• Share
  • Email
  • Embed
  • Like
  • Save
  • Private Content
эх хэрэглэгдэхүүн
 

эх хэрэглэгдэхүүн

on

  • 2,078 views

 

Statistics

Views

Total Views
2,078
Views on SlideShare
2,029
Embed Views
49

Actions

Likes
0
Downloads
24
Comments
0

5 Embeds 49

http://ankhaaa.blogmn.net 45
http://www.blogmn.net 1
http://www.ankhaaa.blogmn.net 1
http://webcache.googleusercontent.com 1
http://it-zavkhan.blogmn.net 1

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as OpenOffice

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

    эх хэрэглэгдэхүүн эх хэрэглэгдэхүүн Document Transcript

    • Эх хэрэглэгдэхүүн1. Эхийг хувиргаж бичиж сургах. Монгол хэлний боловсролын агуулгын айн нэг нь“Хэлний хувиргал” юм. Энэ айн хүрээнд хувиргалын хэл зүйн онолын зарим ойлголтэзэмшүүлэхийн зэрэгцээ хэлний нэгжүүдийг хувиргах аргатай холбоотой зохих мэдлэгчадвар эзэмшүүлнэ. Шилжилтийн 7 дугаар ангийн сургалтын хөтөлбөрт үгдэлгэрүүлэхийг“Нийлмэл үг”, өгүүлбэр хувиргалыг “Өгүүлбэр хувиргах арга” (мэдлэг), “Өгүүлбэрийгхувирган өөрчилж бичих“, “Цөм өгүүлбэрийг дэлгэрүүлэх” (чадвар); эхийн хувиргалыг“Эхийг хувирган бичих арга” (мэдлэг), “Цогцолборыг дуурайн болон хувирган өөрчилжбичих (чадвар) сэдвийн дор олгохоор тусгасан байна.Эхийг хувирган бичихэд тулгуур үгийг таньж ялгах чадвар эзэмшүүлэх явдал чухал.Эхэд олонтаа давтагдаж байгаа нэр үгээр эхийн сэдэв тодорхойлогдох бол үйлдэгчийнүйлхөдлөлөөр эхийн санаа тодорч гардаг.ХураахСалаалах(нэгж хасах)(нэгж солих, сэлгэх)Эхийн хувиргалДэлгэрүүлэх(нэгж нэмэх)Тонгоргох(нэгжийг байр сэлгэх)Эхийг хураах. Эхийг уншиж, утга санааг сайтар ойлгосны дараа тулгуур үгсийголж, гол санааг гарган ярьж, бичихийг эхийг хураах гэнэ. Өөрөөр хэлбэл, хэрэг явдлыгцөөн үгээр илэрхийлж ярьж, бичнэ гэсэн үг болно. Ийнхүү бичихэд эхийн гол санааөөрчлөгдөх ѐсгүй. Иймээс эхийг хурааж бичихэд эхийн агуулга буюу үйл явдлыгилэрхийлэхэд голлох үүрэгтэй тулгуур үгийг олж сурсан байх ѐстой.Эхийг хурааж бичихдээ юу анхаарах вэ?1. Эхийг уншиж, утгыг ойлгох
    • 2. Дараа нь тулгуур үгийг олж тэмдэглэх3. Эхийн гол санааг тулгуур үгс ашиглан цөөн үгээр илэрхийлэн бичихЦогцолборыг хурааж бичсэн жишээ:Хурааж бичих цогцолбор:Àõ Áàíõàð õî ̧ðÒýð õî ̧ð óóë òàëààð oäoðæèí òýíýæ ÿâààä íýã ñàéõàí¿íýãòýé òààðàëäæýý. Àõ Áàíõàðûã ¿íýã õàðóóëæ áàéãààä:-Òóó, òóó ãýýä ë òàâü÷èõàæ. Áàíõàð óõàñõèéæ, ¿íýã ÷çóãàòàæ. Òoäoëã¿é ¿íýãèéã ã¿éöýí î÷èæ ñ¿¿ë äàðàí õooæýõýëæýý. ̄íýã õýäýíòýý õîëáèðîí áóëçàí çóãàòààõàä ÁàíõàðòýðЭхийг хурааж бичсэн ìàíàðãàí îé÷èæ, ãàñëàí ãàñëàí áîñîæòîîëîíãîîð õoð öàñ ньõooæýý. Òýãñíýý Áàíõàð äàõèí íýã ã¿éöýí î÷èæ, ¿íýã ð¿¿äàéðñíàà áàñ ë õoðâoí óíààä ó÷èðã¿é ãàñëàí áîñîæ èðýýäò¿¿íèéã õooõoo áîëüæ ãýíý.Àõ ãàéõñààð î÷âîë Áàíõàðûí àì õàìàð óëààí íÿëãàáîëæ, öóñ ñàäàð÷ áàéæýý. Ýõëýýä àõ Áàíõàð ìààíü ¿íýãíèéõîøíîãûã ñóãàëæ àâààä õîöîð÷. Òýð ìóó ¿íýã õàà õîëäîõ âýãýæ áîäñîí íü áèø áàéæýý. Þóí ¿íýãíèé õîøíîãûã ñóãàëàõòàéìàíàòàé, õàðèí ooðèéíõèéãoo ñóãàëóóë÷èõñàí çîãñîæ áàéäàãáàéíà. (Ö.Ì)Хурааж бичсэн хувилбар:Àõ Áàíõàð õî ̧ðТэр õî ̧ð нэг ¿íýãòýéòààðàëäæýý.Àõ Áàíõàðûã ¿íýã ð¿¿òàâèõàäÁàíõàðóõàñõèéæ,¿íýã÷çóãàòàæýý.
    • ̄íýãèéãõîëáèðîíáóëçàõòîîëîíä Áàíõàð îé÷èæáàéñíàà õooõoo áîëüæãýíý. Áàíõàðûí àì õàìàðóëààí íÿëãà áîëæ, öóññàäàð÷ýý.Эхийг дэлгэрүүлэх. Үг өгүүлбэр, цогцолбор бүрийн утга санаагтодотгож,өргөжүүлэн ярьж, бичихийг эхийг дэлгэрүүлэх гэнэ. Өөрөөр хэлбэл, хэрэг явдлыг20дэлгэрэнгүй тодорхой илэрхийлнэ гэсэн үг. Үүний тулд тулгуур нэгжийг өөр үг,өгүүлбэрээрдэлгэрүүлэн найруулж бичнэ.Эхийг дэлгэрүүлж бичихдээ юу анхаарах вэ?1. Эхийг уншиж, утгыг ойлгох2. Дараа нь тулгуур үгийг олж тэмдэглэх3. Эхийн үг, өгүүлбэрийг өөр үгээр дэлгэрүүлэн бичихБ. Лхагвасүрэнгийн “Ижийтэйгээ үзсэн наадам” шүлгийн дөрвөн бадгийг хэрхэндэлгэрүүлэн бичсэнийг жишээлэн үзүүлье.Эхийн сүү(шүлгээс)Эхийнхээ дууг сонссонЭсгэл даага сум юм билээИнгэдэг гэдгийг нь мэдсэнХашир уяач нум юм билээ(Á.Ë)Эхийн сүү(дэлгэрүүлсэн нь)Төрүүлсэн эхийнхээ янцгаах дуугТүмэн агтын дундаас сонссон
    • Сүүнээсээ салаагүй эсгэл даагаШунгинан ирэх нь сум юм билээ.Харцага шонхор шиг хурдална гэдгийг ньМалчин эзэн нь ажиглаад мэддэгОлон жил морь уясан хашир уяачСум тавьсан нум юм билээ.Эхийг тонгоргож бичих. Эхийн доторх үг, өгүүлбэр, цогцолборын байрыгөөрчлөх, сэлгэх зэргээр эхийн утга санааг төдийлэн өөрчлөхгүй солин найруулжбичихийгэхийг тонгоргох гэнэ. Эхийн тонгоргон бичих хэлбэрээс дурдвал:Эхийн бүрдэл хэсгүүдийн байрыг сольж найруулахЗарим үг, өгүүлбэрийн байрыг сольж найруулахЭхийн үйлдэгчийг өөр зүйлээр сольж найруулах гэх мэтээр олон төрлийнбүтээлч ажил хийж болно.Цогцолборыг тонгоргож бичсэн жишээ:Тонгоргож бичихээр цогцолбор:À. Ãåðàñèì(1)Ò¿¿íèé àëáàò íàðûí äîòðîîñõàìãèéí ãàéõàìøèãò õ¿í íü áààòàð ýðøèã àðâàí òoo oíäoð áèåòýé, òoðoëõèéíõýëã¿é, ä¿ëèé, Ãåðàñèì ãýäýã ýð áàéæýý.(2) Òîñãîíäîî õàìãèéí äóóëãàâàðòàé,øóäàðãà àëáàò õàìæëàãà ãýæ òîîöîãääîãáàéâ. (3)Ò¿¿íèéã àõ ä¿¿ íàðààñààòóñãààð, íýã æèæèã áàéøèíä ãàíöáèåýðýý ñóóæ áàéõàä íü ýçýí àâãàéàâ÷èð÷ýý. (È.Ñ.Ò)Тонгоргож бичсэн нь:Á. ÃåðàñèìÝçýí àâãàé (2) òîñãîíäîîõàìãèéí äóóëãàâàðòàé, øóäàðãà àëáàòõàìæëàãà ãýæ òîîöîãääîã áàéñàí (3)
    • Ãåðàìñèì ãýäýã ýðèéã àâ÷èð÷ýý. Òýðàõ ä¿¿ íàðààñàà òóñãààð, íýã æèæèãáàéøèíä ãàíö áèåýð ñóóäàã áàéæýý.(1) Ãåðàñèì áîë áààòàð ýð øèã àðâàíòoo oíäoð áèåòýé, òoðoëõèéí õýëã¿é,ä¿ëèé õ¿í òóë ò¿¿íèé àëáàò íàðûíäîòðîîñ õàìãèéí ãàéõàìøèãòàé íü þì.Өгүүлбэрийн байрыг сольж найруулахад цогцолборын гол санааг өөрчлөхгүйн тулдзарим үгийн байрыг сольсон байна. Тухайлбал, Б хэсгийн эхний өгүүлбэрийг “Эзэнавгайтосгондоо хамгийн дуулгавартай, шударга албат хамжлага гэж тооцогддог байсанГерамсим гэдэг эрийг авчирчээ” гэж найруулахдаа А хэсгийн хоѐрдугаар өгүүлбэрийггуравдугаар өгүүлбэрийн “Түүнийг .............. эзэн авгай авчирчээ” гэсэн өгүүлбэртэйнийлүүлэн найруулжээ. Гэхдээ “түүнийг” гэсэн төлөөлөх үгийг “Герасим” гэсэн оноосоннэрээр эхээс сэргээн нэрлэжээ. Мөн А хэсгийн эхний өгүүлбэрийг Б хэсэгт “Герасим болбаатар эр шиг арван төө өндөр биетэй, төрөлхийн хэлгүй, дүлий хүн тул түүний албат21нарын дотроос хамгийн гайхамшигтай нь юм.” хэмээн найруулахдаа “Герасим гэдэг эрбайжээ” хэмээн түүний онцлог байдлыг тоочсоны дараа хэн болохыг тодруулжбичсэнийг“Герасим бол” гэж эхлээд онцлог шинжийг нь тоочих байдлаар солин найруулжээ.Эхийг тонгоргож бичихэд юу анхаарах вэ?Эхийн утга санаанд өөрчлөлт орохгүй.Утга санааг өөрчлөхгүйн тулд өгүүлбэрүүдийг зөв холбох хэрэгтэй.Нэг үг ойрхон давтагдахаар бол аль нэгийг хасна. Эсвэл төлөөлөх үгээр сольж болно.2. Эх зохиож сурах. Зохион бичих гэдэг нь ямар нэг юм, үзэгдлийг ойлгомжтой, дэсдараалал сайтай, өөрийн санаагаар зохион бичиж илэрхийлэхийг хэлнэ. Зохионбичихийнтулд уул юмаа шинжилж судлах, ажиглах, тэмдэглэх, холбогдох материалыг уншижболовсруулах, төлөвлөх зэрэг нарийн ажил хийнэ. Тодорхой сэдвээр эх зохиох ньхүүхдийн бүтээлч сэтгэлгээг хөгжүүлж, өөрийгөө бичгээр илэрхийлэхээс иш үндэстэйбичиж сурах боломжийг олгож байгаа хэрэг болно.
    • Доктор М. Базаррагчаа суралцагчдаар эх зохиолгож сургах дараах дөрвөн үе шатбайдаг гэсэн байна:*цээжлүүлэх*найруулах /ярих, бичих/*дуурайж зохиолгох /ярих, бичих/*тодорхой сэдвээр зохиолгохЦээжлүүлэх. Уран зохиолоос цээжилж тогтоосон бүхэн нь бие даан зохионнайруулж бичихэд үндсэн хэрэглэгдэхүүн болж, уран дүрслэлтэй зохиох нэг нөхцөлболохюм.Найруулах. Найруулж бичих ажил нь уламжлалт ажил бөгөөд сурагчид уншиж,эсвэл сонсоод мэдэх болсон зүйлийнхээ тухай найруулж бичих /ярих/ үйл ажиллагааюм.Ийнхүү уншсан, сонссоноо эргүүлж ярих, бичих нь бие даан зохион бичихийн бэлтгэлболох ба шинээр зохион ярьж бичихээс харьцангуй хялбар ажил юм.Найруулан бичихдээ юуг анхаарах вэ?Эхийн агуулга, утга санааг алдагдуулахгүй бичихҮйл явдлын дарааллыг өөрчлөхгүй байхБичигч өөрийн санаа бодлыг оруулж бичихНайруулгын шаардлагын дагуу бичихДуурайж зохиолгох. Үлгэр жишээ найруулгатай хүүхдийн уран зохиол, ардынаман зохиолын төрөл зүйлээс сонгон авч, түүний бүтэц, хэлбэрийг дуурайлганзохиолгожболно. Эхийг дуурайж бичүүлэх нь бичиж буй зүйлийн онцлогийг илэрхийлэн бичихдээтухайн эхийн бүтэц, хэв маяг, бичлэгийн хэлбэрийг дуурайн бичих үйл ажиллагаа юм.Жишээ нь,Дуурайж зохиох эх:Дуурайж зохиосон хувилбар:
    • Хэрэм...Соотойсон чихтэйСормойсон нүдтэйСагсайсан сүүлтэйСааралхан хэрэмЗарааАрзайсан хуягтайБөрзийсөн зүстэйШөмбийсэн хошуутайБөөрөнхий зарааСэдвийн дагуу зохиолгох. Тодорхой сэдвээр зохион бичүүлэх нь хамгийн бүтээлчдаалгавар юм. Учир нь бичихийн өмнө хүн “Би юунаас эхэлж бичих вэ?”, “Яаж бичихвэ?”“Хэнд зориулж бичих вэ?” гэсэн гурван асуултыг өөртөө тавьдаг. Ийм учраас бүтээлчажилболно. Бүтээлчээр бичиж сурах нь сэтгэн бодох, тайлбарлах, асуудлыг шийдэх,эргэцүүлэх22үйл явцыг танин мэдэх үр дүнтэй хэрэгсэл юм. Жеймс Моффет “Бичих гэдэг нь хүн ямарнэг зүйлийн тухай хэн нэгэнтэй ярьж байгаатай адил” гэсэн байна.Монгол хэлний хичээлийн гол зорилго бол санаа бодлоо бичгээр оновчтойилэрхийлэн бичиж найруулахад сургах явдал болно. Шилжилтийн долоодугаар ангийнсурагчдын хувьд бага ангидаа эх зохион бичих анхан шатны чадвар эзэмшиж,хүүрнэмж,тоочимж хэлбэрээр бичиж сурсан байна. Гэхдээ энэ бүхнийг төгс эзэмшсэн гэж үзэжболохгүй тул шилжилтийн 7 дугаар ангид энэ хэв маягаар эх зохион найруулж бичихажлыгүргэлжүүлэн хийж, энэ чадварыг нь ахиулж хөгжүүлэхэд анхаарах хэрэгтэй. Эх зохионбичнэ гэдэг нь бичих сэдэв сонгохоос эхлээд хэрэглэгдэхүүн цуглуулах, бичих, засажсайжруулах бүхий л үе шатны үйл ажиллагааг хамааруулдаг.Эх зохиож бичих сэдвийг сонгохСэдэвтэй холбоотой материал цуглуулах, бичих зүйлээ төлөвлөх
    • Эх зохиож бичих (ноороглох)Эхийг хянаж, сайжруулан засахЭхийг алдаагүй, цэвэрхэн хуулж бичих1. Эх зохиож бичих сэдвийг сонгох (бичих санаагаа олж авах)Багш нар ихэвчлэн ижилхэн сэдвээр хүүхэд бүрийг бичүүлдэг хандлагадавамгайлдаг. Энэ нь байж болох хэлбэр боловч шинэ стандартаар дэвшүүлсэнхүүхдийнсонгох боломжийг хязгаарлаж байгаа хэрэг болно. Иймд заавал ижилхэн сэдвээрбичүүлэлгүй, тус тусад нь бичүүлэхээс гадна юуны тухай бичмээр байгааг ньсурагчдаархэлэлцүүлэн шийдэж болно. Ийм зорилго бүхий “Өөр өөрөөр бичүүлэх (RAFT бичлэг)арга2000 оны эхээр Соросын сангийн төсөл хөтөлбөрийн хүрээнд хэрэгжиж ирсэн билээ.2. Бичих материал цуглуулах, бичих зүйлээ төлөвлөхСурагчдаар сэдэв сонгуулсны дараа заавал хийх ѐстой ажил бол бичихэдшаардлагатай мэдээлэл, материал цуглуулах боломж олгох явдал юм. Энэ нь ишүндэстэй бичиж сурах нэг алхам болно. Дараа нь цуглуулсан материалаа ангилжбүлэглэхболомж олгох хэрэгтэй. Энэ нь нэг талаас бичих төлөвлөх, нөгөө талаас бичих үйлийнсанаа олж авах хариуцлагатай үе шат болно. Ийм зорилго бүхий венийн диаграммынарга,бүлэглэх арга, “Т” хүснэгт зэрэг бүтээлч аргууд бий.3. Эхийг ноороглон бичихЭхийг эхлэн бичиж ноороглох нь санаагаа цаасан дээр буулгах үйл болно.Санаагаа шууд л “зохиол” болгон төгс бичдэг авьяас хүн бүрд байдаггүй тул ноороглохньчухал гэдгийг сурагчдад ойлгуулах хэрэгтэй. Багш нарын хувьд хүүхдэд ямар нэг сэдэвшууд өгч, зохиож бичих даалгавар өгдөг, түүнийг нь шууд үнэлж, дүн тавьдаг үйлажиллагаандаа шүүмжлэлтэй хандах цаг болсон байна. Эх зохиож ноороглон бичихдээдараа нь засвар өөрчлөлтийг бичиж тэмдэглэх зорилгоор мөр алгасан бичүүлдэгтуршлагатай багш нар байдаг. Тэрхүү зайд сум, тэмдэгт ашиглан үгийн байр солих, үгхасах, нэмэх зэргээр засвар хийх аргыг зааж сургах хэрэгтэй. Ноороглох үе шатанд зөв
    • бичгийн дүрмийн алдаа гаргахгүй байх, хичээнгүй сайхан бичих зэрэгт санаа зовохшаардлагагүй, харин санаагаа цаасан дээр аль болох бүрэн гүйцэд гарган бичих ньчухалгэдгийг сурагчдад ойлгуулах хэрэгтэй.4. Эхийг хянаж, сайжруулан засахСурагчдыг бичиж дууссаны дараа түүнийгээ эргэн уншиж, сайжруулах боломжолгох хэрэгтэй. Үүний тулд бичсэнээ нөхдөдөө, эсвэл багш, эцэг эхдээ уншиж өгөх,тэднийанхаарлыг татахгүй байгаа, дутуу дулимаг болсон гэж үзэж байгаа хэсгийг уламсайжруулан бичих боломж олгох хэрэгтэй. Мөн энэ үед найруулгын болон зөв бичгийндүрмийн алдаа мадаг байгаа эсэхийг нягтлан үзэж засаж сайжруулах ажлыг хийлгэнэ.5. Эхийг хуулж бичих (хэвлэн нийтлэх)23Сурагч ноороглон бичсэнээ хянаж, засвар хийсний дараа цэвэр цаасан дээр, эсвэлдэвтэр дээрээ хуулж сийрүүлэн бичнэ. Ийнхүү бичихдээ цогцолборыг догол мөрөөрялгаж,зөв бичих дүрмийн алдаагүй, нямбай бичсэн байх шаардлагатай. Эсвэл компьютертшивж,хэвлэж болно.Дээр дурдсан төслийн хүрээнд “Зэрэгцүүлсэн тэмдэглэл хөтлөх”, “Сүүлчийн үгийгөөрт нь үлдээх”, “Таван минутын эсээ”, “Пирамид бичлэгийн арга” зэрэг бүтээлчаргуудыгэх зохиож сургахад ашиглаж болно.