Praca z przedmiotu: Historia książki i bibliotek
„Kształtowanie się bibliotekoznawstwa jako
dyscypliny wiedzy w okresie międzywojennym na
podstawie biografii Kazimierza Piekarskiego i
Aleksandra Birkenmajera.”
Arkadiusz Stęplowski
IINiSB UW
arek@ekslibris.pl
http://www.bibliotekarz.com

„Po stu latach ciszy, zmąconej tylko działaniami i pismami Karola Estreichera, polska myśl
bibliologiczna ożywiła się dopiero w okresie dwudziestolecia międzywojennego.”1
W 1919 r został opublikowany zarys programu najpilniejszych działań na polu bibliotekarstwa
naukowego a także powszechnego, autorstwa Edwarda Kuntze. W ramach tego planu
postulował on między innymi aby zawód bibliotekarza został w pełni uznaną profesją a nie
pracą dodatkową wykonywaną przez osoby po przeszkoleniu praktycznym bądź krótkotrwałym
kursie zawodowym. 2
Technika biblioteczna na początku okresu międzywojennego n była ujednolicona. Sytuacja ta
ie
wynikała z tego że praktycznie wszystkie biblioteki naukowe miały swoje odmienne przepisy
dotyczące katalogowania. Przepisy oparte były na różnych dokumentach wzorcowych z
zależności od zaboru pod który podlegała biblioteka.
W okresie międzywojennym narodziłysię zalążki informacji naukowej. Przyczyną jej
powstania była potrzeba zaspokojenia potrzeb informacyjnych corazbardziej rozwijającej się i
specjalizującej coraz węziej nauki, której to już nie wystarczało tempo pracy ówczesnych
bibliotek i ich tradycyjny warsztat pracy.
Kazimierz Piekarski pracował w bibliotekach: (1917-1920) Polskiej Akademii Umiejętności w
Krakowie, (1920-1921) Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, (1925-1930) Jagiellońskiej,
(1931-1943) Narodowej.3 Stworzył teorię księgoznawstwa która ma zastosowanie głównie do
dawnej książki polskiej. Nie została ona nigdzie przez niego spisana w całości ale jej fragmenty
są rozrzucone po kilku pracach dotyczących książki XV i XVI wieku której był znawcą.
Głównie informacje te zamieszczone są w książkach „Książka w Polsce XV i XVI wieku” oraz,
„Zadania bibliografii polskiej XVI stulecia”4.
W drugiej połowie lat dwudziestych XX wieku kiedy pełnił obowiązki kierownika działu
starych druków w Bibliotece Jagiellońskiej stworzył tam doskonały warsztat do badań dawnej
książki. Piekarski był twórcą jednego z najnowocześniejszych w tamtych czasach systemów
wiedzy dotyczących książki. System swój nazywał księgoznawstwem /unikał terminu
bibliologia/, opierał się on na pojęciu książki na które składało się: strona zewnętrzna książki,
treść, oraz jej funkcja. Twierdził że książką jest tylko ten druk lub rękopis, którego
przeznaczeniem jest swobodne oddziaływanie na społeczeństwo. Piekarski twierdził że tak
rozumiana książka powinna być przedmiotem samodzielnej dyscypliny naukowej. Proponował
wyróżnienie następujących zagadnień w ramach wiedzy o księgoznawstwie:
 produkcja drukarska
 papier i oprawa
 nakład
 pośrednictwo
 konsumpcja
 czytelnictwo
Na potrzeby prowadzonych badańPiekarski wykorzystywał sprawdzoną już przez Joachima
Lelewela metodę typograficzną (inkunabulistykę). Metodę tą Piekarski wzbogacił o szereg
1
Kubów S.: Sylwetki polskich bibliologów. Wrocław: Ossolineum, 1983, s. 94.
2
Bieńkowska B. Chamerska H.: Zarys dziejów książki. Warszawa: Centrum Ustawicznego Kształcenia
Bibliotekarzy, 1987, s. 356.
3
Encyklopedia wiedzy o książce. Red. nacz.: Birkenmajer A. Wrocław: Zakład Nardowy im. Ossolińskich, 1971,
s. 1835.
4
Migoń K.: Z dziejów nauki o książce. Wrocław; Ossolineum, 1979, s. 77.

własnych pomysłów jak np. chronologizacja druków w zespołach klockowych i badanie
ortografii. Poza metodą typograficzną stosował różne inne metody, choćby takie jak związane z
badaniem papieru na którym drukowano lub rodzaju papieru zastosowanego w oprawach
książek, czy też inne związane z introligatorstwem badające rodzaj oprawy książki, technikę jej
wykonania, analizę zdobień i rubrykowanie.5
Na etapie konsumpcji Piekarski używał jako podstawę źródłową do badań, spisy zawartości
różnych księgozbiorów publicznych, prywatnych. Wykorzystywał również zawarte w
książkach wpisy proweniencyjne.
Kazimierz Piekarski twierdził że: „Dawna książka doszła do naszych czasów w postaci
materialnej, nie szukajmy przeto wiadomości o niej w – hipotekach.”6 był przeciwnikiem badań
księgoznawczych /w zakresie produkcji drukarskiej/ korzystających głównie z metody
opierającej się o badanie źródeł archiwalnych stosowanej np. przez współczesnego mu Jana
Ptaśnika. (Szkoła badawcza opierająca swe prace głównie na materiałach archiwalnych była
stosowana wcześniej przez Samuela Bandtkie). Jan Ptaśnik był jej największym autorytetem w
latach dwudziestych XX wieku.
„Odnajdywane i publikowane źródła do dziejów książki, drukarstwa i księgarstwa,
papiernictwa pozwoliły następnie podjąć opracowania z historii książki w szerszym kontekście
zjawisk gospodarczych i społecznych, wydarzeń politycznych i kulturalnych” [...] „Obie szkoły,
księgoznawcza i archiwalna, wzbogaciły wiedzę o dawnej książce polskiej. Dzięki obu tym
nurtom mogła powstać w Polsce nowoczesna historiografia książki.”)7
System księgoznawstwa Piekarskiego nie korzystał z bibliografii jak sam twierdził
„Bibliografia mym zdaniem nie jest samodzielną dyscypliną naukową i nie posiada własnych
zagadnień, lecz stanowi wstępny przygotowawczy etap prac badawczych, których przedmiotem
lub źródłem jest książka.”8 Oddzielenie takie bibliografii od systemu badawczego stało się
mocno dyskutowanym elementem jego systemu wzbudzającym wątpliwości czy to krok w
dobrą stronę.
Dzięki niezależności Piekarskiego pows tało jednak odkrywcze spojrzenie na książkę jako
narzędzie wpływające na społeczeństwo. Piekarski zbudował również bardzo nowoczesną
koncepcję nauki o książce. Niektóre z wytyczonych przez niego dróg badawczych w
poszczególnych dziedzinach wiedzy o książcesą nadal aktualne.
Innym „autorem” bibliologii jako nauki, pracującym nad jej rozwojem równocześnie z
Kazimierzem Piekarskim był Aleksander Birkenmajer który pracował w latach 1919-1939 w
Bibliotece Jagiellońskiej. W okresie międzywojennym, naszkicował on plan naukowego
podręcznika bibliotekarskiego, brał udział w komisjach międzynarodowych m.in. w latach
1925-1927 w Mieszanej Komis Rewindykacyjnej w Moskwie i Leningradzie. Birkenmajer jest
ji
autorem publikacji które stały się wzorami precyzyjnej pracy badawczej jak np. „Książka
rękopiśmiennicza”, „W sprawie rejestracji i katalogowania opraw zabytkowych”9
Wystąpienie Aleksandra Birkenmajera na IV Zjeździe Bibliotekarzy Polskich odnośnie
problematyki badań nad starą książką rękopiśmienniczą było wyrażeniem nowatorskich
poglądów przez bibliologa a nie filologa czy też historyka. „Było to bibliologiczne podejście
skupione na materialnym powstawaniu książek i krążeniem ich wśród społeczeństwa. Stąd w
5
[online].: Interia Dostępny w World Wide Web: http://encyklopedia.interia.pl/haslo?hid=94782.
6
Kubów S.: Sylwetki polskich bibliologów. Wrocław: Ossolineum, 1983, s. 100.
7
Migoń K.: Z dziejów nauki o książce. Wrocław: Ossolineum, 1979, s. 85.
8
Kubów S.: Sylwetki polskich bibliologów. Wrocław: Ossolineum, 1983, s. 109.
9
Encyklopedia wiedzy o książce. Red. nacz.: Birkenmajer A. Wrocław: Zakład Nardowy im. Ossolińskich, 1971,
s. 308-309.

ujęciu Birkenmajera program badawczy objął materiał rękopisu i przybory pisarskie, technikę
przepisywania, osobę pisarza (kopisty), dekorację rękopisu i jego oprawę, a następnie
wędrówki rękopisów, czytelnictwo i kolekcjonowanie książek.”10
O poziomie prac Aleksandra Birkenmajera świadczy również pochlebne zdanie z innej
publikacji „niektóre jego rozprawy miały na gruncie polskim charakter pionierski i na długo
pozostały pozycjami niezastąpionymi”11 W zdaniu tym autorowi chodzi głównie o rozprawy
Birkenmajera na tematy wytyczające problemy związane z opracowaniem książki
rękopiśmienniczej. Przytaczany jest wspomniany już referat „Książka rękopiśmiennicza” z
1936r przedstawiony na IV Zjeździe Bibliotekarzy Polskich w 1936r czy też rozprawa
wnosząca nowe spostrzeżenia odnośnie opraw książek „Oprawa rękopisu 2470 Biblioteki
Jagiellońskiej i inne oprawy tej samej pracowni introligatorskiej XII wieku.” opublikowana w
czasopiśmie bibliologicznym „Exlibris” 1925r zeszyt 7/1
W 1937 r na Kongresie dokumentacji w Paryżu Aleksander Birkenmajer razem z Józefem
Gryczem przedstawili referat o bibliotekach w Polsce w którym wspominali o ankiecie
przeprowadzonej przez Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego mającej na
celu wyłonienie centrów dokumentacji (obecna nazwa centrów informacji) które by się w
przyszłości mogły stać częścią międzynarodowej sieci informacyjnej.
Birkenmajer sam twierdził o bibliologii „Nie wdając się w pytanie co to jest bibliologia,
możemy zaryzykować twierdzenie, że dwa typy zagadnień są jej właściwe: po pierwsze to, co
się tyczy materialnego powstawania książki; po wtóre to co ma związek z krążeniem jej wśród
społeczeństwa.”12
Obydwaj panowie Aleksander Binkermajer i Kazimierz Piekarski razem współpracowali, w
efekcie czego opublikowali kilka tytułów wspólnie jak np. „W sprawie zjazdów bibliografów
polskich” / [Aleksander Birkenmajer, Kazimierz Piekarski] czy też „Korektowe arkusze druków
Szwajpolta Fiola” / [Aleksander Birkenmajer, Kazimierz Piekarski]. W sumie od 1914 do 1940
roku wydali 140 książek (85 Birkanmajer, 55 Piekarski) co świadczy o trudzie i ilości pracy
jaki włożyli w rozwój wiedzy o książce (ilość książek według danych zawartych w bazie
Biblioteki Narodowej). 1314
Za swoja działalność na polu książki i bibliotek w 1930 roku Aleksander Birkenmajeri
Kazimierz Piekarski zostali uhonorowani przez Rycerski Zakon Bibliofilski z Kapitułą Orderu
Białego Kruka, Orderami Białego Kruka ze wstęgą inkunabułu.
Order ten jest nadawany za zasługi na polu księgoznawstwa, literatury pięknej, nauki i sztuki;
noszony na lewym boku, z kokardą, wstęga na piersi z haftowaną kołyską.15
10
Migoń K.: Z dziejów nauki o książce. Wrocław: Ossolineum, 1979, s. 84-85.
11
Kubów S.: Sylwetki polskich bibliologów. Wrocław: Ossolineum, 1983, s. 197.
12
Tamże s. 197.
13
[online].: Biblioteka Narodowa [dostęp: 2008-12-03]. Dostępny w World Wide Web:
http://alpha.bn.org.pl/search*pol/aBirkenmajer%2C+Aleksander/abirkenmajer+aleksander/1%2C5%2C113%2C
B/exact&FF=abirkenmajer+aleksander+1890+1967&1%2C105%2C/limit?Ya=1914&Yb=1940&M=&B=&L=
&NAME=P&VALUE=&SORT=on.
14
[online].: Biblioteka Narodowa [dostęp: 2008-12-03]. Dostępny w World Wide Web:
http://alpha.bn.org.pl/search*pol/aPiekarski%2C+K/apiekarski+k/1%2C7%2C67%2CB/exact&FF=apiekarski+k
azimierz+1893+1944&1%2C55%2C.
15
Wierzbicka D.: Rycerski Zakon Bibliofilski z Kapitułą Orderu Białego Kruka [online]. [dostęp: 2008-12-03].
Dostępny w World Wide Web: http://www.inib.uj.edu.pl/prace_studentow/zakon_bibliofilski/odznaczenia.htm.

BIBLIOGRAFIA
1. Kubów Stefan: Sylwetki polskich bibliologów. Wrocław: Ossolineum, 1983.
2. Bieńkowska, Barbara Chamerska Halina: Zarys dziejów książki. Warszawa: Centrum
Ustawicznego Kształcenia Bibliotekarzy, 1987.
3. Encyklopedia wiedzy o książce. Red. nacz.: Aleksander Birkenmajer. Wrocław: Zakład
Nardowy im. Ossolińskich, 1971.
4. Migoń Krzysztof: Z dziejów nauki o książce. Wrocław: Ossolineum, 1979.
5. [online].: Interia [dostęp: 2008-12-03]. Dostępny w World Wide Web:
http://encyklopedia.interia.pl/haslo?hid=94782.
6. Encyklopedia wiedzy o książce. Red. nacz.: Aleksander Birkenmajer. Wrocław: Zakład
Nardowy im. Ossolińskich, 1971.
7. [online].: Biblioteka Narodowa [dostęp: 2008-12-03]. Dostępny w World Wide Web:
http://alpha.bn.org.pl/search*pol/aBirkenmajer%2C+Aleksander/abirkenmajer+aleksand
er/1%2C5%2C113%2CB/exact&F F=abirkenmajer+aleksander+1890+1967&1%2C105
%2C/limit?Ya=1914&Yb=1940&M=&B=&L =&NAME=P&VALUE=&SORT=on.
8. [online].: Biblioteka Narodowa [dostęp: 2008-12-03]. Dostępny w World Wide Web:
http://alpha.bn.org.pl/search*pol/aPiekarski%2C+K/apiekarski+k/ %2C7%2C67%2CB/
1
exact&FF=apiekarski+kazimierz+1893+1944&1%2C55%2C.
9. Dorota Wierzbicka: Rycerski Zakon Bibliofilski z Kapitułą Orderu Białego Kruka
[online]. [dostęp: 2008-12-03]. Dostępny w World Wide Web:
http://www.inib.uj.edu.pl/prace_studentow/zakon_bibliofilski/odznaczenia.htm.
10. Słownik pracowników książki po lskiej. Warszawa: PWN, 1972.