• Like
Ara 016
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Be the first to comment
    Be the first to like this
No Downloads

Views

Total Views
218
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0

Actions

Shares
Downloads
0
Comments
0
Likes
0

Embeds 0

No embeds

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
    No notes for slide

Transcript

  • 1. 1 გაკვეთილი N16საშინაო დავალების შემოწმება 1. SiO2 + 2NaOH Na2SiO3 + H2O kr Na2SiO3 + 2HCl 2NaCl + H2SiO3 H2SiO3 H2O + SiO2 am r f o 2. V0 (H2) = 136ლ 3. m(Mg) = 16გ m(Si) = 9,3გX ტესტი1. ჩვეულებრივ პირობებში აზოტი რეაქციაში შედის: 1. წყალბადთან 2. ჟანგბადთან 3. ქლორთან 4. ლითიუმთან2. რომელი რეაქციაა მცდარი? 1. Mg + 10HNO3 (ganz ) = 4Mg(NO3)2 + 5H2O + N2 2. Cu + 4HNO3 (ganz ) = Cu(NO3)2 + 2H2O + 2NO2 3. Zn + 8HNO3 (ganz ) = 3Zn(NO3)2 + 4H2O + 2NO 4. სამივე რეაქცია სწორია3. დაშლის რომელი რეაქციაა სწორი? t0 1. NH4Cl NH3 + HCl t0 2. (NH4)2SO4 2NH3 + H2SO4 t0 3. NH4NO3 N2O + H2O 4. სამივე რეაქცია სწორია4. ნიტრატების დაშლის რომელი რეაქციაა მცდარი?
  • 2. 2 t0 1. 2NaNO3 2NaNO2 + O2 t0 2. Cu(NO3)2 Cu(NO2)2 + O2 t0 3. 2AgNO3 2Ag + 2No2 + O2 t0 4. 2Zn(NO3)2 2ZnO + 4NO2 + O25. რომელი რეაქციაა შესაძლებელი? 1. 4P + 5O2 = 2P2O5 2. 4P + 3O2 = 2P2O3 3. 2P + 5H2SO4 = 2H3PO4 + 2H2O + 5SO2 4. სამივე რეაქცია შესაძლებელია6. რომელი რეაქციაა შეუძლებელი? 1. 3Cu + 2H3PO4 = Cu3(PO4)2 + 3H2 2. Ca3(PO4)2 + 4H3PO4 = 3Ca(H2PO4)2 3. Al(OH)3 + 3H3Po4 = Al(H2PO4)3 + 3H2O 4. Al(OH)3 + H3PO4 = AlPO4 + 3H2O7. რომელი რეაქციაა შესაძლებელი ჩვეულებრივ პირობებში? 1. 4Al + 3C = Al4C3 2. C + 2H2 = CH4 3. C + H2O = CO + H2 4. სამივე პასუხი მცდარია 8. რომელი რეაქციაა მცდარი? 1. Ca(HCO3)2 = CaCO3 + CO2 + H2O 2. CaCO3 + 2NaCl = Na2CO3 + CaCl2 3. 2NaHCO3 = Na2CO3 + CO2 + H2O 4. CaCO3 + CO2 + H2O = Ca(HCO3)29. რომელი რეაქციაა შესაძლებელი ჩვეულებრივ პირობებში?
  • 3. 3 1. Si + 2F2 = SiF4 2. Si + C = SiC 3. Si + O2 = SiO2 4. სამივე პასუხი სწორია 10. რომელი რეაქციაა სწორი? 1. Si + 4HCl = SiCl4 + 2H2 2. Si + 2H2SO4 (ganz ) = Si(SO4)2 + 2H2 3. Si + 4HF = SiF4 + 2H2 4. Si + 4H3PO4 = Si3(PO4)4 + 6H2 მეტალების ზოგადი დახასიათება ელემენტების 80% მეტალურ ბუნებას ამჟღავნებს. თუ ელემენტთა პერიოდულსისტემაში გავავლებთ წარმოსახვით ხაზს, რომელიც გაივლის ბორზე, სილიციუმზე,დარიშხანზე და ასტატზე, ამ ხაზს ქვემოთ მოთავსებული მთავარი ქვეჯგუფისელემენტები, აგრეთვე თანაური ქვეჯგუფის ყველაY ელემენტი მეტალია. მეტალებს ახასიათებთ კარგი ელექტრო- და სითბოგამტარობა, ჭედადობა,გლინვადობა და მეტალური ბზინვარება. როგორც უკვე აღვნიშნეთ მეტალებისფიზიკურ თვისებებს მეტალის კრისტალებში განხორციელებული “მეტალური ბმა”განაპირობებს. არამეტალებს ეს ფიზიკური თვისებები ნაწილობრივ ან საერთოდ არახასიათებთ. რაც უფრო ძლიერია მეტალი, მით უფრო ადვილად გასცემს ე.წ. სავალენტოელექტრონებს. როგორც გვახსოვს არამეტალებს ელექტრონის გაცემის უნარიც აქვთდა ელექტრონის მიერთებისაც. მეტალების უდიდეს ნაწილს გარე შრეზე ერთი ან ორი ელექტრონი აქვთ. სამ-სამიაქვთ მესამე ჯგუფის მთავარი ქვეჯგუფის მეტალებს (Al, Ga, In, Tl), ოთხ-ოთხი IVჯგუფის მეტალებს (Ge, Sn, Pb), ხუთ-ხუთი V ჯგუფის მეტალებს (Sb, Bi). მთავარი ქვეჯგუფის ელემენტებს შეუძლიათ გასცენ მხოლოდ გარე შრისელექტრონები, ხოლო თანაური ქვეჯგუფის ელემენტებს უნარი აქვთ გასცენ როგორცგარე შრის (s) ელექტრონები, ისე ბოლოსწინა შრის (d) ელექტრონები. მეტალების კრისტალებში განხორციელებულია “მეტალური ბმა”. ის აღიძვრება“ელექტრონულ აირსა” და მეტალების კათიონებს შორის ურთიერთქმედებისშედეგად. მეტალური ბმა განაპირობებს მეტალების ფიზიკურ თვისებებს. უფროდაწვრილებით “მეტალური ბმის” შესახებ იხ. ზოგადი ქიმიის კურსის გაკვეთილი #25. მეტალებს ყოფენ ორ ჯგუფად: შავ და ფერად მეტალებად. შავ მეტალებსმიეკუთვნება რკინა და მისი შენადნობები. დანარჩენი მეტალები ფერადებია. აქვე
  • 4. 4აღვნიშნოთ, რომ მეტალების უმრავლესობას რუხი ან მოვერცხლისფრო თეთრი ფერიაქვთ, მხოლოდ ოქროა ყვითელი და სპილენძი წითელი. სიმკვრივის მიხედვით მეტალებს ყოფენ მსუბუქ და მძიმე მეტალებად.მსუბუქებია ტუტე და ტუტემიწათა მეტალები, Al და სხვა. ამ მეტალების ρ<5გ/სმ3.მძიმეა Zn, Sn, Pb და ა.შ. თუ მეტალის tლღ<10000, მაშინ მეტალი ადვილად ლღობადია. ასეთებია Hg (სითხეაჩვ. ტემპერატურაზე), In, Al, Pb, Sn და ა.შ. ძნელად ლღობადია ვერცხლი, ოქრო,ვოლფრამი და ა.შ. ბუნებაში მეტალები იშვიათად გვხვდებიან თავისუფალი სახით. გვხვდება“თვითნაბადი” ოქრო, პლატინა, ვერცხლი, იშვიათად სპილენძიც. ყველა ხსვაშემთხვევაში მეტალები ბუნებაში ნაერთების სახით გვხვდებიან. იმ მინერალებს,რომელთა გადამუშავებით შეიძლება მეტალების მიღება მადნები ეწოდებათ.მადნები შეიცავენ მეტალთა ოქსიდებს, ჰიდროქსიდებს, მარილებს. ფერადილითონები ხშირად სულფიდების სახით გვხვდება. მათ სულფიდურ მადნებსაცეძახიან. მიღების ხერხები: 1. პირომეტალურგია . მაღალ ტემპერატურაზე მეტალების მიღებას პირომეტალურგია ეწოდება. მეტალებს იღებენ ოქსიდური მადნების აღმდგენლებთან ურთიერთქმედების შედეგად. აღმდგენლებია ნახშირი, ნახშირჟაგი, წყალბადი: 2PbO + C → 2Pb + CO2 Fe2O3 + 3CO → 2Fe + 3CO2 CuO + H2 → Cu + H2O მიღება სულფიდებიდან ორსაფეხურიანია. ჯერ ხდება სულფიდების გამოწვა: 2ZnS + 3O2 → 2ZnO + 2SO2 შემდეგ კი მიღებული ოქსიდების აღდგენა: ZnO + CO → Zn + CO2 პირომეტალურგიის ერთერთი სახეობაა მეტალოთერმია. ამ დროს აღმდგენლად გამოიყენება ერთერთი მეტალი. ყველაზე ხშირად ამ მიზ- ნისთვის იყენებენ ალუმინს (ალუმინოთერმია). მეტალის ოქსიდის ფხვნილსა და ალუმინის ნარევის გახურების შემდეგ იწყება რეაქცია: Cr2O3 + 2Al → Al2O3 + 2Cr 3TiO2 + 4Al → 2Al2O3 + 3Ti ეს რეაქცია ეგზოთერმულია და მიღებული მეტალები ლღვება გამოყოფილი სითბოს ხარჯზე.
  • 5. 52. ელექტროლიზი. მეტალების მიღება ხდება მათი მარილების წყალხსნარების ან ნალღობების ელექტროლიზისას. მაგ: სპილენძი შეიძლება მივიღოთ სპილენძის მარილის წყალხსნარის ელექტროლიზით el eqt r o l i z i CuCl2 Cu + Cl2 (kaT ) (ano d ) ხოლო აქტიურ მეტალებს კი იღებენ შესაბამისი ნალღობების ელექტროლიზისას nal Ro bi s 2NaCl el -l i z i 2Na + Cl2 (kaT ) (ano d )მეტალების ქიმიური თვისებები 1. მეტალები ურთიერთქმედებენ არამეტალებთან (ამ რეაქციებს ჩვენ გავეცანით არამეტალების განხილვისას) ზოგადად: Me + ჰალოგენი → ჰალოგენიდი Me + O2 → ოქსიდი Me + S → სულფიდი Me + N2 → ნიტრიდი Me + P → ფოსფიდი Me + C → კარბიდი Me + Si → სილიციდი Me + H2 → ჰიდრიდი 2. მეტალები რეაგირებენ წყალთან. აქტიური მეტალები წყალთან ჩვეულებრივ პირობებში შედიან და წარმოქმნიან ჰიდროქსიდებს. ზოგი ნაკლებად აქტიური მეტალი მხოლოდ მაღალ ტემპერატურაზე რეაგირებს წყალთან და წარმოქმნიან ოქსიდებს, ზოგი კი საერთოდ არავითარ პირობებში წყალთან არ რეაგირებს 2Na + 2H2O → 2NaOH + H2 რეაქცია ძალიან სწრაფად მიდის Ca + 2H2O → Ca(OH)2 + H2 რეაქცია შედარებით ნელა მიდის 2Al + 6H2O → 2Al(OH)3 + 3H2 რეაქცია მიდის მხოლოდ დამცველი ოქსიდური ფენის მოცილების შემდეგ 3Fe + 4H2O → Fe3O4 + 4H2 მხოლოდ გავარვარებული რკინა რეაგირებს წყლის ორთქლთან Cu + H2O არ მიმდინარეობს 3. მჟავებთან ურთიერთქმედება. ჩვეულებრივ მჟავებთან, ანუ მჟავებთან, რომელთა მოლეკულაში მჟანგავია H+ იონი (HCl, H2SO4 (განზ), H3PO4 და ა.შ.) რეაგირებენ მხოლოდ ის მეტალები, რომლებიც მეტალთა აქტივობის
  • 6. 6 მწკრივში წყალბადის მარცხნივაა მოთავსებული (ე.ი. არ რეაგირებენ Cu, Hg, Ag, Au, Pt). მაგ: Zn + 2HCl → ZnCl2 + H2 Zn + 2H+ + 2Cl- → Zn2+ + 2Cl- + H2 Zn + 2H+ → Zn2+ + H2 მჟანგავი მჟავები (HNO3 და ცხელი კონცენტრირებული H2SO4) რეაგირებენ ყველა მეტალთან ოქროსა და პლატინის ჯგუფის მეტალების გარდა. მაგ: Cu + 2H2SO4 → CuSO4 + H2O + SO2 3Ag + 4HNO3 (ganz ) 3AgNO3 + 2H2O + 2NO 4. უფრო აქტიური მეტალები აძევებენ ნაკლებად აქტიურ მეტალების ატომებს მათი მარილებიდან Fe + Cu(NO3)2 → Fe(NO3)2 + Cu 5. ზოგი მეტალი(Be,Al,Zn,Ga,Sn,Pb და სხვა) რეაგირებს მწვავე ტუტეებთან. ამ მეტალებს ამფოტერული ჰიდროქსიდები შეესაბამებათ. რეაქციის შედეგად მიიღება მარილები, რომელთა ანიონებიც ამ მეტალებს შეიცავენ 2NaOH + Zn → Na2ZnO2 + H2 2KOH + 2Al + 2H2O → 2KAlO2 + 3H2 მეტალებს გააჩნიათ უნარი გამლღვალ მდგომარეობაში შეერიონ ერთმანეთს დაწარმოქმნან ერთგვაროვანი – ჰომოგენური ნარევები. ამ ნარევებს შენადნობებიეწოდებათ. შენადნობებს რიგ შემთხვევებში ბევრად უფრო ძვირფასი ფიზიკურითვისებები აქვთ, ვიდრე შენადნობების შემადგენელ მეტალებს. Pპირველი შენადნობი, რომლის მიღებაც ისწავლა კაცობრიობამ იყო ბრინჯაო. ისსპილენძის და კალასგან შენადნობია (თანაფარდობა 4:1). ბრინჯაო ბევრად უფრომაგარი აღმოჩნდა, ვიდრე შემადგენელი მეტალები. ბრინჯაოსგან დამზადებულიშრომისა და ბრძოლის იარაღი კი ბევრად უფრო ეფექტურია, ვიდრე სპილენძისიარაღი, რომელსაც ბრინჯაოს მიღებამდე იყენებდნენ. კაცობრიობის ისტორიაშიარსებობს ე.წ. “ბრინჯაოს” ხანა. კიდევ უფრო დიდი წინგადადგმული ნაბიჯი იყოფოლადის მიღება. ფოლადი რკინისა და მცირე რაოდენობა ნახშირის შენადნობია.ω(C)<1,7%. როგორც ვხედავთ შენადნობი შეიძლება დამზადდეს არა მარტომეტალების შერევით, არამედ მეტალისა და არამეტალის შერევითაც. ტექნიკაში პრაქტიკულად მხოლოდ შენადნობები გამოიყენება. სუფთა მეტალებსიშვიათად იყენებენ. ბრინჯაოს, ფოლადის და თუჯის გარდა პრაქტიკაში ფართოდ გამოიყენებაშემდეგი შენადნობებიც: - თითბერი (ω(Cu)=65-70%, ω(Zn)=30-35%; ნიქრომი -ω(Ni)=68%, ω(Cr)=15%, ω(Fe)=16% დანარჩენია მანგანუმი; დურალუმინი_ძირითადიკომპონენტია ალუმინი_ ω(Al)=(94%), დანარჩენი კი არის Cu, Mg, Mn, Fe და Si;პობედიტი – ნახშირბადის, ვოლფრამის და კობალტის შემცველი შენადნობი. თითბერისაგან ამზადებენ მონეტებს, ნიქრომისაგან ელექტრო გამაცხელებლებისსპირალებს, პობედიტისაგან ბურღებსა და საჭრისებს. საიუველრო საქმეში იყენებენოქროს შენადნობებს სპილენძთან და ვერცხლთან, დურალუმინს ავიამშენებლობაშიდა ა.შ.
  • 7. 7საშინაო დავალება1. როგორ მიიღებდით მეტალებს შემდეგი ნედლეულიდან – Fe2O3, ZnO, PbS, Cu2(OH)2CO32. მეტალების და არამეტალების ურთიერთქმედებისთვის აიღეთ ორი მეტალი – ლითიუმი და ბარიუმი და დაწერეთ ყველა შესაძლო რეაქცია.3. რკინის და სპილენძის 10გ ნარევის განზავებულ გოგირდმჟავასთან ურთიერთქმედებისას გამოიყო 2,24ლ (ნ.პ.) წყალბადი და გაუხსნელი დარჩა საწყისი ნარევის ნაწილი. რას წარმოადგენს გაუხსნელი ნაშთი? რამდენი გრამი რკინა და რამდენი გრამი სპილენძი იყო მოცემულ ნარევში?4. სპილენძისა და სპილენძის (II) ოქსიდის 10გ ნარევთან რეაქციისთვის საჭიროა 60მლ 10% (ρ=1,07გ/სმ3) მარილმჟავას ხსნარი. როგორია საწყის ნარევში სპილენძისა და სპილენძის (II) ოქსიდის მასური წილები?5. განახორციელეთ შემდეგი გარდაქმნები Na2ZnO2 Zn(OH)2 ZnO Zn Zn ZnCl2 ZnSO4