﺘﱪﺝ ﻟﻘﻮﻟـﻪ‬‫ﺟﻞ ﻭﻋﻼ ‪‬ﻭ‪‬ﻗﹶﺮ‪‬ﻥﹶ ﻓ‪‬ﻲ ‪‬ﻮﺗ‪ ‬ﹸ ‪ ‬ﻭ‪‬ﻟﹶﺎ ﺗ‪‬ﺒ‪ ‬ﺟ‪‬ﻦ‪ ‬ﺗ‪‬ﺒ‪ ‬ﺝ‪ ‬ﺍﻟﹾﺠ‪‬ﺎﻫ‪‬ﻠ‪‬ﺔ‪ ‬ﺍﻟﹾﹸﻭﻟﹶﻰ‪‬‬ ‫ﻴ ﺄ‬ ‫ﺮ‬ ‫ﺮ‬ ‫ﺑﻴ ﻜﻦ‬ ‫ﻭﻣﻦ ﺍﻟﺘﱪﺝ ﺇﻇﻬﺎﺭ ﺍﳌﻔﺎﺗﻦ ﻭﺍﶈﺎﺳﻦ ﻛﺎﻟﻮﺟﻪ ﻭﺍﻟﺮﺃﺱ ﻭﻏﲑﳘﺎ )٢(.‬ ‫ﺣﻜﻢ ﻟﺒﺎﺱ ﺍﻟﻌﺒﺎﺀﺓ ﺍﻟﻀﻴﻘﺔ ﻭﳓﻮﻫﺎ‬‫ﺳﺌﻞ ﲰﺎﺣﺔ ﺍﻟﺸﻴﺦ ﻋﺒﺪ ﺍﷲ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ ﺍﻟﺮﲪﻦ ﺍﳉﱪﻳﻦ ﺍﻧﺘﺸﺮ ﺑﲔ‬‫ﻧﺴﺎﺀ ﺍﳌﺴﻠﻤﲔ ﻇﺎﻫﺮﺓ ﺧﻄﲑﺓ ﻭﻫﻲ ﻟﺒﺲ ﺑﻌﺾ ﺍﻟﻨﺴﺎﺀ ﺍﻟﻌﺒﺎﺀﺓ ﻋﻠـﻰ‬‫ﺍﻟﻜﺘﻔﲔ ﻭﺗﻐﻄﻴﺔ ﺍﻟﺮﺃﺱ ﺑﺎﻟﻄﺮﺡ، ﻭﺍﻟﱵ ﺗﻜﻮﻥ ﺯﻳﻨﺔ ﰲ ﻧﻔﺴﻬﺎ ﻭﻫـﺬﻩ‬ ‫)١( ﺍﻟﻨﺨﺒﺔ ﻣﻦ ﺍﻟﻔﺘﺎﻭﻯ ﺍﻟﻨﺴﺎﺋﻲ )٣٢(.‬ ‫)٢( ﻓﺘﺎﻭﻯ ﺍﳌﺮﺃﺓ ﺍﳌﺴﻠﻤﺔ )١/١٧٤(.‬
  27. 27. ‫١٣‬ ‫ﺍﳊﺠــﺎﺏ ﻓﻀﻴﻠﺔ ﻭﻋﻔﺎﻑ‬‫ﺍﻟﻌﺒﺎﺀﺓ ﺗﻠﺘﺼﻖ ﺑﺎﳉﺴﻢ ﻭﺗﺼﻒ ﺍﻟﺼﺪﺭ ﻭﺣﺠﻢ ﺍﻟﻌﻈﺎﻡ ﻭﻳﻠﺒﺴﻦ ﻫـﺬﺍ‬‫ﺍﻟﻠﺒﺎﺱ ﻣﻮﺿﺔ ﺃﻭ ﺷﻬﺮﺓ ﻣﺎ ﺣﻜﻢ ﻫﺬﺍ ﺍﻟﻠﺒﺎﺱ؟ ﻭﻫﻞ ﻫـﻮ ﺣﺠـﺎﺏ‬‫ﺷﺮﻋﻲ ﻭﻫﻞ ﻳﻨﻄﺒﻖ ﺣﺪﻳﺚ ﺍﻟﻨﱯ ‪» ‬ﺻﻨﻔﺎﻥ ﻣﻦ ﺃﻫـﻞ ﺍﻟﻨـﺎﺭ ﱂ‬ ‫ﺃﺭﳘﺎ« ﺍﳊﺪﻳﺚ.‬‫ﺍﳉﻮﺍﺏ: ﻟﻘﺪ ﺃﻣﺮ ﺍﷲ ﻧﺴﺎﺀ ﺍﳌﺆﻣﻨﲔ ﺑﺎﻟﺘﺴﺘﺮ ﻭﺍﻟﺘﺤﺠﺐ ﺍﻟﻜﺎﻣﻞ‬‫ﻓﻘﺎﻝ ﺗﻌﺎﱃ: ‪‬ﻳ‪‬ﺎ ﺃﹶ‪‬ﻬ‪‬ﺎ ﺍﻟ‪‬ﺒﹺ ‪ ‬ﹸﻞﹾ ﻟ‪‬ﺄﹶﺯ‪‬ﻭ‪‬ﺍﺟﹺﻚ‪ ‬ﻭ‪‬ﺑ‪‬ﻨ‪‬ﺎﺗ‪‬ﻚ‪ ‬ﻭ‪‬ﻧﹺﺴ‪‬ﺎﺀِ ﺍﻟﹾ ‪‬ﺆ‪‬ﻣ‪‬ﻨﹺﲔ‪‬‬ ‫ﻤ‬ ‫ﻳ ﻨﻲ ﻗ‬ ‫‪‬ﺪ‪‬ﻧﹺﲔ‪ ‬ﻋ‪‬ﻠﹶﻴ‪‬ﻬﹺ ‪ ‬ﻣ‪‬ﻦ‪ ‬ﺟ‪‬ﻠﹶﺎﺑﹺﻴﺒﹺﻬﹺ ‪ ‬ﻭﻻ ﺷﻚ ﺃﻥ ﺑﺮﻭﺯ ﺭﺃﺳﻬﺎ ﻭﻣﻨﻜﺒﻴﻬﺎ ﳑﺎ‬ ‫ﻦ‬ ‫ﻦ‬ ‫ﻳ‬ ‫ﻳﻠﻔﺖ ﺍﻷﻧﻈﺎﺭ ﻭﳓﻮﻫﺎ ﻓﺈﺫﺍ ﻟﺒﺴﺖ ﺍﻟﻌﺒﺎﺀﺓ ﻋﻠﻰ ﺍﻟﻜﺘﻔﲔ ﻛﺎﻥ ﺫﻟـﻚ‬ ‫ﺗﺸﺒﻬ‪‬ﺎ ﺑﺎﻟﺮﺟﺎﻝ، ﻭﻛﺎﻥ ﻓﻴﻪ ﺇﺑﺮﺍﺯ ﺭﺃﺳﻬﺎ ﻛﺎﻟﺼﺪﺭ ﻭﻋﻨﻘﻬﺎ ﻭﺣﺠـﻢ‬ ‫ﺍﳌﻨﻜﺒﲔ ﻭﺑﻴﺎﻥ ﺑﻌﺾ ﺗﻔﺎﺻﻴﻞ ﺍﳉﺴﻢ ﻛﺎﻟﺼﺪﺭ ﻭﺍﻟﻈﻬﺮ ﻭﳓﻮﻩ، ﳑـﺎ‬ ‫ﻳﻜﻮﻥ ﺳﺒﺒ‪‬ﺎ ﻟﻠﻔﺘﻨﺔ ﻭﺍﻣﺘﺪﺍﺩ ﺍﻷﻋﲔ ﻭﳓﻮﻫﺎ ﻭﻗﺮﺏ ﺃﻫﻞ ﺍﻷﺫﻯ ﻣﻨـﻬﺎ‬ ‫ﻭﻟﻮ ﻛﺎﻧﺖ ﻋﻔﻴﻔﺔ ﻭﻋﻠﻰ ﻫﺬﺍ ﻓﻼ ﳚﻮﺯ ﻟﻠﻤﺮﺃﺓ ﻟﺒﺲ ﺍﻟﻌﺒـﺎﺀﺓ ﻓـﻮﻕ‬ ‫ﺍﳌﻨﻜﺒﲔ ﳌﺎ ﻓﻴﻪ ﻣﻦ ﺍﶈﺬﻭﺭ، ﻭﳜﺎﻑ ﺩﺧﻮﻟﻪ ﰲ ﺍﳊـﺪﻳﺚ ﺍﳌـﺬﻛﻮﺭ:‬ ‫»ﺻﻨﻔﺎﻥ ﻣﻦ ﺃﻫﻞ ﺍﻟﻨﺎﺭ ﱂ ﺃﺭﳘﺎ ﺑﻌﺪ: ﻗﻮﻡ ﻣﻌﻬﻢ ﺳﻴﺎﻁ ﻛﺄﺫﻧـﺎﺏ‬ ‫ﺍﻟﺒﻘﺮ، ﻳﻀﺮﺑﻮﻥ ‪‬ﺎ ﺍﻟﻨﺎﺱ، ﻭﻧﺴﺎﺀ ﻛﺎﺳﻴﺎﺕ ﻋﺎﺭﻳـﺎﺕ ﻣـﺎﺋﻼﺕ‬ ‫ﳑﻴﻼﺕ ﺭﺅﻭﺳﻬﻦ ﻛﺄﺳﻨﻤﺔ ﺍﻟﺒﺨﺖ ﺍﳌﺎﺋﻠﺔ، ﻻ ﻳـﺪﺧﻠﻦ ﺍﳉﻨـﺔ ﻭﻻ‬‫ﳚﺪﻥ ﺭﳛﻬﺎ ﻭﺇﻥ ﺭﳛﻬﺎ ﻟﻴﻮﺟﺪ ﻣﻦ ﻣﺴﺎﻓﺔ ﻛﺬﺍ ﻭﻛﺬﺍ« ﻭﺍﷲ ﺃﻋﻠـﻢ.‬ ‫)١( .‬ ‫)١( ﺍﻟﻨﺨﺒﺔ ﻣﻦ ﺍﻟﻔﺘﺎﻭﻯ ﺍﻟﻨﺴﺎﺋﻴﺔ )٤٤(.‬

×