Program edukacyjny dla animatorów przedsiębiorczości społecznej w polsce
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

Program edukacyjny dla animatorów przedsiębiorczości społecznej w polsce

on

  • 2,357 views

 

Statistics

Views

Total Views
2,357
Views on SlideShare
2,076
Embed Views
281

Actions

Likes
0
Downloads
22
Comments
0

1 Embed 281

http://barka.org.pl 281

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

    Program edukacyjny dla animatorów przedsiębiorczości społecznej w polsce Program edukacyjny dla animatorów przedsiębiorczości społecznej w polsce Document Transcript

    • PROGRAM EDUKACYJNYDLA ANIMATORÓW PRZEDSIĘBIORCZOŚCI SPOŁECZNEJW ŚRODOWISKACH LOKALNYCHprzewodnikopracowali:Barbara SadwoskaFundacja Pomocy Wzajemnej „Barka”Lidia WęsierskaFundacja Pomocy Wzajemnej „Barka”Sławomir PiwowarczykInstytut Społeczeństwa Obywatelskiego Pro Publico BonoPrzy współpracy z Kolegium Ekspertów Zadania.
    • Spis treściWstęp ...................................................................................................................................................... 3Problematyka modelu edukacyjno - formacyjnego ................................................................................ 5Rekomendacje do edukacji animatorów w obszarze gospodarki solidarnej .......................................... 9Uczestnicy .............................................................................................................................................. 16Miejsce, warunki i czas realizacji programu .......................................................................................... 17Formy pracy ........................................................................................................................................... 19Wymagania dla prowadzących .............................................................................................................. 21Studium psychologii rozwoju, reintegracji i etyki solidarności ............................................................. 22Studium polityka wspólnoty lokalnej i dyplomacji społecznej .............................................................. 35Studium twórczej przedsiębiorczości – część 1 ..................................................................................... 45Studium twórczej przedsiębiorczości – część 2 ..................................................................................... 62Studium myśli strategicznej i planowania rozwoju ............................................................................... 73Program wizyty studyjnej ...................................................................................................................... 82
    • WstępNiniejszy podręcznik powstał w ramach projektu „Wielkopolskie Centrum EkonomiiSolidarności – koordynacja na rzecz zapewnienia trwałości funkcjonowania instytucjiekonomii społecznej”.Jednym z celów tego projektu było wypracowanie programu edukacyjnego przeznaczonegodla animatorów przedsiębiorczości społecznej w środowiskach lokalnych.Kluczowym słowem w tytule projektu jest słowo „solidarność”, rozumianą jako postawawspółodpowiedzialności i budowania relacji opartych na zaufaniu. Taka postawa powinnacharakteryzować nie tylko bliskie relacje międzyludzkie, ale wszelkie relacje kształtująceżycie publiczne i społeczne. Można powiedzieć, że realizacja projektu to w dużym stopniutworzenie i rozwój narzędzi służących krzewieniu kultury solidarności.Spojrzenie przez pryzmat solidarności na problemy społeczne sprawia, że w nowy sposóbmożemy rozumieć tzw. osoby wykluczone. Wówczas przestają oni być jedyniebeneficjentami określonych form pomocy czy klientami opieki społecznej. Stają siępełnoprawnymi uczestnikami życia społecznego, współtworzą lokalne społeczności.Oczywiście, z uwagi na specyficzne problemy, z którymi nie potrafili sobie poradzić, osobyte nadal wymagają wsparcia. Wsparcie to nie może jednak ugruntowywać sytuacji w jakiej sięznaleźli, lecz służyć wychodzeniu z problemów i rozwojowi tych osób.Zmiana dotychczasowych form pomocy i rozwój potencjału solidarności możliwe będąwówczas, gdy różne instytucje i organizacje, angażujące się na rzecz pomocy osobomwykluczonym podejmą wzajemną współpracę. Podmiotów zaangażowanych w pomoc jestbardzo dużo. Są to m.in. lokalne władze samorządowe, ośrodki pomocy społecznej,instytucje rynku pracy, organizacje obywatelskie, przedsiębiorcy zaangażowani społecznie…Często brakuje jednak porozumienia i współpracy. W efekcie osoba wykluczona czuje sięzwiązana z określoną instytucją bądź organizacją poprzez pomoc którą może w danymmiejscu otrzymać. W ten sposób osoba ta tym bardziej nie ma szans na stawanie sięczłonkiem swojej wspólnoty lokalnej.Zaproponowany w niniejszym przewodniku program edukacji ma na celu nie tylkodostarczenie wiedzy na temat formalnych możliwości inicjowania i rozwoju tej współpracy,
    • nie tylko dostarcza przykładów dobrych praktyk, ale przede wszystkim jest on takskonstruowany, by wszyscy jego uczestnicy, reprezentujący rożne podmioty, mogli w ciągukilku miesięcy regularnej pracy doświadczyć pozytywnych efektów procesu grupowego, wktórym będą uczestniczyć. Ich osobiste doświadczenie przyczyni się do wzrostu wzajemnegozaufania, które jest warunkiem koniecznym dla podjęcia współpracy.Walorem takiego podejścia, prezentowanego w niniejszym poradniku, jest to, iż wyrasta onoz doświadczenia. Przede wszystkim jest to doświadczenie Fundacji Pomocy Wzajemnej Barkaz Poznania, której twórcy są współautorami poradnika. Od samego początku istnieniaFundacji stara jej twórcy starali się o to, by osób potrzebujących nie identyfikować z ichproblemami. Przywrócić często utraconą godność, pomóc w odzyskaniu wiary w siebie…było to możliwe dzięki ich zaproszeniu do uczestnictwa w życiu wspólnot, które Barkainicjowała w różnych miejscach Wielkopolski. Wspólnota mogła funkcjonować nie tylko dziękiinicjatorom, ale także dzięki zaangażowaniu i wsparciu całego lokalnego środowiska. Wnaturalny sposób dokonywała się też zmiana postrzegania tzw. osób wykluczonych.Zmiana postaw to jedno z podstawowych oddziaływań edukacyjnych. Mamy nadzieję, żeproponowany program przyczyni się do kształtowania nowego podejścia do osóbpotrzebujących i pozwoli na rozwój współpracy opartej na wzajemnym zrozumieniu izaufaniu.
    • Problematyka modelu edukacyjno - formacyjnegoWspomniany problemem braku zintegrowania potencjałów osobowych, infrastrukturalnych ikapitałowych dotyczy zarówno gminy jak i powiatu. Na poziomie gminy mamy do czynienia zdziałaniami o charakterze sektorowym i branżowym. Instytucje i organizacje działają wramach własnych struktur i nie dostrzegają wzajemnie swoich potencjałów, co powodujepowielanie działań w stosunku do tych samych grup beneficjentów, nieefektywnewykorzystywanie środków finansowych i infrastrukturalnych, politykę dystrybucji dóbr wstosunku do nieaktywnych członków społeczności. Podobnie na poziomie powiatu, nieistnieje integracja gmin wobec wyzwań związanych z rosnącym w dobie kryzysubezrobociem i wykluczeniem społecznym. Powiaty powinny stać się promotorem działań narzecz rozwoju przedsiębiorczości społecznej w gminach, dzięki czemu powstająceinstytucje gospodarki społecznej ( zakłady aktywizacji zawodowej ZAZ, centra integracjispołecznej CIS, spółdzielnie socjalne, spółki pożytku publicznego, przedsiębiorstwaspołeczne funkcjonujące w ramach stowarzyszeń i fundacji itp.,) umożliwiłyby włączenie wsystem społeczno-gospodarczy dotychczas nieaktywnych członków społeczności lokalnych.Podejmowanie tego typu działań związane jest z posiadaniem wiedzy na temat powoływaniai rozwoju instytucji gospodarki społecznej oraz kształtowaniem polityki spójności wśrodowiskach lokalnych. Edukacja animatorów gospodarki społecznej dotyczyć powinnaprzekazu wiedzy o mechanizmach włączenia społecznego, reintegracji społeczno-zawodowej grup dysfunkcyjnych, budowania zintegrowanych strategii lokalnych w oparciu oprzywództwo lidera lokalnego, procesu integrowania partnerów lokalnych wokół ideiwłączenia społecznego poprzez powoływanie przedsiębiorstw społecznych typu zakładyaktywności zawodowej, centra integracji społecznej, spółdzielnie socjalne, spółki pożytkupublicznego. Istotnym elementem edukacji animatorów gospodarki społecznej jestprzeformułowanie roli organizacji obywatelskich nie jako organizacji pozarządowych ( cosytuuje je [poza system relacji lokalnych ale jako zasobów/potencjałów funkcjonujących wobszarze samorządności obywatelskiej. Organizacje są nie tylko dostarczycielami wsparciacharytatywnego, ale również usługodawcami i pracodawcami.Rozwój polityki społecznej po 1989 r. odbywał się pod hasłami decentralizacji państwa itworzenia samorządności lokalnej. Praktycznie do 2004 r. podmiotowość gmin w zakresie
    • prowadzenia polityki społecznej była ograniczona poprzez interesy branżowe gruppracowników socjalnych podległych odpowiedniemu ministerstwu. Biurokratyzacja systemuspowodowana była zwiększoną liczbą osób potrzebujących wsparcia przy ograniczonychśrodkach. Skutkowało to koncentracją na dystrybucji środków finansowych i sprawowaniukontroli administracyjnej kosztem prowadzenia pracy socjalnej. Taka sytuacja nie prowadziłado aktywizacji długoletnich „klientów” systemu pomocy społecznej.W latach 2003-2004 wprowadzono reformy mające na celu ograniczenie kosztówfunkcjonowania oraz poprawę efektywności pomocy społecznej. Po części nastąpiło„uzupełnienie” sektora samorządowej pomocy przez nowe formy działania organizacjiobywatelskich, określonych w ustawie o działalności pożytku publicznego i wolontariacie z2003r. Szczególnie znaczenie miały programy w zakresie podjęcia przez organizacje działańprzedsiębiorczych tworzących miejsca pracy. Podjęte zostały pierwsze próby aktywizacjizawodowej zagrożonych wykluczeniem długotrwałych beneficjentów pomocy społecznej, coteż umożliwiła ustawa o zatrudnieniu socjalnym z 2003 r. oraz o spółdzielniach socjalnych z2006 r.. Pomimo pozytywnego kierunku zmian, nadal potrzebne są strategie na rzeczwłączenia polityki społecznej do strategii rozwoju regionalnego, dostosowanych do potrzebrozwojowych oraz realizacji konstytucyjnej zasady społecznej gospodarki rynkowej isubsydiarności.Wspomniane zasady stanowią konkretne inspiracje do sięgania po narzędzia, które są wstanie podjąć najbardziej newralgiczny problem – problem bezrobocia. Za te kwestie nie jestodpowiedzialne wyłącznie państwo, pracodawcy, związki zawodowe itp. Odpowiedzią naistniejące problemy jest kształtowanie zintegrowanego środowiska tzw. partnerstw zudziałem przedstawicieli różnych instytucji i organizacji na poziomie lokalnym, powiatowym,regionalnym i krajowym. W partnerstawach tych należy wzmacniać strategie politykiregionalnej, w tym nowe rozumienie roli organizacji obywatelskich również jakopracodawców, wyzwalając je z sektorowego usytuowania „na marginesie” działań lokalnych,poza sferą gospodarowania i poza sferą samorządności.Jakość wzajemnych relacji pomiędzy administracją publiczną a organizacjamiobywatelskimi jest dziś poważnym problemem wynikającym z uwarunkowań historycznych iczęsto trudnych doświadczeń w ostatnich 20 latach. Efektem tego jest niespójnośćpojęciowa, która utrzymuje niezaradność, bierność, małą przedsiębiorczość obywatelską
    • pomimo wyjątkowo korzystnych warunków pomocowych w ramach integracji europejskiej.Niespójność widoczna jest „w formach dialogu” i zawieraniu porozumień, które często mającharakter „niepełnego paktowania” czyli zgody na stawiania instytucji państwa przedwspólnotami lokalnymi i ich związkami. Potrzebne są przykłady wspólnego planowania,koordynacji i realizacji zadań. Tymczasem taka strategia wspólnej odpowiedzialnościwystępuje niezwykle rzadko.Dotychczasowe systemy edukacyjne przygotowują bardziej do funkcjonowania w ramachbranżowego modelu działania, do dystrybucji usług/świadczeń na rzecz osób z grupdysfunkcyjnych, a nie do budzenia ich potencjału, możliwości współpracy, partycypacji,animowania zajęć edukacyjnych i przedsiębiorczych. Osoby wykluczone napotykają naróżnorodne bariery na drodze reintegracji i aktywizacji zawodowej. Jedną z barier jestdoraźna i klientystyczna struktura instytucji pomocy społecznej ugruntowująca postawyroszczeniowe. Żeby zmienić tę sytuację konieczna jest - z jednej strony – rewizjadotychczasowych modeli działania instytucji, organizacji, przedsiębiorstw, z drugiej –edukacja animatorów gospodarki społecznej.Problemem jest jednak to, że na obecnym etapie cywilizacji i kultury, mechanizmy włączeniaspołecznego nie są dostatecznie rozpoznane i brakuje przygotowanych formacyjnieliderów/kadr. Osoby wykluczone postrzegane są jako ciężar, problem, balast, a nie jakopotencjał, który przy spełnieniu określonych warunków, można rozbudzać i rozwijać. Wobecnej filozofii polityki społecznej używa się określeń „klient pomocy społecznej” czy„podopieczny”, które niosą ze sobą podejście jednostronne i wyższościowe, pomijającepotencjał rozwojowy osoby, która znalazła się w trudnościach życiowych.Rozwój inicjatyw gospodarki społecznej wiąże się z przygotowaniem liderów lokalnych ikadry, zdolnej do animacji działań i budowania współpracy we wspólnocie lokalnej, dointegracji osób najsłabszych w społeczności. Należy wypracować system edukacji, któryodpowiada na potrzeby odradzania się wspólnot lokalnych, na potrzeby rozwijania różnychform wymiany, edukacji oraz przedsiębiorczości lokalnej.Edukacja animatorów gospodarki społecznej włącza się w idee rewitalizacji społeczno-ekonomicznej i aktywizacji społeczności lokalnych, odpowiada na niską zatrudnialność osóbdługotrwale bezrobotnych, pasywną postawę życiową, brak umiejętności do podjęcia
    • inicjatywy oraz niski poziom wykształcenia. Wpisuje się też w strategię budowaniawspółpracy ponadsektorowej w rozwiązywaniu problemów lokalnych.W ramach wypracowanego modelu edukacyjno-formacyjnego uruchamiane będąmechanizmy współpracy i wymiany ekonomicznej, społecznej, kulturalnej na poziomiewspólnoty lokalnej. Edukacja animatorów gospodarki społecznej ma doprowadzić dokształtowania nowych możliwości rozwoju usług we wspólnocie lokalnej oraz tworzenianowego rodzaj komunikacji pomiędzy partnerami. Dodatkową wartością w wypracowywaniumodelu edukacji animatorów są tzw. „świadectwa” osób z grup wykluczonych, co ma wartośćuwiarygadniającą jego skuteczność.W wyniku wypracowania programu edukacji animatorów gospodarki społecznej nastąpiintegracja w obszarze gospodarki społecznej instytucji samorządowych tj. wójtów/burmistrzów/ prezydentów, wydziałów urzędów gminy zajmujących się pomocą społeczną,gospodarką komunalną i mieszkaniową, publicznych służb zatrudnienia, organizacjiobywatelskich, przedsiębiorstw komercyjnych itp.
    • Rekomendacje do edukacji animatorów w obszarze gospodarkisolidarnejW prezentowanym modelu edukacji animatorów gospodarki społecznej rezultatyprowadzonych działań edukacyjno-formacyjnych rozpatrywane będą na poziomie wiedzy,umiejętności i postaw. Wiedza w obszarze gospodarki społecznej jest ciągle daleceniewystarczająca w środowiskach lokalnych, stąd w programie edukacji animatorówgospodarki społecznej powinny się znaleźć komponenty, które umożliwią pozyskanie wiedzy(tutaj formą przekazu będzie wykład), pozyskanie umiejętności dotyczących powoływaniainstytucji gospodarki społecznej (tutaj formą przekazu będą warsztaty) oraz kształtowaniepostaw związanych z kulturą solidarności nastawioną na rozwój zasobów ludzkich iwłączenie ich w system wzajemnych relacji we wspólnocie lokalnej ( tutaj formą przekazubędą dyskusje oraz dobre praktyki przekazywane przez wójtów/ burmistrzów/prezydentów, przedstawicieli organizacji obywatelskich, prezesów firm lokalnych,przedstawicieli przedsiębiorstw społecznych, którzy rozwinęli różne formy współpracylokalnej na rzecz rozwoju przedsiębiorczości społecznej).Istotnym elementem edukacji animatorów GS powinno być zaprezentowanie szerszegokontekstu rozwoju przedsiębiorczości społecznej w ramach istniejącego porządku prawnegow Polsce i Europie, zasady gospodarowania opartej na zapisie w Konstytucji RP o „społecznejgospodarce rynkowej”. Chodzi o ukazanie powiązań pomiędzy gospodarką w ogóle agospodarką społeczną oraz o wpisanie przedsiębiorczości społecznej w szeroko rozumianąstrategię rozwoju lokalnego/regionalnego. Istotną kwestią dla animatorów GS jestkształtowanie kultury solidarności w oparciu o budowanie partnerstwa lokalnegoodbudowującego kapitał społeczny, zaufanie pomiędzy partnerami oraz kształtowaniepolityki zrównoważonego rozwoju w środowiskach lokalnych pomiędzy procesaminastawionymi na zysk a działaniami prozatrudnieniowymi poprzez rozwój przedsiębiorstwspołecznych. Istotnym elementem edukacji jest ukazanie roli przedsiębiorstw społecznych wprzekształcaniu nieaktywnego kapitału społecznego w kapitał rozwojowy (CIS, ZAZ) oraz roli
    • przedsiębiorstw społecznych w rozwoju rynku usług społecznych oraz alternatywnego rynkupracy np. ekologia, budownictwo ekologiczne, odnawialne źródła energii, recykling itp.W latach 2003- 2006 pojawiły się w Polsce warunki prawne do powoływania instytucjiprzedsiębiorczości społecznej, których główną funkcją jest reintegracja społeczno-zawodowa poprzez edukację i pracę. Są to ustawy nowej generacji: ustawa o działalnościpożytku publicznego i wolontariacie, ustawa o zatrudnieniu socjalnym, ustawa ospółdzielniach socjalnych i ustawa o finansowym wsparciu budowy mieszkań socjalnych,noclegowni i schronień dla bezdomnych, ustawa o rehabilitacji i zatrudnieniu osóbniepełnosprawnych. Wiedza o istniejących rozwiązaniach prawnych nie jest dostatecznieuświadamiana. Dlatego w edukacji animatorów gospodarki społecznej tego rodzaju wiedzabędzie podstawą jednego z wypracowywanych modeli edukacji tj. studiumprzedsiębiorczości społecznej.W zakresie uzyskanej wiedzy edukacja animatorów gospodarki społecznej przyczyni się dopoznania mechanizmów reintegracji związanych ze zmianą postaw osób funkcjonującychpoza głównym nurtem życia społeczno-gospodarczego, rozpoznaniem roli pracy nie tylkojako źródła utrzymania materialnego, ale również wartości pracy jako źródło zmiany postawmoralnych.Powołanie instytucji przedsiębiorczości społecznej będzie przedmiotem prowadzonychwarsztatów. Istotną umiejętnością, którą powinni nabyć animatorzy GS jest umiejętnośćpowołania centrum integracji społecznej, zarówno przez organizacje obywatelską, jak iprzez JST. Chodzi tutaj o umiejętność pozyskania statusu CIS od wojewody odpowiedniegodo siedziby CIS, pozyskania środków od marszałka województwa na pierwsze wyposażeniewarsztatów i adaptację pomieszczeń na prowadzenie działań edukacyjno-warsztatowych.Kolejne umiejętności dotyczą współpracy z OPS i PUP w zakresie konstruowaniaindywidualnego programu zatrudnienia socjalnego oraz świadczeń reintegracyjnych, któreuczestnicy programów otrzymują w formie wynagrodzenia za pracę. Inne umiejętnościanimatorzy lokalni powinni posiąść, aby wspierać rozwój przedsiębiorstw społecznych np.spółdzielni socjalnych powoływanych zarówno przez osoby fizyczne, jak i przez osobyprawne np. przynajmniej dwie organizacje lub dwie gminy lub forma mieszana. Chodzi tutajo umiejętność przeprowadzenia zebrania założycielskiego, skonstruowania statutu,
    • spółdzielni, podjęcia odpowiednich uchwał itp. Animatorzy lokalni powinni również miećwiedzę z zakresu funkcjonowania organizacji obywatelskich, możliwości prowadzenianieodpłatne, odpłatnej i gospodarczej, której celem jest tworzenie miejsc pracy igenerowanie środkówIstotą funkcją prowadzonej edukacji formacyjnej jest pozyskanie nie tylko wiedzy, alekształtowanie świadomości prowadzącej do zmiany postaw czyli przekraczania swoichdotychczasowych możliwości i doświadczeń. W ramach prowadzonej edukacji istotne jestkształtowanie podejścia pedagogicznego, które zakłada oddziaływanie umożliwiająceprzechodzenie z jednego stanu w wyższy etap rozwoju i świadomości osoby podlegającejprocesom pedagogicznym. Rozwój osoby wymaga wyjścia poza dotychczasowedoświadczenie i poglądy, otwarcie się na nowe możliwości, nowe kontakty, nowe programy inową wiedzę. Takie możliwości rodzą się w ramach zaplanowanych spotkań edukacjiformacyjnej animatorów lokalnych. Zgromadzenie w jednym miejscu i czasie przedstawicieliróżnych sektorów i branż umożliwia właśnie wyminę doświadczeń i wiedzy oraz poznanieróżnych kontekstów i punktów widzenia.W trakcie pokazywania dobrych praktyk oraz tzw. świadectw i dyskusji niezwykle ważne jestkształtowanie umiejętności pokazujących w jaki sposób pokonywane są bariery związane zwprowadzaniem nowych, innowacyjnych rozwiązań w środowiskach lokalnych, w jaki sposóbprzezwyciężać kryzysy w zespołach wprowadzających zmiany. Mechanizmy oporu tkwiącegow jednostkach i grupach omawia Ryszard Praszkier i Andrzej Nowak w „Zmiany społecznepowstałe pod wpływem działalności przedsiębiorców społecznych” (III Trzeci Sektor, nr 2-wiosna 2005). Cytują oni koncepcję Joel O’ Toole, który wymienia kilka istotnych przyczynoporu przed zmianami: lęk przed nieznanym, obrona dotychczasowego „status quo”,egocentryzm, myślenie na krótką metę, obrona przeciętności grupowej przed jednostkąwybijającą się, konformizm grupowy, przyzwyczajenia i utarte poglądy, poczucie, że jest sięwyjątkowym itp. Zaufanie do lidera wprowadzającego zmiany osiągane jest stopniowo wmiarę rozwoju pozytywnych rezultatów wprowadzanych zmian społecznych. Często liderobawia się kryzysu w zespole, co powoduje, że różnego typu projekty są realizowane napoziomie, który jest w stanie zaakceptować większość, co często nie jest wystarczające dlaosiągnięcia założonych celów związanych z wprowadzeniem trwałych zmian społecznych.
    • W ramach modelu edukacji animatorów gospodarki społecznej istotna jest świadomośćpowstawania kryzysu w zespołach w obliczu wprowadzanych zmian i innowacji społecznych.Doświadczenia te przekazywane są w ramach dyskusji i prezentacji dobrych praktyk przezkierowników OPS, PUP, liderów organizacji obywatelskich, wójtów/ burmistrzów. starostów,którym mimo oporu środowiska np. radnych, różnych zespołów pracowników, biznesu udałosię wprowadzić zmiany poprzez utworzenie partnerstw lokalnych i powołanie instytucjigospodarki społecznej. Należy zastanowić się w procesach kształtowania postaw liderówlokalnych, w jakim stopniu mechanizmy oporu w grupie/zespole/ społeczności lokalnejutrudniają wprowadzanie zmian.Kolejnym aspektem w kształtowaniu postaw etycznych jest podjęcie współpracy opartej narelacji wzajemnościowej z osobami znajdującymi poza głównym nurtem życia społeczno-gospodarczego. Istotą pracy jest kształtowanie postaw zaangażowania osobistego w pracęnad włączeniem grup wykluczonych w system wzajemnych powiązań, w wymianę dóbr iusług we wspólnocie lokalnej. Dotychczasowy model działania oparty jest na relacjiusługodawca – usługobiorca. Często usługodawca ( np. służby pomocy społecznej izatrudnienia) wykazuje postawę wyższościową lub paternalistyczną wobec osoby znajdującejsię w trudnościach życiowych. Taki rodzaj kontaktu uniemożliwia podjęcie efektywnejwspółpracy, a pomoc odbierana jest jako rodzaj przemocy. Ważne jest kształtowanieświadomości wśród animatorów lokalnych, że często pomoc służy w większym stopniupomagającemu niż potrzebującemu pomocy. Elementem kształtowania postaw iświadomości są rozważania:- czym jest pomoc i jakie są jej rzeczywiste cele- jaki jest związek pomocy z mocą- kiedy pomoc rodzi przemoc i jakie są granice pomocy - jaka jest rola wspólnoty i pomocy wzajemnej- co leży u podstaw włączenia i wykluczenia- kiedy jest pomoc efektywna
    • - w jakim kierunku szukać właściwych rozwiązańIstotą modelu edukacji animatorów GS jest uwzględnienie aspektu wspólnotowego(komunitarystycznego) podkreślającego znaczenie partnerstwa lokalnego w rozwojugospodarki społecznej, kształtowania relacji wzajemnościowej i transcendentnejumożliwiającej „przekształcanie postaw” w trakcie realizacji wspólnych działań,motywowanie do odchodzenia od postaw roszczeniowych ku bardziej uczestniczącym iaktywnym. W edukacji tej ważne są aspekty filozoficzne pokazujące więziotwórczy iintegracyjny charakter pracy oraz jej funkcje prowadzące do doskonalenia samegoczłowieka, a nie tylko jej aspekty materialne, zapewniające byt (czego oczywiście nie możnateż zlekceważyć). Należy odwoływać się też do systemów wartości opartych o solidaryzm isprawiedliwość społeczną uwzględniające też aspekty współwłasności czy własności środkówprodukcji dające możliwość udziału w zyskach i funkcjonowania w miejscu pracy nie jakopracownik najemny ale jako współgospodarz.Zintegrowany system rozwoju gospodarki społecznej w środowiskach lokalnych
    • Powyższy schemat ilustruje możliwe formy współpracy w środowiskach lokalnych,włączającej poprzez system przedsiębiorstw społecznych osoby wykluczone do głównegonurtu życia społeczno-gospodarczego. W ramach edukacji animatorów GS wypracowywanemodele współpracy urzędu miasta/ gminy oraz ich wydziałów, przedsiębiorstwkomercyjnych z przedsiębiorstwami społecznymi mogą być zastosowane w konkretnychpowiatach/gminach. Takie modele przyczyniają się do zbudowania spójności społecznej wewspólnocie lokalnej.Słowniczek:OPS – Ośrodek pomocy społecznej
    • PUP – powiatowy urząd pracyCIS- centrum integracji społecznejKIS- klub integracji społecznejZAZ- zakład aktywności zawodowejWTZ – warsztaty terapii zajęciowejZGM- zarząd gospodarki mieszkaniowejTBS – towarzystwo budownictwa społecznegoOWES- ośrodek wsparcia ekonomii solidarnejCES – centrum ekonomii solidarnejPZP- prawo zamówień publicznych
    • UczestnicyNiniejszy program edukacyjno – formacyjny powinien być realizowany w grupie do 15 osóbskładającej się z przedstawicieli następujących podmiotów:- władze samorządowe powiatu i gmin wchodzących w skład danego powiatu,- pracownicy ośrodków pomocy społecznej,- pracownicy instytucji rynku pracy,- przedstawiciele organizacji obywatelskich,- przedsiębiorcy gospodarki for profit i non profit.Taki dobór uczestników umożliwi w przyszłości podjęcie przez nich koordynacji działań wzakresie gospodarki społecznej na terenie całego powiatu, dzięki czemu możliwe będzieosiągnięcie większej spójności społecznej poprzez włączenie gospodarki społecznej dopolityki rozwoju lokalnego i regionalnego.Osoba, organizacja lub instytucja podejmująca się realizacji programu edukacyjnegopowinna więc zadbać o to, by w grupie uczestników znaleźli się przedstawiciele wszystkichwymienionych podmiotów.
    • Miejsce, warunki i czas realizacji programuProgram edukacyjny powinien być realizowany na terenie powiatu, z którego pochodzą jegouczestnicy. Wyjątkiem jest miejsce wizyty studyjnej (patrz program wizyty studyjnej).Zaleca się, aby każde z pięciu spotkań edukacyjnych odbyło się w pięciu rożnych miejscachwłaściwych dla przedstawiciela danego podmiotu tj. urząd gminy lub powiatu, siedzibaorganizacji, ośrodek pomocy społecznej, urząd pracy. Zmiana miejsc spotkań umożliwiabowiem lepsze poznanie specyfiki funkcjonowania poszczególnych podmiotów, którychprzedstawiciele tworzą grupę szkoleniową.Realizacja programu nie wymaga szczególnych warunków lokalowych. Wystarczająca będzienieduża sala, w której swobodnie mogą usiąść wszyscy uczestnicy spotkania. Ważny jestrównież sam układ krzeseł dla uczestników. Z uwagi na warsztatowy charakter spotkań iprowadzenie dyskusji z uczestnikami, a także ze względu na potrzebę wzajemnego poznania ikonfrontowania poglądów zaleca się ułożenie krzeseł w kręgu.Sala powinna być wyposażona we flipchart i pisaki. Z uwagi na wykorzystanie fragmentówfilmu w jednym ze spotkań, należy na to spotkanie przygotować również rzutnik i ekran.Harmonogram spotkań powinien być ustalony przed rozpoczęciem realizacji programu.Pozwoli to jego uczestnikom zaplanować sobie czas, a regularność spotkań pozwoli nautrzymanie właściwej dynamiki pracy.Czas przeznaczony na realizację jednego spotkania to 5 godzin. Będzie to optymalny czas dotego, by uczestnicy nie tylko wysłuchali określonej porcji wiedzy, ale także, by mielimożliwość do dyskusji, zadawania pytań, realizacji ćwiczeń i wzajemnego poznawania się.Zakładając, że spotkania powinny odbywać się co 2-3 tygodnie, czas potrzebny na realizacjęcałego programu to ok. 3 miesiące.Wizyta studyjna powinna mieć miejsce na zakończenie programu. Czas potrzebny narealizację programu wizyty to 2 dni.
    • Planując realizację programu w czasie należy uwzględnić jeszcze działania służące rekrutacjiuczestników i promocji programu.Oznacza to, że minimalny czas potrzebny na przeprowadzenie procesu rekrutacji, realizacjęspotkań i wizyty studyjnej to 4,5 miesiąca.
    • Formy pracyProgram edukacyjny jako całość ma formę złożoną. Przeplatają się w nim różne formy pracy z grupą,tj. twórcze dyskusje, miniwykłady, prezentacje, symulacje, analiza przypadku, praca w małychgrupach, ćwiczenia indywidualne i grupowe, świadectwa. Aktywności te maja na celu jak najbardziejefektywne wykorzystanie potencjału grupy i osiągnięcie jak najlepszych rezultatów.Przekazywane w formie wykładów treści stanowią integralną część niniejszego podręcznika (patrzscenariusze poszczególnych studium). Przygotowując poszczególne treści zaleca się jednak, abyprowadzący skorzystał z wybranych ogólnodostępnych opracowań. Dlatego też na końcuposzczególnych scenariuszy prezentowana jest propozycja literatury przedmiotu.Z uwagi na charakter spotkań jeden miniwykład nie powinien przekraczać 20 min. Prowadzącypowinien też zapewnić uczestnikom możliwość zadawania pytań w trakcie wykładu.Program edukacyjny został tak skonstruowany, aby uczestnicy mieli wiele okazji do podjęcia dyskusji,konfrontowania poglądów, wzajemnego poznawania specyfiki uwarunkowań, kompetencji i zadań, wcharakterystycznych dla każdego z podmiotów.Weryfikacją zdobywanej wiedzy, a przede wszystkim sposobem na rozwijanie określonychumiejętności będzie realizacja ćwiczeń w grupach, np. opracowanie statutu spółdzielni socjalnejbędzie wymagało od uczestników zarówno wykorzystania zdobytej wiedzy jak i umiejętnościpraktycznego poszukiwania rozwiązań uwzględniających specyfikę własnej wspólnoty lokalnej i jejzasobów.Program zakłada też prezentację dobrych praktyk. Na potrzeby każdego ze studium opisane zostałyfunkcjonujące już rozwiązania. Prezentacja dobrych praktyk ma walor motywacyjny – jestpotwierdzeniem tego, że treści prezentowane podczas studium mają swoje konkretne praktycznezastosowanie.Mówiąc o formach pracy z uczestnikami należy wskazać też na rzadko stosowaną w pracyszkoleniowej formę jaką jest świadectwo. Do udziału w spotkaniach (przynajmniej jednym) powinnyzostać zaproszone osoby, które same doświadczyły problemu wykluczenia, a dzięki uczestnictwie wformach, które propaguje niniejszy model edukacyjny, dziś funkcjonują normalnie i są w staniepomagać innym.Szczególną formą, która wpisana jest w proponowany program edukacyjny jest wizyta studyjna.Powinna ona zostać zorganizowana po drugim lub trzecim spotkaniu edukacyjnym. Dzięki wizycie
    • studyjnej uczestnicy będą mogli bezpośrednio zapoznać się z przykładami rozwiązań, które poznawalipodczas zajęć i tworzyli teoretyczne ich modele.Dzięki zastosowaniu różnorodnych form kształcenia i prowadzenia go w sposób aktywny, uczestnicybędą mieli możliwość zdobycia rożnych umiejętności, m.in.: umiejętność inicjowania i rozwojuwspółpracy, umiejętność myślenia strategicznego, umiejętność rozwiązywania problemów poprzezpodejmowanie działań edukacyjnych i przedsiębiorczych.
    • Wymagania dla prowadzących
    • Scenariusz pierwszego spotkania edukacyjnegoStudium psychologii rozwoju, reintegracji i etyki solidarnościZałożenia ogólne:Model edukacji animatorów gospodarki społecznej odpowiada na zapotrzebowanie nakształtowanie nowego rodzaju przywództwa we wspólnocie samorządowej obywateli orazna potrzeby odradzania się wspólnot lokalnych, w których coraz poważniejszą rolęodgrywają sieci współpracy i partnerstwa ponadsektorowe w miejsce dotychczasfunkcjonującego systemu sektorowo-branżowego. Program edukacji animatorów gospodarkispołecznej odpowiada na „zapotrzebowanie” na liderów zdolnych do budowania wspólnotwzajemnej wymiany idei, informacji i dóbr oraz tworzenia nowego obszaru współpracy dlarozwoju przedsięwzięć edukacyjnych i ekonomicznych z włączeniem osób znajdujących siędotychczas poza głównym nurtem życia społeczno-gospodarczego.Niniejsze studium obejmuje wybrane zagadnienia z zakresu psychologii społecznej ipsychologii rozwoju, reintegracji oraz etyki solidarności.Wartością dodaną tego studium jest połączenie wiedzy teoretycznej z doświadczeniempraktyków oraz świadectwami osób z grup wykluczonych, którzy poprzez relacjewzajemności, edukacji i przedsiębiorczości, dokonały przemiany postaw i systemu wartości;obecnie osoby te są włączone w system wsparcia dla innych osób w potrzebie.Organizacja pracy
    • Studium psychologii rozwoju, reintegracji i etyki solidarności prowadzone będzie przez 5godzin (włącznie z przerwą). Model zakłada trzy bloki tematyczne, prezentację trzechdobrych praktyk/studium przypadków oraz debatę prowadzoną z udziałem wszystkichuczestników spotkania.Przebieg spotkania 1. Przekształcanie systemu pomocy społecznej w kierunku integracji z polityką rozwoju regionalnego/gospodarczego (wykład i prezentacja dobrych praktyk). 2. Etyka pomagania. Filozofia procesów rozwojowych i reintegracyjnych (wykład i świadectwa). 3. Etyka pracy. Rola pracy w odbudowie godności i potencjału osoby ludzkiej (wykład i prezentacja dobrych praktyk). 4. Dyskusja; wypracowanie rekomendacji dla działań edukacyjnych prowadzonych w ramach Wielkopolskiego Centrum Ekonomii Solidarności.1. Przekształcanie systemu pomocy społecznej w kierunku integracji z polityką rozwojuregionalnego/gospodarczegoOpis zagadnieńProblemy społeczno- gospodarcze nie mogą być rozwiązane poprzez tradycyjną politykęspołeczną opartą na dystrybucji środków od państwa do beneficjentów pomocy społecznej.Po pierwsze dlatego, że wymaga to znacznych nakładów środków, co w obliczu kryzysu
    • finansów publicznych w Polsce i na świecie staje się coraz trudniejsze do realizacji. Ponadtonależy podkreślić, że w Polsce i tak te środki były bardzo skromne i sytuowały beneficjentówpomocy społecznej poniżej granicy ubóstwa. Po drugie tradycyjna polityka społeczna łagodzitylko nieznacznie społeczne skutki autodestrukcyjnego działania rynku, ale nie doprowadzado likwidacji ich przyczyn.Jedna z zasadniczych zmian w sprawie reformy polityki społecznej powinna dotyczyćrozdziału funkcji ośrodków pomocy społecznej związanych z zabezpieczeniami społecznymiod funkcji pracy socjalnej, integracyjnej i animacyjnej. Wymaga to przejęcia np. przez ZUSczęści zadań realizowanych dzisiaj przez ośrodki pomocy społecznej, co wiąże się zezmianami w ustawie o zabezpieczeniach społecznych i w ustawie o pomocy społecznej. Jeślichodzi o system kształcenia kadry instytucji pomocy społecznej to powinien on uwzględniaćprzygotowywanie do animowania szerszych procesów integracyjnych we wspólnotachlokalnych włączających w system wzajemnych relacji osoby z różnych grup dysfunkcyjnych,które uczestniczyły wcześniej w programach reintegracyjnych.W ustawie o pomocy społecznej aspekt dystrybucji świadczeń jest mocno zakorzeniony, cojest przyczyną uformowania się podziału z jednej strony na świadczeniodawców, z drugiej -świadczeniobiorców. Świadczeniodawca posiada władzę i decyzje, od których zależyświadczeniobiorca, co kształtuje i ugruntowuje u niego postawy podległości i bierności. Upodstaw filozofii zabezpieczeń socjalnych leży przekonanie, że osoba wykluczona maograniczony potencjał do zmiany swojej sytuacji, do podniesienia swoich dotychczasowychumiejętności, zmiany biernych postaw, wyjścia z uzależnienia itp. Między świadczeniodawcąa świadczeniobiorcą zachodzi jednostronna relacja, często ograniczona do wywiadu, któryde facto ma na celu rozpoznanie formalnych wymogów przyznania świadczenia a niepotencjału osoby, jej predyspozycji, uzdolnień itp. Jednostronny akt przydzielenia wsparciarodzi bezradność i kształtuje postawy klientystyczne. Osoba w trudnościach życiowych niedochodzi do sytuacji zabezpieczania swoich potrzeb własnym staraniem, a otrzymywanie
    • wsparcia staje się stałym elementem jej życia i przyczyną wykluczenia, które częstoodwzorowywane jest przez kolejne pokolenia.Istnieje potrzeba sięgania po narzędzia, które są w stanie podjąć najbardziej newralgicznyproblem – problem bezrobocia. Za te kwestie nie jest odpowiedzialne wyłącznie państwo,pracodawcy, związki zawodowe itp. Odpowiedzią na istniejące problemy jest kształtowaniezintegrowanego środowiska tzw. partnerstw z udziałem przedstawicieli różnych instytucji iorganizacji na poziomie lokalnym, powiatowym, regionalnym i krajowym. W partnerstwachtych należy wzmacniać nowe rozumienie roli organizacji obywatelskich również jakopracodawców, wyzwalając je z sektorowego usytuowania „na marginesie” działań lokalnych,poza sferą gospodarowania i poza sferą samorządności.Należy kształtować zintegrowany system działań w środowiskach lokalnych, w wynikuktórego instytucje pomocy społecznej i publiczne służby zatrudnienia wraz z organizacjamiobywatelskimi stworzą przedsiębiorstwa społeczne, które zostaną włączone w systemspołeczno-gospodarczy we wspólnocie lokalnej.Prezentacja dobrych praktykRozwiązania wprowadzone w gminie Kwilcz.Problemy bezrobocia osób z popegeerowskich wiosek (wcześniej długoletnich beneficjentówsystemu pomocy społecznej) w gminie Kwilcz zostały podjęte poprzez powołanie dwóchcentrów integracji społecznej, spółki pożytku publicznego pn. Diakonijna SpółkaZatrudnienia oraz trzech spółdzielni socjalnych. Spółka pożytku publicznego w Kwilczu jestrezultatem współpracy gminy, organizacji obywatelskich, kościoła protestanckiego orazwspółpracy z firmą biznesową Volkswagen Poznań. Dzięki różnym formom współpracy wgminie Kwilcz powstało ok. 50 nowych miejsc pracy dla osób dotychczas bezrobotnych.
    • 2. Etyka pomagania. Filozofia procesów rozwojowych i reintegracyjnychOpis zagadnieńPomoc może mieć różny charakter: od pomocy dobrowolnej, ale spontanicznej, poprzezdobrowolną, ale bardziej przemyślaną i zaplanowaną, aż po pomoc obowiązkową,wynikającą np. z przepisów prawa. W przypadku tej najpowszechniejszej pomocy, czyli państwowej, której zakresokreślony jest przepisami prawa, pojawia się cała masa trudności i dylematów związanych zjej udzielaniem. Jednym z pierwszych problemów jest problem, który najlepiej oddajepytanie: czy pomaganie obywatelom jest zadaniem państwa? Czy to państwo zatem jestnajodpowiedniejszą do tego instytucją. Jeśli odpowiedź brzmi: „tak”, to pojawia się dylemat,związany z tym: Komu pomoc przyznać? Czy w innej wersji: Komu pomoc się należy?Szczególnie trudnym problemem o charakterze nierozwiązywalnego dylematu jestprzydzielanie pomocy przy nieustannym braku wystarczających środków lub możliwości dlazaspokojenia wszystkich zwracających się o pomoc. Inny dylemat związany jest z pytaniem:Na podstawie jakich kryteriów przydzielać pomoc? Co z tymi, którzy ewidentnie wymagająpomocy, ale aktualne przepisy nie uwzględniają ich sytuacji, ich sytuacja „nie pasuje”bowiem do ustalonych kryteriów. Tu docieramy do problemu sprawiedliwości lubniesprawiedliwości państwa w świadczeniu pomocy w sensie ogólnym, jak i bardziejszczegółowym. W pierwszym aspekcie, bardziej ogólnym, ustawodawca uznał takie, a nie innesytuacje, za wymagające pomocy i tak, a nie inaczej, sformułował kryteria jej udzielania.Warto jednak zauważyć, że o tym, czy pomoc się należy, decyduje w każdym kraju inny
    • zespół czynników. W drugim aspekcie, bardziej szczegółowym, w Polsce owa należnośćpomocy jest zróżnicowana na poziomie województw, powiatów, a także na poziomie gmin, anawet urzędów, zatem jeden obywatel w tej samej sytuacji uzyskuje wsparcie, kiedy drugi,zamieszkujący inną część Polski, w tej samej trudnej sytuacji takiego wsparcia nie otrzymuje,co oczywiście podważa idę sprawiedliwej pomocy. Ponadto, w przypadku pomocypaństwowej pojawia się jeszcze jedna trudność, wiążąca się z tym, czy pomoc udzielnaobywatelom pozostających w potrzebie powinna być bezwarunkowa czy czymśuwarunkowana? (np.: adresem zameldowania – co jednak z tymi, którzy go nie mają;wiekiem – co jednak z tymi, którzy są za młodzi lub za starzy; średnią dochodów na osobę –co jednak z tymi, których dochód na osobę przekracza ustaloną kwotę o przysłowiowązłotówkę; dobrym sprawowaniem – co wtedy z tymi bardziej niepokornymi; itp.), a jeśliuwarunkowana, to czym i w jakim zakresie?Istotą reintegracji jest to, aby dotychczasowi beneficjenci czy uczestnicy programów w corazwiększym stopniu stawali się partnerami współdziałającymi, współwłaścicielami iwspółzarządcami prowadzonych działań, a nie byli tylko przedmiotem oddziaływań, coprowadzi do uzależniania i hamowania procesów usamodzielniania. Jest to wyzwanie główniedla instytucji pomocy i reintegracji, a w mniejszym stopniu dla uczestników programów,którzy ze względu na swoje doświadczenie życiowe nie zawsze są gotowi do przyjmowaniarealnej współodpowiedzialności za swój los. Osoby, które stają się beneficjentami i klientamipomocy społecznej często nie są w stanie funkcjonować według współcześnieobowiązujących norm. W ich dzieciństwie zasady obowiązujące w społeczeństwie nie tylkonie były respektowane, ale często wzmacniane były zasady odbiegające od przyjętych zasadwspółżycia społecznego. Przyszli klienci pomocy społecznej uwewnętrzniali system normfunkcjonujących w destrukcyjnych środowiskach, w których się wychowywali i wzrastali.Zadaniem pracownika socjalnego jest kształtowanie takich warunków i wykorzystywanietakich narzędzi reintegracyjnych, które pozwolą na zmianę dotychczasowego doświadczeniai przyzwyczajeń beneficjentów pomocy społecznej. Umożliwić to mogą instytucje gospodarki
    • społecznej: kluby integracji społecznej, centra integracji społecznej, spółdzielnie socjalneoraz różnego typu grupy wsparcia jak grupy samokształceniowe czy samopomocowe, oparteo udział osób, które pokonując swoje problemy, pomagają innym w trudnościach życiowych.Potrzebna jest ponowna weryfikacja norm przyjętych wcześniej w niekorzystnych warunkachwychowawczych. Ponowna internalizacja norm społecznych jest procesem długotrwałym,jednak bez tego procesu nie jest możliwe podjęcie przez beneficjentów pomocy społecznejról społecznych, w tym ról rodzinnych, roli pracownika, konsumenta, sąsiada, obywatela itp.Za inny rodzaj niewłaściwych relacji pomiędzy osobą udzielającą pomocy a osobąwykluczoną można uznać różne formy nadopiekuńczości. Osoby, którym udzielana jestpomoc określa się mianem „podopiecznych” różnych systemów pomocy (ośrodka pomocyspołecznej, organizacji pozarządowej czy kościelnej itp). Nierówność relacji podkreślona jestprzez samo nazwanie osoby znajdującej się w trudnym położeniu społeczno-ekonomicznym„podopiecznym”. Jak sama nazwa wskazuje znajduje się ona w pozycji podległej alboniższej. Postawa taka tylko pozornie wzmacnia osobę, nad którą sprawuje się opiekę.Najczęściej przynosi ona dobre samopoczucie osobie pomagającej. Relacja ta prowadzi douzależnienia „podopiecznego” od wsparcia i systemu pomocy, rodzi brak wiary we własnesiły oraz lęk przed braniem odpowiedzialności za swoje życie. Często rodzi agresję wstosunku do opiekuna.Procesy reintegracji wymagają kształtowania relacji wzajemności, u podstaw której leżychrześcijańska koncepcja osoby ludzkiej, która „stanowi wartość ze względu na to kim jest,nie zaś na to, co posiada, czy też, co robi” oraz świadomość, że osoba ludzka jest zdolna do„przekraczania samej siebie”. Kształtowanie relacji wzajemności umożliwia odbudowęzaufania, poczucia własnej wartości u osoby wykluczonej oraz gotowość do podjęciawspółpracy w zakresie zdobywania wiedzy, umiejętności, odpowiednich nawyków, którepozwolą lepiej wykorzystać własne zdolności i zasoby, a w końcu wejścia w obszarzatrudnienia. Zasadnicza różnica tego podejścia w stosunku do wcześniejszych podejść
    • polega na położeniu akcentu na włączenie osób wcześniej wykluczonych do kręgu wymianydóbr i usług zamiast redystrybucji dóbr, usług itp.W procesach reintegracji istotne są następujące zasady: praca „z osobą” zamiast praca „narzecz osoby”, wspólna praca w grupie (np. instruktor zawodu pracuje z uczestnikami,członkowie spółdzielni socjalnej pracują wspólnie itp.). W procesach reintegracji koniecznajest dbałość o pełny dostęp do informacji wszystkich uczestników procesów, przejrzystośćdziałań oraz jednorodność języka komunikacji. Kolejnym istotnym warunkiem reintegracjijest zbudowanie konkretnej perspektywy poprawy sytuacji społeczno-zawodowej dla osóbbędących poza głównym nurtem życia społeczno-gospodarczego oraz włączanie w pomocosób, które pokonały swoje problemy i dzielą się swoim doświadczeniem z innymi ( grupywsparcia). Reintegracja wymaga również interdyscyplinarnego podejścia polegającego nazintegrowaniu polityk branżowych jak: polityka społeczna, edukacja, kultura, sport, politykazatrudnienia, religia, gospodarka, mieszkalnictwo, ekonomia społeczna itp. Zintegrowanepolityki odzwierciedlają holistyczną koncepcję rozwoju człowieka uwzględniające rozwójfunkcji intelektualnych, emocjonalnych, społecznych, zawodowych i życiowych.Wzajemność i komunitaryzm są podstawą do kształtowania nowego modelu pomagania.Komunitaryzm podkreśla, że człowiek nie może rozwijać się poza wspólnotą (rodzinną,sąsiedzką, lokalną, zawodową itp.), która ma wpływ na kształtowanie się osobowościczłonków wspólnoty, a oni z kolei oddziaływują na wspólnotę kształtując jej kapitałspołeczny. Podejście takie buduje odpowiedzialność członków za sprawy wspólnoty orazsprzyja samoorganizacji i spójności społecznej. Podstawą komunitaryzmu jest przekonanie,że jednostki nie można opisywać jako abstrakcyjnego indywiduum, lecz trzeba brać poduwagę jej przynależność do różnych wspólnot, które mają wpływ na osobowość człowieka.Komunitarianie podkreślają znaczenie tradycji i społecznego kontekstu w dokonywaniu ocenmoralnych. Niektórzy z nich odwołują się do starożytnej etyki cnót, w szczególności doArystotelesa.
    • Analiza etyki pomagania w kontekście rezultatów pomagania: w praktyce, nader często,występuje zachwianie relacji w pomaganiu na korzyść pomagającego. Taka sytuacja wynikanie tylko z ludzkiego przyrodzonego egoizmu pomagających, w tym, organizacji, korporacji irządów, ale także z braku podstawowych kompetencji, na które składa się brak wiedzy oreintegracji i rehabilitacji społecznej, słabe rozeznanie ograniczeń kulturowych adresatówpomocy, brak zintegrowanej strategii rozwoju środowisk lokalnych, brak przygotowania kadrdo kształtowania relacji wzajemności w procesie pomagania.ŚwiadectwaPrezentacja świadectw osób, które dzięki różnorodnym wspólnotom i programomedukacyjno-przedsiębiorczym „wyszły” z systemu pomocy społecznej i obecnie pełnią różnefunkcje społeczne i zawodowe: założyły stowarzyszenia samopomocowe, prowadząprzedsiębiorstwa społeczne, pomagają migrantom zarobkowym, którzy wyemigrowali zojczyzny w poszukiwaniu pracy zagranicą, założyli rodziny.3. Etyka pracy. Rola pracy w odbudowie godności i potencjału osoby ludzkiejOpis zagadnieńPodmiotowy charakter pracyPracy nie należy postrzegać tylko w aspektach wytworów i jej aspektów pieniężno-usługowych. Ocenianie człowieka –pracownika według tego co on wytwarza jest wysunięciemprzedmiotu przed osobę, jest degradacją człowieka. Należy podkreślić nadrzędność rozwojuczłowieka wobec rozwoju dóbr i usług. Praca ma dopomagać człowiekowi, aby stawał się
    • lepszym, duchowo dojrzalszym, odpowiedzialniejszym człowiekiem (praca wchodzi w obszarmoralności).Praca a kapitałWraz z rozwojem przemysłu ujawnił się trwający do dzisiaj konflikt pomiędzy „światemkapitału” a „światem pracy” tzn. pomiędzy wąską ale bardzo wpływową grupą właścicieliposiadających kapitał a szeroką rzeszą ludzi pozbawionych kapitału, uczestniczących wprocesie produkcji wyłącznie przez pracę lub kompletnie pozbawionych pracy. Robotnicyoddawali swoje siły do dyspozycji grupy przedsiębiorców, a ci kierując się zasadąmaksymalizacji zysku, usiłowali ustanowić najniższe wynagrodzenie za pracę wykonywanąprzez robotników. W konflikcie tym ujawnia się rozdzielnie pracy i kapitału, gdziepracodawcy nie doceniają człowieka jako podmiotu, kapitał stawiają przed osobą ludzką,pracę traktują jak towar, pomijają moralne i duchowe aspekty pracy.Współwłasność środków produkcjiKonieczne jest większe uspołecznienie środków produkcji oraz przezwyciężenie konfliktupomiędzy pracą a kapitałem. „Drogą do osiągnięcia takiego celu mogłaby być drogapołączenia, o ile to możliwe, pracy z własnością kapitału, i powołania do życia w szerokimzakresie organizmów pośrednich o celach gospodarczych, społecznych, kulturalnych, którecieszyłyby się rzeczywistą autonomią w stosunku do władz publicznych; dążyłyby do sobiewłaściwych celów poprzez lojalną wzajemną współpracę, przy podporządkowaniu wymogomwspólnego dobra i zachowywałyby formę oraz istotę żywej wspólnoty” I Jan Paweł II).Przejawem dobrego uspołecznienia środków produkcji jest poczucie pracującego, że pracuje„na swoim”Więziotwórczy charakter pracyTam, gdzie praca wykonywana jest w sposób podmiotowy i twórczy tam następuje „wiązanieczłowieka z człowiekiem”, tam powstają różnorodne grupy społeczne, kształtuje sięmiędzyludzka solidarność, buduje się wspólnota. We wspólnocie tej w ostateczności muszą
    • się jakoś połączyć ci, którzy pracują, jak ci, którzy posiadają środki produkcji. Celemprzedsiębiorstwa nie może być tylko wytwarzanie zysku, ani zysk nie może być jedynymregulatorem życia przedsiębiorstwa. Pracujący w nim ludzie powinni tworzyć wspólnotę istanowić szczególną grupę służącą całemu społeczeństwu. „Istotnie wielu, może nawetznaczna większość ludzi, nie rozporządza takimi narzędziami, które pozwoliłyby imrzeczywiście i w sposób godny przeniknąć do wnętrza systemu przedsiębiorstwa, w którympraca zajmuje centralne miejsce. Nie jest dla nich dostępne zdobycie podstawowychwiadomości, które pozwoliłyby im wyrazić ich zdolność tworzenia i rozwinąć swemożliwości. Nie mają oni możliwości wejścia w układ wzajemnych powiązań, które by impozwoliły cieszyć się uznaniem i wykorzystywać posiadane przymioty. Krótko mówiąc są oni,jeśli nie wyzyskiwania, to w znacznej mierze pozostawieni sami sobie” ( Jan Paweł II).Prezentacja dobrych praktykAnaliza przykładów poprawy statusu społeczno-zawodowego bezrobotnych mieszkanekwiosek popegeerowskich w gminie Lwówek, gdzie powstała spółdzielnia socjalna świadczącausługi opiekuńcze zlecane przez Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej. Powstało w tensposób 11 nowych miejsc pracy.4.DyskusjaDyskusja prowadzona w oparciu o następujące zagadnienia:- refleksje na temat przekształcania systemu polityki społecznej w kierunku integracji zinnymi politykami tj. edukacją, kulturą, zdrowiem, przedsiębiorczością, mieszkalnictwem,ekologią itp.,
    • - refleksja nad modelami kształcenia kadr, zdolnych do kształtowania relacji wzajemności zosobami znajdującymi się w trwałej sytuacji wykluczenia, animowania różnych form działańedukacyjnych, kulturalnych, przedsiębiorczych, włączających we wspólnotę lokalną,- obszary/nisze można rozwijać możliwości świadczenia różnorodnych usług na lokalnymrynku, dających „pracę” jako istotny element odbudowy kapitału społecznegoBibliografiaBornstein, D. Jak zmieniać świat. Przedsiębiorcy społeczni – wizjonerzy naszych czasów.Gdańsk: AnWero, 2009Jan Paweł II. Centesimus Annus, Encyklika. Rzym 1991Benedykt XVI. Caritas In Veritate – o integralnym rozwoju ludzkim w miłości i w prawdzie.Encyklika. Rzym, 2009Sadowski, T. Rewizja dotychczas stosowanych pojęć i strategii rozwoju społecznejgospodarki. Miejsce podmiotów gospodarki społecznej w ramach istniejącego porządkuprawnego. w: Wielkopolskie Targi Przedsiębiorczości Społecznej. Poznań: Fundacja Barka,2010Jens Aage Bjorkoe. Pomoc dla samopomocy. Warszawa, 1997Bartula Piotr. Liberalizm versus komunitaryzm. Annales, 2003, t.6Bombała Bronisław. Personalistyczna koncepcja zarządzania jako odpowiedzialnośćpozytywna. Warszawa, 2005Taylor Charles. Sources of the Self, pol. Źródła podmiotowości. Warszawa, 1999Michael Sandel. Liberalism and the Limits of Justice. Harvard, 1982John Rawls. Teoria sprawiedliwości. wyd. 1971, wyd. pol. 1994Janina Filek. Rozważania wokół fenomenu pomocy. Kwartalnik Ekonomia Społeczna nr 3,Kraków, 2011
    • Scenariusz drugiego spotkania edukacyjnegoStudium polityka wspólnoty lokalnej i dyplomacji społecznejZałożenia ogólneJednym z podstawowych warunków koniecznych do rozwoju gospodarki społecznej jestodbudowywanie wspólnoty na różnych poziomach. W minionym 20-leciu pojawiło się bardzoniebezpieczne myślenie, według którego ludzie niezaradni, bezrobotni, niesprawni sąciężarem i przeszkodą w rozwoju gospodarczym. Tymczasem człowiek, który znalazł się wtrudnej sytuacji życiowej powinien znaleźć oparcie oraz rozwiązanie swojego problemu wewspólnocie lokalnej. Dobrze funkcjonująca wspólnota zna potrzeby swoich mieszkańców ipotrafi trafnie na nie odpowiadać. W wielu rejonach społeczność lokalna jest jednakpasywna, instytucje nie współpracują ze sobą, brakuje oddolnych inicjatyw obywatelskich, aistniejący system pomocy społecznej opiera się jedynie na redystrybucji dóbr i usług. Rośnieskala ubóstwa, które jest równoznaczne dla wielu z odcięciem od możliwości posiadaniaudziału we własności oraz aktywności we wspólnocie lokalnej. W ten sposób coraz więcejosób funkcjonuje na marginesie życia społeczno-gospodarczego, w utrwalającej się zpokolenia na pokolenie kulturze przetrwania. Powstałe „przepaści” pomiędzy środowiskamirozwijającymi się a pozostawionymi na marginesie „ranią” najsłabszych członkówspołeczności. Zadaniem polityków, liderów lokalnych, kadry instytucji publicznych iorganizacji obywatelskich oraz środowisk kościelnych jest konstruowanie programówinwestujących w odbudowanie „kapitału ludzkiego” oraz wprowadzających grupy wykluczonew sieć wzajemnych powiązań i produktywności. Większość osób doświadczającychwykluczenia nie ma dostępu do zasobów i wiadomości, które pozwoliłyby im rozwijać się,
    • wyrażać siebie oraz wykorzystywać posiadane cechy i umiejętności. Rozwój społeczno-gospodarczy odbywa się poza nimi.Organizacja pracyStudium polityka wspólnoty lokalnej i dyplomacji społecznej prowadzone będzie przez 5godzin (włącznie z przerwą). Model zakłada poruszenie 5 zagadnień, prezentację dobrychpraktyk/studium przypadków oraz debatę prowadzoną z udziałem wszystkich uczestnikówspotkania.Przebieg spotkania1. Rola partnerstwa w kształtowaniu rozwoju lokalnego (wykład, prezentacja przykładów).2. Podstawy prawne tworzenia partnerstw lokalnych w Polsce na tle innych krajów UE (wykład, analiza poszczególnych rozwiązań, przykłady).3. Strategia funkcjonowania partnerstwa: zarządzanie, organizacja spotkań, tematyka spotkań, częstotliwość, komunikacja, edukacja członków partnerstwa lokalnego, wspólne działania/ projekty/integracja (omówienie).4. Partnerstwa lokalne a instytucje ekonomii społecznej (prezentacja dobrych praktyk)5. Bariery w tworzeniu i funkcjonowaniu partnerstw lokalnych w Polsce (prezentacja praktyków)6. Dyskusja: wypracowanie rekomendacji dla działań edukacyjnych prowadzonych w ramach Wielkopolskiego Centrum Ekonomii Solidarności.1. Rola partnerstwa w kształtowaniu rozwoju lokalnego
    • Opis zagadnień, prezentacja przykładówOdbudowa kapitału społecznegoBudowanie kapitału społecznego w społeczności lokalnej, rozumianego jako sieć powiązańcechująca się współpracą i wzajemnym zaufaniem uczestników, środki jakie jednostka możezdobyć poprzez kontakty z innymi ludźmi, zaangażowanie jednostki w nieformalne iformalne przedsięwzięcia obywatelskie. Ważną cechą kapitału społecznego jest zaufanie iwspólne wartości, jakie posiadają członkowie danej społeczności. Jednak o zasobnościkapitału społecznego świadczą oddolne przejawy samoorganizowania się ludzi izaangażowania obywatelskiego. Należy również podkreślić, że kapitał społeczny wpływa nawyniki ekonomiczne społeczności.Podstawy filozoficzne kształtowania kapitału społecznego to komunitaryzm i personalizm.Wskaźniki świadczące o zbudowaniu kapitału społecznego. Pomiar kapitału społecznego niejest prosty. W literaturze przedmiotu przyjmuje się takie wskaźniki, jak: poziom zaufania(mierzony za pomocą badań ankietowych), poziom altruizmu (mierzony jako poziomwydatków na cele charytatywne względem innych wydatków czynionych przez daną osobę),członkostwo w grupach dobrowolnych, frekwencja wyborcza.Rozwój społeczeństwa obywatelskiego, wzmocnienie partycypacjiKoncepcja tzw. „drabiny partycypacji” Sherry R. Arnsteina (patrz poniżej). Założył on w niejosiem poziomów stopnia zaawansowania partycypacji (od poziomu manipulacji, która jest jejzaprzeczeniem, do najwyższego szczebla, czyli stanu kontroli społecznej nad działaniamiwładzy). Drabina partycypacji umożliwia zatem ocenę stopnia obecności mechanizmówpartycypacji i partnerstwa. Kluczowe jest zagadnienie, w jaki sposób przebiega rozwójwspółdziałania i współodpowiedzialności różnych podmiotów tworzących lokalne wspólnotydo najwyższego stopnia partycypacji.
    • kontrola obywatelska stopnie obywatelskiej władzy delegowanie władzy partnerstwo łagodzenia (udobruchanie) stopnie gestów symbolicznych konsultowanie Informowanie brak partycypacji terapia manipulacjaRozwój gospodarki społecznejLokalne partnerstwa społeczne dają szansę takiego zbudowania rynków pracy, aby stawałysię one przyjazne społecznie, tzn., by zapewniały możliwie najwyższy poziom zatrudnieniaosobom doświadczonym przez los, a mającym różnorodne kwalifikacje. Partnerstwa mogąbowiem tworzyć rozwiązania, które likwidują bariery przed jakimi stają niektórzyposzukujący pracy, zwłaszcza osoby zagrożone marginalizacją i wykluczeniem społecznym.Zmiana modelu zarządzania lokalnegoPrzejście od modelu zarządzania opartego na tradycyjnie rozumianych władzachterytorialnych jako centrum kierowania sprawami publicznymi do zarządzania lokalnego,czyli systemu, w którym funkcjonuje wiele organizacji w sferze radzenia sobie z problemamilokalnymi. Innymi słowy, władza terytorialna pozostaje wciąż ważnym podmiotem w sferzelokalnego działania, jednak przy podkreśleniu, że jest jednym z wielu podmiotów (władzapubliczna jest rozumiana obecnie bardziej jako koordynator działań niż ich jedynywykonawca).
    • 2. Podstawy prawne tworzenia partnerstw lokalnych w Polsce na tle innych krajów UEOpis zagadnieńMożna odnieść wrażenie, że regulacje prawne obowiązujące w Polsce sprzyjają powstawaniui funkcjonowaniu partnerstw lokalnych. Bliższe przyjrzenie się sprawie, szczególnie z punktuwidzenia praktyka, prowadzi do odmiennego poglądu. Rozwiązania prawne stawiająorganizacje obywatelskie w roli alternatywnego świadczeniodawcy usług społecznych i raczejpromują relację kontraktowania pomiędzy sektorem publicznym i organizacjami, a nierelację partnerską.Obecnie partnerstwa lokalne w Polsce funkcjonują w postaci następujących form prawnych:1. Stowarzyszenie i Związek Stowarzyszeń2. Fundacja3. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością o charakterze niedochodowym (non-profit).Istnieją również partnerstwa nierejestrowane, działające w oparciu o porozumienie bądźumowę. Każda z tych opcji ma swoje plusy i minusy.Blisko związane z problematyką podstaw prawnych partnerstwa są także następującezagadnienia: partnerstwo publiczno-prywatne, rady działalności pożytku publicznego, powiatowe rady zatrudnienia, inicjatywy lokalne.Podstawy prawne:  Ustawa o fundacjach (1984)  Prawo o stowarzyszeniach (1996)  Ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (2003)  Ustawa o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (2004)
    •  Ustawa o partnerstwie publiczno-prywatnym (2008)Właściwym tłem dla rozwiązań polskich są formy działania partnerstw w wybranych krajachUE. W wielu krajach unijnych lokalne partnerstwa społeczne powstawały już w latach 80. Byłto czas, kiedy narastały problemy związane z wykluczeniem społecznym Partnerstwa okazałysię niezmiernie przydatne w zmaganiach lokalnych środowisk z trudnościamiekonomicznymi i społecznymi. Komisja Europejska w 1997 roku sfinansowała duży programzakładania partnerstw w krajach ówczesnej Wspólnoty. Okazał się on sporym sukcesem. Wwielu krajach powstały narodowe modele lokalnego partnerstwa. Często mają one charakterbardzo sformalizowany. Wyposażone są w struktury organizacyjne i prawne, i finansowane zcentralnych grantów przeznaczonych specjalnie dla partnerstw. Dobrym przykładem sąrozwiązania funkcjonujące w Irlandii, Finlandii, Wielkiej Brytanii, Austrii.3. Strategia funkcjonowania partnerstwa: wypracowanie zasad, zarządzanie, organizacja spotkań, tematyka spotkań, częstotliwość, komunikacja, edukacja członków partnerstwa lokalnego, wspólne działania/ projekty/integracja (warsztaty). Rola lidera i partnerów.Każde partnerstwo, oprócz wspólnie ustalonego celu, potrzebuje również podstawowychzasad, na których opierać się będą jego działania. Zasady te powinny zostać wypracowane wramach procesu budowania współpracy partnerskiej i zaakceptowane przez wszystkichpartnerów. Zasady te stanowią fundament, na którym budowane jest partnerstwo, a w miaręjego rozwoju pomogą też „scementować” współpracę. Zasady te powinny być wypracowane izaakceptowane przez wszystkich partnerów, powinny gwarantować jednakowe prawapartnerów, a także przejrzystość (otwartość i uczciwość).Kształtowanie się partnerstwa lokalnego jest procesem długoterminowym. Główne etapytego procesu to:
    • - Ustalenie zakresu działania,- Identyfikacja partnerów,- Zawiązanie partnerstwa,- Planowanie,- Wybór modelu zarządzania,- Zapewnienie zasobów,- Wdrożenie,- Monitoring,- Okresowa ocena,- Korekta,- Instytucjonalizacja,- Kontynuacja współpracy.Od strony organizacyjnej konieczne są regularne spotkania połączone z elementami edukacjiz obszaru gospodarki społecznej. W trakcie spotkań analizowane są cele, dla którychzawiązywane jest partnerstwo. Partnerzy opracowują strategię działania na podstawiediagnozy sytuacji lokalnej, co wiąże się z mobilizowaniem zasobów ludzkich i finansowychdla realizacji celów partnerstwa.
    • Zbudowanie dobrze funkcjonującego partnerstwa wymaga nie tylko odpowiednich struktur,umiejętności i działań, ale również właściwej postawy i silnego zaangażowania. Ważne jest,jak członkowie partnerstwa postrzegają w nim swoją rolę (czy wspólny cel jest też ichcelem?) oraz co sądzą o partnerstwie (czy są naprawdę zaangażowani we współpracę zpozostałymi partnerami?). Rozwijanie i podtrzymywanie zaangażowania partnerów stanowipoważne wyzwanie dla lidera partnerstwa. Wybór organizacji/ instytucji prowadzącejpartnerstwo (organizacje pozarządowe, samorząd lokalny, ośrodek pomocy społecznej, radaparafialna, urząd pracy, przedstawiciele firm i przedsiębiorstw komercyjnych,przedstawiciele spółdzielni socjalnych i przedsiębiorstw społecznych, spółdzielnimieszkaniowych, instytucji edukacyjnych itp.) jest dokonywany na podstawie wiarygodnościpartnera w środowisku lokalnym oraz jego umiejętności i możliwości integracyjnych, a takżezaangażowania w szerszy rozwój lokalny, a nie tylko cele swojej instytucji czy organizacji.4. Partnerstwa lokalne a instytucje ekonomii społecznejPrezentacja dobrych praktykPrzedstawiciele partnerstwa lokalnego zaprezentują przebieg jego tworzenia ifunkcjonowania, a także jego rolę w powoływaniu instytucji gospodarki społecznej: CentrumIntegracji Społecznej, spółdzielni socjalnych, przedsiębiorstw społecznych. Omówionezostaną etapy tworzenia partnerstwa, rola poszczególnych partnerów w kontekście nowychpodmiotów GS, rezultaty podjętych działań, a także główne przeszkody i bariery (wkontekście sposobów ich pokonania).5. Bariery w tworzeniu i funkcjonowaniu partnerstw lokalnych w Polsce (prezentacja praktyków)
    • Praktycy zidentyfikują główne bariery w tworzeniu i funkcjonowaniu partnerstwa lokalnego,podając konkretne przykłady. Bariery zostaną uporządkowane zgodnie ze schematem: a. Przeszkody formalno-prawne b. Bariery kulturowe i społeczne c. Niska jakość kultury organizacyjnej d. Ograniczone zdolności do budowania grupowego systemu podejmowania decyzji (współdecydowanie), e. Niechęć do kompromisu6. DyskusjaDyskusja poprowadzona zostanie w oparciu o następujące zagadnienia: Dlaczego warto tworzyć partnerstwa: czy partnerstwo wprowadza nową jakość w funkcjonowaniu wspólnoty lokalnej? Jaka forma prawna partnerstwa jest najbardziej optymalna? Jaka może być rola partnerów w rozwoju gospodarki społecznej na danym terenie?Bibliografia:1. Nowy początek. Społeczna gospodarka rynkowa, 1989 – 2009 (red. Barbara Sadowska) Poznań, 20092. Z teorii i praktyki gospodarki społecznej – Zeszyty Gospodarki Społecznej – wydawca Collegium Civitas (red. Ewa Leś i Małgorzata Ołdak)3. Andrzej Zybała, Siła partnerstwa, Centrum Partnerstwa Społecznego Dialog, Warszawa 20074. F. Fukuyama, Kapitał społeczny, [w] Kultura ma znaczenie. Jak wartości wpływają na rozwój społeczeństw, red. L. E. Harrison, S. P.5. J. Hryniewicz, Endo- i egzogenne czynniki rozwoju gospodarczego gmin i regionów, Studia Regionalne i Lokalne Nr 2(2)/2000
    • 6. Przez współpracę do sukcesu. Partnerstwo lokalne na rynku pracy. (red. A. Sobolewski ) Warszawa 2007, MPiPS, /www.wup.pl/index.php?navi=ef7. M. Kabaj, Strategie i programy przeciwdziałania bezrobociu w Unii Europejskiej i w Polsce, Wyd. Naukowe Scholar, Warszawa 20048. J. Sroka, Czy Polsce potrzebna jest nowa umowa społeczna? Pismo Dialogu Społecznego 1/20069. J. Hausner, Pętle czasu. O polityce gospodarczej 2001-2005, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2007,10. M. Considine, Układy partnerskie, zarządzanie lokalne i kształt instytucjonalny, (referat na konferencji pt. Decentralizacja polityki zatrudnienia i nowe formy zarządzania: podejmując wyzwanie odpowiedzialności, Warszawa 27-28 marca 200311. A. Ostrowska, Na kłopoty - partnerstwa, czyli lokalne pakty na rzecz zatrudnienia w Austrii i Niemczech, Dialog 3/200712. Local Strategic Partnership. Government Guidance, Department of the Environment, Transport and Regions, London March 2001,13. National Evaluation of Local Strategic Partnerships. Report on the 2006 Survey of all English LSPs, Department for Communities and Local Government, June 2007,14. Ivan Turok, Local Partnership In Ireland, March 200015. U. Sztanderska, Powiatowy deficyt wiedzy. Wyzwanie dla partnerów społecznych, PismoDialogu Społecznego 2/2007,16. Lokalne partnerstwo - sposób na wyjście z biedy, rozmowa z prof. WielisławąWarzywoda-Kruszyńską, dyrektorką Instytutu Socjologii Uniwersytetu Łódzkiego,http://www.dialogspoleczny.pl
    • Scenariusz trzeciego spotkania edukacyjnegoStudium twórczej przedsiębiorczości – część 1Założenia ogólneW okresie transformacji po 1989 r. kraje o gospodarkach centralistycznie zarządzanychstanęły przed decyzjami wyboru koncepcji przyszłego ładu gospodarczego. W Polscepolityka kształtowania ładu gospodarczego opartego na koncepcji społecznej gospodarkirynkowej znalazła swoje miejsce w Konstytucji RP z 2 kwietnia 1997 roku w rozdziale„Rzeczpospolita”. Brzmi on: „społeczna gospodarka rynkowa oparta na wolnościgospodarczej, własności prywatnej oraz solidarności, dialogu i współpracy partnerówspołecznych stanowi podstawę ustroju gospodarczego Rzeczpospolitej Polskiej”. Jeśli dotego dołączymy zasadę urzeczywistniania w Polsce sprawiedliwości społecznej to powstajedefinicja kształtowania ładu społeczno- gospodarczego w Polsce opartego na realizacji nietylko materialnego celu gospodarki ale też wartości społecznych takich jak wolność jednostkiludzkiej, dialog, sprawiedliwość społeczna, solidaryzm społeczny, partnerstwo,subsydiarność.Tak pojęta koncepcja społecznej gospodarki rynkowej nie doczekała się w ciągu 20 lattransformacji w Polsce rzeczywistej realizacji. Okazało się, że przyjęte rozwiązania po 1989roku w Polsce ukształtowały system rynkowy wytwarzający rosnące nierówności społeczne iprowadzący do marginalizacji znacznych grup społecznych. Wolny rynek nie był w staniesamoczynnie odwrócić negatywnych tendencji i zagrożeń, jakie obserwujemy dzisiaj, nietylko w Polsce, ale i na świecie. Należą do nich wzrastające w ostatnich latach: bezrobocie,migracje, pogłębiające się różnice dochodowe i majątkowe w społeczeństwach,
    • występowanie znacznej części osób żyjących w biedzie poniżej oficjalnie określonegominimum socjalnego, problemy uzależnień, apatii, bierności. Radykalizują się postawyspołeczne oraz postawy polityczne prowadzące do tendencji nacjonalistycznych czyintegrystycznych, narasta niezadowolenie i agresja.Organizacja pracyStudium twórczej przedsiębiorczości – część 1 prowadzone będzie przez 5 godzin (włączniez przerwą). Studium składa się z czterech bloków tematycznych oraz z prezentacji czterechdobrych praktyk/studium przypadków oraz debat z udziałem uczestników programuedukacji animatorów gospodarki społecznej. Zaplanowana także została prezentacja filmówz cyklu „Ekonomia społeczna po wielkopolsku”.Przebieg spotkania 1. Społeczna gospodarka rynkowa jako zasada konstytucyjna kształtująca ustrój RP (wykład i prezentacja dobrych praktyk). 2. Przedsiębiorczość społeczna i jej cechy (na podstawie opracowania EMES – Europejskiej Sieci Badawczej Przedsiębiorstw Społecznych). Tradycyjny III sektor a instytucje przedsiębiorczości społecznej (wykład i prezentacja dobrych praktyk). 3. Europejskie rozwiązania prawne odnośnie budowania instytucji gospodarki społecznej (wykład, prezentacja dobrych praktyk). 4. Twórcza przedsiębiorczość na rzecz budowania strategii gospodarki solidarnej (wykład, debata) 1. Społeczna gospodarka rynkowa jako zasada konstytucyjna kształtująca ustrój RP
    • Opis zagadnieńAnalizując koncepcję „społecznej gospodarki rynkowej” należy dokonać rewizji różnychpojęć, zwłaszcza pojęcia własności prywatnej. Dotychczas rozumiana ona była jakoindywidualna własność środków produkcji należąca do konkretnego właściciela, któremuprzeciwstawiano przez stulecia „siłę roboczą” czyli pracowników. Realizacja idei „społecznejgospodarki rynkowej” wymaga poszerzenia dostępu do własności prywatnej poprzezwprowadzanie różnych form współwłasności środków produkcji np. w spółdzielni będącychwłasnością grupy ludzi lub poprzez zastosowanie różnych form akcjonariatu czyli realnegoudziału pracowników w zarządach firm i zyskach przedsiębiorstwa. Taka zmiana prowadzi todo pozytywnych rezultatów w postaci przezwyciężania odwiecznego konfliktu pomiędzypracownikami (siła robocza) a właścicielem kapitału (własność prywatna) oraz do dobregouspołecznienia środków produkcji poprzez poczucie pracującego, że pracuje „na swoim”.Innym pojęciem, które powinno zostać poddane rewizji jest pojęcie zysku. Kluczowymwyróżnikiem dla „społecznej gospodarki rynkowej” jest traktowanie zysku nie tylko jakośrodka do bogacenia się i powiększania własnego kapitału, ale również jako instrumentu dorealizacji wspólnych celów rozwojowych, nie lekceważąc przy tym możliwości pomnażaniakapitału materialnego. Jest to wyzwanie odnoszące się przede wszystkim do licznychprzedsiębiorstw i korporacji generujących zysk, na których opiera się gospodarka rynkowa iwolny rynek. Jeżeli ma nastąpić rzeczywista zmiana istniejących nierówności społecznych iuspołecznienie środków produkcji, trzeba poddać etycznemu oglądowi dotychczasowypodział wytwarzanego w przedsiębiorstwach zysku.Biorąc pod uwagę nowe rozumienie własności prywatnej, podziału zysku oraz roliprzedsiębiorczości w tworzeniu miejsc pracy, perspektywiczne myślenie o rozwoju„społecznej gospodarki rynkowej” powinno ewaluować w kierunku zmniejszenia dystansupomiędzy przedsiębiorstwami mającymi na celu zysk (for-profit), a organizacjami, które niesą nastawione na zysk (not-for-profit). W ostatnich dziesięcioleciach pojawił się szerokiobszar pośredni pomiędzy tymi dwoma typami przedsiębiorstw (not-only-for-profit).
    • Są to przedsiębiorstwa społeczne, których misją jest tworzenie miejsc pracy, powoływanychprzez organizacje obywatelskie (w ramach działalności odpłatnej pożytku publicznego orazw ramach działalności gospodarczej), spółdzielnie socjalne powoływane przez osobybezrobotne, spółdzielnie socjalne tworzące miejsca pracy dla osób bezrobotnych, alepowoływane przez osoby prawne (np. 2 gminy lub 2 organizacje), spółki pożytkupublicznego zakładane nie dla generowania zysku ale stworzenia miejsc pracy, zakładyaktywności zawodowej generującej miejsca pracy dla osób niepełnosprawnych, centraintegracji społecznej aktywizujące osoby długotrwale bezrobotne itp.Prezentacja dobrych praktykFarma ekologiczna w Chudobczycach, która powstała na bazie byłego folwarkupopegeerowskiego jest przykładem działalności w ramach gospodarki społecznej przyorganizacji obywatelskiej. Farma prowadzi działalność rolną i hodowlaną.Zaprezentowana zostanie również działalność rekreacyjno-edukacyjna prowadzonej wewspółpracy organizacji obywatelskiej z Fundacją Velux (powołana przez fime Velux w celachwsparcia programów edukacyjno-przedsiębiorczych).Zaprezentowane zostaną również fragmenty filmu z cyklu „Ekonomia społeczna powielkopolsku”. 2. Przedsiębiorczość społeczna i jej cechy (na podstawie opracowania EMES – Europejskiej Sieci Badawczej Przedsiębiorstw Społecznych). Tradycyjny III sektor a instytucje przedsiębiorczości społecznejOpis zagadnieńPrzedsiębiorstwo społeczne (PS) to działalność gospodarcza, która wyznacza sobie celeściśle społeczne i solidarne, inwestuje nadwyżki zależnie od tych celów w działalność
    • statutową lub we wspólnotę, zamiast kierować się potrzebą osiągania maksymalnego zyskuna rzecz akcjonariuszy lub właścicieli. PS pojmowane jest jako odrębna instytucja gospodarkispołecznej, którego celem jest osiąganie ekonomicznej równowagi dzięki udanemupołączeniu rynkowych i nierynkowych źródeł finansowania oraz zasobów niepieniężnych(praca społeczna) i dochodów z ofiarności prywatnej. PS ujmuje się także jako wyrazprzedsiębiorczości organizacji obywatelskich, które rozwijając działalność gospodarczą łącząw sobie solidaryzm społeczny z duchem przedsiębiorczości. PS jest także postrzegane jakoodpowiedź instytucjonalna organizacji obywatelskich na problemy finansowania organizacjinon-profit wynikłe z transformacji powojennego państwa opiekuńczego oraz spadekofiarności obywatelskiej.Inicjatywy gospodarki społecznej powstają w wielu dziedzinach gospodarki. Początkowo byłyto działania z zakresu polityki rynku pracy, zwłaszcza reintegracji społeczno-zawodowejgrup dotkniętych wykluczeniem społecznym. Stopniowo zaczynają się rozwijać inicjatywypromujące działania przyjazne dla środowiska, promujące np. rekultywację odpadów,budownictwo ekologiczne, odnawialne źródła energii itp.Pojawiły się także postulaty podniesienia pracy domowej do rangi zawodu i wycenienia pracydomowej jako podstawy ustalania emerytur i rent dla kobiet zajmujących się gospodarstwemdomowym. Innym obszarem inicjatyw z zakresu gospodarki społecznej jest: promowanieetyki gospodarczej tj. upatrywanie w działalności gospodarczej nie tylko zysku osobistego,ale i pozytywnych skutków dla wspólnoty lokalnej. Do obszaru przedsiębiorczości społecznejwłącza się też procesy demokratyzacji ekonomicznej tj. rewaloryzację pracowniczych/grupowych form własności, promowanie alternatywnych form kredytowania opartych nazasadach solidarności i wzajemności itp.Przyczyn powstania PS należy upatrywać w braku zaspokojenia przez służby publiczne wielupotrzeb społecznych. Według OECD rozwój PS jest rezultatem przemian powojennychsystemów socjalnych, mankamentów rynku w zakresie dostarczania określonych dóbrspołecznych, współpracy partnerów gospodarczych i społecznych oraz skutkiem wzrostupopytu na usługi społeczne w miejscu zamieszkania.
    • Cechy przedsiębiorstw społecznych:  Niezależne finansowo (głównie opierają się o wypracowane środki), chociaż mogą korzystać z dotacji i darowizn  Nie dokonują podziału zysków, nadwyżki są inwestowane w działalność społeczną i rozwój; celem ich jest tworzenie miejsc godnej pracy dla osób, których kapitał jest podnoszony w procesach reintegracji społeczno-zawodowej  Demokratyczny sposób zarządzania: jedno miejsce, jeden głos; proces podejmowania decyzji nie jest podporządkowany udziałom kapitałowym  Możliwe zaangażowanie wolontariuszy, ale podstawą jest pracownicy zatrudnieni  Współudział w zarządzaniu, podejmowaniu decyzji użytkowników i beneficjentów (partycypacyjny charakter)  Uruchomieni PS łączy się z podejmowaniem ryzyka ekonomicznego na znacznym poziomie  Działalność PS jest ukierunkowana na rzecz wspierania rozwoju społeczności lokalnej; produkcja dóbr i usług, które nie są zaspakajane ani przez rynek ani przez państwo. Działalność ma lokalny charakter i jest wynikiem wysiłków obywateli należących do danej wspólnoty  Tradycyjne instytucje obywatelskie: to instytucje oparte w dużym stopniu o dotację i darowizny rzeczowe, możliwe zaangażowanie wolontariuszy; działalność podstawowa to dystrybucja środków lub usług; istnieje wyraźny podział na oferujących usługi/ świadczenia i ich odbiorców, dominuje filozofia akcyjności i doraźności  PS ma innowacyjny charakter w porównaniu do tradycyjnie rozumianego tzw. III sektora: nowe metody organizacji i produkcji usług w porównaniu do tradycyjnych polegają na włączeniu do współpracy wielu partnerów (płatni pracownicy, wolontariusze, użytkownicy/ konsumenci /adresaci świadczonych usług), łączenie zasobów finansowych i niefinansowych pozostających w dyspozycji współpracujących
    • partnerów, zmieniająca się rola wolontariatu i pracy płatnej w PS – od tradycyjnej kultury dobroczynności ku nastawieniu na cele usługowe, produkcyjne i społecznie użyteczne, nietypowe formy zatrudnienia ( niepełny wymiar czasu pracy);Prezentacja dobrych praktykPrezentacja działalności samopomocowej i edukacyjno-przedsiębiorczej w ramachStowarzyszenia Integracji Wspólnot w Chudobczycach prowadzonej dla osób bezdomnych imigrantów zarobkowych, którzy uczestniczą w reintegracji społeczno-zawodowej w CIS wChudobczycach. 3. Europejskie rozwiązania prawne odnośnie budowania instytucji gospodarki społecznejOpis zagadnieńW wielu krajach Unii Europejskiej gospodarka społeczna jest określeniem funkcjonującym odponad 20 lat. Opisane zostały charakterystyczne cechy przedsiębiorczości społecznej, zktórych najistotniejsze to podejmowanie działań ekonomicznych zorientowanych nazaspokojenie potrzeb osób tworzących przedsiębiorstwa społeczne, a nie na podział zysku.Wypracowane zyski inwestowane są ponownie w rozwój zasobów ludzkich i rozwójwspólnoty. Użytkownicy sprawują kontrolę nad funkcjonowaniem instytucji oraz uczestnicząw jej zarządzaniu.Rozwój różnorodnych form prawnych gospodarki społecznej w krajach Unii Europejskiejmoże poważnie wesprzeć proces budowania przejścia od promowanej przez dziesięciolecia
    • idei państwa opiekuńczego „welfare state” do nowych form aktywizacji dających możliwościgodnej pracy zamiast zasiłku. Dotyczy to szczególnie grup zagrożonych wykluczeniemspołecznym, co wiąże się z długotrwałym bezrobociem, bezdomnością, uzależnieniem czyizolacją społeczną.WŁOCHY: W dziedzinie przedsiębiorczości społecznej przytaczane są przykłady włoskichspółdzielni socjalnych. W latach 70-tych włoskie organizacje pozarządowe podjęły kampanięna rzecz tworzenia warunków prawnych umożliwiających tworzenie miejsc pracy dla osóbniepełnosprawnych i znajdujących się w poważnych kryzysach życiowych. Ich wysiłkiuwieńczyła Ustawa o Spółdzielniach Socjalnych, która weszła w życie po 20 latach zmagań, w1991 roku. Daje ona możliwość tworzenia spółdzielni typu A i typu B. Pierwsze tworzone sągłównie przez osoby zagrożone bezrobociem, drugie - przez osoby niepełnosprawne idługotrwale bezrobotne, stawiając sobie za cel ich reintegrację społeczno-zawodową. WeWłoszech dominującą formą wsparcia spółdzielni socjalnych są konsorcja, które funkcjonująw formie spółdzielni zrzeszającej spółdzielnie socjalne. Pełnią one kilka funkcji: szkoleniową,monitorującą, badawczą czy poszukującą rynków zleceń i usług,. Konsorcja tworzone są napoziomie regionalnym i krajowym jako samofinansujące się przedsięwzięcia mające zazadanie wsparcie rozwoju funkcjonowania spółdzielni socjalnych oraz ich uczestnictwa wprzetargach ogłaszanych przez sektor publiczny, zlecania usług przez sektor prywatny czyzaciągania kredytów w sektorze bankowym.HISZPANIA: Ciekawe są też rozwiązania hiszpańskich przedsiębiorstw integracji przez pracędla osób niepełnosprawnych i wykluczonych z tradycyjnego rynku zatrudnienia. W obuprzypadkach tendencja polega na oferowaniu przejściowego zatrudnienia mającegoumożliwić zintegrowanie tych grup z otwartym rynkiem pracy zamiast długofalowegotworzenia miejsc pracy „chronionej”.NIEMCY: w tym kraju funkcjonują przedsiębiorstwa społeczne ukierunkowane na rozwójlokalny. Korzystają one z czasowej pomocy publicznej. Ich celem jest tworzenie miejsc pracy
    • i wspieranie rozwoju ekonomicznego przy jednoczesnym dążeniu do integracji społecznej izawodowej osób długotrwale bezrobotnych. Miejsca pracy tworzone są albo w jużistniejących przedsiębiorstwach prywatnych albo w ramach uruchamiania nowychprzedsiębiorstw.kFunkcjonujące różnorodne formy prawne w Krajach Europy Środkowej i Wschodniej togłównie tradycyjne organizacje tzw. III sektora. Nowoczesne formy, które powstały wostatnich latach to np. spółki interesu publicznego w Republice Czeskiej czy organizacjewyższej użyteczności publicznej na Węgrzech. W minionych 20-leciu w Polsce rozwijały sięgłównie organizacje, które najczęściej oferowały usługi nadrabiające braki systemu pomocyspołecznej. W większości przypadków przyjmowały one strategię opartą o tradycyjny modelpomocy skierowanej do grup szczególnego ryzyka, w którym postrzega się beneficjentówjako biernych odbiorców świadczeń/usług dostarczanych przez wyspecjalizowane grupyprofesjonalistów. Model ten często nie zakładał aktywnego uczestnictwa w procesiereintegracji samych zainteresowanych i w dużej mierze opierał się o środki pozyskane zbudżetu i od innych darczyńców.Rezolucja Parlamentu Europejskiego z 19.02.2009 r. w spr. rozwoju gospodarki społecznejNa koniec należy podkreślić, że polskie dążenia do rozwoju instytucji gospodarki społecznejznalazły poważne wzmocnienie w rezolucji przyjętej przez Parlament Europejski w zakresieprzedsiębiorczości społecznej. W rezolucji podkreśla się m.in. że:- wartości gospodarki społecznej są wysoce zgodne z ogólnymi unijnymi celami integracjispołecznej oraz że godziwe zatrudnienie, szkolenia i ponowna integracja powinny się z tymłączyć;
    • - gospodarka społeczna wykazała, że jest w stanie znacznie poprawić status społeczny osóbw niekorzystnej sytuacji (czego dowiodły na przykład mikrokredytowe spółdzielnie powołaneprzez laureata nagrody Nobla, profesora Mohammeda Yunusa, które ułatwiając integracjęfinansową zwiększyły też wpływ kobiet),- ma ona znaczne zdolności w zakresie innowacji społecznych, wspierania osób w trudnejsytuacji w znajdowaniu rozwiązania ich problemów społecznych, na przykład w zakresiełączenia życia zawodowego i prywatnego, równości płci, jakości życia rodzinnego orazzdolność do opieki nad dziećmi, osobami starszymi i osobami niepełnosprawnymi,- gospodarka społeczna stanowi 10% ogółu przedsiębiorstw europejskich, czyli 2 mlnprzedsiębiorstw, albo 6% ogółu zatrudnienia, oraz posiada znaczny potencjał tworzeniamiejsc pracy i utrzymywania ich na stałym poziomie, głównie dzięki temu, że ze względu nacharakter tych działań nie jest prawdopodobna ich delokalizacja;- gospodarka społeczna powstała dzięki szczególnym organizacyjnym lub prawnym formomprzedsiębiorczości, takim jak spółdzielnie, towarzystwa wzajemne, stowarzyszenia,przedsiębiorstwa i organizacje społeczne, fundacje i inne formy istniejące w każdym zpaństw członkowskich;- gospodarka społeczna obejmuje różne pojęcia używane w poszczególnych państwachczłonkowskich, takie jak "gospodarka solidarna" i "trzeci sektor"; chociaż nie we wszystkichpaństwach członkowskich pojęcia te uważa się za część "gospodarki społecznej",porównywalna działalność o wspólnych cechach charakterystycznych istnieje wszędzie w UniiEuropejskiej;Parlament Europejski zachęca Komisję Europejską do:- uznania elementów składowych gospodarki społecznej w sektorowym i międzysektorowymdialogu społecznym UE i sugeruje, by Komisja i państwa członkowskie zdecydowaniewspierały proces włączania podmiotów gospodarki społecznej do porozumień społecznych idialogu obywatelskiego;
    • - zwraca uwagę, że pomiar gospodarki społecznej uzupełnia pomiar instytucjinienastawionych na zysk (NPI); wzywa Komisję i państwa członkowskie do wsparciastosowania podręcznika ONZ dotyczącego organizacji o celu niezarobkowym w systemierachunkowości narodowej i do przygotowania rachunków satelickich, które poprawiąwidoczność NPI i organizacji gospodarki społecznej;- zwraca uwagę, że przedsiębiorstwa i organizacje gospodarki społecznej przyczyniają siędo wzmocnienia ducha przedsiębiorczości, ułatwiają lepsze demokratyczne funkcjonowanieprzedsiębiorstw, uwzględniają koncepcję odpowiedzialności społecznej oraz wspierajączynną integrację społeczną zagrożonych grup społecznych;- podkreśla, że pracodawcy w gospodarce społecznej są ważnym czynnikiem reintegracji i zzadowoleniem przyjmuje ich starania zmierzające do stworzenia i utrzymania wysokiejjakości, dobrych i stabilnych miejsc pracy oraz inwestowania w pracowników; wzywa Komisjęi państwa członkowskie do podtrzymania i wzmocnienia gospodarki społecznej w jej rolidobrego pracodawcy i do respektowania jej specjalnego statusu;- podkreśla, że gospodarka społeczna pomaga w likwidacji trzech głównych problemówrynku pracy: bezrobocia, niestabilności miejsc pracy i wykluczenia społecznego z rynkupracy osób bezrobotnych; ponadto zauważa, że gospodarka społeczna odgrywa rolę wzwiększaniu zatrudnienia oraz przyczynia się do tworzenia miejsc pracy, które na ogół nieulegają delokalizacji, co przyczynia się do osiągnięcia celów strategii lizbońskiej;Prezentacja dobrych praktykPrezentacja działalności firmy społecznej z Londynu Caffee Fifteen tworzącej miejsca pracy wsektorze gastronomii dla osób młodych uzależnionych od narkotyków. 4. Twórcza przedsiębiorczość na rzecz rozwoju strategii gospodarki solidarnejNiepokojącym zjawiskiem ostatnich kilku lat jest bezrobocie wśród absolwentów wyższychuczelni. Co czwarty absolwent opuszczający mury wyższej uczelni nie znajduje zatrudnienia.Przyczyny tego zjawiska są różnorodne i dość złożone. Należy jednak odnotować fakty: po
    • pierwsze - uczelnie nie kształcą dla potrzeb rynku pracy, po drugie - kiepsko przygotowujądo wykonywania zawodu, po trzecie – nie uczą przedsiębiorczości. Jednak z drugiej stronynależy zadać sobie pytania:  Czy uniwersytety powinny kształcić dla potrzeb rynku pracy i czy taki wymóg nie narusza ich autonomii?  Czy uniwersytety powinny przygotowywać absolwentów do wykonywania konkretnego zawodu czy też do uczenia się przez całe życie?  Czy uczelnie powinny przygotowywać do przedsiębiorczości?  Czy uniwersytety przygotowują młodzież do pracy nad rozwojem kapitału ludzkiego ok. 30 % społeczeństwa nie przygotowanego do funkcjonowania w obszarze wolnego rynku?Współczesna gospodarka coraz częściej nastawiona jest na sferę usług. Podmiotamidominującymi są tu małe firmy, często firmy rodzinne. Misją firmy usługowej na rynkulokalnym jest zaspokajanie potrzeb społeczności lokalnej w zamian za uzyskiwanie źródłautrzymania dla rodziny właściciela. Zysk to cel wtórny, zaś gdy się pojawi, najczęściej jestreinwestowany w rozwój firmy. Taki model gospodarowania jest pewnym wyidealizowanymwyobrażeniem o gospodarce solidarnej. Kryteria charakteryzujące ten model trafniezdefiniował A. Surdej. Przedstawia je tabela zamieszczona poniżej. Tabela opisuje tradycyjnymodel gospodarowania, w którym mała firma lokalna wykonuje usługi w skali lokalnej lubprodukuje na rynek lokalny, ma niewielki kapitał i nie jest nastawiona na zysk. Ten typgospodarowania, odpowiadający na potrzeby rynku i lokalnej społeczności to typ gospodarkipopytowej. Zgodnie z kryteriami zawartymi w tabeli dominujący typ użytkowników ibeneficjentów to ogół konsumentów lub osoby potrzebujące.
    • Tabela 1. Kryteria wyodrębniania podmiotów sektora gospodarki solidarnejOpr.: Aleksander Surdej (4)Uprawianie twórczej przedsiębiorczości w skali lokalnej wymaga stałego monitorowaniaotoczenia, zmian warunków gospodarowania i oczekiwań klientów, w tym potrzeb turystówodwiedzających daną miejscowość. Dobre rozpoznanie historii miejscowości, zarówno wskali najbliższego otoczenia jak i regionu, stwarza dla twórczych przedsiębiorcównieograniczone inspiracje dla produkcji pamiątek, tradycyjnych potraw i różnorodnychproduktów regionalnych. Walorem każdej, nawet najmniejszej miejscowości jest jejodrębność i historia oraz szeroko rozumiane dziedzictwo kulturowe.Zaangażowanie dziedzictwa kulturowego w rozwój to nie tylko nowe miejsca pracy poprzezrozwój twórczej przedsiębiorczości, ale także doskonały instrument promocyjny, budujący Sektor Sektor prywatno - rynkowy gospodarki solidarnejDominująca forma prawna Podmioty prawa Podmioty o wielorakiej for -i organizacyjna podmiotów handlowego mie prawnej i organizacyjnejDominujący typ dóbr i usług Dobra i usługi prywatne Dobra i usługi konsumpcji wspólnotowejDominujący typ użytkow - Ogół konsumentów Osoby potrzebująceników i beneficjentówDominujący typ motywacji Egoistyczny (interes własny) Altruistyczny (wzgląd na do-uczestników bro innychZakres terytorialny działania Rynki krajowe oraz Społeczność lokalna międzynarodowe
    • wizerunek miejsca i rozpoznawalność marki, o co zabiega każda władza lokalna. Stąd też wsposób naturalny rozwojowi tego typu gospodarki lokalnej powinny towarzyszyćpartnerstwa, budowane dla wsparcia twórczej przedsiębiorczości.Rozwój twórczej przedsiębiorczości wspierany lokalnie powinien mieć także swój wymiarregionalny. Region może i powinien tworzyć warunki do rozwoju tego typuprzedsiębiorczości. Czerpanie z zasobów dziedzictwa dla rozwoju, niejako automatyczniestaje się innowacją, z uwagi na unikatowy charakter lokalnej historii i lokalnych inspiracji.Formy wsparcia mogą mieć różnorodny charakter; od targów przedsiębiorczości, rzemiosłaczy rękodzieła artystycznego przez jarmarki regionalne, giełdy a także różnego typuprzeglądy i festiwale, w tym coraz popularniejsze w Polsce festiwale smaków, potraw,zdrowej żywności i produktów typu slow-food.Region może także wspierać lokalnych przedsiębiorców za pomocą rozwoju infrastrukturyturystycznej, w tym szlaków historycznych kulturowych, tematycznych, rekreacyjnych. Corazwiększego znaczenia w podnoszeniu atrakcyjności obszarów turystycznych nabierają zabytkitechniki jak kolej wąskotorowa, zabytkowe lokomotywy, wagony kolejowe i tramwajowe,promy rzeczne i elektrownie wodne.Mikro-pożyczki na rynku lokalnymWspieranie twórczej przedsiębiorczości w oparciu o dziedzictwo kulturowe to wspieranieprocesu wiedza – inspiracja – pomysł – projekt nowego produktu lub usługi – wdrożenie.Cały cykl powstawania innowacji wymaga twórczego podejścia, zdolności do podejmowaniaryzyka i cierpliwości. Wymienione cechy twórczego przedsiębiorcy są warunkiemkoniecznym, ale mogą okazać się niewystarczające, jeśli na końcu nie pojawi się dostęp dokapitału. W przypadku drobnego wytwórcy czy rękodzielnika barierą może się okazać kwotaod kilku do kilkudziesięciu tysięcy na zakup materiałów. Osoby nie dysponujące tzw.
    • „zdolnością kredytową” są praktycznie bez szans. W dobie kryzysu zaufania na rynkachfinansowych koszt pieniądza jest bardzo wysoki, a zabezpieczenia wymagane odkredytobiorców dość wyśrubowane.- Inicjatywa Europejska JEREMI, dedykowana małym i średnim przedsiębiorcom. Skorzystałoz tego programu 5 polskich województw – na zasadzie pilotażu. Program pożyczkowy JEREMIpolega na utworzeniu funduszu (zwrotny instrument finansowy) który udziela pożyczek,pobierając prowizję tylko do wysokości jego kosztów obsługi. Innymi słowy obsługafunduszu pożyczkowego nie może być źródłem zysku dla operatora.- fundusze poręczeniowo- pożyczkowe dla osób, które nie dysponują kapitałem; obecnieagencje rozwoju regionalnego oferują tego typu fundusze tylko dla przedsiębiorcówposiadających zdolność kredytową. Na rynek wchodzą obecnie nowe podmioty tworzone zmyślą o reintegracji społeczno-zawodowej osób bezrobotnych tj. spółdzielnie socjalne,przedsiębiorstwa społeczne itp. Dla tych podmiotów brakuje oferty wsparcia finansowego.- Idea powszechnego dostępu do mikropożyczek, polegająca na tworzeniu kilkuosobowychgrup, solidarnie gwarantujących zwrot pożyczki kolejno przez każdego uczestnika grupy,rozwija się prężnie w wielu krajach świata. Jej autor i twórca Grameen Banku – MohmandYunus został wyróżniony Pokojową Nagrodą Nobla w 2004 r. za światowy wkład wprzeciwdziałanie ubóstwu. Rozwiązania Yunusa są radykalnie prostsze od procedur UniiEuropejskiej.Debata • Czy gospodarka rynkowa może być przyjazna ludziom, całemu społeczeństwu, czy tylko wybranej grupie? • Czy gospodarka rynkowa, nawet bardzo odpowiedzialna, rozwiązuje problemy społeczne, czy je pogłębia? • Czy przedsiębiorstwa istnieją dla zysku? Czy zysk jest celem, czy środkiem do realizacji celu?
    • • Czy przedsiębiorstwa społeczne i przedsiębiorstwa rynkowe mogą współpracować, czy konkurować? BibliografiaDavister, C., Defourny, J., Gregoire, O. (2008). Przedsiębiorstwa społeczne integracjizawodowej (WISE) w Unii Europejskiej: przegląd kategorii. [w:] Przedsiębiorstwo Społeczne.Antologia kluczowych tekstów. Warszawa.Harrison, L., Huntington S.(2003). Kultura ma znaczenie. Poznań: Zyski i s-ka.Pysz, P. (2008). Społeczna gospodarka rynkowa. Ordoliberalna koncepcja politykigospodarczej. Warszawa: PWN.Sadowska, B. ( 2008). Nowy początek. Społeczna gospodarka rynkowa. Poznań: FundacjaPomocy Wzajemnej Barka.1. Bornstein D.: How to Change the World, Social Enterpreneurs and the Power of New Ideas,Oxford University Press, 2004,2. Bove J., Dufour F. : Świat nie jest towarem, w tłumaczeniu Ewy Houee-Kubasiewicz,wydawnictwo ANDROMEDA, Gdańsk 2002.4. Buzek J., Surdej A.: Odrodzenie ducha – budowa wolności. Perspektywy rozwojugospodarki solidarnej. Ruch Prawniczy Ekonomiczny i Socjologiczny, Wydział Prawa iAdministracji UAM, Poznań 2010, s.5-20,5. Kultura i turystyka, wspólnie zyskać, pod redakcją Andrzeja Stasiaka, WydawnictwoWyższej Szkoły Turystyki i Hotelarstwa w Łodzi, Łódź 2009.
    • 6. Wyciskanie Brukselki? Europeizacji społeczności lokalnych na pograniczu, pod redakcjąJoanny Kurczewskiej i Hanny Bajor, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN,Warszawa 2009.7. Dobre praktyki zarządzania wiedzą przez instytucje rynku pracy w perspektywie zmianygospodarczej, redakcja merytoryczna: Iwona Kania, kierownik projektu: „Analiza zarządzaniawiedzą przez instytucje rynku pracy w perspektywie zmiany gospodarczej” .Ecorys PolskaSp.zoo., Warszawa 2011.
    • Scenariusz czwartego spotkania edukacyjnegoStudium twórczej przedsiębiorczości – część 2Założenia ogólneRozwój przedsiębiorczości społecznej napotyka w Polsce na liczne bariery i trudności.Dlatego też należy podjąć działania w aspekcie rozwoju nowych firm społecznych orazzwiększania potencjału już istniejących, ich urynkawiania (w pozytywnym sensie),zdobywania większego rynku zleceń, podnoszenia standardów funkcjonowania. Rozwójgospodarki społecznej wymaga edukacji szeroko rozumianego otoczenia i współpracypartnerów lokalnych. Jednocześnie należy pamiętać, że rozwój ten powinien odwoływać siędo systemów wartości opartych o solidaryzm i sprawiedliwość społeczną. W edukacjiśrodowiska lokalnego ważne są bowiem aspekty etyczne podkreślające więziotwórczy iintegracyjny charakter pracy oraz jej funkcje prowadzące do doskonalenia samegoczłowieka. Ważnym elementem w gospodarce społecznej jest też odwołanie się dowspólnotowości (komunitaryzmu), ważnej zwłaszcza w samym funkcjonowaniuprzedsiębiorstw społecznych. Stanowi ona bowiem istotny element odróżniający GS odindywidualistycznej i konkurencyjnej formuły gospodarki mniej uspołecznionej.Obecne wsparcie ES w dużym stopniu polega na wsparciu szkoleniowym, doradczym ifinansowym (dla osób tworzących PES) oraz wsparciu w postaci usług księgowych, prawnychi marketingowych (dla już istniejących PES). Dzięki temu wzrost liczby PES jest dośćdynamiczny. Problemy pojawiają się jednak w dalszym etapie funkcjonowania. Głównymzleceniodawcą dla PES są partnerzy lokalni, przede wszystkim samorząd i jego jednostki, atakże organizacje obywatelskie. Jednak „partnerski” rynek zleceń jest dość ograniczony.Samorząd musi działać zgodnie z Ustawą o prawie zamówień publicznych. W związku z tymdo PES są kierowane zamówienia o wartości poniżej 14 tys. euro. Są to zatem małe zlecenia itrudno oprzeć na nich funkcjonowanie kilkuosobowej firmy. Większe zlecenia są dla PESniedostępne z kilku powodów:
    • - brak wystarczających zasobów kadrowych i technicznych, -brak zasobów pieniężnych (niemożność wpłaty wadium w postępowaniu przetargowym), - mało konkurencyjna jakość produktów i usług.Korzystnym wzmocnieniem dla rozwoju PES są klastry, które mogą przyczynić się dowłączenia w obszar działania małych i średnich przedsiębiorstw, PES.Gospodarka lokalna opiera się głównie na małych i średnich firmach, w tym firmachrodzinnych i rodzinnych gospodarstwach rolnych. Do tego grona mogą dołączyć rozwijającesię PES.Organizacja pracyStudium twórczej przedsiębiorczości – część 2 prowadzone będzie przez 5 godzin (włączniez przerwą). Studium składa się z trzech bloków tematycznych, z dwóch prezentacji dobrychpraktyk/studium przypadków, z dwóch bloków warsztatowych oraz z debaty z udziałemuczestników programu edukacji animatorów gospodarki społecznej.Przebieg spotkania 1. Nowe rozwiązania prawne jako szansa budowania instytucji gospodarki społecznej. Polskie rozwiązania (wykład i prezentacja dobrych praktyk). 2. Formy przedsiębiorczości społecznej (wykład, warsztat, prezentacja dobrych praktyk). 3. Klastry jak nowa forma organizacji współpracy gospodarczej łączącej gminy, przedsiębiorstwa komercyjne, przedsiębiorstwa społeczne oraz uczelnie (wykład). 1. Nowe rozwiązania prawne jako szansa budowania instytucji gospodarki społecznej. Polskie rozwiązania
    • Zapoznanie uczestników z głównymi założeniami następujących ustaw:a) ustawa o działalności pożytku publicznego i wolontariacie (Dz. U. z 2003 r. Nr 96, poz.873 ze zm.),b) ustawa o zatrudnieniu socjalnym (Dz. U. z 2003 r. Nr 122, poz. 1143 ze zm.),c) ustawa o spółdzielniach socjalnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 94, poz. 651),d) ustawa o finansowym wsparciu tworzenia lokali socjalnych, mieszkań chronionych,noclegowni i domów dla bezdomnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 251, poz. 1844).Zasady funkcjonowania Centrów Integracji Społecznej (CIS), reintegracja społeczna izawodowa w CISCentra integracji społecznej (CIS) tworzone są w Polsce od 2003 roku w oparciu o modelwypracowany przez Fundację Pomocy Wzajemnej Barka, uwzględniony następnie w ustawie ozatrudnieniu socjalnym. W 2007 roku oraz 2009 dokonana został nowelizacja ustawy ozatrudnieniu socjalnym, która wprowadziła szereg korzystnych zmian w stosunku dopierwszej wersji ustawy.CIS może zostać powołany przez JST w formie zakładu budżetowego albo jednostkibudżetowej lub przez organizację obywatelską jako wydzielona organizacyjnie i finansowojednostka. Po podjęciu odpowiednich decyzji związanych z powołaniem CIS przez radęgminy/ miasta/ powiatu lub przez zarząd organizacji obywatelskiej (w zależności od tego,kto jest jednostką założycielską), należy zwrócić się do właściwego wojewody z wnioskiem onadanie statusu CIS. Zgodnie z zapisami Ustawy dokonuje się tego tylko 2 razy w roku: wkwietniu i wrześniu. Celem CIS-u jest prowadzenie pracy w obszarze reintegracji społeczneji zawodowej, tak, aby osoby z grup wykluczonych społecznie mogły rozwinąć swój potencjałi dojść do samodzielności i zatrudnienia.Uczestnik CIS-u ma możliwość pracy w warsztatach zawodowo-edukacyjnych przez okresjednego roku, ale jeśli proces reintegracji tego wymaga, można przedłużyć okresuczestnictwa w CIS do 1,5 roku. Każdego dnia zajęcia w CIS trwają od 6 do 8 godzin.
    • Uczestnictwo w zajęciach odbywa się na podstawie indywidualnego programu zatrudnieniasocjalnego (uczestnictwo w warsztatach zawodowych, edukacji ogólnej, stażach ipraktykach).Ustawa o zatrudnieniu socjalnym określa, zasady finansowania CIS:- pierwsze 3 miesiące funkcjonowania CIUs-u, pierwsze wyposażenie warsztatów i adaptacjępomieszczeń warsztatowych CIS można sfinansować z dotacji od marszałka danegowojewództwa (w województwie wielkopolskim wszystkie powstałe CIS-y uzyskały dotacje odmarszałka na wyposażenie i adaptację według załączonego do wniosku biznesplanu wwysokości od 170 do 300 tys. zł; nie otrzymały natomiast dotacji na pierwsze 3 miesiącefunkcjonowania CIS).- gminy mogą wspierać funkcjonowanie CIS-u według decyzji rady gminy. Jeśli CISfunkcjonuje w formie zakładu budżetowego, to gmina może dofinansować CIS do 50%kosztów; pozostałe koszty muszą być pokryte ze środków wypracowanych przez warsztatyCIS-u. Jeśli CIS utworzyła organizacja obywatelska, to kwota dotacji dla CIS nie jestobligatoryjna i zależy od decyzji rady np. w Poznaniu powstały 3 CIS-y, które otrzymująwsparcie w wys. 250 zł na uczestnika CIS-u miesięcznie; w Toruniu miasto wypłaca ok. 400zł miesięcznie na uczestnika CIS; w Łobzie, gdzie CIS współpracuje z kilkoma gminamipowiatu łobeskiego, gminy wpłacają po 310 zł na uczestnika;- CIS-y mogą uzyskać wsparcie ze środków unijnych w ramach PO KL w ramach poddziałania7.2.1;- CIS-y są pierwszą instytucją funkcjonującą w obszarze polityki społecznej mogącąwypracowywać środki na swoje utrzymanie poprzez wykonywanie usług, prowadzenieprodukcji i handlu (z wyjątkiem produkcji paliw, alkoholu i tytoniu). Działalność ta nie jestdziałalnością gospodarczą w rozumieniu Ustawy o prowadzeniu działalności gospodarczej,tylko działalnością odpłatną pożytku publicznego według Ustawy o działalności pożytkupublicznego i wolontariacie;- uczestnicy CIS-u otrzymują świadczenia integracyjne (fakultatywne) w wys. 100% zasiłkudla bezrobotnych (z wyjątkiem 1 miesiąca próbnego, w którym uczestnik otrzymuje 50%zasiłku dla bezrobotnych);
    • Klauzule społeczne (nowelizacja Ustawy o zamówieniach publicznych) dają możliwośćzamawiającemu określenia specyficznych warunków zamówienia tzn. można oprócz cenyusługi, doświadczenia zawodowego oferenta, terminu wykonania usługi, przyznaćpreferencję podmiotowi, który do wykonania danej czynności zatrudni osoby długotrwalebezrobotne, młodocianych bezrobotnych lub osoby niepełnosprawne.Wójtowie/burmistrzowie/prezydenci obawiają się zastosowania tego prawa ze względu namałą znajomość tej tematyki przez ich urzędników oraz przez kontrolerów z RIO czy NIK.Dotychczas klauzule społeczne zastosowane zostały przez wójtów, burmistrzów,prezydentów w kilkunastu przypadkach, m.in. w Byczynie, Strzelcach Opolskich,Częstochowie czy Czarnkowie.Prezentacja dobrych praktykGmina Dobiegniew boryka się z dużym, bezrobociem (25%) oraz z pasywnością iroszczeniowością klientów pomocy społecznej. W związku z tym Rada Miejska wDobiegniewie podjęła uchwałę w sprawie utworzenia samorządowego zakładu budżetowegopod nazwą „Centrum Integracji Społecznej w Dobiegniewie”. W uchwale określa się, że:1. Źródłem przychodów własnych CIS jest odpłatnie wykonywanie zadań zleconych przez instytucje, organizacje, firmy oraz osoby prywatne (partnerstwo lokalne).2. CIS może otrzymać dotacje z budżetu Miasta i Gminy Dobiegniew w wysokości do 50% swoich kosztów działalności.W uzasadnieniu powołania CIS-u określa się ,że:1. Centra Integracji Społecznej w myśl Ustawy o zatrudnieniu socjalnym realizują zadania z zakresu reintegracji zawodowej i społecznej , co stanowi aktywną formę przeciwdziałania marginalizacji społecznej i zawodowej osób długotrwale bezrobotnych, uzależnionych, niepełnosprawnych, bezdomnych oraz dotkniętych innymi dysfunkcjami społecznymi. Tego typu jednostka ma do spełnienia bardzo ważną funkcję w systemie polityki społecznej i poprzez realizację swoich zadań stanowi uzupełnienie działań takich jednostek jak Ośrodki Pomocy Społecznej, Powiatowe Urzędy Pracy, Ośrodki Terapii Uzależnień oraz organizacje pozarządowe.2. Na terenie Miasta i Gminy Dobiegniew w chwili obecnej ok. 25% mieszkańców pozostaje zagrożonych wykluczeniem społecznym z w/w powodów.
    • 3. Mając na uwadze powyższe, celem przeciwdziałania dalszej marginalizacji tej grupy osób zasadnym jest powołanie Centrum Integracji Społecznej w Dobiegniewie w formie samorządowego zakładu budżetowego.CIS w Dobiegniewie uzyskał dotację na rozpoczęcie działalności od Marszałka WojewództwaLubuskiego. Partnerzy lokalni wspólnie określili obszary, w jakich powinny funkcjonowaćwarsztaty zawodowe CIS-u:- warsztat gastronomiczny, który wykonuje usługi w zakresie cateringu zlecane przez MOPS,prywatne firmy i osoby prywatne;- warsztat budowlano-ogrodniczy, który wykonuje usługi zlecane przez MiejskiePrzedsiębiorstwo Gospodarki Komunalnej, Nadleśnictwo Powiatu Strzelce Krajeńskie orazWspólnotę Mieszkaniową w Dobiegniewie;- warsztat usług opiekuńczych, które zlecane są przez MOPS oraz osoby prywatne;Koszt utrzymania CIS-u w Dobiegniewie wynosi 150 000 zł. + koszty świadczeńintegracyjnych pokrywanych w ramach Funduszu Pracy. CIS liczy 30 uczestników (w ramachzatrudnienia socjalnego otrzymują świadczenie integracyjne w wys. 730 zł miesięcznie),którzy wraz z instruktorami zawodów są w stanie wypracować 75% kosztów funkcjonowaniaCIS-u. Kadrę CIS-u stanowi kierownik, pracownik socjalny/doradca zawodowy, 3instruktorów warsztatów zawodowych oraz księgowość.Dzięki tego typu inicjatywom nastąpiła konsolidacja partnerstwa lokalnego wokół kwestiiwłączenia w system wzajemnych relacji i usług niedawnych outsiderów, z pożytkiem dla nichsamych i całego środowiska lokalnego. 2. Formy przedsiębiorczości społecznejOpis zagadnieńSpółdzielnia socjalnaSpółdzielnia socjalna jest autonomicznym zrzeszeniem osób, które zjednoczyły siędobrowolnie w celu zaspokojenia swoich wspólnych aspiracji i potrzeb ekonomicznych,społecznych i kulturalnych poprzez współposiadane i demokratycznie kontrolowaneprzedsiębiorstwo.
    • Spółdzielnia socjalna została pomyślana jako podmiot gospodarki społecznej, czyli jakoinstytucja, która prowadzi działalność łączącą cele gospodarcze i społeczne. Ustawa ospółdzielniach socjalnych z 2006r. stwarza bowiem podstawy prawne do prowadzeniawspólnego przedsiębiorstwa osobom zagrożonym wykluczeniem społecznym, którymszczególnie trudno byłoby rozpocząć i prowadzić działalność gospodarczą samodzielnie.Członkowie spółdzielni socjalnej tworzą dla siebie miejsca pracy, zapewniając dochód sobie iswoim rodzinom, a poprzez wspólne działania zmieniają siebie i środowisko, w którym żyją– tworzą coś, co staje się ich wspólnym dobrem, za co są odpowiedzialni, od czego zależyprzyszłość każdego z nich. W tym celu muszą ze sobą współpracować, ucząc siępodtrzymywania więzi międzyludzkich, odnajdywania się w rolach społecznych (np.kierownika zespołu, członka ekipy). Zdobywają również umiejętności, które mogą wprzyszłości pozwolić na usamodzielnienie zawodowe.Powołanie spółdzielni socjalnej osób fizycznych (minimum 5 członków) lub zatrudnienieminimum 5 osób bezrobotnych w spółdzielni socjalnej powołanej przez minimum 2 osobyprawne, jest dużym wyzwaniem dla środowisk lokalnych. Pierwszą przeszkodą jest problemporęczycieli dla spółdzielców socjalnych. Przy dobrze funkcjonującym partnerstwie, zdarzasię, że gmina podejmuje decyzję o poręczeniu dotacji z Urzędu Pracy na założeniespółdzielni socjalnej na rozpoczęcie działalności. Taka sytuacja miała miejsce w Byczynie,gdzie Rada Miasta podjęła uchwałę o poręczeniu kwoty 150 tys. zł WielobranżowejSpółdzielni Socjalnej w Byczynie. Takich sytuacji jest jednak ciągle niewiele. Partnerstwalokalne, często przyczyniając się do podniesienia ogólnego zaufania, torują drogę dozastosowania przez PUP innych form poręczeń, np. weksel in blanco, zastaw na sprzętach irzeczach itp. Dotychczas PUP-y wymagały 2-3 poręczycieli lub gwarancji bankowej, co dlaosób bezrobotnych najczęściej było warunkiem nie do spełnienia i uniemożliwiało impozyskanie środków na rozpoczęcie działalności gospodarczej w formie spółdzielnisocjalnej.Przedsiębiorstwa społecznePrzedsiębiorstwa społeczne działają w Polsce w różnych formach prawnych. W ramach tegoprojektu wsparcie będzie skierowane do przedsiębiorstw społecznych działających w dwóchformach: a) organizacja pozarządowa prowadząca odpłatną działalność statutową lub/i
    • działalność gospodarczą (Ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacieDz.U.03.96.873); b) spółka z o.o. non profit (Kodeks spółek handlowych).Zgodnie z przepisami ustawy o stowarzyszeniach i ustawy o swobodzie działalnościgospodarczej – stowarzyszenie może prowadzić działalność gospodarcza w każdymdopuszczalnym przez prawo zakresie. Działalność gospodarcza stowarzyszenia jest w pełnidziałalnością przedsiębiorstwa społecznego, gdyż zgodnie z przepisami art. 34 ustawy ostowarzyszeniach zdanie drugie: dochód z działalności gospodarczej stowarzyszenia służyrealizacji celów statutowych i nie może być przeznaczony do podziału między jegoczłonków. Statut stowarzyszenia musi przewidywać możliwość prowadzenia działalnościgospodarczej przez stowarzyszenie. Statut również określa zakres i przedmiot działalnościgospodarczej stowarzyszenia. Przedmiot działalności określa się na podstawie PolskiejKlasyfikacji Działalności, w skrócie PKD.WarsztatCelem warsztatu jest przepracowanie takich zagadnień jak: powoływanie spółdzielnisocjalnych: opracowanie statutu, zebranie założycielskie, uchwały, dokumenty rejestrowe,rejestracja w KRS, pozyskanie dotacji z PUP na rozpoczęcie działalności, współpraca zpartnerstwami lokalnymi w zakresie kształtowania rynku zleceń itp.Prezentacja dobrych praktyk- Spółdzielnia Socjalna „Tajemniczy Ogród”, w której samozatrudnionych zostało 9 osób,wcześniej dłużników Poznańskiej Spółdzielni Mieszkaniowej. Głównym zleceniodawcą dlaspółdzielni socjalnej jest właśnie PSM, która zleca pielęgnacji zieleni na osiedlach naPiątkowie w Poznaniu.- Strzelecka Spółdzielnia Socjalna powołana przez gminę Strzelce Opolskie orazStowarzyszenie Edukacji Dorosłych. Łącznie zatrudnienie znalazło 32 osoby, wcześniejbezrobotne.Opis zagadnień (cd)Zakłady Aktywności Zawodowej (ZAZ)ZAZ–y stanowią więc ważne ogniwo w systemie rehabilitacji zawodowej osóbniepełnosprawnych, obok Zakładów Pracy Chronionej i podmiotów otwartego rynku pracy.
    • ZAZ są łącznikiem pomiędzy procesem rehabilitacji społecznej, a procesem rehabilitacjizawodowej – jako miejsce, w którym pierwsze kroki w procesie aktywizacji zawodowej mogąstawiać uczestnicy warsztatów terapii zajęciowej czyli placówek, stwarzających osobomniepełnosprawnym niezdolnym do podjęcia pracy możliwości aktywizacji. W pierwszejustawie o rehabilitacji osób niepełnosprawnych z 1991 roku jedyną formą rehabilitacjizawodowej były Zakłady Pracy Chronionej, dopiero ustawą z dnia 27 sierpnia 1997 roku orehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnieniu osób niepełnosprawnychwprowadzono Zakłady Aktywizacji Zawodowej. Pierwotnie umowy z organizatorem ZakładówAktywizacji Zawodowej, którymi były organizacje pozarządowe podpisywał PaństwowyFundusz Osób Niepełnosprawnych. Pierwsze umowy Fundusz podpisał z 9 ZAZ-mi, z którychjeden nie podjął działalności. Pozostałych 8 ZAZ-ów należy do największych i najlepiejprosperujących placówek tego typu w Polsce. Pierwszą organizacją, która utworzyła ZAZ jestPolskie Stowarzyszenie na rzecz Osób z Upośledzeniem Umysłowym w sierpniu 2000 roku.Kolejny ZAZ został utworzony przez Fundację „Praca dla Niewidomych” w Stanisławowie. Od2002 roku umowy z organizatorami ZAZ-ów podpisywane są na szczeblu samorządówwojewództw.Do tej pory powstało 47 ZAZ-ów, z czego najwięcej w ostatnich 3-4 latach. ZAZ-y tworzonesą zarówno przez organizacje pozarządowe jak i przez powiaty. Zatrudniają średnio ok. 30pracowników, przy czym najmniejszy zakład zatrudnia 9 osób, a największy powyżej 60osób. Według Polskiego Forum Osób Niepełnosprawnych w ZAZ-ach zatrudnionych jestobecnie 1529 osób, co w przeliczeniu na pełne etaty daje liczbę 731 etatów. DziałalnośćZAZ-ów wspierają też wolontariusze, których liczba wynosi ok. 62 we wszystkich ZAZ-ach.ZAZ-y powstają przy organizacjach pozarządowych, których misją jest pomoc osobomniepełnosprawnym oraz jako zakłady budżetowe przy powiatach czy gminach. wymianydoświadczeń i wzajemnego wsparcia.Prezentacja dobrych praktykPrezentacja Zakładu Aktywności Zawodowej ( ZAZ) z Piły.Pokazanie znaczenie pracy w życiu osób niepełnosprawnych, które w ramach ZAZ wykonująróżnego typu usługi na rzecz wspólnoty lokalnej. Łącznie zatrudnieni znalazło ok. 70 osób zpowiatu pilskiego.
    • 3. Klastry jak nowa forma organizacji współpracy gospodarczej integrującej różne potencjały : gmina, przedsiębiorstwa komercyjne, przedsiębiorstwo społeczne oraz instytucja naukowa.Opis zagadnieńZaprezentowane zostaną następujące zagadnienia dotyczące funkcjonowania klastra-skład, członkowie, zarządzanie, podejmowanie decyzji,- model partnerski klastra,- opis specyfiki poszczególnych członków klastra,- identyfikacja problemów płynących ze współpracy różnych podmiotów,- programy wzajemnej edukacji członków klastra,- koszty funkcjonowania klastra.Omówione zostaną klauzule społeczne jako narzędzie umożliwiające wzmocnienie procesówgospodarczych włączających grupy bezrobotnych:- zasady wykorzystania klauzul społecznych w wybranych krajach UE,- stosowanie klauzul społecznych w Polsce; wykorzystanie klauzul społecznych, publicznychźródeł finansowania mieszkalnictwa socjalnego, budownictwa ekologicznego (korzyści dlalokalnego środowiska).PrezentacjaModel domów ekologicznych na przykładzie powstającego Osiedla Ekologicznego wChudobczycach. Analiza różnych aspektów: generowanie nowych miejsc pracy dla osóbbezrobotnych; innowacyjne rozwiązania lokalnych problemów socjalnych i mieszkaniowych,budowanie spójności społecznej w środowiskach lokalnych- modele domów ekologicznych,
    • - modele osiedli ekologicznych.- technologie ekologiczne (pompy ciepła, panele słoneczne, szamba ekologiczne itp.)- wykorzystanie różnorodnych lokalnych materiałów ekologicznych: glina, słoma, trzcina,gips itd. Debata- jakie najpoważniejsze bariery widzą Państwo w gminach/powiatach na drodze dotworzenia, obok przedsiębiorstw komercyjnych, przedsiębiorstw społecznych ?- czy istnieje możliwość zintegrowania środowiska w celu stworzenia lokalnego rynku ipowołania w/w instytucji ?Bibliografia:Skwarska, D.(2008). Ekonomia społeczna szansą rozwoju społeczności lokalnych . Warszawa:Fundacja Nadzieja.Wilkin, J. (2007). Czym jest gospodarka społeczna i jakie ma znaczenie we współczesnymspołeczeństwie? Ekonomia Społeczna. nr 1/2007. Kraków: Uniwersytet Ekonomiczny wKrakowie.Frances, N. (2008). The end of charity. Time for social enterprise. Australia: Allen and Unwin.Luk Palmen, Marcin Baron, Przewodnik dla animatorów inicjatyw klastrowych w Polsce,Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości, Warszawa,2008
    • Scenariusz piątego spotkania edukacyjnegoStudium myśli strategicznej i planowania rozwojuZałożenia ogólneRozwój gospodarki społecznej w gminie powinien być ściśle powiązany z planowaniemrozwoju lokalnego, o którym mówimy wówczas, gdy zharmonizowane i systematycznedziałanie społeczności lokalnej, władzy lokalnej oraz pozostałych podmiotówfunkcjonujących w gminie zmierza do kreowania nowych i poprawy istniejących walorówużytkowych gminy, tworzenia korzystnych warunków dla lokalnej gospodarki orazzapewnienia ładu przestrzennego i ekologicznego.Budowanie strategii rozwoju powinno wynikać z potrzeby działań wynikających z ludzkichmarzeń i wyobraźni, mających istotny wpływ na kształtowanie wizji rozwoju orazumiejętności jej urzeczywistniania.Rozwój lokalny jest procesem zależnym od stopnia uświadomienia przez społecznośćlokalną swojej sytuacji w różnych jej aspektach, a także swoich możliwości w zakresieformułowania i rozwiązywania lokalnych problemów. Rozwój lokalny jest zatem wyrazemposzukiwania niezależności i autonomii, wyraża wolę społeczności lokalnej do decydowaniao własnym losie.Trwałość procesów rozwoju na szczeblu gminy jest pochodną zdolności podmiotówlokalnych do tworzenia swego rodzaju przestrzeni negocjacji, stymulujących powstawanieróżnorodnych instytucji lokalnych oraz organizacji społeczności lokalnej, które sprawiają, żerozwój lokalny nie jest jedynie funkcją różnorodnych działań rozproszonych podmiotów,lecz jest również procesem współpracy podmiotów gospodarki lokalnej, grupujących sięwokół akceptowanego i zrozumiałego programuOrganizacja pracy
    • Studium myśli strategicznej i planowania rozwoju prowadzone będzie przez 5 godzin(włącznie z przerwą). Model zakłada cztery bloki tematyczne, w tym dwa będą prowadzone wformie dyskusji, a jeden w formie warsztatów.Prowadzący Trener mający kompetencje w zakresie planowania strategicznego w samorządach (najlepiej praktyk, który brał udział w opracowywaniu strategii), Przedstawiciel samorządu, który wdraża na swoim terenie zapisy strategii, w szczególności dotyczące gospodarki społecznej, Przedstawiciel podmiotu gospodarki społecznej, który współpracuje z samorządem i innymi partnerami lokalnymi.Przebieg spotkania 1. Rola planowania strategicznego w rozwoju lokalnym (wykład). 2. Myślenie strategiczne we wspólnocie lokalnej (dyskusja) 3. Miejsce gospodarki społecznej w strategii rozwoju lokalnego (wprowadzenie, dyskusja). 4. Warsztaty: jak zaangażować społeczność lokalną w proces planowania strategicznego? I. Rola planowania strategicznego w rozwoju lokalnymProces planowania strategicznego stanowi jeden z podstawowych warunków sprawnego iefektywnego zarządzania gminą/powiatem. Planowanie pomaga bardziej wydajniegospodarować zasobami, przewidywać problemy, które mogą się pojawić w niedalekiejprzyszłości by odpowiednio wcześnie zacząć im przeciwdziałać.
    • Kształtowanie myślenia strategicznego jest zatem kluczowe z punktu widzenia rozwojulokalnego, zarządzania sprawami danej wspólnoty lokalnej oraz wzmacniania kapitałuspołecznego. Musi ono uwzględniać cały szereg cech danej gminy czy powiatu. Zdaniem J.Sołtysa z Politechniki Gdańskiej i J. Lendziona z Rządowego Studium Studiów Strategicznychcechy istotne z punktu widzenia praktyki zarządzania to:- kluczowa dla kierowania rozwojem rola władz publicznych (posiadających demokratycznymandat od zbiorowego podmiotu, jakim jest społeczność lokalna), ograniczona jednak przezcykl wyborczy oraz system administracyjno-prawny i polityczny państwa (centralnestanowienie prawa, zastrzeżenie części decyzji dla władz ponadlokalnych, podleganie silnymzewnętrznym wpływom politycznym)- wielopodmiotowość, tj. współzależność procesów zarządzania od decyzji i działań wielupodmiotów na jej terenie i w otoczeniu,- złożoność procesów rozwojowych, wynikająca ze złożoności i różnorodności struktury(wiele podsystemów, posiadających różną naturę zachowań – od nieomal czystoprzyrodniczych po bardzo subiektywistyczne procesy kulturotwórcze), pochodna też wyżejwymienionej wielopodmiotowości,- otwartość - poprzez liczne powiązania z otoczeniem, które, będąc mocno zmienne iniepewne, jest źródłem pojawiających się szans i zagrożeń,- niepewność, wynikająca z otwartości, niedeterministycznego charakteru systemu iniemożności pełnego jego zrozumienia, pogłębiona przez cechy specyficzne dla okresutransformacji,- trwała, bezwzględna ograniczoność niektórych zasobów i nieodwracalność większościzmian środowiska (przyrodniczego, społecznego),- nadmiar formułowanych przez społeczność potrzeb i celów przy stałym deficycie środkówna ich realizację przez władze publiczne,- konfliktogenność, jako pochodna powyższych cech.Myślenie strategiczne w danej wspólnocie lokalnej musi uwzględniać powyższe cechy, którejednocześnie wyznaczają cały szereg uwarunkowań dla kształtowania strategii rozwoju.Strategia powinna być odzwierciedleniem myślenia strategicznego. Jest to dokumentdługookresowy, określający generalny kierunek działania gminy/powiatu orazprzedstawiający metody i narzędzia jego wdrażania. Horyzont czasowy powinien obejmować
    • ok. 10 lat. Ze względu na swój otwarty charakter (możliwość aktualizacji i zmian) procesplanowania strategicznego pozwala na elastyczne dostosowywanie i korygowanie celów wodpowiedzi na zmieniające się uwarunkowania. Dlatego strategia nie jest dokumentem dladokumentu, ale stanowi instrument prowadzonej polityki rozwoju gminy/powiatu.Strategie rozwoju lokalnego uzyskały usankcjonowanie prawne w ustawie z dnia 6 grudnia2006r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju.Strategia składa się z szeregu logicznie powiązanych elementów takich jak: diagnoza, misja,cele strategiczne, cele operacyjne, system wdrażania i monitorowania.Wdrażanie strategii wiąże się z wykorzystaniem instrumentów zarządzania strategicznego wsamorządzie lokalnym, tj: instrumenty finansowe, programy operacyjne i finansowe,planowanie zagospodarowania przestrzennego i system informacji przestrzennej, marketingterytorialny, partnerstwo publiczno-prywatne, strategiczna współpraca samorządówlokalnych, przywództwo, partycypacja i konsultacje społeczne czy strategiczna kartawyników.Planowanie strategiczne obejmuje konieczność wykorzystania różnych formwspółzarządzania podmiotami sektora publicznego, biznesowego i obywatelskiego orazzróżnicowania instrumentów zarządzania strategicznego przy zachowaniu zasady ichkomplementarności. Determinantami tego zarządzanie są różnorodne zasoby i procesy, acelem unikatowa konfiguracja tych zasobów, umożliwiająca poprawę warunków życia, wzrostjakości świadczonych usług i satysfakcji mieszkańców. II. Myślenie strategiczne we wspólnocie lokalnejPlanowanie strategiczne nie polega jedynie na opracowaniu dokumentu – strategii.Dokument jest ważnym, ale jego opracowanie jest tylko jednym z elementów złożonegoprocesu. Równie ważny jest etap wdrażania zapisów tego dokumentu w życie, bieżącymonitoring i ewaluacja, a także modyfikowanie zapisów w zależności od zmieniających sięwarunków. Dlatego mówimy o procesie planowania strategicznego, a nie o opracowaniustrategii.Dyskusji zostaną poddane następujące zagadnienia:
    •  Czy takie dokumenty istnieją w Waszych gminach? Jak zostały opracowane? Jaki okres obejmują? Czy są wdrażane? Czy realizowany jest monitoring i ewaluacja wdrażania?Ad. 3 Dyskusja moderowana: Miejsce gospodarki społecznej w strategii rozwoju lokalnegoWprowadzenieBariery i trudności, które napotyka rozwój przedsiębiorczości społecznej w Polsce wymagapodjęcia działań w aspekcie rozwoju nowych firm społecznych oraz zwiększania potencjałujuż istniejących, ich urynkawiania (w pozytywnym sensie), zdobywania większego rynkuzleceń, podnoszenia standardów funkcjonowania. Wymaga też edukacji szerokorozumianego otoczenia i współpracy partnerów lokalnych. Ważnym elementem wgospodarce społecznej jest też odwołanie się do wspólnotowości.Rozwój przedsiębiorczości społecznej wymaga myślenia systemowego i strategicznego,kładącego nacisk na programy rozwoju regionalnego, na ukształtowania odpowiedniego ładuspołeczno-gospodarczego integrującego politykę gospodarczą z innymi politykami, jakpolityka społeczna, kultura, edukacja, rolnictwo, ekologia, polityka budżetowa, itp. Wymagato długofalowej strategii działania syntezującej rynek z rozwiązywaniem problemówspołecznych. Takie podejście zostało zastosowane w Niemczech, po bolesnychdoświadczeniach II Wojny Światowej, w latach 1948-1968 nazwane „niemieckim cudemgospodarczym”. Podstawy kształtowania ładu gospodarczego w Niemczech zostałysformułowane przez ekonomistów i filozofów: Waltera Euckena i Ludwika Erharda, awprowadzane przez pierwszego Kanclerza Niemiec Konrada Adenauera. Analiza tychniemieckich doświadczeń opisana została w publikacji Piotra Pysza pt. „Społecznagospodarka rynkowa”, gdzie koncepcja na bazie której budowany był ład gospodarczy wNiemczech nazwana została ordoliberalną. „Ordo” oznacza połączenie różnorodnych
    • elementów, rzeczy i struktur w jedną sensowną całość. Koncepcja ordoliberalna nawiązujeteż do myśli różnych filozofów na przestrzeni dziejów od Konfucjusza, filozofa chińskiegopocząwszy a na filozofach chrześcijańskich skończywszy.Właściwe wyeksponowanie zagadnienia w dokumentach strategicznych może miećzasadniczy wpływ na rozwój gospodarki społecznej na danym terytorium. Punktem wyjściado dyskusji będzie krótka analiza dokumentów strategicznych miasta Krakowa pod kątemprogramowania i promowania współpracy z podmiotami gospodarki społecznej oraz wstępnaocena przyjętych rozwiązań, w oparciu o publikację Ksymeny Rosiak „Ekonomia społeczna wstrategii miasta Krakowa”. Na tej podstawie dyskusji zostaną poddane następującezagadnienia: Czy temat GS powinien znaleźć się w strategii rozwoju lokalnego czy raczej w strategii rozwiązywania problemów społecznych? Czy zapisy powinny odnosić się jedynie do współpracy z podmiotami GS, czy też mogą być szersze – ujmować cały rozwój lokalny w kontekście społecznej gospodarki rynkowej? Propozycje zapisów strategicznych.Ad. 4 Warsztaty: jak zaangażować społeczność lokalną w proces planowania strategicznego?Strategia opracowana w partnerstwie z różnymi jednostkami i organizacjami oraz angażującaspołeczność lokalną, pozwala na wypracowanie kierunków działań zgodnych zoczekiwaniami tej społeczności. Tym samym nie funkcjonuje jako „dokument władzylokalnej”, ale stanowi podstawę koordynacji działań różnych podmiotów tak, by uzupełniałysię i miały efekt synergiczny. Aby mieszkańcy identyfikowali się ze strategią musi onazawierać wspólną wizję co do kierunków i form rozwoju społeczności lokalnej. Odpowiednioprzeprowadzony proces opracowania strategii buduje więc system, w którym mieszkańcy,instytucje i podmioty władzy podejmują wspólne działania na rzecz rozwoju gminy/powiatu,nawiązując dialog w układzie władza – społeczność lokalna. Jest to o tyle istotne, że zakresstrategii nie powinien ograniczać się jedynie do tych obszarów, które ustawowo leżą w
    • kompetencjach gminy/powiatu; powinien ujmować zagadnienia rozwoju w ujęciucałościowym (obszar i zamieszkująca go ludność).Poważnym problemem planowania w polskich samorządach to nieprawidłoweprzeprowadzanie konsultacji społecznych oraz niewłaściwe wykorzystywanie ich wyników.Nieprawidłowość przeprowadzania konsultacji polega przede wszystkim na niewłaściwymskładzie grupy osób, z którymi są one przeprowadzane. Skład ten wynika z jednej strony zwoli władz samorządowych zapraszających do prac nad strategią daną grupę osób,natomiast z drugiej z faktycznego zaangażowania tej części zaproszonych, którzy owezaproszenia przyjmują. Jak można się domyślać, nie jest on zawsze optymalny, tzn.gwarantujący wysoki poziom merytoryczny debaty nad kierunkami rozwoju i reprezentacjęspołeczności jednostki samorządu terytorialnego, tzn. wszystkich lub choćby zdecydowanejwiększości jej grup społecznych, zawodowych, terytorialnych, wiekowych itp. Fakt ten, wpołączeniu z nagminnie stosowaną regułą „nieobecni nie mają racji”, prowadzi doakcentowania w strategii tych celów i działań, które zostały zaproponowane, a czasem nawetprzeforsowane przez obecnych na warsztatach strategicznych lub podczas innych spotkańkonsultacyjnych. Nawet jeśli nie są to najwłaściwsze cele i działania, a ich projektodawcymieli tytuł do wypowiadania się w imieniu tylko nieznacznej części społeczności. Niewłaściwewykorzystywanie wyników konsultacji społecznych polega przede wszystkim na ichbezkrytycznym uwzględnianiu w strategii rozwoju.Można przypuszczać, że jest to wynik błędnego postrzegania idei konsultacji oraznieprawidłowego stosowania ich technik, w tym głównie techniki warsztatów strategicznych imoderacji wizualnej. Twórcy strategii dążąc do zapewnienia dla niej akceptacji społecznej, aszczególnie akceptacji reprezentantów społeczności jednostki terytorialnej tworzących organstanowiący jej samorządu, niejednokrotnie budują ją wyłącznie jako kompilację propozycjizebranych od uczestników konsultacji społecznych. Taka strategia posiada wprawdziewysoką zgodność z oczekiwaniami społeczności (radnych), ale najczęściej wyznacza ścieżkęrozwoju jednostki samorządu terytorialnego daleką od optymalnej.Jak zaangażować społeczność lokalną w proces planowania strategicznego, aby uniknąć w/wzagrożeń?Przebieg warsztatów: podział na grupy,
    •  zadanie do realizacji: opracowanie planu włączenia społeczności lokalnej w proces planowania strategicznego, prezentacja opracowań połączona z dyskusją.Bibliografia:- Aktywizacja społeczności lokalnych, A. Kaleta (red.), Toruń 1998.- Aktywizacja wiejskich obszarów problemowych, M. Kłodziński, W. Dzun (red.), IRWiRPAN, Warszawa 2003.- N.Berman, Strategiczne planowanie rozwoju gospodarczego, Municipium, Warszawa 2003.- E. Bończak-Kucharczyk, K. Herbst, K. Chmura, Jak władze lokalne mogą wspieraćprzedsiębiorczość, Wydawnictwo Polska Fundacja Promocji i Rozwoju Małych i ŚrednichPrzedsiębiorstw, Warszawa 1999.- R.Brol (red.), Zarządzanie rozwojem lokalnym - studium przypadków, Wyd. AE Wrocław,Wrocław 1998.- R.Brol, A. Sztando, Strategia rozwoju lokalnego. Projekt pilotażowy - Lądek Zdrój, Wyd.Fundusz Współpracy, Warszawa 1998.- T. Domański, Strategiczne planowanie rozwoju gospodarczego gminy, Warszawa 1999,Wydawnictwo Hamal Books.- G. Gęsicka (red.), Instytucje rozwoju lokalnego, Wydawnictwo Śląsk, Katowice 1996.- G. L. Gordon, Strategiczny plan dla gminy. Jak osiągnąć sukces? Warszawa 1998.- B.Jałowiecki, Rozwój lokalny, Warszawa 1989.- W. Kłosowski, J. Warda, Wyspy szans. Jak budować strategie rozwoju lokalnego?,Bielsko-Biała 2001.- R.Krupski, Elementy zarządzania strategicznego, Wrocław 1996.- R.Krupski, Zarządzanie strategiczne. Koncepcje - metody, Wrocław 1998.- J. Parysek, Podstawy gospodarki lokalnej, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 1997.- J. Penc, Strategie zarządzania, Warszawa 1994.- A.Piekara, Samorząd terytorialny i rozwój lokalny, Państwo i Kultura Polityczna 1990vol. 9.- Polityka rozwoju regionalnego i lokalnego w okresie transformacji systemowej, S. L.Bagdziński, W. Maik, A. Potoczek (red.), Toruń 1995.- Podmiotowość społeczności lokalnych, pod red. R.Cichockiego, Poznań 1996.
    • - G. Prawelska-Skrzypek (red.), Partycypacja obywatelska w życiu społeczności lokalnej;stan, bariery, rekomendacje, Fundacja MCRD, Kraków 1996.- J. Pretty, O rozwoju gospodarki lokalnej, Wydawnictwo Fundacji Wspomagania Wsi,Warszawa 2000.- Problematyka rozwoju lokalnego w warunkach transformacji systemowej, W. Maik (red.),Warszawa 1997.- Promowanie rozwoju lokalnego i regionalnego, pod red. B. Winiarskiego, L. Patrzałka,Warszawa 1994.- Strategia rozwoju gmin wiejskich, pod red. naukową M. Kłodzińskiego, Cz. Siekierskiego,Warszawa 1997.- D.C., Wagner, Strategie rozwoju gospodarczego miast i gmin, WydawnictwoMunicipium, Warszawa 1999.- E. Wysocka, J. Koziński, Strategia rozwoju gminy, FRDL, Warszawa 1994.
    • Program wizyty studyjnejKoniecznym elementem niniejszego modelu edukacyjnego, z uwagi na jego praktyczny iformacyjny charakter, będzie dwudniowa wizyta studyjna do miejsca, w którym funkcjonująjuż przedsiębiorstwa społeczne. W trakcie wizyty studyjnej uczestnicy będą mieli okazjęzapoznać się z:- przykładami funkcjonujących partnerstw lokalnych na rzecz spójności społecznej; odbędąsię spotkania ze starostami, wójtami, kierownikami ośrodków pomocy społecznej,przedstawicielami organizacji obywatelskich, właścicielami firm prywatnych,przedstawicielami spółdzielni mieszkaniowych itp., którzy tworzą lokalny system wsparciarozwoju przedsiębiorczości społecznej,- przykładami spółdzielni socjalnych funkcjonujących w różnych obszarach (catering, opiekanad osobami starszymi, pielęgnacja zieleni, budownictwo itp.) w oparciu o rynek lokalny iwspółpracę z sektorem publicznym, prywatnym oraz z innymi przedsiębiorstwamispołecznymi,- przykładami centrów integracji społecznej. Dzień pierwszy Czas Działanie Miejsce 09.30 Dojazd do Poznania, spotkanie uczestników Poznań, wizyty studyjnej w siedzibie Fundacji Pomocy ul. Św. Wincentego 6 Wzajemnej Barka 09.30 – Prezentacja Centrum Gospodarki Społecznej, Poznań, 11.00 Centrum Integracji Społecznej na Zawadach w Poznaniu oraz kawiarenka „ W starej piekarni”
    • (przedsiębiorstwo społeczne prowadzone przez ul. Św. Wincentego 6; Centrum Integracji Społecznej) Rynek Śródecki 1411.00- Przejazd do Kwilcza13.0013.00 – Prezentacja Centrum Integracji Społecznej w Kwilcz14.30 Kwilczu, Diakonijnej Spółki Zatrudnienia, Spółdzielni Socjalnej „Kram”14.30- Obiad w lokalu Kwileckiej Spółdzielni Socjalnej Kwilcz15.3015.30 - Przejazd do Chudobczyc ( gmina Kwilcz) ,16.00 zakwaterowanie w hotelu prowadzonym przez Spółdzielnię Socjalną „Świt”16.00- Stowarzyszenie Integracyjne Wspólnoty Barka; Chudobczyce17.30 wspólnota w Chudobczycach18.00– Kolacja przygotowana przez Spółdzielnię Socjalną Chudobczyce20.00 „Świt”, spotkanie z mieszkańcami wspólnoty w Chudobczycach, liderami samopomocowymi oraz migrantami, którzy powrócili do kraju po nieudanej emigracji Nocleg w hotelu prowadzonym przez …. w Chudobczyce Chudobczycach
    • Dzień drugi07.30- Śniadanie przygotowane przez Spółdzielnię Chudobczyce08.30 Socjalną „Świt”08.30- Gospodarstwo ekologiczne w Chudobczycach, Chudobczyce10.00 Przedsiębiorstwo Społeczne Barki- Ośrodek Szkoleniowo-Rekreacyjny nad Jeziorem10.00- Przejazd do Gębiczyna k/Czarnkowa12.0012.00- Centrum Integracji Społecznej prowadzone przez Gębiczyn13.00 Fundację Gębiczyn13.00- Przejazd do Huty13.4513.45- Obiad przygotowany przez warsztat14.30 gastronomiczny CIS14.30- Przejazd do Gajewa15.1515.15- Spotkanie w Centrum Ekonomii Społecznej w Gajewo16.45 Gajewie z czarnkowskim partnerstwem lokalnym; Spółdzielnia Socjalna „Słoneczko”16.45 Zakończenie wizyty studyjnej, powrót do Poznania