พจนานุกรมพุทธศาสน
ฉบับประมวลศัพท
พระพรหมคุณาภรณ (ป. อ. ปยุตฺโต)
(ชําระ-เพิ่มเติม ชวงที่ ๑)
พจนานุกรมพุทธศาสน ฉบับประมวลศัพท
© พระพรหมคุณาภรณ (ป. อ. ปยุตฺโต)
ISBN 974-575-029-8
พิมพครั้งที่ ๑ พ.ศ. ๒๕๒๒ จํานวน ๑...
อนุโมทนา
พจนานุกรมพุทธศาสน ฉบับประมวลศัพท ที่พิมพแจกเผื่อแผกันออกไปในครั้ง
กอน มาถึงบัดนี้ กลาวไดวาไมมีเหลือที่จะ...
บันทึกนํา - พิมพครั้งที่ ๑๑
(ฉบับ “ชําระเพิ่มเติม ชวงที่ ๑”)
หนังสือนี้เกิดขึ้น ๒๙ ปมาแลว เมื่อ พ.ศ. ๒๕๒๒ เดิมทีนั้นมุ...
ความเปนมา
ในการ “ชําระ-เพิ่มเติม ชวงที่ ๑”: ม.ค. ๒๕๕๐ - มิ.ย. ๒๕๕๑
ก) งานในโครงการ ชะงัก-หายไป
ยอนหลังไปถึง พ.ศ.๒๕๐๖ เม...
ค
พจนานุกรมเบื้องตนเลมเดียว พิมพออกมากอน ในงานพระราชทานเพลิงศพทานอาจารยพระครูปลัด
สมัย กิตฺติทตฺโต (๑๙ พ.ค. ๒๕๒๒) เร...
ง
ค) งานเริ่มเขาทาง: ชําระ-เพิ่มเติม ชวงที่ ๑
๑. ผานไป ๒๘ ป จึงถึงทีชําระ-เพิ่มเติม ชวงที่ ๑
บัดนี้ เวลาผานไป ๒๙ ปแ...
จ
ธรรมรักษาคือจุลกฐิน ฉาตกภัย ธุวภัต นิพัทธทาน บุพจริยา ประชุมชาดก ปาฏิหาริยปกษ พาหิรทาน
พาหิรภัณฑ วิตถารนัย สัตตสดกมหา...
ฉ
๓. การชําระ-เพิ่มเติม ชวงที่ ๑ ทําใหมีความเปลี่ยนแปลงอะไร
การชําระ-เพิ่มเติมชวงที่ ๑ นี้ ถือวายุติลงในวันที่ ๑๙ มิถุ...
ช
การชําระ-เพิ่มเติม ชวงที่ ๑: แกไขปรับปรุงขอขาดตกบกพรองที่พบเฉพาะหนา โดยเฉพาะ
สวนหลงตาที่บังเอิญพบ และเพิ่มเติมคําศ...
คําปรารภ
(ในการพิมพครั้งที่ ๑๐)
เมื่อกลาวถึง พจนานุกรมพุทธศาสน ฉบับประมวลศัพท หลายทานนึกถึง พจนานุกรมพุทธศาสตร
ฉบับป...
ฌ
โดยนัยนี้ ก็ไดนําหนังสือ ศัพทหลักสูตรภาษาไทย ชุดนั้นทั้ง ๙ ภาค (ศัพทสําหรับนักธรรมตรี–โท–เอก
ชั้นละ ๓ วิชา จึงมีชั้นล...
ญ
• ขอมูลใหมที่เก็บไวนั้น จะแกไข–ปรับปรุง–เพิ่มเติม ที่จุดไหนสวนใด อยางไร และเมื่อใด ก็ไดตาม
ปรารถนา
ถึงตอนนี้ ก็เห...
ฎ
ถาจะใหผูรวบรวมเรียบเรียงพิสูจนอักษรเองอยางแตกอน การพิมพคงตองรออีกแรมป หรืออาจจะ
หลายป (ยิ่งมาบัดนี้ เมื่อตาทั...
ฏ
• ไดแยกความหมายยอยของศัพทตั้งบางคําออกจากกัน เพื่อใหเกิดความชัดเจนยิ่งขึ้น (เชน คํา
วา พยัญชนะ)
• ไดตัดศัพทตั้งบ...
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Dict sadda 2
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Dict sadda 2

260

Published on

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total Views
260
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
4
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Dict sadda 2

  1. 1. พจนานุกรมพุทธศาสน ฉบับประมวลศัพท พระพรหมคุณาภรณ (ป. อ. ปยุตฺโต) (ชําระ-เพิ่มเติม ชวงที่ ๑)
  2. 2. พจนานุกรมพุทธศาสน ฉบับประมวลศัพท © พระพรหมคุณาภรณ (ป. อ. ปยุตฺโต) ISBN 974-575-029-8 พิมพครั้งที่ ๑ พ.ศ. ๒๕๒๒ จํานวน ๑,๕๐๐ เลม – งานพระราชทานเพลิงศพ พระครูปลัดสมัย กิตฺติทตฺโต เจาอาวาสพระพิเรนทร พิมพครั้งที่ ๒ (เพิ่มศัพทและปรับปรุง) พ.ศ. ๒๕๒๗ จํานวน ๙,๔๐๐ เลม พิมพครั้งที่ ๓ (เพิ่มภาคผนวก) พ.ศ. ๒๕๒๘ จํานวน ๕,๐๐๐ เลม – พิมพถวายมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย โดย “ทุนพิมพพจนานุกรมพุทธศาสน” พิมพครั้งที่ ๔–๙ พ.ศ. ๒๕๓๑–๒๕๔๓ จํานวน ๓๑,๕๐๐ เลม พิมพครั้งที่ ๑๐ พ.ศ. ๒๕๔๖ (จัดเรียงพิมพใหมดวยระบบคอมพิวเตอร) ขนาดตัวอักษรธรรมดา ๕,๐๐๐ เลม และขนาดตัวอักษรใหญ ๕,๐๐๐ เลม พิมพครั้งที่ ๑๑ - มีนาคม ๒๕๕๐ มิถุนายน ๒๕๕๑ (ชําระ-เพิ่มเติม ชวงที่ ๑) – คณะผูศรัทธารวมกันจัดพิมพเปนธรรมทาน จํานวน ๑๐,๐๐๐ เลม พิมพที่
  3. 3. อนุโมทนา พจนานุกรมพุทธศาสน ฉบับประมวลศัพท ที่พิมพแจกเผื่อแผกันออกไปในครั้ง กอน มาถึงบัดนี้ กลาวไดวาไมมีเหลือที่จะมอบใหแกผูใด กลายเปนของหายากอยาง ยิ่ง ผูศรัทธามากหลายทาน จึงประสงคจะพิมพพจนานุกรมฯ ฉบับนั้นเพิ่มขึ้น เพื่อใช ศึกษาคนควาเองหรือใชศึกษาในกลุมในหมูของตนบาง เพื่อแจกเปนธรรมทาน เปน การเผยแพรสงเสริมความรูความเขาใจในพระพุทธศาสนาใหกวางขวางเพิ่มทวียิ่งขึ้น บาง ดังเปนที่ทราบกันวา ไดมีการรวมกลุมบอกแจงบุญเจตนารวมกันไว โดยมี อาจารยวิไลวรรณ เวชชาชีวะ เปนศูนยกลาง และตอมา ไดมีกลุมที่รวมขาวทางคุณ กานดา อารยางกูร และคุณบุบผา คณิตกุล มาประสานเสริม จึงเพิ่มจํานวนผูจะ บําเพ็ญธรรมทานมากขึ้นๆ แมกระนั้น ญาติโยมผูศรัทธาก็ไมอาจดําเนินการอะไรคืบหนา เพราะทางดาน ตัวผูเรียบเรียงเองเงียบอยู ไมรูกัน จนกระทั่ง เมื่อทราบขาววาผูเรียบเรียงกําลังชําระ เพิ่มเติมพจนานุกรมเลมนั้นอยู ผูศรัทธา ซึ่งปรารถนาจะพิมพ พจนานุกรมพุทธ- ศาสตร ฉบับประมวลธรรม ดวย ก็ไดตกลงกันวาจะรอพิมพพจนานุกรมทั้งสองเลม พรอมในคราวเดียวกัน ในที่สุด เวลาผานไป ๒-๓ ป บัดนี้ พจนานุกรมพุทธศาสน ฉบับประมวลศัพท ผานการชําระ-เพิ่มเติม ชวงที่ ๑ เสร็จแลว หนังสือกลายเปนเลมหนาใหญ มีเนื้อความ เพิ่มขึ้นมากมาย ถึงโอกาสที่จะดําเนินการพิมพเผยแพรตามบุญเจตนาที่ไดตั้งไว ขออนุโมทนาฉันทะในธรรมและไมตรีจิตตอประชาชน ของทานผูศรัทธาที่ใฝใน ธรรมทานบุญกิริยา อันเปนเครื่องเจริญธรรมเจริญปญญาแกประชาชน หวังไดวา ธรรมทานของผูศรัทธา จะเปนสวนชวยดํารงรักษาสืบตออายุพระพุทธศาสนา และ เปนปจจัยเสริมสรางประโยชนสุขใหแผขยายกวางไกลออกไปในโลก ขอใหผูบําเพ็ญ กุศลจริยานี้ พรอมญาติมิตรทั้งปวง เจริญดวยจตุรพิธพรชัย รมเย็นในธรรม มีความสุข เกษมศานตยั่งยืนนานทั่วกัน พระพรหมคุณาภรณ (ป. อ. ปยุตฺโต) ๒๘ มิถุนายน ๒๕๕๑
  4. 4. บันทึกนํา - พิมพครั้งที่ ๑๑ (ฉบับ “ชําระเพิ่มเติม ชวงที่ ๑”) หนังสือนี้เกิดขึ้น ๒๙ ปมาแลว เมื่อ พ.ศ. ๒๕๒๒ เดิมทีนั้นมุงใหเปนงานสําหรับใชไปพลาง โดยพัก งานพจนานุกรมเดิมที่เริ่มมาแต พ.ศ. ๒๕๐๖ ไวกอน (มีความเปนมาดังไดเลาไวตางหาก) และเปนงานเรงดวน เฉพาะหนา เพื่อเปนอนุสรณในงานพระราชทานเพลิงศพทานอาจารยพระครูปลัดสมัย กิตฺติทตฺโต อดีตเจา อาวาสวัดพระพิเรนทร ทําไวเพียงเปนขอมูลพื้นฐาน สําหรับผูเรียนนักธรรม และผูแรกศึกษา จึงตั้งชื่อวา พจนานุกรมพุทธศาสน ฉบับครู นักเรียน นักธรรม พรอมกับหวังวาจะหาโอกาสปรับปรุงและเพิ่มเติมตอไป บัดนี้ งานพจนานุกรมเดิมที่เริ่มแตป ๒๕๐๖ ซึ่งพักไว ไดกลายเปนพับไปแลว สวน พจนานุกรมพุทธ ศาสน ฉบับประมวลศัพท นี้ (เปลี่ยนเปนชื่อปจจุบันเมื่อพิมพครั้งที่ ๒ ใน พ.ศ.๒๕๒๗ เพื่อเขาชุดกับ พจนานุกรมพุทธศาสตร ฉบับประมวลธรรม ที่ไดเกิดขึ้นกอนตั้งแต พ.ศ.๒๕๑๘) ยังเปนเพียงขอมูลพื้นฐาน อยูอยางเดิม จนกระทั่งตนปที่แลว เดือนมกราคม พ.ศ.๒๕๕๐ ผานเวลามา ๒๘ ป บังเอิญผูเรียบเรียงเกิดมีโรค แทรกที่คอนขางยืดเยื้อ ก็เลยไดมีเวลาและโอกาสหันไปรื้อฟนงานเพิ่มเติมพจนานุกรมนี้ แตกระนั้น ก็กลาย เปนงานยืดเยื้อ มีงานอื่นมาแยงเวลาไปเสียมาก ถึงขณะนี้ ๑ ปครึ่ง จึงยุติที่จะพิมพเผยแพรไปคราวหนึ่งกอน งานปรับปรุงและเพิ่มเติมนี้ ในที่นี้ เรียกวา การชําระ-เพิ่มเติม เปนงานใหญ ยากจะทําใหเต็มตาม ตองการ จึงไดแบงงานนั้นเปน ๓ ชวง ดังนี้ การชําระ-เพิ่มเติม ชวงที่ ๑: แกไขปรับปรุงขอขาดตกบกพรองที่พบเฉพาะหนา โดยเฉพาะสวนหลงตา ที่บังเอิญพบ และเพิ่มเติมคําศัพทและคําอธิบายที่รีบดวน หรือบังเอิญนึกได รวมทั้งศัพทที่บันทึกไวระหวางเวลาที่ ผานมา (เลือกทําเฉพาะคําที่ไมซับซอนนัก) และบางคําที่ทานผูใชไดมีน้ําใจแจงมาวาเจอคําผิดหรือคนหาไมพบ การชําระ-เพิ่มเติม ชวงที่ ๒: อาน-ตรวจตลอดเลม เพื่อจะไดมองเห็นคําพิมพผิด คําตก จุดและแงที่ จะแกไข-ปรับปรุง-เพิ่มเติมทั่วทั้งหมด พรอมทั้งจัดปรับคําอธิบายศัพททั้งของเดิมและสวนที่เพิ่มเติม ใหเขา มาตรฐานเดียวกัน ทั้งในแงการแสดงความหมาย วิธีอธิบาย และอัตราสวนความยาวที่สัมพันธกับความสําคัญ ของศัพทนั้นๆ การชําระ-เพิ่มเติม ชวงที่ ๓: มุงที่การจัดระบบ เพื่อใหสม่ําเสมอ กลมกลืน เปนแบบแผนอันเดียวกัน และทั่วกัน เชน มีคําอาน บอกที่มาในคัมภีร แสดงคําเดิมในภาษาบาลีและสันสกฤต และถาเปนไปได ใหคํา แปลภาษาอังกฤษของศัพทตั้งหรือหัวศัพท พรอมทั้งแผนที่และภาพประกอบ บัดนี้ ถือวาเสร็จงาน ชําระ-เพิ่มเติม ชวงที่ ๑ เนื้อหนังสือขยายจากเดิมเพิ่มขึ้น ๒๐๔ หนา (จาก ๓๗๖ หนา เปน ๕๘๐ หนา) มีศัพทที่ปรับแกเพิ่มเติมประมาณ ๑,๑๐๐ คํา แตพรอมกับที่มีศัพทและคําอธิบายเพิ่มขึ้น เปนอันมาก ก็เกิดความไมสมดุลขึ้น เพราะวา ในขณะที่ศัพทเพิ่มใหม และศัพทที่ปรับปรุง (เชน ปริตร, ภาณ ยักษ, มานะ) มีคําอธิบายยืดยาว ดังจะเปนสารานุกรม แตคําเกาที่มีอยูเดิมสวนใหญมีคําอธิบายสั้นนิดเดียว ทั้งนี้ ขอใหถือวาคงใชตอไปพลางกอน และใหความเรียบรอยราบรื่นเปนเรื่องของการชําระ-เพิ่มเติม ชวงที่ ๒ และ ชวงที่ ๓ ที่อาจจะมีขางหนา พระพรหมคุณาภรณ (ป. อ. ปยุตฺโต) ๑๙ มิถุนายน ๒๕๕๑
  5. 5. ความเปนมา ในการ “ชําระ-เพิ่มเติม ชวงที่ ๑”: ม.ค. ๒๕๕๐ - มิ.ย. ๒๕๕๑ ก) งานในโครงการ ชะงัก-หายไป ยอนหลังไปถึง พ.ศ.๒๕๐๖ เมื่อหนังสือ Student’s Thai–Pali–English Dictionary of Buddhist Terms เลมเล็กๆ เสร็จแลว ผูจัดทําหนังสือนี้ ก็ไดเริ่มงานพจนานุกรมพระพุทธศาสนา งานคางที่ ๑: เริ่มแรก คิดจะทําพจนานุกรมพระพุทธศาสนาเชิงสารานุกรม ฉบับที่คอนขาง สมบูรณเลยทีเดียว มีทั้งภาษาไทยและภาษาอังกฤษ โดยเขียนแยกเปน ๒ คอลัมน ซาย-พากยไทย และ ขวา-พากยอังกฤษ เริ่ม ๒๙ ก.ย. ๒๕๐๖ ถึง ๑๒ พ.ย. ๒๕๐๗ จบอักษร “บ” (ยังคางชําระ บางคํา) ตองเขารับงานที่มหาจุฬาฯ แลวยุงกับงานที่นั่น จนงานพจนานุกรมชะงักแลวหยุดไปเลย งานคางที่ ๒: เมื่อเห็นวายากจะมีโอกาสทํางานคางนั้นตอ จึงคิดใหมวาจะทําฉบับที่มีเพียงพากย ไทย อยางยนยอ โดยมีภาษาอังกฤษเฉพาะคําแปลศัพทใสวงเล็บหอยทายไว แลวเริ่มงานใน พ.ศ.- --- แตงานที่มหาจุฬาฯ มาก พอทําจบ “ต” ก็ตองหยุด (ตนฉบับงานชุดนี้ทั้งหมดหายไปแลว) (ระหวางนั้น ในป ๒๕๑๕ โดยคํานิมนตของทานเจาคุณเทพกิตติโสภณ ครั้งยังเปนพระมหา สมบูรณ สมฺปุณฺโณ ตกลงทําประมวลหมวดธรรมออกมาใชกันไปพลางกอน ทําใหเกิดพจนานุกรม พุทธศาสตร[ตอมาเติมคําวา ประมวลธรรม]เสร็จเปนเลม ใน พ.ศ. ๒๕๑๘) งานคางที่ ๓: ใน พ.ศ.๒๕๑๙ ไปเปนวิทยากรที่ Swarthmore College เมื่อกลับมาในป ๒๕๒๑ ตั้งใจหยุดงานอื่นทั้งหมดเพื่อจัดทําสารานุกรมพุทธศาสนาโดยเริ่มตนใหมทําเฉพาะพากยภาษาไทย มี ภาษาอังกฤษเพียงคําแปลศัพทในวงเล็บหอยทาย พอใกลสิ้นป ๒๕๒๑ ก็จบ “ก” รวมได ๑๐๕ หนา กระดาษพิมพดีด และขึ้น “ข” ไปไดเล็กนอย แลวหันไปทําคําเกี่ยวกับประวัติเสร็จไปอีก ๘๐ หนา ตนป ๒๕๒๒ นั้นเอง ศาสตราจารย ดร.ระวี ภาวิไล จะพิมพพุทธธรรม ไดขอเวลาทานเพื่อ เขียนเพิ่มเติม แลวการไปบรรยายที่ Harvard University มาแทรก กวาจะเติมและพิมพเสร็จ สิ้น เวลา ๓ป งานทําพจนานุกรม-สารานุกรมเปนอันหยุดระงับไป จากนั้นงานดานอื่นเพิ่มขึ้นตลอดมา ข) งานใหมนอกสาย แตเสร็จ: พจนานุกรมพุทธศาสน ฉบับประมวลศัพท ๑. ยุคพิมพระบบเกา ตนป ๒๕๒๒ นั้นแหละ เมื่อเห็นวาคงไมมีโอกาสฟนงานที่คาง ก็นึกถึงหนังสือ ศัพทหลัก สูตรภาษาไทย (สําหรับวิชาใหมในหลักสูตรนักธรรม) ที่มหาจุฬาฯ พิมพออกมาใน พ.ศ.๒๕๐๓ ซึ่ง แทบจะยังไมทันไดเผยแพร วิชาใหมนั้นก็ถูกยกเลิกเสีย จึงพบหนังสือชุดนั้นเหลือคางถูกทอดทิ้ง อยูมากมาย เห็นวา มีขอมูลพอจะทําเปนพจนานุกรมเบื้องตนได อยางนอยหัวศัพทที่มีอยูก็จะทุน แรงทุนเวลาในการเก็บศัพทไปไดมาก จึงตกลงทํางานใหมชิ้นที่งายและรวบรัด โดยนําหนังสือชุดนั้น ทั้ง ๓ เลม รวม ๙ ภาค (ศัพท น.ธ.ตรี–โท–เอก ชั้นละ ๓ วิชา จึงมีชั้นละ ๓ ภาค) มาจัดเรียงเปน
  6. 6. ค พจนานุกรมเบื้องตนเลมเดียว พิมพออกมากอน ในงานพระราชทานเพลิงศพทานอาจารยพระครูปลัด สมัย กิตฺติทตฺโต (๑๙ พ.ค. ๒๕๒๒) เรียกชื่อวา พจนานุกรมพุทธศาสน ฉบับครู นักเรียน นักธรรม (เปลี่ยนเปนชื่อปจจุบันวาพจนานุกรมพุทธศาสนฉบับประมวลศัพท เมื่อพิมพครั้งที่๒พ.ศ.๒๕๒๗) หนังสือใหมเลมนี้ไมเกี่ยวของกับงานที่ทํามาแลวแตอยางใด งานเกาที่ทําคางไวทั้งหมดถูกพัก เก็บเฉยไว เพราะในกรณีนี้ มุงสําหรับผูเรียนขั้นตน โดยเฉพาะนักเรียนนักธรรม ตองการเพียงศัพท พื้นๆ และความหมายสั้นๆ งายๆ จึงคงขอมูลสวนใหญไวตามหนังสือศัพทหลักสูตรภาษาไทยนั้น โดยแกไขปรับปรุงอธิบายเพิ่มหรือเขียนขยายบางเพียงบางคํา และเติมศัพทนักธรรมที่ตกหลนและ ศัพททั่วไปอันควรรูที่ยังไมมี เขามาบาง รวมแลว เปนขอมูลของเกากับของใหมราวครึ่งตอครึ่ง หลังจากพิมพออกมาแลว พจนานุกรมเลมนี้ก็มีชะตากรรมที่ขึ้นตอระบบการพิมพยุคนั้น โดยเฉพาะตนแบบซึ่งอยูในแผนกระดาษที่ตายตัว แทบปรับเปลี่ยนอะไรไมไดเลย การพิมพครั้ง ตอๆ มา ตองพิมพซ้ําตามตนแบบเดิม ถาจําเปนตองแกไข ก็แกไดเพียง ๔–๕ บรรทัด ยิ่งตอมา แผนกระดาษตนแบบก็ผุเปอย โดยเฉพาะพจนานุกรมนี้ ตนแบบที่ทําขึ้นใหมในการพิมพครั้งที่ ๒ ไดสูญหายไปตั้งแตพิมพเสร็จ การพิมพตอนั้นมาตองใชวิธีถายภาพจากหนังสือที่พิมพครั้งกอนๆ แตกระนั้น พจนานุกรมนี้ยังมีศัพทและคําอธิบายที่จะตองเพิ่มอีกมาก เมื่อแกไขของเดิมไม ได พอถึงป ๒๕๒๘ จะพิมพครั้งที่ ๓ จึงใสสวนเพิ่มเขามาตางหากตอทายเลมเปน “ภาคผนวก” (มี ศัพทตั้งหรือหัวศัพทเพิ่ม ๑๒๔ ศัพท รวม ๒๔ หนา) จากนั้นมา ก็ไดแคพิมพซ้ําเดิมอยางเดียว ๒. เขาสูยุคขอมูลคอมพิวเตอร เมื่อเวลาผานมาถึงยุคคอมพิวเตอร ก็มองเห็นทางวาจะแกไข–ปรับปรุง–เพิ่มเติมพจนานุกรม นี้ได แตก็ตองรอจุดตั้งตนใหม คือพิมพขอมูลพจนานุกรมในเลมหนังสือ ลงในคอมพิวเตอร แมจะตองใชเวลาและแรงงานมาก ก็มีทานที่สมัครใจเสียสละ ไดพิมพขอมูลหนังสือ พจนานุกรมพุทธศาสน ฉบับประมวลศัพท ลงในคอมพิวเตอร โดยมิไดนัดหมายกัน เทาที่ทราบ ๔ ชุด เริ่มดวยพระมหาเจิม สุวโจ แหงมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย ที่ทํางานอยูหลายปจนเตรียมขอมูล เสร็จแลวมอบมาใหเมื่อวันที่ ๒๘ พฤษภาคม ๒๕๔๑ แลวก็มีชุดของผูอื่นตามมาอีก ทั้งที่มีขอมูลในคอมพิวเตอรแลว ผูจัดทําเองก็ไมมีเวลาตรวจ เวลาผานมาจนกระทั่ง รศ. ดร. สมศีล ฌานวังศะ ราชบัณฑิต (มีบุตรหญิง–ชาย คือ น.ส.ภาวนา ตั้งแตยังเปน ด.ญ.ภาวนา ฌานวังศะ และนองชาย คือ นายปญญา ตั้งแตยังเปน ด.ช.ปญญา ฌานวังศะ เปนผูชวยพิมพขอมูล) นอกจาก พิมพขอมูลหนังสือลงในคอมพิวเตอรแลวยังชวยรับภาระในการพิสูจนอักษร(ตรวจปรูฟ)ตลอดเลม นอกจากตรวจเองแลว ก็ยังหาพระชวยตรวจทานอีก ใหแนใจวาขอมูลใหมในระบบคอมพิวเตอรนี้ ตรงกับขอมูลเดิมในเลมหนังสือ แลวในที่สุด พจนานุกรมนี้ก็พิมพเสร็จออกมาใน พ.ศ. ๒๕๔๖ เนื่องจากผูจัดทําเองยังไมมีเวลาแมแตจะตรวจปรูฟ พจนานุกรมพุทธศาสน ฉบับประมวล ศัพท พิมพครั้งที่ ๑๐ ที่เสร็จออกมาในพ.ศ.๒๕๔๖ ซึ่งเปนครั้งแรกที่ใชขอมูลในระบบคอมพิวเตอร จึงมีหลักการทั่วไปวา ใหคงเนื้อหาไวอยางเดิมตามฉบับเรียงพิมพเกายังไมปรับปรุงหรือเพิ่มเติม
  7. 7. ง ค) งานเริ่มเขาทาง: ชําระ-เพิ่มเติม ชวงที่ ๑ ๑. ผานไป ๒๘ ป จึงถึงทีชําระ-เพิ่มเติม ชวงที่ ๑ บัดนี้ เวลาผานไป ๒๙ ปแลว นับแตพิมพ พจนานุกรมพุทธศาสน ฉบับประมวลศัพท ออก มาครั้งแรก ใน พ.ศ. ๒๕๒๒ ขอมูลสวนใหญในพจนานุกรมนั้น ยังเปนขอมูลพื้นฐานที่ตั้งใจวาจะ ชําระ-เพิ่มเติม แตก็ขัดของตลอดมา ในชวง ๒๔ ปแรก ติดขัดดวยระบบการพิมพไมเอื้อแลวความบีบคั้นดานเวลาก็ซ้ําเขาไป สวน ในชวง ๔ ปที่ชิดใกลนี้ ทั้งที่มีขอมูลสะดวกใชอยูในคอมพิวเตอร ก็ติดขัดดวยขาดเวลาและโอกาส จนมาถึงขึ้นปใหม๒๕๕๐นี้ เมื่อหาโอกาสปลีกตัวจากวัด พอดีโรคทางเดินหายใจกําเริบขึ้นอีก คออักเสบลงไปถึงสายเสียง พูดยากลําบาก ตอดวยกลามเนื้อยึดสายเสียงอักเสบ โรคยืดเยื้อเกิน ๒ เดือน ไดไปพักรักษาตัวในชนบทนานหนอย เปนโอกาสใหไดเริ่มงานชําระ-เพิ่มเติมพจนานุกรม แตในขั้นนี้ เรงทําเฉพาะสวนรีบดวนและสวนที่พบเฉพาะหนาใหเสร็จไปชั้นหนึ่งกอน เรียกวา “งานชําระ-เพิ่ม เติม ชวงที่ ๑” คิดวาลุลวงไปไดทีหนึ่ง คงจะปดงานจัดใหพรอมเพื่อเขาโรงพิมพไดทันกอนโรคจะหาย แตแลวก็ไมเปนไปอยางนั้น จึงมีเรื่องตองเลาตออีก ๒. อะไรมากับ และจะมาตาม การชําระ-เพิ่มเติม ชวงที่ ๑ งานชําระ-เพิ่มเติมนี้ คือการทําให พจนานุกรมพุทธศาสน ฉบับประมวลศัพท มีคุณสมบัติ เต็มตามความมุงหมาย เพราะหนังสือที่พิมพเรื่อยมานั้น จัดทําขึ้นอยางรวบรัดเพื่อพอใชไปพลาง กอน เพียงเปนขอมูลพื้นฐานอยางที่กลาวแลว (มีบางบางคําที่มีโอกาสขยายความไปกอนแลว) เนื่องจากตระหนักวา จะไมมีโอกาสทํางานชําระ-เพิ่มเติมอยางตอเนื่องใหเสร็จสิ้นไปในคราว เดียว จึงกะวาจะแบงงานนี้เปน ๓ ชวง สําหรับชวงที่ ๑ คิดวาเพียงจะแกไขปรับปรุงขอขาดตกบก พรองที่พบเฉพาะหนา โดยเฉพาะสวนหลงตาที่บังเอิญพบ และเพิ่มเติมคําศัพทและคําอธิบายที่รีบ ดวน หรือบังเอิญนึกได เสร็จแลวก็พิมพออกไปทีหนึ่งกอน งานปรับปรุงนอกจากนั้น เอาไวทําใน ชวงที่ ๒ และ ชวงที่ ๓ อยางไรก็ดี เมื่อตกลงยุติงานชวงที่ ๑ วาพอเทานี้กอน (๑๖มี.ค.๒๕๕๐) พอดีไดอานจดหมาย ของพระมหานิยม สีลสํวโร (เสนารินทร) ที่สงมาตั้งแต ๑๘ พ.ย. ๒๕๔๗ ก็มองเห็นวา ทานแจงคํา ผิด-ตก ที่สําคัญ แมจะมากแหง ก็ใชเวลาแกไขไมมาก จึงทําใหเสร็จไปดวยในคราวนี้ รวมเพิ่มที่แก ไขอีกราว ๕๐ แหง อีกทั้งไดเห็นชัดวา ดวยฉันทะของทานเอง พระมหานิยมตรวจพจนานุกรม โดย เทียบกับเลมเดิมที่เปนตนฉบับไปดวยนี้ ทานใชเวลาอานจริงจังละเอียด จนทําใหคิดวา ในการ ชําระ-เพิ่มเติมชวงที่ ๒ ที่จะอานอยางตรวจปรูฟตลอดดวยนั้น งานสวนนี้คงเบาลงมาก จะไดมุงไป ที่งานเพิ่มเติม-ปรับปรุงทั่วไป จึงขออนุโมทนาพระมหานิยม สีลสํวโร ไว ณ ที่นี้ พอจะปดงาน หันมาดูรายการศัพทที่พระธรรมรักษาแจงมาตั้งแต ๑๔ ธ.ค.๒๕๒๘ จนถึง ก.ค. ๒๕๒๙วาไมพบในพจนานุกรมฯรวมได๒๘คําเปนศัพทในอรรถกถาชาดกแทบทั้งนั้นเห็นวานาจะทํา ใหเสร็จไปดวยเลย จึงตัดคํานอกขอบเขตออกไป ๖ ศัพท (๑๙ หัวศัพทที่ทําเพิ่มตามเสนอของพระ
  8. 8. จ ธรรมรักษาคือจุลกฐิน ฉาตกภัย ธุวภัต นิพัทธทาน บุพจริยา ประชุมชาดก ปาฏิหาริยปกษ พาหิรทาน พาหิรภัณฑ วิตถารนัย สัตตสดกมหาทาน สัมมานะ สาธุกีฬา สุคโตวาท อธิคมธรรม อภิสัมพุทธคาถา อสทิสทาน อุปทวะ อุยยานบาล, อุทยานบาล) แลวแถมเองอีกประมาณ ๒๐ คํา ใชเวลาคน-เขียนจน เสร็จอีก ๔ วัน (ของพระมหานิยมราว ๕๐ ศัพท ทานตรวจใชเวลามากมาย แตเปนการแกคําที่พิมพ ผิด-ตก จึงใชเวลาเพียง ๖.๔๐ ชม. ก็เสร็จ สวนของพระธรรมรักษา แจงคําที่ไมเจอ แมจะนอย ทําแค ๑๙ หัวศัพทแตตองเขียนเพิ่มใหม จึงใชเวลามาก) ขออนุโมทนาพระธรรมรักษาดวย มีจุดหนึ่งซึ่งการแกปญหาคอนขางซับซอน คือ คํา “อสิตดาบส” ที่ไดรับความเอื้อเฟอจาก รอง ศาสตราจารย ดร.ภัทรพร สิริกาญจน แจงใหทราบวา ทานที่ทํางานวิชาการ ทั้งฝายผูเสนองาน และ ฝายผูพิจารณางาน ประสบความติดของ เพราะหลักฐานชั้นตนกับเอกสารอางอิง มีขอมูลขัดแยงกัน ใบแจงของ ดร.ภัทรพร สิริกาญจน ชวยทําใหเอะใจและไดตรวจสอบขอมูล ซึ่งไดแกปญหาดวยวิธี บอกขอมูลไปตามที่เปนของแหลงนั้นๆ โดยไมวินิจฉัย ขออนุโมทนาทานผูแจง เปนอยางยิ่ง เมื่องานปรับแกเพิ่มเติมดําเนินมาถึงวันที่๒๔มีนาคม๒๕๕๐มีศัพทตั้งที่เพิ่มขึ้นและที่มีความ เปลี่ยนแปลงราว ๓๑๗ หัวศัพท (ไมนับการแกคําผิด-ตก ที่พระมหานิพนธชวยแจงมาราว ๕๐ แหง) หนังสือหนาเพิ่มขึ้น ๔๘ หนา (จากเดิม ๓๗๖ หนา เปน ๔๒๔ หนา) คิดวาจะยุติเทานี้และสงโรงพิมพ อยางไรก็ดี เมื่อเหลือบไปดูในหนังสือที่พิมพรุนเกา พ.ศ.๒๕๒๗ ซึ่งใชเปนที่ทยอยบันทึกศัพท ที่นึกขึ้นมาวาควรเพิ่มหรือควรปรับปรุง ก็ไดเห็นวาบางศัพทนาจะเติมลงไปในคราวนี้ดวย ก็เลยรอเพิ่ม อีกหนอย พอทําคํานี้เสร็จ เห็นวาคํานั้นก็นาทํา ก็เติมอีกหนอย แลวมีงานอื่นที่เรงแทรกเขามาเปน ระยะๆ รวมแลวงานอื่นแทรกราว๘เดือน และมีเวลาทํายืดมาราว๖ เดือน ทําไปทํามาก็ยุติลงในบัดนี้ การแกไขและเพิ่มเติมทั้งหมดนี้ เปนการทําเปนจุดๆ มุงจําเพาะไปที่จุดนั้นๆ จึงยังไมไดตรวจดู ทั่วตลอดทั้งเลม การแกคําที่พิมพผิดและการเพิ่มศัพทใหมจํานวนมาก เปนเรื่องที่มาจากความบังเอิญ พบบังเอิญเห็น เชน จะดูคํา “สรณคมน” วาควรอธิบายเพิ่มเติมหรือไม พอดีเหลือบไปเห็นคํา “สรภัญญะ” ซึ่งอยูใกลๆ ทั้งที่ไมไดนึกไววาจะทําอะไรกับคํานี้เลย แตพอเห็นวาไดใหความหมายไวสั้น นัก ก็เลยเขียนอธิบายใหมอยางคอนขางยาว, จะอธิบายคําวา “ภาณวาร” ใหชัดขึ้น ก็พลอยนึกถึงคําวา “ภาณยักษ” ดวย ทั้งที่เดิมไมมีคํานี้ และไมไดตั้งใจมาแตเดิม ก็เลยบรรจุ “ภาณยักษ” เขามาดวย และ อธิบายเสียยาว, คําวา “ถวายพรพระ” “คาถาพาหุง” “ชัยมงคลคาถา” ฯลฯ ก็เขามาโดยบังเอิญทํานองนี้ แมคําที่พิมพผิด ซึ่งยังไมไดตั้งใจจะตรวจปรูฟ ก็พบโดยบังเอิญและแกไปมากมาย แมกระทั่ง เมื่อหนังสือใกลจะเสร็จ เชน จะเติมขอความ ๑ บรรทัดวา “ศาสนวงศ ดู สาสนวงส” ตอนนั้นจะตอง รักษาใหขอความบรรทัดแรกและบรรทัดสุดทายของหนานั้นคงอยูที่เดิม จึงตองลดบรรทัดในหนานั้น ลง ๑ บรรทัด ทําใหตองอานหาคําศัพทในหนานั้นซึ่งมีคําอธิบายที่พอจะบีบใหบรรทัดนอยลง ก็เลย เจอโดยบังเอิญวา ที่คํา “ศีล ๘” มีขอความวา “จะรักษาประจําใจก็ได” เกิดความสงสัยวา ไมนาจะมี “ใจ” จึงเปดหนังสือเกาสมัยปกสีสมดู พบวามีแต “ประจํา” จึงไดแกโดยตัด “ใจ” ออกไป หรืออยาง เมื่อตรวจดูความเรียบรอยของหัวศัพทที่ขึ้นไปปรากฏบนหัวกระดาษ ก็ทําใหบังเอิญพบหัวศัพทที่พิมพ ผิด “สปทาจาริกังคะ” (สปทานจาริกังคะ) และ “อปโลกนธรรม” (อปโลกนกรรม) จึงไดแกใหถูกตอง
  9. 9. ฉ ๓. การชําระ-เพิ่มเติม ชวงที่ ๑ ทําใหมีความเปลี่ยนแปลงอะไร การชําระ-เพิ่มเติมชวงที่ ๑ นี้ ถือวายุติลงในวันที่ ๑๙ มิถุนายน ๒๕๕๑ ไดทําให พจนานุกรมพุทธศาสน ฉบับประมวลศัพท มีศัพทที่เพิ่มขึ้นและที่มีความเปลี่ยนแปลงรวม ประมาณ ๑,๑๐๐ หัวศัพท กลายเปนเพิ่มอีก ๒๐๔ หนา (จากเดิม ๓๗๖ หนา เปน ๕๘๐ หนา) หัวศัพท ที่มีการปรับแก และที่เพิ่มใหมในระยะ ๒ เดือนแรก มี ตัวอยาง ดังนี้ กัป,กัลป กิริยา กิเลสพันหา คงคา คณาจารย เครื่องราง ชุมนุมเทวดา ตัณหา ๑๐๘ ทักขิณาบถ ทีฆนขสูตร ธรรมราชา ธัญชาติ นัมมทา บริขาร บุพการ บุพนิมิตแหงมรรค ปกตัตตะ ปปญจะ ปริตร,ปริตต ปญญา ๓ พรหมจรรย มหานที ๕ มหายาน มาตรา มานะ ยถากรรม ยมุนา โยนก โวการ (เชน จตุโวการ) สมานฉันท สรภู สังคายนา สัจกิริยา สัจจาธิฏฐาน สีหนาท สุตะ หีนยาน อจิรวดี อธิษฐาน อธิษฐานธรรม อภิสัมพุทธคาถา อโศกมหาราช อาภัพ อายุ อายุสังขาร อาสภิวาจา อุตราบถ อุทยาน หัวศัพท ที่มีการปรับแก และที่เพิ่มใหมในระยะ ๑๔ เดือนหลัง มี ตัวอยาง ดังนี้ กรรมวาท กลาป คันธกุฎี คามวาสี คิหิวินัย จุณณิยบท จูฬมัชฌิมมหาศีล ฉันมื้อเดียว ชยมังคลัฏฐกคาถา ชวนะ ญาณ ๑๖ เดน ตุลา ถวายพรพระ ธรรมทูต ธรรมสภา บังสุกุลตาย-เปน ปฏิกรรม ปรมัตถธรรม ปานะ โปราณัฏฐกถา พุทธาวาส ภาณยักษ ยมกปาฏิหาริย รูปรูป,สุขุมรูป วิถีจิต วิปสสนูปกิเลส สมานฉันท สรณคมน สรภัญญะ สังฆาวาส สารีริกธาตุ สุวรรณภูมิ สูกรมัททวะ อตัมมยตา อภิธัมมัตถสังคหะ อรรถกถา อรัญวาสี อัชฏากาศ อากาศ อุปฏฐานศาลา เอตทัคคะ การชําระ-เพิ่มเติมนี้ ทําให พจนานุกรมพุทธศาสน ฉบับประมวลศัพท มีลักษณะคืบเคลื่อน เขาไปใกลงานคางที่ ๓ ซึ่งไดหยุดลงเมื่อใกลสิ้นป ๒๕๒๑ เชน คํา “กัป, กัลป” ในการพิมพครั้ง ที่ ๑๐ พ.ศ. ๒๕๔๖ มีคําอธิบาย ๑๒ บรรทัด แตในฉบับชําระ-เพิ่มเติม ชวงที่ ๑ นี้ ขยายเปน ๑๑๓ บรรทัด เมื่อนําไปเทียบกับฉบับงานคางที่ ๓ นั้น (ในการเขียนขยายคราวนี้ ไมไดหันไปดู งานคางนั้นเลย) ปรากฏวา คําอธิบายในฉบับชําระ-เพิ่มเติม ชวงที่ ๑ นี้ ยังสั้นกวาเกาเกือบครึ่งหนึ่ง ถาตองการมองใหชัดวางานชําระ-เพิ่มเติมมีลักษณะอยางไร จะดูไดงายที่คําตัวอยางขางบน นั้น เฉพาะอยางยิ่งคําวา กัป,กัลป; กิเลสพันหา; เครื่องราง; ชาดก; ทักขิณาบถ; นัมมทา; บริขาร; ปริตร,ปริตต; ภาณวาร; มานะ; ยถากรรม; สรภัญญะ; สัจกิริยา; อธิษฐาน; อายุ บัดนี้ งานชําระ-เพิ่มเติม ชวงที่ ๑ ไดเสร็จสิ้นแลว โดยกําหนดเอาเองวาเพียงเทานี้ แตงาน ชําระ-เพิ่มเติมชวงที่๒ และ ๓ ซึ่งรอขางหนา มีมากกวา ขอทําความเขาใจรวมกันวา ตามที่คิดไว งานตรวจชําระ ๓ ชวง จะเปนดังนี้
  10. 10. ช การชําระ-เพิ่มเติม ชวงที่ ๑: แกไขปรับปรุงขอขาดตกบกพรองที่พบเฉพาะหนา โดยเฉพาะ สวนหลงตาที่บังเอิญพบ และเพิ่มเติมคําศัพทและคําอธิบายที่รีบดวน หรือบังเอิญนึกได รวมทั้ง ศัพทที่บันทึกไวระหวางเวลาที่ผานมา (ไดเลือกทําแลวเฉพาะคําที่ไมซับซอนนัก) และบางคําที่ทานผู ใชหนังสือ ไดมีน้ําใจแจงมาวาเจอคําผิดหรือคนหาไมพบ การชําระ-เพิ่มเติม ชวงที่ ๒: อาน-ตรวจตลอดเลม เพื่อจะไดมองเห็นคําพิมพผิด คําตก จุดและแงที่จะแกไข-ปรับปรุง-เพิ่มเติมทั่วทั้งหมด พรอมทั้งจัดปรับคําอธิบายศัพททั้งของเดิมและ สวนที่เพิ่มเติม ใหเขามาตรฐานเดียวกัน ทั้งในแงการแสดงความหมาย วิธีอธิบาย และอัตราสวน ความยาวที่สัมพันธกับความสําคัญของศัพทนั้นๆ การชําระ-เพิ่มเติม ชวงที่ ๓: มุงที่การจัดระบบ เพื่อใหสม่ําเสมอ กลมกลืน เปนแบบแผน อันเดียวกันและทั่วกัน เชน มีคําอาน บอกที่มาในคัมภีร แสดงคําเดิมในภาษาบาลีและสันสกฤต และถาเปนไปได ใหคําแปลภาษาอังกฤษของศัพทตั้งหรือหัวศัพท พรอมทั้งแผนที่และภาพประกอบ งานชําระ-เพิ่มเติม ชวงที่ ๑ ไดเสร็จสิ้นลง โดยกําหนดเอาเองวาแคนี้กอน แตชวงที่ ๒ และ ชวงที่ ๓ ไมอาจคาดหมายวาจะเสร็จเมื่อใด หากไมนิราศ-ไมไดโอกาสจากโรค ก็กลาวไดเพียงวา อยูในความตั้งใจที่จะทําตอไป พระพรหมคุณาภรณ (ป. อ. ปยุตฺโต) ๑๙ มิถุนายน ๒๕๕๑
  11. 11. คําปรารภ (ในการพิมพครั้งที่ ๑๐) เมื่อกลาวถึง พจนานุกรมพุทธศาสน ฉบับประมวลศัพท หลายทานนึกถึง พจนานุกรมพุทธศาสตร ฉบับประมวลธรรม ดวย โดยเขาใจวาเปนหนังสือชุดที่มีสองเลมรวมกัน แตแทจริงเปนหนังสือที่เกิดขึ้นตาง หากกัน ตางคราวตางวาระ และมีความเปนมาที่ทั้งตางหากจากกัน และตางแบบตางลักษณะกัน ก. ความเปนมา ชวงที่ ๑: งานสําเร็จ แตขยายไมได พจนานุกรมพุทธศาสตร ฉบับประมวลธรรม เปนหนังสือที่คอยๆ กอตัวขึ้นทีละนอย เริ่มจากหนังสือ Student’s Thai–Pali–English Dictionary of Buddhist Terms เลมเล็กๆ ที่จัดทําเสร็จใน พ.ศ. ๒๕๐๖ ตอแตนั้นก็ไดปรับปรุง–เพิ่มเติม–ขยายขนาดขึ้นเรื่อยๆ และไดขยายขอบเขตออกไปจนกลายเปนงานที่มี ลักษณะเปนสารานุกรม เมื่อเวลาผานไปๆ ก็มองเห็นวางานทําสารานุกรมจะกินเวลายืดเยื้อยาวนานมาก ยิ่งมีงานอื่นแทรกเขา มาบอยๆ ก็ยิ่งยากที่จะมองเห็นความจบสิ้น ในที่สุดจึงตกลงวาควรทําพจนานุกรมขนาดยอมๆ ขั้นพื้นฐาน ออกมากอน และไดรวบรวมคัดเลือกหมวดธรรมมาจัดทําคําอธิบายขึ้น ซึ่งไดบรรจบรวมกับหนังสือเลมเล็ก เดิมที่สืบมาแต พ.ศ. ๒๕๐๖ กลายเปนภาคหนึ่งๆ ใน ๓ ภาคของหนังสือที่รวมเปนเลมเดียวกันอันมีชื่อวา พจนานุกรมพุทธศาสตร เมื่อ พ.ศ. ๒๕๑๕ กาลลวงมาจนถึง พ.ศ. ๒๕๒๘ พจนานุกรมพุทธศาสตร ซึ่งพิมพครั้งที่ ๔ จึงมีชื่อปจจุบันวา พจนานุกรมพุทธศาสตร ฉบับประมวลธรรม เพื่อใหเขาคูกับพจนานุกรมอีกเลมหนึ่งที่เปลี่ยนจากชื่อเดิมมา เปน พจนานุกรมพุทธศาสน ฉบับประมวลศัพท ถึงวาระนี้ พจนานุกรมสองเลมนี้จึงเสมือนเปนหนังสือที่รวมกันเปนชุดอันเดียว พจนานุกรมพุทธศาสน ฉบับประมวลศัพท ที่วานั้น เปนหนังสือที่เกิดขึ้นแบบทั้งเลมฉับพลันทันที โดยแทรกตัวเขามาใน พ.ศ. ๒๕๒๒ ระหวางที่งานทําพจนานุกรมซึ่งขยายขอบเขตออกไปจนจะเปนสารานุกรม นั้น กําลังดําเนินอยู เนื่องจากผูรวบรวมเรียบเรียงเห็นวางานทําสารานุกรม คงจะกินเวลายืดเยื้อไปอีกนาน และ พจนานุกรมพุทธศาสตร ที่ทําเสร็จไปแลว ก็มีเฉพาะดานหลักธรรมซึ่งจัดเรียงตามลําดับหมวดธรรม ควรจะมี พจนานุกรมเลมเล็กๆ งายๆ วาดวยพระพุทธศาสนาทั่วๆ ไป แบบเรียงตามลําดับอักษร ที่พอใชประโยชนพื้นๆ สําหรับผูเลาเรียนในขั้นตน โดยเฉพาะนักเรียนนักธรรม ออกมากอน พรอมนั้นก็พอดีประจวบเหตุผลอีกอยางหนึ่งมาหนุน คือ ไดเห็นหนังสือ ศัพทหลักสูตรภาษาไทย สําหรับนักธรรม ชั้นตรี ชั้นโท และชั้นเอก ที่มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัยจัดพิมพออกมาใน พ.ศ. ๒๕๐๓ เหลืออยูจํานวนมากมาย และดูเหมือนวาไมมีใครเอาใจใส หนังสือ ศัพทหลักสูตรภาษาไทย ชุดนั้น ทาง มจร. จัดพิมพขึ้นมาเพื่อสนองความตองการของ นักเรียนนักธรรมที่จะตองสอบวิชาใหมซึ่งเพิ่มเขามาในหลักสูตร คือวิชาภาษาไทย แตแทบจะยังไมทันไดเผย แพรออกไป วิชาภาษาไทยนั้นก็ไดถูกยกเลิกเสีย หนังสือชุดนั้นจึงถูกทอดทิ้ง ไดมองเห็นวา หนังสือ ศัพทหลักสูตรภาษาไทย นั้น ไมควรจะถูกทิ้งไปเสียเปลา ถานํามาจัดเรียงใหมในรูป พจนานุกรม ก็จะใชประโยชนได อยางนอยศัพทตั้งหรือหัวศัพทที่มีอยูก็จะทุนแรงทุนเวลาในการเก็บศัพทเปนอันมาก
  12. 12. ฌ โดยนัยนี้ ก็ไดนําหนังสือ ศัพทหลักสูตรภาษาไทย ชุดนั้นทั้ง ๙ ภาค (ศัพทสําหรับนักธรรมตรี–โท–เอก ชั้นละ ๓ วิชา จึงมีชั้นละ ๓ ภาค พิมพรวมเปนชั้นละเลม) มาจัดเรียบเรียงเปนพจนานุกรมเลมเดียว ดังไดเลา ไวแลวใน “แถลงการจัดทําหนังสือ ประกาศพระคุณ ขอบคุณ และอนุโมทนา (ในการพิมพครั้งที่ ๑)” ศัพทจํานวนมากทีเดียว ที่งายๆ พื้นๆ และตองการเพียงความหมายสั้นๆ หรือคําอธิบายเพียงเล็ก นอย ไดคงไวตามเดิมบาง แกไขปรับปรุงบาง สวนศัพทที่ตองการคําอธิบายยาวๆ ก็เขียนขยาย และศัพท สําหรับการเรียนนักธรรมที่ตกหลนหรือศัพททั่วไปอันควรรูที่ยังไมมี ก็เติมเขามา รวมเปนของเกากับของใหม ประมาณครึ่งตอครึ่ง จึงเกิดเปนพจนานุกรม ซึ่งในการพิมพครั้งแรก พ.ศ. ๒๕๒๒ เรียกชื่อวา พจนานุกรม พุทธศาสน ฉบับครู นักเรียน นักธรรม ตอมา ในการพิมพครั้งที่ ๒ พ.ศ. ๒๕๒๗ พจนานุกรมเลมนั้นไดเปลี่ยนมีชื่ออยางปจจุบันวา พจนานุกรมพุทธศาสน ฉบับประมวลศัพท คือหนังสือเลมนี้ เมื่อมีการเผยแพรมากขึ้น ผูขออนุญาตพิมพบางแหงจึงไดนําพจนานุกรมทั้งสองเลมนี้มาจัดรวมกัน เปนชุด และลาสุดบางทีถึงกับทํากลองใสรวมกัน แมจะมีประวัติแหงการเกิดขึ้นตางหากกัน แตพจนานุกรมสองเลมนี้ก็มีลักษณะที่เหมือนกันอยางหนึ่ง คือเปนงานในชวงระหวางที่งานทําพจนานุกรมซึ่งตอเนื่องมาแตเดิมและขยายออกไปจนกลายเปนสารานุกรม แสดงอาการวาจะเปนเรื่องยืดเยื้อตองรออีกยาวนาน หลังจากการพิมพลงตัวแลว พจนานุกรมสองเลมนี้ก็มีชะตากรรมอยางเดียวกัน คือขึ้นตอระบบการทํา ตนแบบและการพิมพยุคกอนนั้น ซึ่งตนแบบอยูในแผนกระดาษที่ตายตัว แกไขและขยับขยายไดยาก ยิ่งเปน หนังสือขนาดหนาและมีรูปแบบซับซอน ก็แทบปรับเปลี่ยนอะไรไมไดเลย ดวยเหตุนี้ การพิมพพจนานุกรมสองเลมนั้นในครั้งตอๆ มา จึงตองพิมพซ้ําตามตนแบบเดิม ถาจํา เปนจริงๆ ที่จะตองแกไข ก็แกไดเพียง ๔–๕ บรรทัด ยิ่งเมื่อเวลาผานมานานขึ้น แผนกระดาษตนแบบทั้งหมด ก็ผุเปอยหรือสูญหายไป (ตนแบบของ พจนานุกรมพุทธศาสน ฉบับประมวลศัพท ซึ่งทําขึ้นใหมในการพิมพ ครั้งที่ ๒ ไดสูญหายไปตั้งแตเมื่อการพิมพครั้งที่ ๒ นั้นเสร็จสิ้นลง) ทําใหการพิมพตอจากนั้นตองใชวิธีถาย ภาพจากหนังสือที่พิมพครั้งกอนๆ ซึ่งจะไดตัวหนังสือที่เลือนลางลงไปเรื่อยๆ ไดแตรอเวลาที่จะพิมพทําตน แบบขึ้นใหม โดยจะถือโอกาสเพิ่มเติมดวยพรอมกัน อยางไรก็ตาม เนื่องจาก พจนานุกรมพุทธศาสน ฉบับประมวลศัพท นี้ มีศัพทและคําอธิบายที่จะเพิ่ม มากมาย เมื่อแกไขตนแบบเดิมไมได ก็จึงใสสวนเพิ่มเขามาตางหากตอทายเลมในการพิมพครั้งที่ ๓ พ.ศ. ๒๕๒๘ โดยทําเปน “ภาคผนวก” (มีศัพทตั้งหรือหัวศัพทเพิ่ม ๑๒๔ ศัพท รวม ๒๔ หนา ขยายขนาดเลม หนังสือเฉพาะตัวพจนานุกรมแทๆ ขึ้นเปน ๔๖๖ หนา) ตอแตนั้นมา ก็พิมพซ้ําอยางที่กลาวขางตน ข. ความเปนมา ชวงที่ ๒: เขายุคใหม มีฐานที่จะกาวตอ ระหวางรอเวลาที่จะพิมพทําตนแบบใหม พรอมกับเขียนเพิ่มเติม ซึ่งมองไมเห็นวาจะมีโอกาสทําไดเมื่อ ใด กาลก็ลวงมา จนถึงยุคคอมพิวเตอร ระบบคอมพิวเตอรไดชวยใหการพิมพเจริญกาวหนาอยางมหัศจรรย ซึ่งแกปญหาสําคัญในการทํา พจนานุกรมไดทั้งหมด โดยเฉพาะ • การพิมพขอมูลใหมทําไดอยางดีและคลองสะดวก • รักษาขอมูลใหมนั้นไวไดสมบูรณและยืนนาน โดยมีคุณภาพคงเดิม หรือจะปรับใหดียิ่งขึ้นก็ได
  13. 13. ญ • ขอมูลใหมที่เก็บไวนั้น จะแกไข–ปรับปรุง–เพิ่มเติม ที่จุดไหนสวนใด อยางไร และเมื่อใด ก็ไดตาม ปรารถนา ถึงตอนนี้ ก็เห็นทางที่จะทําใหงานทําพจนานุกรมกาวตอไป แตก็ตองรอขั้นตอนสําคัญ คือจุดตั้งตน ครั้งใหม ไดแกการพิมพขอมูลพจนานุกรมทั้งหมดในเลมหนังสือลงในคอมพิวเตอร ซึ่งตองใชเวลาและแรง งานมากทีเดียว ถามีขอมูลที่พิมพลงในคอมพิวเตอรไวพรอมแลว ถึงจะยังไมมีเวลาที่จะแกไข–ปรับปรุง–เพิ่มเติม ก็ อุนใจได เพราะสามารถเก็บรอไว มีโอกาสเมื่อใด ก็ทําไดเมื่อนั้น แตตองเริ่มขั้นเตรียมขอมูลนั้นใหไดกอน ขณะที่ผูรวบรวมเรียบเรียงเองพิมพดีดไมเปน กับทั้งมีงานอื่นพันตัวนุงนัง ไมไดดําเนินการอันใดใน เรื่องนี้ ก็ไดมีทานที่มีใจรักและทานที่มองเห็นประโยชน ไดพิมพขอมูล พจนานุกรมพุทธศาสน ฉบับประมวล ศัพท ทั้งหมดของเลมหนังสือลงในคอมพิวเตอร ดวยความสมัครใจของตนเอง โดยมิไดนัดหมาย เทาที่ทราบ/ เทาที่พบ ๔ ราย เปน ๔ ชุด คือ ๑. พระมหาเจิม สุวโจ แหงสถาบันวิจัย มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย ไดเริ่มจัดทํางานนี้ตั้งแตระยะ ตนๆ ของยุคแหงการพิมพดวยระบบคอมพิวเตอร ซึ่งทั้งอุปกรณและบุคลากรดานนี้ยังไมพรั่งพรอม ใชเวลา หลายป จนในที่สุด ไดมอบขอมูลที่เตรียมเสร็จแลวแกผูรวบรวมเรียบเรียง เมื่อวันที่ ๒๘ พฤษภาคม ๒๕๔๑ ขอมูลที่พระมหาเจิม สุวโจ เตรียมไวนี้ ไดจัดวางรูปแบบเสร็จแลว รอเพียงงานขั้นที่จะสงเขาโรงพิมพ รวมทั้งการตรวจครั้งสุดทาย นับวาพรอมพอสมควร แตผูรวบรวมเรียบเรียงก็ไมมีเวลาตรวจ เวลาก็ผานมาเรื่อยๆ ๒. รศ. ดร.สมศีล ฌานวังศะ ราชบัณฑิต ไดเตรียมขอมูลพจนานุกรมพุทธศาสน ฉบับประมวลศัพท (พรอมทั้งพจนานุกรมพุทธศาสตร ฉบับประมวลธรรม) โดยบุตรหญิง–ชาย คือน.ส.ภาวนา ตั้งแตยังเปน ด.ญ.ภาวนา ฌานวังศะ และนองชาย คือ นายปญญา ตั้งแตยังเปนด.ช.ปญญา ฌานวังศะ ไดชวยกันแบงเบา ภาระดวยการพิมพขอมูลทั้งหมดของเลมหนังสือลงในคอมพิวเตอร ภายใตการดูแลของ ดร.สมศีล ฌานวังศะ ซึ่งเปนผูตรวจความเรียบรอยและจัดรูปแบบขอมูลนั้นตามเลมหนังสืออีกทีหนึ่ง ๓. พระไตรปฎก (ในแผน CD – ระบบคอมพิวเตอร) ฉบับสมาคมศิษยเกา มหาจุฬาลงกรณราช- วิทยาลัย ซึ่งเสร็จออกเผยแพรในชวงตนของ พ.ศ. ๒๕๔๓ ไดขอบรรจุ พจนานุกรมพุทธศาสตร ฉบับ ประมวลธรรม และ พจนานุกรมพุทธศาสน ฉบับประมวลศัพท ไวในโปรแกรมดวย ผูจัดทําจึงไดพิมพขอมูล ทั้งหมดของหนังสือทั้งสองเลมนั้นลงในคอมพิวเตอร แตเนื่องจากเปนขอมูลสําหรับโปรแกรมคอมพิวเตอร จึง ไมไดจัดรูปแบบเพื่อการตีพิมพอยางเลมหนังสือ ๔. พจนานุกรมพุทธศาสน (ในแผน CD – ระบบคอมพิวเตอร) รุน ๑.๕ (ในโปรแกรมวา พจนานุกรม พุทธศาสตร Version <1.2>) พ.ศ. ๒๕๔๔ จัดทําโดยคณะวิศวกรรมศาสตรคอมพิวเตอร มหาวิทยาลัยรังสิต ซึ่งก็ไมไดจัดรูปแบบเพื่อการตีพิมพอยางเลมหนังสือ เพราะเปนขอมูลสําหรับโปรแกรมคอมพิวเตอร ขอมูลทั้ง ๔ ชุดนี้ ผูจัดทําชุดนั้นๆ ไดนําศัพทตั้งและคําอธิบายทั้งหมดใน “ภาคผนวก” รวม ๒๔ หนา ๑๒๔ ศัพท ของฉบับเรียงพิมพระบบเกา มาแทรกเขาในเนื้อหาหลักของเลมตามลําดับอักษรเสร็จเรียบรอยดวย เมื่อมีชุดขอมูลใหเลือก ก็แนนอนวาจะตองพิจารณาเฉพาะชุดที่จัดรูปแบบไวแลวเพื่อการตีพิมพอยาง เลมหนังสือ คือชุดที่ ๑ และชุดที่ ๒ แตทั้งที่มีขอมูลนั้นแลว เวลาก็ผานไปๆ โดยผูรวบรวมเรียบเรียงมิไดดําเนินการใดๆ เพราะวาแมจะมี ขอมูลครบทั้งหมดแลว แตก็ยังมีงานสุดทายในขั้นสงโรงพิมพ โดยเฉพาะการพิสูจนอักษร (ตรวจปรูฟ) ตลอด เลมอีกครั้ง ซึ่งควรเปนภาระของผูรวบรวมเรียบเรียงเอง
  14. 14. ฎ ถาจะใหผูรวบรวมเรียบเรียงพิสูจนอักษรเองอยางแตกอน การพิมพคงตองรออีกแรมป หรืออาจจะ หลายป (ยิ่งมาบัดนี้ เมื่อตาทั้งสองเปนโรคตอหินเขาอีก ก็แทบหมดโอกาส) คงตองปลอยใหพิมพครั้งใหมดวยการ ถายภาพจากหนังสือที่พิมพครั้งกอนตอไปอีก ค. ความเปนมา ชวงที่ ๓: พิมพครั้งใหม ในระบบใหม การพิมพในระบบใหมคืบหนา เมื่อ ดร.สมศีล ฌานวังศะ ชวยรับภาระขั้นสุดทายในการจัดทําตนแบบ ใหพรอมที่จะนําเขารับการตีพิมพในโรงพิมพ ในงานขั้นสุดทายนี้ สําหรับ พจนานุกรมพุทธศาสตร ฉบับประมวลธรรม ซึ่งจัดเรียงใหมดวยระบบ คอมพิวเตอร และพิมพเปนเลมหนังสือไปแลวเปนครั้งแรก เมื่อกลางป พ.ศ. ๒๕๔๕ นั้นผูรวบรวมเรียบเรียง ไดอานตนแบบสุดทายกอนยุติ แตเมื่อมาถึง พจนานุกรมพุทธศาสน ฉบับประมวลศัพท ก็เปนเวลาที่ผูรวบรวม เรียบเรียงประสบปญหาจากโรคตามากแลว รวมทั้งโรคตอหิน จึงยกภาระในการตรวจปรูฟอานตนแบบแมแต ครั้งยุติให ดร.สมศีล ฌานวังศะ รับดําเนินการทั้งหมด เพียงแตเมื่อมีขอผิดแปลกนาสงสัยที่ใด ก็ไถถามปรึกษา เปนแตละแหงๆ ไป พอดีวา ผูรับภาระนอกจากมีความละเอียดและทํางานนี้ดวยใจรักแลว ยังเปนผูศึกษาวิจัยเรื่อง พจนานุกรมเปนพิเศษอีกดวย ยิ่งเมื่อไดคอมพิวเตอรมาเปนเครื่องมือ ก็ยิ่งชวยใหการจัดเรียงพิมพตนแบบ สามารถดําเนินมาจนหนังสือเสร็จเปนเลมในรูปลักษณที่ปรากฏอยูนี้ พจนานุกรมพุทธศาสน ฉบับประมวลศัพท พิมพครั้งที่ ๑๐ ซึ่งเปนครั้งแรกที่ใชขอมูลอันไดเตรียมขึ้น ใหมดวยระบบการพิมพแบบคอมพิวเตอรนี้ โดยหลักการ ไดตกลงวาใหคงเนื้อหาไวอยางเดิมตามฉบับเรียง พิมพระบบเกา ยังไมปรับปรุงหรือเพิ่มเติม เนื่องจากผูรวบรวมเรียบเรียงยังไมมีเวลาที่จะดําเนินการกับคํา ศัพทมากมายอันควรเพิ่มและสิ่งที่ควรแกไขปรับปรุงตางๆ ที่บันทึกไวระหวางเวลาที่ผานมา และจะรอก็ไมมี กําหนด (จุดเนนหลักอยูที่การไดฐานขอมูลในระบบคอมพิวเตอร ซึ่งทําใหพรอมและสะดวกที่จะปรับปรุงเพิ่ม เติมตอไป) ทั้งนี้ มีขอยกเวน คือ ๑. นําศัพทตั้งและคําอธิบายทั้งหมดใน “ภาคผนวก” ของฉบับเรียงพิมพระบบเกา มาแทรกเขาไปใน เนื้อหาหลักของเลมตามลําดับอักษรของศัพทนั้นๆ (ขอนี้เปนการเปลี่ยนแปลงดานรูปแบบเทานั้น สวนเนื้อหา ยังคงเดิม) ๒. เนื่องจากมีศัพทตั้ง ๘ คํา ที่ไดปรับปรุงคําอธิบายไวกอนแลว จึงนํามาใสรวมดวย พรอมทั้งถือ โอกาสแกไขเนื้อความผิดพลาด ๒–๓ แหงที่ผูใชพจนานุกรมฉบับนี้ ทั้งบรรพชิตและคฤหัสถบางทานไดแจง เขามานับแตการพิมพครั้งกอนๆ ซึ่งขอขอบคุณ–อนุโมทนาไว ณ ที่นี้ดวย ๓. มีการปรับปรุงเพิ่มเติมปลีกยอยที่พบเห็นนึกไดแลวถือโอกาสทําไปดวยระหวางทํางานขั้นสุดทาย ในการจัดทําตนแบบใหพรอมกอนจะสงเขารับการตีพิมพในโรงพิมพ กลาวคือ คําอธิบายเล็กนอยในบางแหง ซึ่งเห็นวาควรจะและพอจะใหเสร็จไปไดในคราวนี้ เฉพาะอยางยิ่ง • ไดปรับคําอธิบายคําวา ศิลปศาสตร และไดนําคําอธิบายการแบงชวงกาลในพุทธประวัติ คือชุด ทูเรนิทาน–อวิทูเรนิทาน–สันติเกนิทาน ชุดปฐมโพธิกาล–มัชฌิมโพธิกาล–ปจฉิมโพธิกาล และชุดปุริมกาล–อปร กาล มาปรับรวมกันไวที่ศัพทตั้งวา พุทธประวัติ อีกแหงหนึ่งดวย
  15. 15. ฏ • ไดแยกความหมายยอยของศัพทตั้งบางคําออกจากกัน เพื่อใหเกิดความชัดเจนยิ่งขึ้น (เชน คํา วา พยัญชนะ) • ไดตัดศัพทตั้งบางคําที่เห็นวาไมจําเปนออก (เชน วงศกุล, เทวรูปนาคปรก) ๔. เนื่องจากเดิมนั้น พจนานุกรมพุทธศาสน ฉบับประมวลศัพท นี้ จัดทําขึ้นโดยมุงเพื่อประโยชนของ ผูเลาเรียนขั้นตน โดยเฉพาะนักธรรมตรี–โท–เอก ถอยคําใดมีในแบบเรียนนักธรรม ก็ไดรักษาการสะกดตัว โดยคงไวอยางเดิมตามแบบเรียนเลมนั้นๆ เปนสวนมาก แตในการพิมพตามระบบใหมครั้งนี้ เห็นวาควรจะคํานึงถึงคนทั่วไป ไมจํากัดเฉพาะนักธรรม จึงตกลง ปรับการสะกดตัวของบางศัพทใหเปนปจจุบัน (เชน ปฤษณา แกเปน ปริศนา) พรอมนั้น ตามที่พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน ใหหลักไววา คําที่เปนศัพทธรรมบัญญัติ จะเขียน ตามพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน หรือเขียนเต็มรูปอยางเดิมก็ได และในพจนานุกรมพุทธศาสน ฉบับ ประมวลศัพท แตเดิมมาเขียนทั้งสองรูป เชน โลกุตตรธรรม–โลกุตรธรรม อริยสัจจ–อริยสัจ สวนในการพิมพ ตามระบบใหมครั้งนี้ ถาคํานั้นอยูในขอความอธิบาย ไดปรับเขียนเปนรูปเดียวกันทั้งหมด เชน โลกุตตรธรรม อริยสัจจ ทั้งนี้ เพื่อความสอดคลองกลมกลืนเปนอันเดียวกัน แตผูอานจะนําไปเขียนเองในรูปที่ประสงคก็ได ตามคําชี้แจงตนเลม ๕. แตเดิมมาหนังสือนี้มุงเพื่อประโยชนแกผูมีความรูพื้นฐานทางธรรมอยูแลว โดยเฉพาะนักเรียน นักธรรม ซึ่งถือวารูวิธีอานคําบาลีอยูแลว จึงไมไดนึกถึงการที่จะแสดงวิธีอานคําบาลีนั้นไว แตบัดนี้ไดตกลงที่ จะคํานึงถึงผูใชทั่วไป ดังนั้น ในการพิมพครั้งใหมดวยระบบใหมนี้ จึงไดแสดงวิธีอานออกเสียงศัพทตั้งบางคําเพื่อเกื้อกูลแกผู ใชที่ยังไมคุนกับวิธีอานคําที่มาจากภาษาบาลีสันสกฤต เชน สมสีสี [สะ-มะ-สี-สี], โอมสวาท [โอ-มะ-สะ-วาด] แตเนื่องจากยังเปนทํานองงานแถม จึงทําเทาที่นึกไดหรือพบเฉพาะหนา อาจมีคําศัพททํานองนี้อยูอีกหลายคํา ที่ยังมิไดแสดงวิธีอานออกเสียงกํากับไว อยางไรก็ตาม ในการพิมพใหมครั้งนี้ ไดแทรก “วิธีอานคําบาลี” เพิ่มเขามาดวย เพื่อใหผูใชทั่วไปทราบ หลักพื้นฐานที่พอจะนําไปใชเปนแนวทางในการอานไดดวยตนเอง โดย ดร.สมศีล ฌานวังศะ ชวยรับภาระเขียนมา งานขั้นสุดทายที่จะเขาโรงพิมพมีความละเอียด ซึ่งตองใชเวลาและเรี่ยวแรงกําลังมาก ประกอบกับผู รับภาระมีงานอื่นที่ตองรับผิดชอบอีกหลายดาน นับจากเริ่มงานขั้นสุดทายนี้ จนตนแบบเสร็จเรียบรอยนําสง โรงพิมพได ก็ใชเวลาไปหลายเดือน ทั้งนี้เพราะวา งานขั้นสุดทายกอนรับการตีพิมพมิใชเพียงการตรวจความถูกตองของตัวอักษรเทานั้น นอกจากอานปรูฟตลอดเลม ทวนแลวทวนอีกหลายเที่ยวแลว ไดถือโอกาสแหงการพิมพที่เปนการวางรูปแบบ ครั้งใหมและมีคอมพิวเตอรเปนอุปกรณนี้ ตรวจทานจัดการเกี่ยวกับความสอดคลองกลมกลืน–สม่ําเสมอ– ครบถวน โดยเฉพาะในเรื่องที่เปนระบบแบบแผน ใหลงตัวไวเทาที่จะทําได คือ ก) ความสอดคลองกลมกลืน ทั่วๆ ไป ไมวาจะเปนเครื่องหมายวรรคตอน หรือการพิมพคํา–ขนาด ตัวอักษร–รูปลักษณของตัวอักษร ทั้งคําทั่วไปและคําที่ใชในการอางอิงและอางโยง (เชน ดู เทียบ คูกับ ตรงขามกับ) ไดพยายามตรวจและแกไขใหสม่ําเสมอกันทุกแหง ข) ความถูกตองครบถวนทั่วถึง อีกหลายอยาง ที่ยังอาจตกหลนหรือขามไปในการพิมพระบบเกา โดยเฉพาะการอางโยง ไดตรวจสอบเทาที่ทําได เชน ตรวจดูใหแนใจวาศัพทตั้งทุกคําที่เปนธรรมขอยอย ได อางโยงถึงหมวดธรรมใหญที่ธรรมขอยอยนั้นแยกออกมา

×