Historia Bibliotek

Praca z przedmiotu: Historia książki i bibliotek „Kształtowanie się bibliotekoznawstwa jako dyscypliny wiedzy w okresie międzywojennym na podstawie biografii Kazimierza Piekarskiego i Aleksandra Birkenmajera.” Arkadiusz Stęplowski IINiSB UW arek@ekslibris.pl http://www.bibliotekarz.com

„Po stu latach ciszy, zmąconej tylko działaniami i pismami Karola Estreichera, polska myśl bibliologiczna ożywiła się dopiero w okresie dwudziestolecia międzywojennego.”1 W 1919 r został opublikowany zarys programu najpilniejszych działań na polu bibliotekarstwa naukowego a także powszechnego, autorstwa Edwarda Kuntze. W ramach tego planu postulował on między innymi aby zawód bibliotekarza został w pełni uznaną profesją a nie pracą dodatkową wykonywaną przez osoby po przeszkoleniu praktycznym bądź krótkotrwałym kursie zawodowym. 2 Technika biblioteczna na początku okresu międzywojennego n była ujednolicona. Sytuacja ta ie wynikała z tego że praktycznie wszystkie biblioteki naukowe miały swoje odmienne przepisy dotyczące katalogowania. Przepisy oparte były na różnych dokumentach wzorcowych z zależności od zaboru pod który podlegała biblioteka. W okresie międzywojennym narodziłysię zalążki informacji naukowej. Przyczyną jej powstania była potrzeba zaspokojenia potrzeb informacyjnych corazbardziej rozwijającej się i specjalizującej coraz węziej nauki, której to już nie wystarczało tempo pracy ówczesnych bibliotek i ich tradycyjny warsztat pracy. Kazimierz Piekarski pracował w bibliotekach: (1917-1920) Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie, (1920-1921) Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, (1925-1930) Jagiellońskiej, (1931-1943) Narodowej.3 Stworzył teorię księgoznawstwa która ma zastosowanie głównie do dawnej książki polskiej. Nie została ona nigdzie przez niego spisana w całości ale jej fragmenty są rozrzucone po kilku pracach dotyczących książki XV i XVI wieku której był znawcą. Głównie informacje te zamieszczone są w książkach „Książka w Polsce XV i XVI wieku” oraz, „Zadania bibliografii polskiej XVI stulecia”4. W drugiej połowie lat dwudziestych XX wieku kiedy pełnił obowiązki kierownika działu starych druków w Bibliotece Jagiellońskiej stworzył tam doskonały warsztat do badań dawnej książki. Piekarski był twórcą jednego z najnowocześniejszych w tamtych czasach systemów wiedzy dotyczących książki. System swój nazywał księgoznawstwem /unikał terminu bibliologia/, opierał się on na pojęciu książki na które składało się: strona zewnętrzna książki, treść, oraz jej funkcja. Twierdził że książką jest tylko ten druk lub rękopis, którego przeznaczeniem jest swobodne oddziaływanie na społeczeństwo. Piekarski twierdził że tak rozumiana książka powinna być przedmiotem samodzielnej dyscypliny naukowej. Proponował wyróżnienie następujących zagadnień w ramach wiedzy o księgoznawstwie:  produkcja drukarska  papier i oprawa  nakład  pośrednictwo  konsumpcja  czytelnictwo Na potrzeby prowadzonych badańPiekarski wykorzystywał sprawdzoną już przez Joachima Lelewela metodę typograficzną (inkunabulistykę). Metodę tą Piekarski wzbogacił o szereg 1 Kubów S.: Sylwetki polskich bibliologów. Wrocław: Ossolineum, 1983, s. 94. 2 Bieńkowska B. Chamerska H.: Zarys dziejów książki. Warszawa: Centrum Ustawicznego Kształcenia Bibliotekarzy, 1987, s. 356. 3 Encyklopedia wiedzy o książce. Red. nacz.: Birkenmajer A. Wrocław: Zakład Nardowy im. Ossolińskich, 1971, s. 1835. 4 Migoń K.: Z dziejów nauki o książce. Wrocław; Ossolineum, 1979, s. 77.

własnych pomysłów jak np. chronologizacja druków w zespołach klockowych i badanie ortografii. Poza metodą typograficzną stosował różne inne metody, choćby takie jak związane z badaniem papieru na którym drukowano lub rodzaju papieru zastosowanego w oprawach książek, czy też inne związane z introligatorstwem badające rodzaj oprawy książki, technikę jej wykonania, analizę zdobień i rubrykowanie.5 Na etapie konsumpcji Piekarski używał jako podstawę źródłową do badań, spisy zawartości różnych księgozbiorów publicznych, prywatnych. Wykorzystywał również zawarte w książkach wpisy proweniencyjne. Kazimierz Piekarski twierdził że: „Dawna książka doszła do naszych czasów w postaci materialnej, nie szukajmy przeto wiadomości o niej w – hipotekach.”6 był przeciwnikiem badań księgoznawczych /w zakresie produkcji drukarskiej/ korzystających głównie z metody opierającej się o badanie źródeł archiwalnych stosowanej np. przez współczesnego mu Jana Ptaśnika. (Szkoła badawcza opierająca swe prace głównie na materiałach archiwalnych była stosowana wcześniej przez Samuela Bandtkie). Jan Ptaśnik był jej największym autorytetem w latach dwudziestych XX wieku. „Odnajdywane i publikowane źródła do dziejów książki, drukarstwa i księgarstwa, papiernictwa pozwoliły następnie podjąć opracowania z historii książki w szerszym kontekście zjawisk gospodarczych i społecznych, wydarzeń politycznych i kulturalnych” [...] „Obie szkoły, księgoznawcza i archiwalna, wzbogaciły wiedzę o dawnej książce polskiej. Dzięki obu tym nurtom mogła powstać w Polsce nowoczesna historiografia książki.”)7 System księgoznawstwa Piekarskiego nie korzystał z bibliografii jak sam twierdził „Bibliografia mym zdaniem nie jest samodzielną dyscypliną naukową i nie posiada własnych zagadnień, lecz stanowi wstępny przygotowawczy etap prac badawczych, których przedmiotem lub źródłem jest książka.”8 Oddzielenie takie bibliografii od systemu badawczego stało się mocno dyskutowanym elementem jego systemu wzbudzającym wątpliwości czy to krok w dobrą stronę. Dzięki niezależności Piekarskiego pows tało jednak odkrywcze spojrzenie na książkę jako narzędzie wpływające na społeczeństwo. Piekarski zbudował również bardzo nowoczesną koncepcję nauki o książce. Niektóre z wytyczonych przez niego dróg badawczych w poszczególnych dziedzinach wiedzy o książcesą nadal aktualne. Innym „autorem” bibliologii jako nauki, pracującym nad jej rozwojem równocześnie z Kazimierzem Piekarskim był Aleksander Birkenmajer który pracował w latach 1919-1939 w Bibliotece Jagiellońskiej. W okresie międzywojennym, naszkicował on plan naukowego podręcznika bibliotekarskiego, brał udział w komisjach międzynarodowych m.in. w latach 1925-1927 w Mieszanej Komis Rewindykacyjnej w Moskwie i Leningradzie. Birkenmajer jest ji autorem publikacji które stały się wzorami precyzyjnej pracy badawczej jak np. „Książka rękopiśmiennicza”, „W sprawie rejestracji i katalogowania opraw zabytkowych”9 Wystąpienie Aleksandra Birkenmajera na IV Zjeździe Bibliotekarzy Polskich odnośnie problematyki badań nad starą książką rękopiśmienniczą było wyrażeniem nowatorskich poglądów przez bibliologa a nie filologa czy też historyka. „Było to bibliologiczne podejście skupione na materialnym powstawaniu książek i krążeniem ich wśród społeczeństwa. Stąd w 5 [online].: Interia Dostępny w World Wide Web: http://encyklopedia.interia.pl/haslo?hid=94782. 6 Kubów S.: Sylwetki polskich bibliologów. Wrocław: Ossolineum, 1983, s. 100. 7 Migoń K.: Z dziejów nauki o książce. Wrocław: Ossolineum, 1979, s. 85. 8 Kubów S.: Sylwetki polskich bibliologów. Wrocław: Ossolineum, 1983, s. 109. 9 Encyklopedia wiedzy o książce. Red. nacz.: Birkenmajer A. Wrocław: Zakład Nardowy im. Ossolińskich, 1971, s. 308-309.

ujęciu Birkenmajera program badawczy objął materiał rękopisu i przybory pisarskie, technikę przepisywania, osobę pisarza (kopisty), dekorację rękopisu i jego oprawę, a następnie wędrówki rękopisów, czytelnictwo i kolekcjonowanie książek.”10 O poziomie prac Aleksandra Birkenmajera świadczy również pochlebne zdanie z innej publikacji „niektóre jego rozprawy miały na gruncie polskim charakter pionierski i na długo pozostały pozycjami niezastąpionymi”11 W zdaniu tym autorowi chodzi głównie o rozprawy Birkenmajera na tematy wytyczające problemy związane z opracowaniem książki rękopiśmienniczej. Przytaczany jest wspomniany już referat „Książka rękopiśmiennicza” z 1936r przedstawiony na IV Zjeździe Bibliotekarzy Polskich w 1936r czy też rozprawa wnosząca nowe spostrzeżenia odnośnie opraw książek „Oprawa rękopisu 2470 Biblioteki Jagiellońskiej i inne oprawy tej samej pracowni introligatorskiej XII wieku.” opublikowana w czasopiśmie bibliologicznym „Exlibris” 1925r zeszyt 7/1 W 1937 r na Kongresie dokumentacji w Paryżu Aleksander Birkenmajer razem z Józefem Gryczem przedstawili referat o bibliotekach w Polsce w którym wspominali o ankiecie przeprowadzonej przez Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego mającej na celu wyłonienie centrów dokumentacji (obecna nazwa centrów informacji) które by się w przyszłości mogły stać częścią międzynarodowej sieci informacyjnej. Birkenmajer sam twierdził o bibliologii „Nie wdając się w pytanie co to jest bibliologia, możemy zaryzykować twierdzenie, że dwa typy zagadnień są jej właściwe: po pierwsze to, co się tyczy materialnego powstawania książki; po wtóre to co ma związek z krążeniem jej wśród społeczeństwa.”12 Obydwaj panowie Aleksander Binkermajer i Kazimierz Piekarski razem współpracowali, w efekcie czego opublikowali kilka tytułów wspólnie jak np. „W sprawie zjazdów bibliografów polskich” / [Aleksander Birkenmajer, Kazimierz Piekarski] czy też „Korektowe arkusze druków Szwajpolta Fiola” / [Aleksander Birkenmajer, Kazimierz Piekarski]. W sumie od 1914 do 1940 roku wydali 140 książek (85 Birkanmajer, 55 Piekarski) co świadczy o trudzie i ilości pracy jaki włożyli w rozwój wiedzy o książce (ilość książek według danych zawartych w bazie Biblioteki Narodowej). 1314 Za swoja działalność na polu książki i bibliotek w 1930 roku Aleksander Birkenmajeri Kazimierz Piekarski zostali uhonorowani przez Rycerski Zakon Bibliofilski z Kapitułą Orderu Białego Kruka, Orderami Białego Kruka ze wstęgą inkunabułu. Order ten jest nadawany za zasługi na polu księgoznawstwa, literatury pięknej, nauki i sztuki; noszony na lewym boku, z kokardą, wstęga na piersi z haftowaną kołyską.15 10 Migoń K.: Z dziejów nauki o książce. Wrocław: Ossolineum, 1979, s. 84-85. 11 Kubów S.: Sylwetki polskich bibliologów. Wrocław: Ossolineum, 1983, s. 197. 12 Tamże s. 197. 13 [online].: Biblioteka Narodowa [dostęp: 2008-12-03]. Dostępny w World Wide Web: http://alpha.bn.org.pl/search*pol/aBirkenmajer%2C+Aleksander/abirkenmajer+aleksander/1%2C5%2C113%2C B/exact&FF=abirkenmajer+aleksander+1890+1967&1%2C105%2C/limit?Ya=1914&Yb=1940&M=&B=&L= &NAME=P&VALUE=&SORT=on. 14 [online].: Biblioteka Narodowa [dostęp: 2008-12-03]. Dostępny w World Wide Web: http://alpha.bn.org.pl/search*pol/aPiekarski%2C+K/apiekarski+k/1%2C7%2C67%2CB/exact&FF=apiekarski+k azimierz+1893+1944&1%2C55%2C. 15 Wierzbicka D.: Rycerski Zakon Bibliofilski z Kapitułą Orderu Białego Kruka [online]. [dostęp: 2008-12-03]. Dostępny w World Wide Web: http://www.inib.uj.edu.pl/prace_studentow/zakon_bibliofilski/odznaczenia.htm.

BIBLIOGRAFIA 1. Kubów Stefan: Sylwetki polskich bibliologów. Wrocław: Ossolineum, 1983. 2. Bieńkowska, Barbara Chamerska Halina: Zarys dziejów książki. Warszawa: Centrum Ustawicznego Kształcenia Bibliotekarzy, 1987. 3. Encyklopedia wiedzy o książce. Red. nacz.: Aleksander Birkenmajer. Wrocław: Zakład Nardowy im. Ossolińskich, 1971. 4. Migoń Krzysztof: Z dziejów nauki o książce. Wrocław: Ossolineum, 1979. 5. [online].: Interia [dostęp: 2008-12-03]. Dostępny w World Wide Web: http://encyklopedia.interia.pl/haslo?hid=94782. 6. Encyklopedia wiedzy o książce. Red. nacz.: Aleksander Birkenmajer. Wrocław: Zakład Nardowy im. Ossolińskich, 1971. 7. [online].: Biblioteka Narodowa [dostęp: 2008-12-03]. Dostępny w World Wide Web: http://alpha.bn.org.pl/search*pol/aBirkenmajer%2C+Aleksander/abirkenmajer+aleksand er/1%2C5%2C113%2CB/exact&F F=abirkenmajer+aleksander+1890+1967&1%2C105 %2C/limit?Ya=1914&Yb=1940&M=&B=&L =&NAME=P&VALUE=&SORT=on. 8. [online].: Biblioteka Narodowa [dostęp: 2008-12-03]. Dostępny w World Wide Web: http://alpha.bn.org.pl/search*pol/aPiekarski%2C+K/apiekarski+k/ %2C7%2C67%2CB/ 1 exact&FF=apiekarski+kazimierz+1893+1944&1%2C55%2C. 9. Dorota Wierzbicka: Rycerski Zakon Bibliofilski z Kapitułą Orderu Białego Kruka [online]. [dostęp: 2008-12-03]. Dostępny w World Wide Web: http://www.inib.uj.edu.pl/prace_studentow/zakon_bibliofilski/odznaczenia.htm. 10. Słownik pracowników książki po lskiej. Warszawa: PWN, 1972.

http://bibliotekarz.wordpress.com	86
http://arek.bibliotekarz.com	10
http://www.slideshare.net	1
http://www.malin.net.pl	1

Historia Bibliotek

by Arkadiusz Stęplowski on Dec 18, 2008

Accessibility

Categories

Tags

Upload Details

Usage Rights

4 Embeds 98

Statistics

Historia Bibliotek — Document Transcript