Your SlideShare is downloading. ×
Л. Энх-Орчлон А. Ундрал Ч. Алтан-Өлзий Г. Батзориг - СОНГУУЛИЙН ДҮРЭМ БА НӨӨЦИЙН ХАРААЛ: ДАТА ЮУ ӨГҮҮЛНЭ ВЭ?
Л. Энх-Орчлон А. Ундрал Ч. Алтан-Өлзий Г. Батзориг - СОНГУУЛИЙН ДҮРЭМ БА НӨӨЦИЙН ХАРААЛ: ДАТА ЮУ ӨГҮҮЛНЭ ВЭ?
Л. Энх-Орчлон А. Ундрал Ч. Алтан-Өлзий Г. Батзориг - СОНГУУЛИЙН ДҮРЭМ БА НӨӨЦИЙН ХАРААЛ: ДАТА ЮУ ӨГҮҮЛНЭ ВЭ?
Л. Энх-Орчлон А. Ундрал Ч. Алтан-Өлзий Г. Батзориг - СОНГУУЛИЙН ДҮРЭМ БА НӨӨЦИЙН ХАРААЛ: ДАТА ЮУ ӨГҮҮЛНЭ ВЭ?
Л. Энх-Орчлон А. Ундрал Ч. Алтан-Өлзий Г. Батзориг - СОНГУУЛИЙН ДҮРЭМ БА НӨӨЦИЙН ХАРААЛ: ДАТА ЮУ ӨГҮҮЛНЭ ВЭ?
Л. Энх-Орчлон А. Ундрал Ч. Алтан-Өлзий Г. Батзориг - СОНГУУЛИЙН ДҮРЭМ БА НӨӨЦИЙН ХАРААЛ: ДАТА ЮУ ӨГҮҮЛНЭ ВЭ?
Л. Энх-Орчлон А. Ундрал Ч. Алтан-Өлзий Г. Батзориг - СОНГУУЛИЙН ДҮРЭМ БА НӨӨЦИЙН ХАРААЛ: ДАТА ЮУ ӨГҮҮЛНЭ ВЭ?
Л. Энх-Орчлон А. Ундрал Ч. Алтан-Өлзий Г. Батзориг - СОНГУУЛИЙН ДҮРЭМ БА НӨӨЦИЙН ХАРААЛ: ДАТА ЮУ ӨГҮҮЛНЭ ВЭ?
Л. Энх-Орчлон А. Ундрал Ч. Алтан-Өлзий Г. Батзориг - СОНГУУЛИЙН ДҮРЭМ БА НӨӨЦИЙН ХАРААЛ: ДАТА ЮУ ӨГҮҮЛНЭ ВЭ?
Л. Энх-Орчлон А. Ундрал Ч. Алтан-Өлзий Г. Батзориг - СОНГУУЛИЙН ДҮРЭМ БА НӨӨЦИЙН ХАРААЛ: ДАТА ЮУ ӨГҮҮЛНЭ ВЭ?
Л. Энх-Орчлон А. Ундрал Ч. Алтан-Өлзий Г. Батзориг - СОНГУУЛИЙН ДҮРЭМ БА НӨӨЦИЙН ХАРААЛ: ДАТА ЮУ ӨГҮҮЛНЭ ВЭ?
Л. Энх-Орчлон А. Ундрал Ч. Алтан-Өлзий Г. Батзориг - СОНГУУЛИЙН ДҮРЭМ БА НӨӨЦИЙН ХАРААЛ: ДАТА ЮУ ӨГҮҮЛНЭ ВЭ?
Л. Энх-Орчлон А. Ундрал Ч. Алтан-Өлзий Г. Батзориг - СОНГУУЛИЙН ДҮРЭМ БА НӨӨЦИЙН ХАРААЛ: ДАТА ЮУ ӨГҮҮЛНЭ ВЭ?
Л. Энх-Орчлон А. Ундрал Ч. Алтан-Өлзий Г. Батзориг - СОНГУУЛИЙН ДҮРЭМ БА НӨӨЦИЙН ХАРААЛ: ДАТА ЮУ ӨГҮҮЛНЭ ВЭ?
Л. Энх-Орчлон А. Ундрал Ч. Алтан-Өлзий Г. Батзориг - СОНГУУЛИЙН ДҮРЭМ БА НӨӨЦИЙН ХАРААЛ: ДАТА ЮУ ӨГҮҮЛНЭ ВЭ?
Л. Энх-Орчлон А. Ундрал Ч. Алтан-Өлзий Г. Батзориг - СОНГУУЛИЙН ДҮРЭМ БА НӨӨЦИЙН ХАРААЛ: ДАТА ЮУ ӨГҮҮЛНЭ ВЭ?
Л. Энх-Орчлон А. Ундрал Ч. Алтан-Өлзий Г. Батзориг - СОНГУУЛИЙН ДҮРЭМ БА НӨӨЦИЙН ХАРААЛ: ДАТА ЮУ ӨГҮҮЛНЭ ВЭ?
Л. Энх-Орчлон А. Ундрал Ч. Алтан-Өлзий Г. Батзориг - СОНГУУЛИЙН ДҮРЭМ БА НӨӨЦИЙН ХАРААЛ: ДАТА ЮУ ӨГҮҮЛНЭ ВЭ?
Л. Энх-Орчлон А. Ундрал Ч. Алтан-Өлзий Г. Батзориг - СОНГУУЛИЙН ДҮРЭМ БА НӨӨЦИЙН ХАРААЛ: ДАТА ЮУ ӨГҮҮЛНЭ ВЭ?
Л. Энх-Орчлон А. Ундрал Ч. Алтан-Өлзий Г. Батзориг - СОНГУУЛИЙН ДҮРЭМ БА НӨӨЦИЙН ХАРААЛ: ДАТА ЮУ ӨГҮҮЛНЭ ВЭ?
Л. Энх-Орчлон А. Ундрал Ч. Алтан-Өлзий Г. Батзориг - СОНГУУЛИЙН ДҮРЭМ БА НӨӨЦИЙН ХАРААЛ: ДАТА ЮУ ӨГҮҮЛНЭ ВЭ?
Л. Энх-Орчлон А. Ундрал Ч. Алтан-Өлзий Г. Батзориг - СОНГУУЛИЙН ДҮРЭМ БА НӨӨЦИЙН ХАРААЛ: ДАТА ЮУ ӨГҮҮЛНЭ ВЭ?
Л. Энх-Орчлон А. Ундрал Ч. Алтан-Өлзий Г. Батзориг - СОНГУУЛИЙН ДҮРЭМ БА НӨӨЦИЙН ХАРААЛ: ДАТА ЮУ ӨГҮҮЛНЭ ВЭ?
Л. Энх-Орчлон А. Ундрал Ч. Алтан-Өлзий Г. Батзориг - СОНГУУЛИЙН ДҮРЭМ БА НӨӨЦИЙН ХАРААЛ: ДАТА ЮУ ӨГҮҮЛНЭ ВЭ?
Л. Энх-Орчлон А. Ундрал Ч. Алтан-Өлзий Г. Батзориг - СОНГУУЛИЙН ДҮРЭМ БА НӨӨЦИЙН ХАРААЛ: ДАТА ЮУ ӨГҮҮЛНЭ ВЭ?
Л. Энх-Орчлон А. Ундрал Ч. Алтан-Өлзий Г. Батзориг - СОНГУУЛИЙН ДҮРЭМ БА НӨӨЦИЙН ХАРААЛ: ДАТА ЮУ ӨГҮҮЛНЭ ВЭ?
Л. Энх-Орчлон А. Ундрал Ч. Алтан-Өлзий Г. Батзориг - СОНГУУЛИЙН ДҮРЭМ БА НӨӨЦИЙН ХАРААЛ: ДАТА ЮУ ӨГҮҮЛНЭ ВЭ?
Л. Энх-Орчлон А. Ундрал Ч. Алтан-Өлзий Г. Батзориг - СОНГУУЛИЙН ДҮРЭМ БА НӨӨЦИЙН ХАРААЛ: ДАТА ЮУ ӨГҮҮЛНЭ ВЭ?
Л. Энх-Орчлон А. Ундрал Ч. Алтан-Өлзий Г. Батзориг - СОНГУУЛИЙН ДҮРЭМ БА НӨӨЦИЙН ХАРААЛ: ДАТА ЮУ ӨГҮҮЛНЭ ВЭ?
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Thanks for flagging this SlideShare!

Oops! An error has occurred.

×
Saving this for later? Get the SlideShare app to save on your phone or tablet. Read anywhere, anytime – even offline.
Text the download link to your phone
Standard text messaging rates apply

Л. Энх-Орчлон А. Ундрал Ч. Алтан-Өлзий Г. Батзориг - СОНГУУЛИЙН ДҮРЭМ БА НӨӨЦИЙН ХАРААЛ: ДАТА ЮУ ӨГҮҮЛНЭ ВЭ?

336

Published on

Published in: Education
0 Comments
2 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total Views
336
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
2
Actions
Shares
0
Downloads
0
Comments
0
Likes
2
Embeds 0
No embeds

Report content
Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
No notes for slide

Transcript

  • 1. МОНГОЛ УЛСЫН ИХ СУРГУУЛЬ ЭДИЙН ЗАСГИЙН СУРГУУЛЬ “ЭРДМИЙН ШУВУУ” ЦОМЫН ТӨЛӨӨХ ОЮУТНЫ ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ ХУРАЛД ЗОРИУЛАВ. СОНГУУЛИЙН ДҮРЭМ БА НӨӨЦИЙН ХАРААЛ: ДАТА ЮУ ӨГҮҮЛНЭ ВЭ? Судалгааны удирдагч: /…………………/ Б.ЭРДЭНЭБАТ(Ph.D) Судалгааны баг: /……..…………./ Ч.Алтан-Өлзий (ЭЗО4) /.…………………/ Г.Батзориг(ЭЗО4) /.…………………/ А.Ундрал (ЭЗО4) /.…………………/ Л.Энх-Орчлон(ЭЗО4)
  • 2. АГУУЛГА БҮТЭЭЛИЙН ХУРААНГУЙ УДИРТГАЛ ХЭСЭГ - Үндэслэл - Зорилго, зорилт - Ач холбогдол ОНОЛЫН ХЭСЭГ - Байгалийн баялаг институцийн хэлбэр болоод эдийн засгийн үзүүлэлт - Сонгуулийн систем o Пропорционал /хувь тэнцүүлсэн/ сонгуулийн дүрэм o Мажоритар /олонхийн дүрэм/ сонгуулийн дүрэм - Монгол улс дахь сонгуулийн дүрэм o 1992 оны сонгууль o 1996 оны сонгууль o 2000 оны сонгууль o 2004 оны сонгууль o 2008 оны сонгууль СУДАЛГААНЫ ХЭСЭГ - Тоон өгөгдөл - Хувьсагч сонголт - Эконометрик загвар - Судалгааны үр дүн ДҮГНЭЛТ,САНАЛ АШИГЛАСАН МАТЕРИАЛ Энэхүү судалгааны үр дүнгээс гарсан дүгнэлт, санал зөвлөмж, үр дүн нь зөвхөн судлаачдын хувийн байр суурь бөгөөд ЭЗС, ЭЗО-ын тэнхимийг төлөөлөхгүй болно.
  • 3. СОНГУУЛИЙН ДҮРЭМ БА НӨӨЦИЙН ХАРААЛ: ДАТА ЮУ ӨГҮҮЛНЭ ВЭ? БҮТЭЭЛИЙН ХУРААНГУЙ Энэхүү судалгааны ажилд ялгаатай байгалийн баялагтай улс орнуудын сонгуулийн дүрэм нь эдийн засгийн өсөлтөнд хэрхэн нөлөөлж байгааг харуулж, судалсан болно. Үүний тулд пропорционал буюу хувь тэнцүүлсэн, мажоритар буюу олонхийн дүрмийн гэсэн үндсэн 2 сонгуулийн тогтолцооны эдийн засгийн өсөлтөнд үзүүлэх нөлөөний ялгааг онцлон тайлбарласан юм. Үр дүнд нь (1) нөөцийн хараал буюу байгалийн баялаг ихтэй ч түүнийгээ ашиглаж чадалгүй, эдийн засгийн зогсонги байдалд орон, улс төрийн тогтворгүй байдал үүсэх зэрэг үзэгдлүүд нь ардчилсан засаглалтай орнуудад ажиглагддаггүй, (2) пропорционал сонгуулийн дүрэмтэй үед байгалийн баялгийн эдийн засгийн өсөлтөнд үзүүлэх нөлөө нь мажоритар сонгуулийн дүрэмтэй үеийнхээс бага байна гэсэн дүгнэлтэнд хүрлээ. ТҮЛХҮҮР ҮГС: Эдийн засгийн өсөлт, Институц, Сонгуулийн дүрэм, Нөөцийн хараал, Пропорционал, Мажоритар, Байгалийн баялаг ТАЛАРХАЛ Энэхүү судалгааны ажлыг гүйцэтгэхэд гүн туслалцаа үзүүлсэн МУИС, ЭЗС-ийн ЭЗО-ын тэнхимийн багш Д.Баярмаа, ЭЗС-ийн Санхүүгийн тэнхимийн багш, доктор, профессор Б.Эрдэнэбат нарт болон судалгааны тоон мэдээллийг цуглуулахад тусалсан Норвегийн Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургуулийн Эдийн Засгийн тэнхимийн профессор И.Андерсен нарт талархал илэрхийлж байна. Судалгааны баг
  • 4. УДИРТГАЛ ХЭСЭГ Үндэслэл 1992 онд анхны ардчилсан чөлөөт сонгуулиа явуулсан Монгол улс 5 сонгуулийн турш хэрэглэсэн мажоритар буюу олонхийн дүрэм бүхий сонгуулийн дүрмийг өөрчлөн пропорционал буюу хувь тэнцүүлсэн сонгуулийн дүрмийг дагаж мөрдөх тухай хуулийн төсөл санаачлагдан, өдгөө УИХ-аар хэлэлцүүлэгдэж байна. Үүнтэй холбоотойгоор олон төрлийн судалгаа, харьцуулалтууд хийгдэж, тодорхой үр дүн, санал, зөвлөмжийг өргөн барьж, дэвшүүлж байгаа ч түүнийг байгалийн баялгийн үр ашигтай зарцуулалт болон эдийн засгийн өсөлттэй холбон тайлбарласан нь манай оронд хараахан хийгдээгүй байна. МУИС, ЭЗС-ийн Санхүүгийн тэнхимийн доктор, профессор Б.Эрдэнэбат үүнтэй холбоотой эрдэм шинжилгээний богино өгүүллэгийг нийтэлсэн нь цаг үетэйгээ нийцсэн чухал бүтээл болсон бөгөөд үүн дээрээс тулгуурлан судалгааны ажлаа хийж гүйцэтгэсэн юм. Зорилго, зорилт Байгалийн баялагтай орнуудын эдийн засгийн өсөлтөнд тэдгээрийн сонгуулийн дүрэм, засаглалын хэлбэрийн үзүүлж байгаа нөлөөг судлах нь манай судалгааны ажлын гол зорилго байх болно. Үүнийхээ хүрээнд дараах зорилтуудыг дэвшүүллээ. - Хэрэгтэй тоон мэдээлэл цуглуулах - Шаардлагатай тохиолдолд датаг засварлах, ангилах - Тохиромжтой арга хэрэгсэл ашиглан эконометрик үнэлгээ хийх - Үр дүнг тайлбарлан, дүгнэлт өгөн, санал зөвлөмж гаргах Ач холбогдол Энэхүү судалгааны ажил нь өнөөгийн нийгэмд хамгийн их анхаарал татаж байгаа асуудлуудын нэг “Сонгуулийн тухай хууль”, байгалийн нөөц баялгийн ашиглалт зэргийг хамруулан авч үзснийхээ хувьд олон талын ач холбогдолтой юм. Сонгуулийн дүрмийн
  • 5. ямар хэлбэийг сонгох нь цаашдаа эдийн засгийн урт хугацааны тогтвортой өсөлтийг тодорхойлогч хүчин зүйл болдгийг энэхүү судалгаа харуулах бөгөөд нөөцийн хараалаас тохиромжтой сонгуулийн дүрмийг ашигласнаар урьдчилан сэргийлэх боломжтой гэдгийг үр дүнгээс үзэх боломжтой билээ. Тэрчлэн энэ чиглэлийн судалгааны ажлуудын эхлэлийг тавьж байгаагаараа онцлог бөгөөд цаашид илүү гүнзгийрүүлэн судлах үндсийг тавьж байгаа хэрэг билээ. ОНОЛЫН ХЭСЭГ Байгалийн баялаг, институцийн хэлбэр болоод эдийн засгийн үзүүлэлт Байгалийн баялагаар баян орнууд урт хугацаанд байгалийн баялагаар бага эсвэл огт байгалийн баялаггүй орнуудад урт хугацаанд гүйцэгддэг гэсэн эмпирик дээр парадоксийг нөөцийн хараалаар тайлбарладаг. Улс орнуудын ялгаатай байдал нь институцийн чухал байдлийг авч үзэхэд хүргэсэн. Институцийн чанар болоод байгалийн баялагийн урт хугацааны эдийн засгийн үзүүлэлтийн нөлөөг авч тайлбарлана. Институцийн чанарыг авч үзнэ гэдэгт Босини (2007), Мяхлун (2006) нарын ажлаас харахад 2 асуудал тулгардаг. 1рт нь институцийн үзүүлэлтийн индикатор нь өсөлтөөс эндогеноор тодорхойлогддог учраас эконометрикийн хувьд асуудал үүсгэдэг. 2-рт нь институцийн үзүүлэлтийн аль хэсэг нь эдийн засгийн үзүүлэлтэд чухал гэдэг нь тодорхой бус байдаг. Бид институцийн хэлбэр нь үр дүнг авч үзэхэд чухал гэж тайлбарласан. Хууль эрх зүйн хэлбэр нь институцийн аль хэсэг нь өсөлтөд илүү чухал гэдгийг ойлгоход дөхөм болж өгнө. Яагаад институцийн хэлбэр болоод байгалийн баялагийн нөөц 2-ийн хамтын нөлөө эдийн засгийн өсөлтөд байдаг вэ? Хууль эрх зүйн хэлбэр гэдэг нь улс орны институцийн хэлбэрийн чухал үзүүлэлт болох бөгөөд улс төрийн тоглоомны албан ѐсны дүрэм нь болж өгнө. Хамгийн чухал 2 дүрэм нь бол эрх зүйн болоод сонгуулийн дүрэм юм. Ерөнхийлөгчийн засаглал нь парламентийн засаглалаас бага рент болоод бага татварын түвшинтэй байдаг. Праламентийн засаглалийн хувьд засгийн газрын хямралын болгоомжлолоос болоод санал өгөгчдийн болоод намынхаа хамтын эрх ашгийг авч үзэх үүднээс их хэмжээний зарцуулалт хийдэг. Ерөнхийлөгчийн засаглал нь зардал их гаргаж, цөөн хүчирхэг хэсэг бүлэгт зарцуулалтыг чиглүүлдэг. Мажоритар сонгуулийн тогтолцоо нь тойргийн хэмжээнд жижиг учраас зардлыг бууруулж засгийн газрын нийт зардал болоод татварыг бууруулдаг.
  • 6. Перссон (2005) хууль эрх зүйн сангийн бодлого болоод бусад эдийн засаг институцийн үзүүлэлтийг тодорхойлдог учраас эдийн засгийн хөгжлийн өмчийн эрх чөлөөт худалдааны бодлого зэрэг бодлогуудад илэрнэ. Улс төрийн тодорхой бүтэц буюу демократчлалын хэлбэр нь одоогийн бодлого болоод эдийн засгийн хөгжлийн хоорондох түүхэнд орхигдсон зүйл байж болох юм. Бүтцийн бодлого нь эдийн засгийн хөгжилд чухал нөлөөтэй юм бол бага биш өргөн хүрээний хүн амын бүлэгт эдгээр зохицуулалт нь өсөлтөд илүү ерөнхийлөгчийн нөлөөтэй демократ байна. Перссоны засаглалтай шинжилгээ улсыг нь парламентийн демократ бус засаглалтай эсвэл болгож өөрчилснөөр бүтцийн бодлогыг сайжруулж, урт хугацааны өсөлтийг нэмэгдүүлнэ. Үнэлгээгээр хууль эрх зүйн бүтцийн бодлоготой системтэйгээр хамааралтай гэдгийг харуулна. Хууль эрх зүйн бүтэц болоод авилгын хоорондын хамаарлыг ихээр судлах болсон. Геррин, Таккер (2004) нар газар нутгийн нэгдсэн эсвэл холбооны байгаа болоод парламентийн болоод ерөнхийлөгчийн засаглалтай байна уу гэдгийн ул төрийн авилгын түвшинд үзүүлэх нөлөөг судалсан. Тэдний судалгааны үр дүнгээр парламентийн засаглалтай улс орнуудын авилгын түвшин бага байна буюу парламентийн засаглал нь авилгын түвшинг бууруулахад нөлөөтэй гэдгийг тайлбарласан. Куникова, Росе-Аккерман (2005) нар нь пропорциональ тогтолцоо буюу (ПР) нь бусад тогтолцооноосоо илүүтэйгээр улс төрийн ашиг хонжоо хайлтад авилгыг нэмэгдүүлдэг. Мөн сонгуулийн дүрэм болоод засаглалын хамаарлийг авч үзэх ба ПР тогтолцоо нь ерөнхийлөгчийн засаглалтай үед улс төрийн ашиг хонжоо хайхын авилгын түвшин өндөр байна гэдгийг тайлбарласан. Тэдний үр дүн нь ПТ-ийн пропорциональ сонгуулиын тогтолцоотой үед авилгын түвшин илүү өндөр байдаг гэсэн үр дүнг нь баталсан ч ерөнхийлөгчийн тогтолцооны үеийн үр дүнг няцаасан. Эдгээрээс баялагийн хэмжээний өсөлтийн нөлөөний хувьд ижил хэлбэр ажиглагдаж болох уу? Хэрвээ засгийн газрын хэлбэр болоод сонгуулийн тогтолцоо нь улс орны бүтцийн бодлого болоод авилгын түвшинг тодорхойлдог бол хууль эрх зүйн нөөцийн олзод улс орон хэрхэн хариу үзүүлдэгийг тодорхойлно. Улс орны нөөц баялаг нь улс төрчийн бодлого зохиох боломжид чухал нөлөөтэй. Засгийн газрын төсөв том байх тусам улс төрч сонгуулийн үр дүнд нөлөөлж чадах нөөцийн хэмжээ их байна. Илүү их баялаг нь эрх мэдлийн үнэ цэнийг нэмэгдүүлээд, энэ нь эргээд нөөцийг үр ашиггүйгаар хуваарилах хөшүүргийг бий болгоно.
  • 7. Мяхлун (2006) нөөцөөр баян орнуудын хувьд өсөлтийн вариац нь нөөцийн рентийг институцийн тогтолцоогоор хэрхэн хуваарилж байгаагаас хамаарна. Ялгаатай хэлбэртэй засгийн газрууд улс төрийн хуваарилалтыг хийхэд ялгаатай хөшүүрэгтэй байх учраас ялгаатай хууль эрх зүйтэй улс орнууд нөөцийн бүүмд ялгаатай хариу үйлдэл үзүүлнэ гэж таамаглана. Ерөнхийлөгчийн тогтолцоо нь хүчтэй цөөнхийн эрх ашгийн төлөө байдаг ба парламентийн тогтолцоо нь илүү өргөн хүрээг хамардаг гэдгээс болоод парламентийн засаглалтай улс орны хувьд авилга бага байна гэсэн эмпирик үр дүнгээс нөөц нь парламентийн засаглалтай улс орны хувьд ерөнхийлөгчийн засаглалтай улс орноос урт хугацааны эдийн засгийн үзүүлэлтэд үзүүлэх сөрөг нөлөө нь бага байна. Байгалийн баялаг нь пропорциональ сонгуулийн тогтолцоотой үед өсөлтийг илүү их бууруулна. Сонгуулийн систем Дэлхийн 199 улс орны 91 нь мажоритар, 72 нь пропорциональ хэлбэрээр сонгуулиа явуулдаг гэсэн 2004 оны судалгаа бий. Сонгуулийн дүрэм гэдэг бол сонгогчийн саналыг тоолж, парламентын суудал хуваарилах математик аргачлал юм. Мажоритар нь олонхийн саналын зарчмыг баримталдаг бол пропорциональ нь хувь тэнцүүлэх зармыг баримталдаг. Аль аль нь өөрийн гэсэн давуу тал болон сул талтай. Ямар хувилбарыг сонгох нь “Сонгууль ямар үүрэгтэй вэ”, “Засгийн газар яаж ажиллах ѐстой вэ” зэрэг асуултад яаж хариулахаас шалтгаалах ба ардчилсан засаглалын талаарх суурь үзэл баримтлалд тулгуурлагдах учиртай. Өөрөөр хэлбэл, мажоритар дүрмийг дэмжигчид “сонгуулиар олонхийн санал авсан нам засгийн эрхийг барих ѐстой” гэж үздэг бол пропорциональ сонгуулийг дэмжигчид “сонгогч бүрийн санал парламент болон Засгийн газарт тусгалаа олох ѐстой” гэдэгт итгэдэг. Мажоритар Сонгуулийн Дүрэм Тухайн тойрогт хамгийн олон санал авсан нэр дэвшигчийг ялалт байгуулсанд тооцох ѐстой гэсэн олонхийн зарчмыг баримталдаг. Тухайлбал, бусад бүх нэр дэвшигч 1-хан санал авсан тохиолдолд 2 санал авсан нэр дэвшигч сонгогддог. Олон мандаттай тойрогтой тохиолдолд нэр дэвшигчдийг авсан саналынх нь тоогоор эрэмбэлж, мандатын тоогоор суудал хуваарилна. Мажоритар сонгуулийн нөлөөнд улс төрийн орчинд хоѐр намын тогтолцоо төлөвших магадлалтай гэж судлаачид үздэг.
  • 8. ДАВУУ ТАЛ Аль нэг нам сонгуульд үнэмлэхүй ялж, дангаараа Засгийн газар байгуулах магадлалтай ба хүчтэй сөрөг хүчин бий болдог. Улс төрийн нам, нэр дэвшигчтэй хариуцлага тооцох буюу мөрийн хөтөлбөрөө биелүүлээгүй тохиолдолд дараагийн сонгуулиар шийтгэж, засгийн эрхийг сөрөг хүчинд шилжүүлэх бүрэн боломжтой. Газарзүйн төлөөлөл илэрхий учраас парламентын гишүүн, сонгогчид нягт уялдаа холбоотой хамтран ажиллах нөхцөл бүрэлддэг. Хувь хүн болон улс төрийн намын фактор хоѐулаа чухал үүрэгтэй байдаг тул хүчтэй бие даан нэр дэвшигчид сонгуульд ялалт байгуулах боломжтой. СУЛ ТАЛ Олонхийн зарчим нь суурь сайтай, томоохон улс төрийн намуудад давуу байдал олгодог ба тодорхой асуудлын хүрээнд нэгдсэн, жижиг намуудад халгаатай. Сонгогчдын саналын багагүй хувь гээгддэг учраас санал хуваагдсаны улмаас дэмжлэг багатай нэр дэвшигч сонгогдох магадлалтай. Дов жалганы үзэл газар авч, парламентын гишүүд тойргийнхоо сонгогчдын нөлөөнд хэт автах магадлал ихэсдэг. Олонхийн саналыг цуглуулахад чиглэсэн популист амлалт бүхий мөрийн хөтөлбөр дэвшүүлэх шаардлагатай болдог. Пропорционал сонгуулийн дүрэм Аль нэг нам эвсэл тойргийнхоо нийт сонгогчдын тодорхой хувийн саналыг авсан бол тус тойрогт ноогдох парламентын суудлын мөн хувийг авах ѐстой гэсэн хувь тэнцүүлэх зарчмыг баримталдаг. Өөрөөр хэлбэл, 10 мандаттай тойргийн нийт сонгогчдын 50 хувийн саналыг авсан нам нийт мандатын 50 хувь буюу 5 мандат авах ѐстой. Пропорциональ сонгуулийн нөлөөнд улс төрийн орчинд олон намын тогтолцоо төлөвших магадлалтай гэж судлаачид үздэг. ДАВУУ ТАЛ Дийлэнх сонгогчдын санал УИХ-д тусгалаа олдог буюу санал гээгдэх явдал бага. Төр засгийн бодлого парламентад төлөөлөлтэй намуудын бодлогын нийлбэрээс урган гарч, өргөн цар хүрээг хамардаг. Босго давсан жижиг намууд авсан СУЛ ТАЛ Аль нэг нам олонхийн суудал авах магадлал багасдаг тул эвслийн Засгийн Газар байгуулагдаж, жижиг намуудын шахалтанд орох магадлалтай. Том намууд цаг ямагт тодорхой тооны суудлаа хадгалж үлддэг ба сонгуулиас сонгуульд Засгийн газарт багтсаар байдаг тул улс төрийн намуудад хариуцлага тооцох боломж хомс. Улс төрийн намуудын удирдлагад хэт их
  • 9. саналынхаа хэмжээгээр парламентад төлөөлөлтэй болдог. Нэр дэвшигчид орон даяар сурталчилгаа хийх шаардлагатай байдаг тул нийтийн эрх ашиг хөндсөн мөрийн хөтөлбөр дэвшүүлэх нь элбэг. эрх мэдэл төвлөрдөг ба бие даан нэр дэвшигчдэд халгаатай. Парламентын гишүүн, сонгогч хоорондын уялдаа холбоо үлэмж багасдаг. Монгол улс дахь сонгуулийн дүрэм 1992 онд Монгол улсын шинэ Үндсэн хууль батлагдснаас хойш УИХ-ын сонгууль 5 удаа зохион байгуулагджээ. Энэ богино хугацаанд сонгуулийн дүрмээ хоѐр удаа өөрчилсөн. 1992 оны томсгосон тойрог бүхий мажоритар сонгуулийн хүрээнд аймаг дүүргүүдийг нэг тойрог болгон, тойрог тус бүрээс 2-4 хүнийг сонгосон бол 1996, 2000, 2004 оны сонгуулиар Монгол улсыг 76 жижиг тойрогт хувааж, тойрог тус бүрээс 1 хүнийг УИХ-д сонгож байв. Улмаар 2008 онд буцаад томсгосон тойрог руу шилжсэн билээ. УИХ-д өргөн баригдсан Сонгуулийн тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах хоѐр хуулийн төсөл хоѐулаа пропорциональ тогтолцоог санал болгож буй. Д.Лүндээжанцан нарын гишүүдийн өргөн барьсан хуулийн төсөлд Монгол улсыг нэг тойрог болгож, улс даяар санал хураах ба сонгогчид зөвхөн нэг нэр дэвшигчид санал өгнө гэжээ. Түүнчлэн, сонгогчдын саналд 7 хувийн босго тогтоож, түүнийг даваагүй нам эвсэл, бие даан нэр дэвшигчдэд УИХ-ын гишүүний мандат хуваарилахгүй гэсэн байна. Энэхүү хуулийн төсөл нь хэд хэдэн удаа буцаагдаж, УИХ дахь намуудын бүлгүүдийн хуралдаанд хэлэлцэгдсний эцэст 48:28 буюу холимог системтэй байхаар тохиролцоод байгаа. Сонгуулийн тухай хуулийн шинэчилсэн найруулгын төслийг одоогоор хэлэлцэж байгаа бөгөөд 2 нам зарим нэг зарчмын асуудал дээр санал зөрөлдсөөр байгаа юм. Үүнд холимог системийн үед хэрхэн шилжилт хийх вэ, ямар зарчмаар тэдгээрийг хийх вэ гэдэг асуудал багтаж байна. 1992 оны сонгууль
  • 10. Шинэ Үндсэн хууль батлагдсны дараах анхны сонгуульд МАХН үнэмлэхүй ялалт байгуулсан билээ. Тэд нийт сонгогчдын 56.9%-ийн итгэлийг хүлээсэн хирнээ УИХ-ын 76 суудлын 92.1%-ийг авсан нь мажоритар сонгууль маш олон иргэдийн саналыг хөсөр хаядаг гэсэн шүүмжлэлийн тодорхой жишээ. 1992 онд МоАН, МҮДН, НН нар эвсэл байгуулан сонгуульд оролцсон хэдий ч, МСДН болон бусад намууд бие даан өрсөлдсөн нь сонгогчдын саналыг хуваажээ. Учир нь олон намын тогтолцоонд дөнгөж шилжиж байсан энэ үед иргэд улс төрийн хүчнүүдийг “МАХН ба бусад” гэсэн өнцгөөс харж байв. Хэрэв 1992 оны сонгууль 7 хувийн босготой, пропорциональ хэлбэрээр явагдсан бол МАХН 51, МоАН, МҮДН, НН-ын эвсэл 16, МСДН 9 суудал авах байжээ. Өөрөөр хэлбэл, МАХН Засгийн газар байгуулах хэмжээний төлөөлөлтэй болох байсан ч, 25 гишүүнтэй хүчтэй сөрөг хүчин бий болох байлаа. Харин бие даан нэр дэвшигч сонгогдох боломжгүй болох байсан нь харагдаж байна. 1996 оны сонгууль 1996 оны сонгуульд ардчиллын төлөөх томоохон намууд эвсэл байгуулан оролцсон нь үр дүнгээ өгсөн юм. “Ардчилсан Холбоо” эвсэл УИХ-д 50 суудал авснаар Засгийн газар байгуулах эрхтэй болов. Энэ удаад мажоритар тогтолцооны гажуудлыг МАХН амссан ба тухайн үед пропорциональ дүрэм мөрдөгдөж байсан бол МАХН-д 10 илүү суудал ноогдох байжээ. “АХ” эвсэлд багтсан намууд 1992 оны сонгуулиас суралцаж, эвсэл байгуулан сонгуульд оролцсон боловч дотоод зөрчлийнхөө улмаас Засгийн газраа удаа дараалан огцруулсан нь улмаар 2000 оны сонгуулийн дүнд нөлөөлсөн гэлтэй. Анх удаа Засгийн эрх
  • 11. барьж буй хэдхэн жилийн түүхтэй “АХ” эвслийн намуудад улс төрийн туршлага, сахилга бат, нэгдсэн бодлого дутагдаж байсан нь илт байв. 2000 оны сонгууль Дөрвөн жилийн туршид сөрөг хүчний үүргийг гүйцэтгэсэн МАХН энэ удаад Засгийн эрхийг буцааж авсан төдийгүй, сөрөг хүчингүй парламентыг байгуулж чадсан юм. Энэ нь “АХ” эвсэл задарсантай холбоотой. 1996 онд “АХ” эвсэлд багтаж байсан МСДН сонгуульд бие даан оролцсон төдийгүй С.Зориг агсны дүү С.Оюун Иргэний Зориг Намыг, Б.Эрдэнэбат “Эх орон – МАШСН”-ыг байгуулан сонгогчдын саналыг хуваасан нь МАХНд ялалт авчирсан юм. Түүнчлэн, “Эх орон – МАШСН” хэмээх цоо шинэ нам анх удаа сонгуульд оролцсон хирнээ ард иргэдийн 11%-ийн саналыг авсан нь хөрөнгө мөнгө зарсан сонгуулийн сурталчилгаа ямар үр дүнтэй байдгийг харуулсан гэж хэлж болно. Хэрэв тухайн үед пропорциональ дүрэмтэй байсан бол 73 тойрогт өрсөлдсөн Б.Эрдэнэбатын нам УИХ-д 10 суудалтай болох байлаа. 2004 оны сонгууль
  • 12. 2000 оны сонгуульд үнэмлэхүй ялагдсан МҮАН, МСДН нарын таван нам 2000 оны 12-р сарын 6-нд нэгдсэн хурал хийж, Ардчилсан намыг байгуулав. Өмнөх сонгуулиудад санал хуваагдсаны улмаас ялагдаж байсан ардчиллын төлөөх намууд ийнхүү нэгдэж чадсан нь 2004 оны сонгуульд амжилттай оролцох боломжийг нь бүрдүүлсэн юм. Сонгуулийн өмнөхөн Ардчилсан нам, “Эх орон-МАШСН”-тай эвслийн гэрээ байгуулсан нь санал хуваагдах явдлыг зогсоосон боловч эвслийн гэрээгээр хүлээсэн үүрэг нь Ардчилсан намын гишүүдийн нэр дэвших боломжийг хязгаарласан билээ. Тийм ч учраас зарим гишүүд нь бие даан нэр дэвшиж, улмаар Р.Амаржаргал, Я.Санжмятав, Д.Одхүү нарын гурван бие даагч УИХ-д сонгогдсон юм. Хэрэв тэд “Эх орон – Ардчилал” эвслээс нэр дэвшсэн бол тус эвсэл УИХ-д 39 суудалтай олонх болох байлаа. Эцсийн бүлэгт УИХ-д тэнцүү суудал авсан МАХН, “Эх орон – Ардчилал” эвсэл хоѐр эвслийн Засгийн газар байгуулах хэлэлцээр хийж, тохиролцоонд хүрсэн билээ. Хэрэв тухайн үед одоогийн яригдаж буй хууль үйлчилж байсан бол бие даан нэр дэвшигчид сонгогдох боломжгүй болж, МАХН нийт 40 суудал авах байлаа. Түүнчлэн, 2004 оны сонгуульд “Эх орон-Ардчилал” эвсэл “Хүүхэд бүрт 10 000 төгрөг олгох” заалтыг мөрийн хөтөлбөртөө тусгаж, МАХН “Шинэ гэр бүлд 500 000 төгрөг олгоно” хэмээн хариу барьснаар мөнгөний амлалтын уралдаан эхэлсэн юм. Энэ удаад сонгогчдын санал гээгдэх явдал харьцангуй бага байсан нь цөөн нам сонгуульд өрсөлдсөнтэй холбоотой. 2008 оны сонгууль 2004 оны сонгуульд харьцангуй цөөн буюу 7 нам эвсэл сонгуульд өрсөлдсөн бол 2008 онд энэ тоо 12 болон нэмэгджээ. Иргэний хөдөлгөөнийхөн нам байгуулж, Ногоон намтай хамтран “Иргэний эвсэл” нэрээр сонгуульд өрсөлдсөн нь шинэ зүйл байлаа. Гэвч олон нам
  • 13. өрсөлдөх үед Ардчилсан намын санал хуваагдаж, МАХН-ын хувьд таатай нөхцөл бүрддэг үзэгдэл энэ удаад давтагдсангүй. Сонгогчид улс төрийн хүчнүүдийг “МАХН ба бусад” гэж дүгнэдэг байсан бол улс төрийн намуудын төлөвшлийн явцад “МАХН, Ардчилсан нам ба бусад” гэсэн хандлага бий болсон нь харагдаж байна. Олон мандаттай томсгосон тойргийн харгайгаар нэр дэвшигчид бусад намуудын нэр дэвшигчидтэй төдийгүй нам дотроо өрсөлдөж байсан нь томсгосон тойргийн сул талыг харуулсан юм. Сонгогч тус бүр 2-4 нэр дэвшигчийг дугуйлах эрхтэй байсан нь шинээр байгуулагдсан жижиг намууд болон бие даан нэр дэвшигчдэд боломж олгосон хэдий ч, тэдний төлөөллөөс ердөө 3 нэр дэвшигч сонгогджээ. Тухайн үед одооны яригдаж байгаа пропорциональ тогтолцоо үйлчилж байсан бол МАХН, Ардчилсан нам хоѐр сонгогчдын саналыг 40:36 харьцаатайгаар хувааж авах байлаа. Энэ хоѐр нам нэг нэгтэйгээ өрсөн Эрдэнийн хувь, Эх орны хишиг хөтөлбөрүүдийг зарлаж, их хэмжээний мөнгөн амлалтуудыг мөрийн хөтөлбөртөө тусгасан нь сонгуулийн дунд нөлөөлсөн гэлтэй. Сонгогчдод мөнгө тараасан, санал худалдаж авсан, сонгуулийн булхай газар авсан гэх асуудал даамжирч, улмаар 7-р сарын 1-ний эмгэнэлт үйл явдлыг дагуулсан билээ.
  • 14. СУДАЛГААНЫ ХЭСЭГ Тоон өгөгдөл Бид судалгаандаа 3 өөр эх сурвалжаас цуглуулсан 3 хэсэг датаг ашигласан. Эхнийх нь 1970-90 оны 90 орны тоон өгөгдөл бол 2 дахь нь 1990-2000 оны өгөгдөлд 61 орон хамрагдсан бол 2001-2010 оны өгөгдөлд 82 орны тоон өгөгдөл багтана. Эдгээр орнуудыг засаглалын хэлбэрээр нь ардчилсан ба ардчилсан бус гэж ангилсан. Фрийдом Хаусаас гаргадаг Гастилийн индекс нь 5-аас бага улсуудыг бид ардчилсан засаглалтай гэж авч үзсэн. Харин ардчилсан засаглалтай орнуудаа ерөнхийлөгчийн засаглалтай болон парламентийн засаглалтай хэмээн ангилна. Парламентийн засаглалтай орнуудыг мажоритар ба пропорционал сонгуулийн тогтолцоотой гэж мөн ангилж авч үзсэн байна. Тэрчлэн уг судалгааны үнэлгээнд ашиглагдсан хувьсагчдыг сонгохдоо 1997 оны Х.Сала-иМартины ажлын үр дүнд үндэслэн сонгож авсан болно. Эдгээр сонгогдсон хувьсагчид нь эдийн засгийн өсөлтөд хүчтэй нөлөө үзүүлдэг хувьсагчид бөгөөд бүрэн тайлбарлаж чадах нь эмпирик судалгаагаар батлагдсан билээ. Хувьсагч сонголт Ямарваа нэгэн судалгаа хийж буй үед хувьсагч сонгох нь хамгийн том асуудлуудын нэг байдаг. Бидний авч үзэж буй эдийн засгийн өсөлттэй тууштай хамааралтай хувьсагчийг хэрхэн сонгох вэ гэдэг дээр Испаний эдийн засагч Шавьер Сала-и-Мартины 1997 онд хийсэн ажил маш дэлгэрэнгүй хариулт өгсөн байдаг. Тэрээр тухайн үеийн эдийн засгийн өсөлттэй холбоотой судалгааны ажлуудад дурьдагдсан 62 хувьсагч дээр ажиллаж, өсөлтөд тууштай нөлөөлдөг хувьсагчдыг тодорхойлсон юм. Тэрээр 62 хувьсагчийг 7,7-оор нь бүлэг болгон үнэлсэн бөгөөд нийт 30658 регресс үнэлгээний дараагаар тэдгээрийн өсөлттэй коррелеаци хамаарлыг судалжээ. Үүний үр дүнд өсөлттэй маш сайн хамааралтай 3 тогтмол хувьсагчийг тодорхойлсон. Тэдгээр нь эхэн үеийн орлогын түвшин, дундаж наслалт, дунд сургуульд элсэлтийн түвшин зэрэг юм. Сала-и-Мартин үлдсэн 59 хувьсагчаас 22 –ийн өсөлтөд нөлөөлж байгаа коэффицент нь ач холбогдолтой байгааг тогтоосон. Хамгийн “ач холбогдолтой” хувьсагчид нь:
  • 15. - бүс нутгийн хувьсагчид /Сахарын Африк, Латин Америк /сөрөг// - улс төрийн хувьсагчид /Хууль дагах хандлага, улс төрийн эрх, иргэний эрх чөлөө /эерэг/, хувьсгалын тоо, дайн /сөрөг// - шашны хувьсагчид /Күнз, Будда, Муслим/ - зах зээлийн үйл ажиллагаа болон зах зээлийн гажуудлыг тайлбарлах хувьсагчид /бодит валютын ханшны гажуудал/ - хөрөнгө оруулалтын хувьсагчид - түүхийн эдийн бүтээгдэхүүний хувьсагчид - нээлттэй байдал - эдийн засгийн байгууллагын төрөл - хуучин Испаний колони байсан зэрэг багтаж байлаа. Энэхүү ажлаас үндэслэн бид эдийн засгийн өсөлтөнд хамгийн нөлөөтэй хувьсагчдыг дараах байдлаар сонголоо. 1970 ны бодит ДНБ-г эдийн засгийн идэвхтэй хүн амд хуваасан тоо LGDPEA70 /натурал лог/ GEA7090 1970-1990 оны ДНБ-ын өсөлтийн дундаж SXP түүхий эдийн нийт экспортод эзлэх хувь Sopen 1970-90 оны эдийн засгийн нээлттэй байдлын хувь LINV7089 ДНБ-д эзлэх бодит хөрөнгө оруулалтын хувь /1970-1989 оны, натурал лог/ RL Хууль дүрэм сахиж мөрдөх индекс. DTT7090 1970-90 оны гадаад худалдааны нөхцлийн дундаж өсөлт dem_pres- ардчилсан бөгөөд ерөнхийлөгчийн засаглалтай орон бол 1 гэсэн утга авах дамми хувьсагч non_dem- ардчилсан бус орон бол 1 гэсэн утга дамми хувьсагч
  • 16. dem_pres_ra-ардчилсан, ерөнхийлөгчийн засаглалтай бөгөөд нөөцөөр баян орон бол 1 гэсэн утга авах дамми хувьсагч non_dem_ra- ардчилсан бус нөөцөөр баян орон бол 1 гэсэн утга авах дамми хувьсагч dem_maj- ерөнхийлөгчийн бөгөөд мажоритар системтэй бол 1 гэсэн утга авах дамми хувьсагч non_dem- ерөнхийлөгчийн бус засаглалтай орон бол 1 гэсэн утга авах дамми хувьсагч dem_maj_ra- ардчилсан бөгөө мажоритар дүрэмтэй нөөцөөр баян орон бол орон бол 1 гэсэн утга авах дамми хувьсагч pres_maj- ерөнхийлөгчийн засаглалтай бөгөөд мажоритар сонгуулийн дүрэмтэй орон бол 1 гэсэн утга авах дамми хувьсагч parl_prop- парламентийн засаглалтай бөгөөд пропорциональ сонгуулийн дүрэмтэй орон бол 1 гэсэн утга авах дамми хувьсагч parl_prop_ra- парламентийн засаглалтай бөгөөд пропорциональ сонгуулийн дүрэмтэй байгалийн нөөцөөр баян орон бол 1 гэсэн утга авах дамми хувьсагч pres_prop_ra- ерөнхийлөгчийн засаглалтай бөгөөд пропорциональ сонгуулийн дүрэмтэй байгалийн баялагаар баян орон бол 1 гэсэн утга авах дамми хувьсагч pres_maj_ra- ерөнхийлөгчийн засаглалтай бөгөөд мажоритар сонгуулийн дүрэмтэй байгалийн баялагаар баян орон бол 1 гэсэн утга авах дамми хувьсагч pres_prop- ерөнхийлгөчийн засаглалтай бөгөөд пропорциональ системтэй орон бол 1 гэсэн утга авах дамми хувьсагч
  • 17. Судалгааны үр дүн Хүснэгт 1. 1970-1990 оны өсөлт: засаглалын хэлбэр болоод нөөцийн хэмжээний хамтын нөлөөг авч үзсэн. Тайлбарлагдагч хувьсагч нь 1 хүнд ногдох бодит ДНБ-ий дундаж өсөлтийн хувь. (1) (0.209)*** -8.167 -7.952 -2.836 (1.246)*** (2.258) 1.534 1.329 1.244 (0.399)*** (0.389)*** 0.867 0.993 1.064 (0.320)*** (0.309)*** 0.383 0.333 0.315 (0.106)*** (0.108)*** 0.117 0.113 0.100 (0.045)** change on tot (0.217)*** (0.103)*** rule of law -1.781 (0.316)*** invest7089 -1.79 (0.388)*** openness -1.776 (1.217)*** resource abundance70 (3) (0.206)*** initial income70 (2) (0.047)** (0.045)** -0.57 (0.399) -0.452 0.112 (0.370) non_dem 0.131 (0.310) * dem_pres (0.568) -7.854 dem_pres_ra (2.925)*** -6.205 non_dem_ra (3.139) * 13.067 13.337 12.774 (1.590)*** (1.716)*** (1.663)*** observations 73 73 73 adjusted R2 0.73 0.73 0.76 constant
  • 18. Нэгдүгээр багана - байгалийн баялгийн экспортын хөрөнгө оруулалтад экспорт болон хөрөнгө оруулалтын харьцаа нь 1 стандарт алдаагаар нэмэгдэхэд буюу 10%-аар нэмэгдэхэд дараагийн 20 жилд өсөлт нь дунджаар 0.82%-аар буурна. Дунджаар 1970 онд нөөц баялгаар өндөр орнууд дараагийн 20 жилд бага өсөлттэй байсан. 2-р багана – засаглалын хэлбэрийн дамми хувьсагчид нэмж оруулж өгсөн. Засгийн газрын хэлбэрийг хянасан ч конвергенц, нээлттэй байдал, хууль дүрэм сахиж мөрдөх, хөрөнгө оруулалт, байгалийн нөөцийн өсөлтөд үзүүлэх нөлөөг өөрчлөөгүй. Гэсэн хэдий ч ерөнхийлөгчийн засаглалтай улс орны өсөлт нь бусад орны (парламентийн засаглалтай улс орон) өсөлтийн хувиас доогуур байна. 3-р багана – Ардчилсан бус байгалийн баялгаар өндөр улс орнууд болон ерөнхийлөгчийн засаглалтай байгалийн баялгаар өндөр орнуудын хувьд бусад орнуудаас (байгалийн баялгаар өндөр болон парламентийн засаглалтай орнууд мөн байгалийн баялгаар бага) дунджаар өсөлт нь бага байна. Байгалийн баялаг өндөртэй ерөнхийлөгчийн засаглалтай улс орны өсөлт нь парламентийн засаглалтай улс орныхоос бага байна. Энэ нь парламентийн засаглалтай улс орны хувьд нөөцийн хараал харьцангуй бага байна гэсэн үг. Хүснэгт 2. 1970-1990 өсөлт: засаглалын хэлбэр ба нөөцийн хамтын нөлөө. Тайлбарлагдагч хувьсагч нь 1 хүнд ногдох бодит ДНБ-ий өсөлт all countries Democracies (1) abudance70 openness invest7089 (4) -1.785 -1.762 -1.907 -1.833 (0.222)*** (0.275)*** (0.260)*** -8.045 -9.360 -7.287 -9.958 (1.276)*** (1.796)*** (1.649)*** (1.832)*** 1.524 1.460 1.466 1.408 (0.394)*** resource (3) (0.224)*** initial income70 (2) (0.392)*** (0.482)*** (0.453)*** 0.886 0.790 0.870 0.736
  • 19. (0.323)*** 0.450 0.438 (0.110)*** (0.137)*** (0.129)*** 0.120 0.038 0.015 (0.048)** (0.048)** (0.073) (0.069) 0.135 -0.395 0.116 -0.687 (0.279) (0.383) (0.284) (0.398)* -0.039 -0.091 (0.338) non_dem 0.392 0.119 dem_maj (0.403)* (0.106)*** change in tot (0.427)** 0.378 rule of law (0.322)** (0.590) 5.558 8.401 (2.787)* (3.086)*** dem_maj_ra 0.519 non_dem_ra (2.929) 13.065 13.270 13.842 13.938 (1,804)*** (1.777)*** (2.206)*** (2.070)*** observations 73 73 55 55 adjusted R2 0.72 0.73 0.72 0.75 constrant 4-р багана – Байгалийн баялгаар өндөр ардчилсан улс орнуудын хувьд мажоритар сонгуулийн дүрэмтэй улсын экспортод нөөцийн эзлэх хувь нэг нэгжээр нэмэгдэхэд нэг хүнд ногдох ДНБ-ий дундаж өсөлт нь пропорциональ сонгуулийн тогтолцоотой улс орныхоос дунджаар 8,4 –р өндөр байна. Хүснэгт 3. 1970-1990 өсөлт: засаглалын хэлбэр болоод сонгуулийн Тайлбарлагдагч хувьсагч нь 1 хүнд ногдох бодит ДНБ-ий өсөлт дүрмийг нэгтгэсэн.
  • 20. (1) Observations adjustment R2 0.303 (0.802) 0.340 1.415 (0.646)** -3.177 -7.118 (5.729) -11.791 -0.966 (7.939) -9.077 -11.285 (5.375)** 13.439 14.482 (2.039)*** Constant 0.120 (3.251)*** pres_prop_ra (0.545) (9.349) pres_maj_ra 0.595 (5.795) parl_prop_ra 0.354 (0.498) pres_prop (3.080) (0.849) pres_maj -1.105 (0.559) parl_prop -1.834 (2.691) resource abundance70 (2) (3.218)*** 55 54 0.758 0.786 2-р багана – Ерөнхийлөгчийн засаглалтай улсуудын хувьд пропорциональ сонгуулийн дүрэмтэй улс орны ДНБ-ий дундаж өсөлт нь мажоритар дүрэмтэй орныхоос дунджаар 1,42-р өндөр байна.
  • 21. Хүснэгт 4. 1990-2000 өсөлт: ардчилсан орнуудын засаглалын хэлбэр болоод нөөцийн хамтын нөлөө (1) (2) (3) -0.0905 -0.913 -1.031 (0.407)** (0.411)** (0.409)** 0.075 0.090 0.052 (0.586) (0.595) (0.584) 0.279 0.258 0.319 (0.376) (0.391) (0.385) 0.183 0.188 2.913 ABUNDANCE80 (2.175) (2.194) (2.639) RULE OF LAW 1.218 1.190 1.156 (0.390)*** (0.413)*** (0.405)*** -0.116 0.847 (0.513) (0.742) LGDPEA90 LINVEST9099 YEARSOPEN RESOURCE PRES -8.014 PRES_RA (4.541)* 8.84 8.954 9.885 7 (3.678)** (3.740)** (3.706)** Adjusted R2 0.136 0.120 0.154 Observations 61 61 61 CONSTANT 3-р багана – байгалийн баялгаар өндөр ерөнхийлөгчийн засаглалтай орнуудын хувьд бусад орнуудаас (парлемантын засаглалтай болон байгалийн нөөцөөр бага улс орнууд) өсөлтийн хувь нь бага байна.
  • 22. Хүснэгт 5 2000-2010 оны тоон өгөгдөл дээр хийсэн үнэлгээг мөн авч үзсэн бөгөөд өмнөх 2 үнэлгээний үр дүнгүүдтэй ижил гарсан. Ардчилсан улс Intial income2000 -2.561707 (1.158850)** Resourse abundance 2000 -5.211707 (2.14548)*** 0.511707 SXP SOPEN (0.158850)** 1.062370 (0.421757)** LOGINV0010 0.871532 (0.401535)* DEM_MAJSXP 7.584956 (3.257401)** DEM_MAJ -0.765305 (0.005357)*** CHANGE IN TOT 0.584956 (0.325740) C 13.81202 (5.560644)** Obs Adj R2 55 0.23
  • 23. Хүснэгт 6. 2000-2010 оны тоон өгөгдлийн хувьд хийсэн үнэлгээ 1 2 Obs Adj R2 0.170 (0.711) 2.358 1.756 (0.985) -4.685 -3.684 (5.718) -8.624 7.009 (4.652) -10.567 -9.349 (4.196)** 15.541 16.189 (1.994)*** C 0.089 (4.361)* pres_prop_ra (0.517) (6.523) Pres_maj_ra 0.426 (4.349) Parl_prop_ra 0.246 (1.321) Pres_prop (2.316)** (0.756) Pres_maj -4.726 (0.546) Parl_prop -5.794 (2.610)* Resource abundance2000 (3.742)*** 55 54 0.735 0.764
  • 24. ДҮГНЭЛТ, САНАЛ Энэхүү судалгааны ажилд ялгаатай байгалийн баялагтай улс орнуудын сонгуулийн дүрэм нь эдийн засгийн өсөлтөнд хэрхэн нөлөөлж байгааг харуулж, судалсан билээ. Үүний тулд пропорционал буюу хувь тэнцүүлсэн, мажоритар буюу олонхийн дүрмийн гэсэн үндсэн 2 сонгуулийн тогтолцооны эдийн засгийн өсөлтөнд үзүүлэх нөлөөний ялгааг онцлон тайлбарласан юм. Үүний үр дүнд дараах дүгнэлтүүдэд хүрлээ. 1. Нөөцийн хараал буюу байгалийн баялаг ихтэй ч түүнийгээ ашиглаж чадалгүй, эдийн засгийн зогсонги байдалд орон, улс төрийн тогтворгүй байдал үүсэх зэрэг үзэгдлүүд нь ардчилсан, парламентийн засаглалтай орнуудад ажиглагдах магадлал харьцангуй бага бөгөөд ерөнхийлөгчийн засаглалтай эсвэл ардчилсан бус нийгмийн үед тохиох нь элбэг. 2. Байгалийн баялагтай улс орны хувьд мажоритар сонгуулийн дүрэмтэй улс байвал түүний урт хугацааны эдийн засгийн дундаж өсөлтөнд нөлөөлөх нөлөө нь пропорционал сонгуулийн дүрэмтэй үеийнхээс харьцангуй өндөр байна. 3. Байгалийн баялаг ихтэй Монгол улсын хувьд сонгуулийн дүрэмдээ өөрчлөлт оруулан пропорционал сонгуулийн дүрмийг ашиглах нь бусад улс орнуудын туршлагаас харахад тохиромжгүй нь ажиглагдлаа. 4. УИХ-аар өдгөө хэлэлцэгдэж байгаа пропорционал систем нь батлагдвал урт хугацаанд намын даргын нөлөө ихэсч, рент хайх хандлага ажиглагдаж, цаашлаад улс төрийн тогтворгүй байдал, авлигал хээл хахууль зэрэг нь нэмэгдэх сөрөг үр дагавартай бөгөөд урт хугацааны эдийн засгийн өсөлтөнд сөргөөр нөлөөлнө. 5. Иймд сонгуулийн дүрмийг өөрчлөхөөсөө илүүтэй сонгуулийн тойргийн тоо, төлөөллийн хуваарилалт зэрэгт анхаарлаа хандуулах нь зөв юм.
  • 25. АШИГЛАСАН НОМ МАТЕРИА Д.Асемоглу, 2005, Үндсэн хууль, улс төр болон эдийн засаг. Journal of Economic Literature 43, 1025-1048. Д.Асемоглу, С.Жонсон, Ж.Робинсон, 2001, Колончлол ба хөгжил: эмпирик судалгаа. American Economic Review 91, 1369-1401. Р.М.Аути, 2001, Байгалийн баялаг ба Эдийн засгийн хөгжил, Оксфордын Их Сургуулийн хэвлэл, Оксфорд А.Бошини, Ж.Петерсон, Ж.Ройне, 2007, Нөөцийн хараал уу эсвэл үгүй юу? . Scandinavian Journal of Economics 109, 593-617. Ж.Куникова, С.Роуз-Акерман, 2005, Сонгуулийн дүрэм ба хуулийн бүтэц нь авилгалыг бууруулах нэг хэрэгсэл болох нь. British Journal of Political Science 35, 573-606. Х.Мелюм, Р.Торвик, 2006, Институц ба нөөцийн хараал. The Economic Journal 116, 120. Т.Перссон, Ж.Табелини, 2003, Улс төрийн эдийн засаг: Эдийн засгийн бодлогыг тайлбарлах нь. MIT Press, Cambridge MA. Ж.Сакс, А.Варнер, 1995, Байгалийн баялаг ба Эдийн засгийн өсөлт. NBER Working Paper No. 5398. Ж.Сакс, А.Варнер, 2001, Байгалийн баялгийн хараал. European Economic Review 45, 827838. Ш.Сала-и-Мартин, 1997. Би 4 сая регрес үнэлчихлээ. American Economic Review 87 (2), 178-183. И.Андерсон, С.Аслакен, 2007, Нөөцийн хараал ба үндсэн хууль. Journal of Development Economics 87 (2008) 227–246 Ж.Вүүлдриж, 2002, Эконометрик, MIT Press Wooldridge, J.M., 2002. Econometric Analysis of Cross Section and Panel Data. MIT Press Сонгуулийн дүрмийн тухай, Ес далан зургаа сэтгүүл. 2011.10 Б.Эрдэнэбат, Нөөцийн хараал ба сонгуулийн дүрэм, 2011, МУИС, ЭЗС
  • 26. ХАВСРАЛТ Dependent Variable: GEA7090 Method: Least Squares Date: 12/07/11 Time: 00:32 Sample: 1 90 Included observations: 73 Variable Coefficient Std. Error t-Statistic Prob. SOPEN RL LGDPEA70 LINV7089 SXP DTT7090 C 1.534067 0.382572 -1.775826 0.866502 -8.167040 0.117460 13.06679 3.954693 3.712675 -8.631015 2.742336 -6.709057 2.583620 8.217872 0.0002 0.0004 0.0000 0.0078 0.0000 0.0120 0.0000 R-squared Adjusted R-squared S.E. of regression Sum squared resid Log likelihood Durbin-Watson stat 0.750531 0.727851 0.947879 59.29929 -95.99555 2.327940 0.387911 0.103045 0.205749 0.315972 1.217316 0.045463 1.590046 Mean dependent var S.D. dependent var Akaike info criterion Schwarz criterion F-statistic Prob(F-statistic) 1.291032 1.816978 2.821796 3.041429 33.09357 0.000000 14 Series: Residuals Sample 1 90 Observations 73 12 10 Mean Median Maximum Minimum Std. Dev. Skewness Kurtosis Jarque-Bera Probability 8 6 4 2 0 -2 GEA7090 -1 GEA7090 1 0 1 -4.13e-15 -0.048831 2.466333 -2.062882 0.907525 0.200737 3.397007 0.969673 0.615798 2 SOPEN RL LGDPEA70 LINV7089 SXP 0.564402043 0.438899166 0.033152050 0.379450514 - DTT7090 0.181524577
  • 27. 641863 SOPEN 0.564402043 641863 RL 0.438899166 047302 0.033152050 LGDPEA70 2296569 SXP 0.379450514 679817 0.535526804 232765 DTT7090 0.181524577 455684 LINV7089 047302 2296569 679817 0.535526804 232765 0.742623987 0.560972996 0.585709792 0.366467677 1 962523 104481 14233 916428 0.742623987 0.731499507 0.622809615 0.366193437 962523 1 771017 177662 366063 0.560972996 0.731499507 0.602207645 0.326548197 104481 771017 1 105787 098086 0.585709792 0.622809615 0.602207645 0.160672845 14233 177662 105787 1 541973 0.366467677 0.366193437 0.326548197 0.160672845 916428 366063 098086 541973 1 0.034169643 0.014630780 0.115311928 0.307836374 0.035754448 7428878 077991 266836 599747 0793421 455684 0.034169643 7428878 0.014630780 077991 0.115311928 266836 0.307836374 599747 0.035754448 0793421 1 Mean Median Maximum Minimum Std. Dev. Skewness Kurtosis GEA7090 1.291032 1.477562 5.770552 -3.635249 1.816978 -0.065505 3.801135 SOPEN 0.430466 0.154000 1.000000 0.000000 0.450723 0.356574 1.244071 RL 3.164384 3.000000 6.000000 0.000000 2.054897 0.280029 1.515092 LGDPEA70 8.493992 8.407814 9.948785 6.760056 0.837730 -0.007066 1.923797 LINV7089 2.829685 2.900597 3.583935 0.924259 0.529759 -1.503048 5.503941 SXP 0.122153 0.103172 0.543114 0.006396 0.101926 1.913879 8.050233 DTT7090 -0.146225 -0.521959 7.965555 -4.560055 2.708801 1.270472 4.479494 Jarque-Bera Probability 2.004400 0.367071 10.92526 0.004242 7.660789 0.021701 3.523507 0.171743 46.55676 0.000000 122.1430 0.000000 26.29612 0.000002 Sum Sum Sq. Dev. 94.24534 237.7016 31.42400 14.62692 231.0000 304.0274 620.0614 50.52894 206.5670 20.20640 8.917157 0.747997 -10.67441 528.3075 Observations 73 73 73 73 73 73 73 Variable Coefficient Std. Error t-Statistic Prob. SOPEN 1.328807 3.327598 0.0015 table1.2 Dependent Variable: GEA7090 Method: Least Squares Date: 12/07/11 Time: 00:34 Sample: 1 90 Included observations: 73 0.399329
  • 28. RL LGDPEA70 LINV7089 SXP DTT7090 DEM_PRES NON_DEM C 0.333310 -1.789985 0.993023 -7.952131 0.113336 -0.569572 -0.452130 13.33737 R-squared Adjusted R-squared S.E. of regression Sum squared resid Log likelihood Durbin-Watson stat 0.763318 0.733732 0.937581 56.25974 -94.07499 2.226879 0.105990 0.216867 0.320400 1.246019 0.046760 0.310032 0.370423 1.715785 3.144740 -8.253832 3.099326 -6.382028 2.423782 -1.837140 -1.220577 7.773335 Mean dependent var S.D. dependent var Akaike info criterion Schwarz criterion F-statistic Prob(F-statistic) 0.0025 0.0000 0.0029 0.0000 0.0182 0.0708 0.2267 0.0000 1.291032 1.816978 2.823972 3.106358 25.80059 0.000000 table1.3 Dependent Variable: GEA7090 Method: Least Squares Date: 12/07/11 Time: 00:37 Sample: 1 90 Included observations: 73 Variable Coefficient Std. Error t-Statistic Prob. DTT7090 SOPEN SXP RL LINV7089 NON_DEM LGDPEA70 DEM_PRES DEM_PRES_SXP NON_DEM_SXP C 0.100236 1.243526 -2.835916 0.314711 1.063848 0.112247 -1.780513 0.131316 -7.854075 -6.205130 12.77365 2.206580 3.199519 -1.256217 2.905719 3.439700 0.197511 -8.502891 0.329048 -2.685154 -1.976764 7.681830 0.0311 0.0022 0.2138 0.0051 0.0010 0.8441 0.0000 0.7432 0.0093 0.0525 0.0000 R-squared Adjusted R-squared S.E. of regression Sum squared resid Log likelihood Durbin-Watson stat 0.789185 0.755183 0.899023 50.11103 -89.85054 2.077158 Dependent Variable: GEA7090 Method: Least Squares 0.045426 0.388660 2.257506 0.108307 0.309285 0.568310 0.209401 0.399080 2.925000 3.139034 1.662839 Mean dependent var S.D. dependent var Akaike info criterion Schwarz criterion F-statistic Prob(F-statistic) 1.291032 1.816978 2.763029 3.108166 23.20969 0.000000
  • 29. Date: 12/07/11 Time: 08:02 Sample: 1 90 Included observations: 73 Variable Coefficient Std. Error t-Statistic Prob. LGDPEA70 SXP SOPEN DTT7090 RL LINV7089 DEM_PROP DEM_PARL -0.307157 -6.532273 1.166177 0.016514 -0.078821 1.568812 -0.542560 0.496207 -2.213832 -3.860222 2.089421 0.267778 -0.615954 3.587982 -1.669862 1.209604 0.0304 0.0003 0.0406 0.7897 0.5401 0.0006 0.0998 0.2308 R-squared Adjusted R-squared S.E. of regression Sum squared resid Log likelihood 0.529388 0.478706 1.311871 111.8653 -119.1620 0.138744 1.692202 0.558134 0.061670 0.127965 0.437241 0.324913 0.410223 Mean dependent var S.D. dependent var Akaike info criterion Schwarz criterion Durbin-Watson stat 1.291032 1.816978 3.483891 3.734900 1.923553 Dependent Variable: GEA00101 Method: Least Squares Date: 12/07/11 Time: 09:28 Sample: 1 82 Included observations: 82 Variable Coefficient Std. Error t-Statistic Prob. SXP SOPEN NON_DEMSXP NON_DEM DEM_MAJSXP DEM_MAJ C 0.211702 -0.062405 -67.34144 2.636204 -7.577316 0.980538 5.467450 1.341695 -2.937249 -2.861968 2.244800 -0.418289 1.776729 3.763578 0.1837 0.0044 0.0055 0.0277 0.6769 0.0797 0.0003 R-squared Adjusted R-squared S.E. of regression Sum squared resid Log likelihood Durbin-Watson stat 0.228312 0.166577 1.701521 217.1379 -156.2793 2.067175 0.157787 0.021246 23.52976 1.174360 18.11502 0.551878 1.452727 Mean dependent var S.D. dependent var Akaike info criterion Schwarz criterion F-statistic Prob(F-statistic) 2.242683 1.863823 3.982422 4.187874 3.698266 0.002837

×