• Share
  • Email
  • Embed
  • Like
  • Save
  • Private Content
лекц №10
 

лекц №10

on

  • 2,524 views

 

Statistics

Views

Total Views
2,524
Views on SlideShare
2,500
Embed Views
24

Actions

Likes
2
Downloads
0
Comments
0

3 Embeds 24

http://muugiitseegii.blogspot.com 12
http://monkhdelger.blogspot.com 11
http://monkhdelger.blogspot.hu 1

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Microsoft PowerPoint

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

    лекц №10 лекц №10 Presentation Transcript

    • ЛЕКЦ №10Сэтгэлийн хөдөлгөөн ба мэдрэмж Сэтгэлийн тэнхээ
    • ÑÝÒÃÝËÈÉÍ ÕӨÄӨËÃӨӨÍÈÉ ÒÓÕÀÉ ÓÕÀÃÄÀÕÓÓÍ Ñýòãýëèéí õºäºë㺺í ãýäýã íü emereo áóþó õà÷èðõóóëàõ, ãàéõóóëàõ ãýñýí óòãàòàé ëàòèí ¿ãíýýñ ãàðàëòàé. Õàðèí àíãëè õýëíèé Îêñôîðäûí òîëèíä mouvier – õºäºë㺺íä îðîõ ãýñýí ôðàíö ¿ãíýýñ ãàðàëòàé ãýæ òàéëáàðëàñàí áàéäàã. Õ¿ì¿¿ñèéí ç¿ãýýñ ýðãýí òîéðîíä áàéãàà ýä þìñ, áîëæ áóé ¿çýãäýë, áàéãàëü еðòºíö, áóñàä õ¿ì¿¿ñ, íèéãýìä õàíäàõ õàíäëàãà áîëîí òýäíèé ïðàêòèê ¿éë àæèëëàãààíû ¿éë ÿâö, ¿ð ä¿íã äîòîîä ñýòãýëäýý øóóä òóñãàæ ìýäðýõ õýëáýðýýð èëýð÷ ãàðäàã ñýòãýöèéí îíöãîé òºðëèéí õèéñâýðëýë þì. 1884 îíä Æåéìñèéí “Ñýòãýëèéí õºäºë㺺í ãýæ þó âý?” ãýñýí á¿òýýë áè÷èãäñýíýýñ õîéø øèíæëýõ óõààíû ò¿âøèíä ñóäëàãäàæ ýõýëñýí.
    •  Ñýòãýë õºäëºë, ìýäðýìæ íü ñýðýë, õ¿ðòýõ¿é, òºñººëºë, åð íü õ¿íèé òàíèí ìýäýõ¿éãýýñ àíãèä áàéíà ãýæ ¿ã¿é. Ñýòãýëèéí õºäºë㺺í íü çºâõºí äîõèî çàíãààãààð òºäèéã¿é, áóë÷èíãèéí òîíóñûí ò¿âøèíä èëýðäýã. ßíç á¿ðèéí çºð÷èë, íåâðîçûí ¿åä õ¿íèé õºäºë㺺í õºø¿¿í, óäààí áîëäîã áîë ñýòãýë ñàíàà ººäðºã ¿åä õ¿íèé ¿éëäýë õºäºë㺺í ò¿ðãýí áàéäàã.
    • ÑÝÒÃÝËÈÉÍ ÕӨÄӨËÃӨӨÍÈÉ ¿¿ÐÝÃ, À÷ ÕÎËÁÎÃÄÎË Þóíû ºìíº áîäèò áàéäàë, õýðýãöýý 2-ûã õîëáîõ ¿¿ðýãòýé. Ñýòãýëèéí õºäºë㺺íèé òóñëàìæòàéãààð õ¿ì¿¿ñ õîîðîíäîî îéëãîëöîæ áàéäàã. Õýë ñî¸ë íü ººð ÷ ãýñýí äîõèî çàíãàà, í¿¿ðíèé õóâèðëààð èëðýõ ñýòãýë õºäëºëèéã òàíüæ áîëäîã. Ýäãýýðèéã ñýòãýëèéí õºäºë㺺íèé ìýäýýëýë äàìæóóëàõ ¿¿ðýã ãýíý. ¯¿íýýñ ãàäíà ñýòãýëèéí õºäºë㺺í íü îðãàíèçìä ãàäààä îð÷èí õýðõýí íºëººëæ áóéã äîõèîëîõ, ¿éë àæèëëàãààã ñýäýëæ¿¿ëýõ /óðàì õóãàðàõ, èäýâõ îðîõ ã.ì./, îð÷èí òîéðîíä áîëæ áóé ¿éë ÿâäàëä ¿íýëãýý ºãºõ, õ¿íèé㠺人õ, ò¿¿í÷ëýí õàìãààëàõ çýðýã ¿¿ðýã ã¿éöýòãýäýã. Áàòæóóëàõ ¿¿ðýãòýé, º.õ ñýòãýë õºäºëñºí ¿åèéí ¿éë ÿâäëûã õ¿í àìàðõàí òîãòîîæ, óäààí õàäãàëäàã. ¯éë àæèëëàãààíû ÿâöàä èëýð÷ ýðãýýä ò¿¿íä íºëººëæ áàéäàã
    • ÑÝÒÃÝËÈÉÍ ÕӨÄӨËÃӨӨÍÈÉ ÎÍÖËÎÃ Ñýòãýëèéí õºäºëãººíººð èëýð÷ áóé õ¿íèé õàðüöàà õàíäëàãà íü ÿìàãò ñóáüåêòèâ õóâèéí øèíæòýé Ñýòãýëèéí õºäºë㺺í íü õ¿íèé àìüäðàëûí á¿õèé ë ¿éë àæèëëàãààòàé õîëáîîòîé èëýðíý Áèå îðãàíèçìûí ¿éë àæèëëàãààíààñ õàìààðàõûí çýðýãöýý ýðãýýä ò¿¿íä íºëººëæ áàéäàã.
    •  Ìýäðýìæ ãýäýã íü ÿìàð íýãýí áîäèò ç¿éëèéí òàëààðõè òºñººëºëòýé õîëáîîòîé èëýðíý. Ìýäðýìæ íü õ¿íèé ìýäëýã, îþóíû ¿íýò ç¿éë çýðýãòýé õîëáîîòîé áà áàéíãà õºãæèæ, ººð÷ëºãäºæ áàéäàã. Ò¿¿õýí øèíæòýé. ßíç á¿ðèéí óëñ îðîí, ¿íäýñòýíä ñî¸ë èðãýíøëýýñ õàìààðàí ìýäðýìæ íü ººð øèíæòýé áàéæ áîëíî. Õ¿íèé àìüäðàëä òºëºâøëèéí, ñýäýëæèëòèéí çýðýã ¿¿ðýã ã¿éöýòãýäýã.
    •  Õ¿íèé ìýäðýìæ õºãæèæ áîëîâñðîíãóé áîëñîîð õýä õýäýí ò¿âøèíä õóâààãäàíà. Ìýäðýìæ áèå õ¿íèé åðºíõèé õºãæëèéí ÿëàíãóÿà ò¿¿íèé ñýäëèéí õ¿ðýýã õºãæ¿¿ëýõýä èõýýõýí à÷ õîëáîãäîëòîé. Òºðºë á¿ðèéí ìýäðýìæèéí õýëáýðòýé ñýòãýë õºäëºëèéí ýåðýã øèíæ èëðýëèéí íºëººãººð áèå õ¿íèé õýðýãöýý, ñîíèðõîë áàòæèí òýëæ áàéäàã. Ñýòãýëèéí ìýäðýìæ çºâõºí õ¿íä èëýðäýã áîë ñýòãýëèéí õºäºë㺺í íü õ¿í áà àìüòàíä àëü àëèíä íü èëýðäýã
    •  Àëüòðóèçì /өгөөмөр/ Хувиа хичээх Үйл ажиллагааны Өөрөөрөө бахархах Танин мэдэхүйн Ò¿¿í÷ëýí îþóí óõààíû, ¸ñ ñóðòàõóóíû, ãîî ñàéõíû ã.ì.-ýýð àíãèëäàã.
    • ÑÝÒÃÝËÈÉÍ ÕӨÄӨËÃӨӨÍÈÉ ÕÝËÁÝп¿Ä À.Í Ëåîíòüåâ ñýòãýëèéí õºäºë㺺íèéã 3 àíãèëñàí áàéäàã. Ñýòãýë õºäëºë, àôôåêò, ìýäðýìæ. Àôôåêò íü õ¿÷òýé, õàðüöàíãóé áîãèíî õóãàöààíû, õºäºë㺺íèé áîëîí âèñöåðàëü èëðýëòýé. Ñýòãýëèéí õºäºë㺺í íü àðàé óäààí, çàðèìäàà ãàäààä èëðýë áàãàòàé, òºñººëëèéí ¿íäñýí äýýð ¿¿ñäýã. Ìýäðýìæ íü ñýòãýëèéí õºäºë㺺íèé õàíäëàãûã òîãòâîðòîé èëýðõèéëäýã ãýæ òàéëáàðëàñàí.
    •  ÀÍÓ-ûí ñýòãýëç¿é÷ Ê.Èçàðä ¿íäñýí áà ¿¿ñìýë ãýæ àíãèëààä ¿íäñýí ñýòãýë õºäëºëä ñîíèðõîë áà äîãäëîë, ãàéõàøðàë, çîâëîí, øàíàëàë, äóðã¿éöýë, ¿çýí ÿäàëò, àéäàñ è÷ã¿¿ð, ãýìøëèéã îðóóëæýý. Ñýòãýëèéí õºäºë㺺íèéã âåãåòàòèâ õàðèó èëðýëýýð íü ñòåíèê (õ¿íèé㠺人æ áàéãàà), àñòåíèê (ñààòàëä îðóóëäàã) ãýæ àíãèëäàã. ̺í èëðýëýýð íü ýåðýã áîëîí ñºðºã ñýòãýëèéí õºäºë㺺í ãýæ àíãèëäàã.
    • ÈËÐÝÕ ÕÝËÁÝÐ: Àôôåêò. Öóõàëäàë íü õ¿íèé çàí ¿éëä ìýäýãäýõ¿éö ººð÷ëºëò îðóóëæ áàéäàã ñýòãýë õºäëºëèéí îíöãîé øèíæ áºãººä çàí ¿éëèéí ýõýíä áèø õàðèí òºãñãºëä õóðèìòëàãäàí òýñýð÷ áàéãàà ìýò èëýðäãýýðýý íýí îíöëîãòîé. ¯éëèéí ýõýí ¿åèéí äîòîîä ºäººëò, ò¿ëõýö, ñýäýëæèëò õè÷íýýí õ¿÷òýé áàéãààä òºëºâëºñíºº õýðýãæ¿¿ëýõèéí òóëä óðüäààñ èë¿¿ èõ õ¿÷ õºäºëìºð çàðöóóëàõ øààðäëàãàòàé áîëîõ òóñàì òýð õýìæýýãýýð ýöñèéí ¿ð ä¿í áóóð÷, öóõàëäàë ºñºí íýìýãääýã õýìýýõ íèéòëýã ç¿é òîãòîë ¿éë÷èëæ áàéäàã.
    •  Ñòðåññ. Îð÷èí ¿åèéí õ¿ì¿¿ñèéí àìüäðàëûí õýâ øèíæèéí íýã ñàëøã¿é õýñýã áîëñîí öóõàëäëûí íýã òîä èëðýë áîë ñòðåññ þì. Ñòðåññ íü ìàø óðò óäààí õóãàöààíû òóðøèä õ¿íèé ñýòãýë ñàíààíû ã¿íä áàéíãûí à÷ààëàë, èõýýõýí õ¿÷òýé áóõèìäàë õóðèìòëàãäñàíààñ áîëæ ñýòãýë õºäëºëèéí ò¿âøèíä õ¿íèé ìýäðýëèéí òîãòîö õýò ÿäàðãààíä îðîõ ¿éë ÿâö þì. Õ¿íèé ¿éë àæèëëàãààíû çîõèöóóëàëòûã àëäàãäóóëàõààñ ãàäíà çàí ¿éëèéã òîãòâîð ìóóòàé, õýâèéí áóñ øèíæòýé áîëãîäîã. Ñòðåññ óäààí õóãàöààãààð ¿ðãýëæèëáýë ç¿ðõ ñóäàñíû ºâ÷èí, õîäîîä ãýäýñíèé ¿éë àæèëëàãàà õÿìðàõ, íîéðã¿éäýõ çýðýã îëîí òºðëèéí ºâ÷íèé ýõ ¿íäýñ áîëäîã. Ìýäðýìæ, ñýòãýë ñàíààíû áàéäàë, äóð õ¿ñýë, øóíàë çýðýã ñýòãýëèéí õºäºë㺺íèé èëðýë¿¿ä õ¿íèé çàí ¿éëèéã èäýâõæ¿¿ëýõ òºäèéã¿é, ÷èãë¿¿ëýõ, çîõèîí áàéãóóëàõ, äýìæèõ ¿¿ðýã ã¿éöýòãýäýã ÿâäàë þì. ¯¿íýýñ ãàäíà ôðóñòðàöè, óðàì çîðèã, ò¿ãø¿¿ð, àéäàñ, áàÿð õººð ã.ì.
    • ÑÝÒÃÝËÈÉÍ ÕӨÄӨËÃӨӨÍÈÉ ÒÀËÀÀÐ ¿ÇÝË ÁÀÐÈÌÒËÀË Ñýòãýë õºäëºëèéí àñóóäëûã ìàø îëîí эрдэмтэä ñóäàëæ áàéñàí. ×.Äàðâèí 1872 îíä “Õ¿í áà àìüòäûí ñýòãýëèéí õºäºë㺺íèé èëðýë” á¿òýýë áè÷ñýí. Ãàäíû ãýíýòèéí öî÷ðîîëä äýýä àìüòàä áîëîí õ¿í îéðîëöîî õàðèó ¿éëäýë ¿ç¿¿ëäýã. Ýíý íü àìüäðàëûí îð÷èíä äàñàí çîõèöîõ íýã ¿íäñýí ìåõàíèçìòàé ãýäãèéã áàòàëæ ºãñºí. ×.Äàðâèíû ñýòãýëèéí õºäºë㺺íèé òóõàé ñóðãààëûã îëîí ýðäýìòýä õ¿ëýýí çºâøººð÷, ñóäàëãààã íü ¿ðãýëæë¿¿ëñýí. Òóõàéëáàë Ê.Ëàíãå, Ó.Æåéìñ íàð áèå îðãàíèçìûí áàéäàë ñýòãýëèéí õºäºë㺺íä øóóä íºëººëäºã òàëààð ¿çýë äýâø¿¿ëñýí. “Þì èíýýäòýé õàðàãäàæ áàéãàà áîëîîä áèä èíýýæ áàéãàà áèø, áèä èíýýæ áàéãàà ó÷ðààñ òýð ç¿éë èíýýäòýé õàðàãäàæ áàéíà” ãýäýã.
    • ßÌÀÐ ¿ÅÄ ÑÝÒÃÝË ÕӨÄӨËÄӨà ÂÝ? Âèëþíàñ: Õ¿íä ÿìàð íýã óòãà ó÷èðòàé þì òîõèîëäîõîä ñýòãýë õºäºëäºã. Ð.Ñ Ëàçàðóñ: Íýã òàëààñ àþóë çàíàë, íºãºº òàëààñ ò¿¿íýýñ çóãòààõ áîëîìæã¿é ¿åä ¿¿ñäýã. Õ¿íèé ñýòãýëèéí õºäºë㺺í íü í¿¿ð öàðàé, õºäºëãººí ¿éëäëýýð ãàäíàà èëðýõ íü òºðºëõèéí øèíæòýé. ̺í òýäãýýðèéã õ¿ðòýí õ¿ëýýí àâàõ, òàíèõ àâüÿàñ áèëýã õ¿ì¿¿ñò ãåíèéí øóãàìààð óëàìæëàãäàí èðäýã. Ãýõäýý ñýòãýë õºäëºëèéí ãàäààä èëýðõèéëýë á¿õýí òºðºëõèéí áàéäàãã¿é ãýäãèéã ñàíàõ íü ÷óõàë. Õ¿íèé àìüäðàëûí ÿâöàä ñóðãàëò, òàíèí ìýäýõ¿é, õ¿ì¿¿æëèéí íºëººãººð áèé áîëíî. Òóõàéëáàë: äîõèî çàíãàà, ñî¸ë çàí çàíøëûí øèíæòýé ñýòãýë õºäëºë, ñýòãýëèéí õÿìðàëò áàéäëûí ãàäààä èëýðõèéëýë áàéäàã.
    • EQ EMOTIONAL QUOTIENT Сэтгэлийн хөдөлгөөний боловсрол, сэтгэлийн хөдөлгөөний чадвар, нийгмийн оюун ухаан г.м. үгстэй ойролцоо утгатай Өөртөө анализ хийх чадвар – өөрийгөө ойлгох, тодорхойлох Өөрийгөө үнэлэх, хүндлэх чадвар Өөрийгөө хянах чадвар Өөрийгөө хэрэгжүүлэх чадвар – зорилгоо ухамсарлах, амжилтанд тэмүүлэх Харилцах чадвар Эмпати- бусдын дотоод ертөнцөд нэвтрэх Хямралыг даван туулах чадвар Амьдралын баяр баясгалантай, өөдрөг байх чадвар
    • ЗӨВЛӨГӨӨ Ñýòãýë ñàíàà ººäðºã áàéëãàõ õàìãèéí ñàéí “ñýòãýë çàñàë÷” áîë àìæèëò þì.  Àìæèëòàíä õ¿ðýõèéí òóëä:  Àæëàà òºëºâëºæ ñóð;  Õ¿ð÷ áîëîõóéö çîðèëãî òàâü;  Çîðèëãîî çºâ òîìü¸îë; ͺõöºë áàéäëûã õºíãºí, õºãæèëòýé áàéäëààð õ¿ëýýí àâàõ ÷àäâàðàà ñàéæðóóë. Õîøèí øîãèéí ìýäðýìæýý õºãæ¿¿ëýõ õýðýãòýé. Á¿õ àñóóäëûã 2 õóâàà.  Òàíû îðîëöîîòîé øèéäýõ àñóóäàë  Òà þó ÷ õèéõ õýðýãã¿é àñóóäàë.  Ýõíèé á¿ëýã àñóóäëûã òà õèéõ õýðýãòýé þó ¿ã¿é þó ãýäýãòýý ýðãýëçýëã¿éãýýð øóóä ë áàðüæ àâàí øèéäâýðëýõ õýðýãòýé.  Õàðèí õî¸ð äàõ á¿ëýã àñóóäëûã òà øèéäýõ õýðýãã¿é ó÷èð ò¿¿íèé òºëºº çîâîõ õýðýãã¿é.
    •  ªäºð á¿ðèéã èíýýõ ç¿éëòýéãýýð ºíãºð¿¿ë. ßìàð íýã èíýýäòýé ç¿éëèéí òàëààð óíø, õàð, ñîíñ, ÿðü. ªºðèé㺺 øîîëîí èíýýõ, õîøèãíîõ ÷àäâàðòàé áàé. ªäºð á¿ð ººðèé㺺 õýä õýäýí óäàà óðàìøóóëæ áàé. ªäºð á¿ð ººðèéí õàìãèéí äîòíû õ¿íäýý õàéðòàéãàà õ¿ëýýí çºâøººð÷ áàé. Äîëîî õîíîãò 2-3 óäàà õºëºðò뺺 áèåèéí òàìèðûí äàñãàë, áèåèéí õ¿÷íèé àæèë õèéæ áàé. Óóðàíä ÷ ñóóæ áîëíî. Äîëîî õîíîãèéí õàãàñ ºäðèéã ººðò òààëàãäñàíààðàà ºíãºð¿¿ë. Á¿ð òàíä “óòãàã¿é” ç¿éë ÷ õèéæ áîëíî. Öàãèéã õàéðëà, þóíä ÷ áèòãèé äýìèé ¿ð. Ç¿é áóñ ãóéëòàíä “¿ã¿é” ãýæ õýëæ ñóðàõ õýðýãòýé.
    • ÑÝÒÃÝËÈÉÍ ÒÝÍÕÝÝ Õ¿í çºâõºí ãàäààä îð÷íûã õ¿ðòýæ, õ¿ëýýí àâààä çîãñîõã¿é, ò¿¿íèéã ººðèéí ñîíèðõîë, õýðýãöýýíä òóëãóóðëàí ººð÷ëºõ ãýæ îðîëääîã. Õ¿í ººðèé㺺 õ¿ðýýëýí áàéãàà îð÷èíòîé èéì ¿éëäýë õèéõäýý ºìíºº òîäîðõîé çîðèëãî òàâüæ, ò¿¿íèéãýý áèåë¿¿ëýõ èäýâõòýé ¿éëä òàòàãäàí îðäîã. Õ¿íèé ºìíºº òàâüñàí çîðèëãîî áèåë¿¿ëýõ ¿éë àæèëëàãàà íü øóëóóí øóóä çàìààð ÿâàãäàõã¿é áºãººä òýð íü ÿìàð íýãýí òîäîðõîé ñààä áýðõøýýëòýé ó÷èð÷, ò¿¿íèéã äàâàí òóóëàõ ÷àäâàð, àðãà, äýâø¿¿ëýí òàâüñàí çîðèëãîî áèåë¿¿ëýõ èäýâõòýé ¿éë àæèëëàãààíû ÿâöàä ñýòãýëèéí òýíõýý õºãæèíº.
    •  Ò¿¿õýí ¿éë ÿâöûí òàëààñ õ¿íèé ñýòãýë ñàíààíû ¿çýãäëèéã ñóäëàõ ÿâöäàà Àðèñòîòåëü çîðèã, çîðèãèéí ¿éë ãýñýí íýð òîìü¸îã øèíæëýõ óõààíû õ¿ðýýíä îðóóëæ èðñýí. Õ¿ì¿¿íëýã ¿çýë íèéãýìä äýëãýðýõ áîëñîí ¿åýñ ñýòãýëèéí òýíõýýã ñîíèðõîí ñóäëàõ áîëñîí. 18-19-ð çóóíû ¿åä ñýòãýë ñóäëàëûí ãîë ñóäëàãäàõóóí íü ñýòãýëèéí òýíõýýíèé àñóóäàëä ÷èãëýæ áàéâ.
    •  Ñýòãýëèéí òýíõýý ãýäýã íü òàâüñàí çîðèëãîäîî õ¿ðýõèéí òóëä áýðõøýýëèéã äàâàí òóóëàõ ÷àäâàðûã õýëíý. Ñýòãýëèéí òýíõýý íü õ¿í çºâõºí ºìíºº òàâüñàí çîðèëãîî áèåë¿¿ëæ, ò¿¿íä õ¿ðýõýä òîõèîëäîõ ñààä áýðõøýýëèéã äàâàí òóóëàõ ÷àäâàðààñ ãàäíà õ¿í ÿìàð íýã ç¿éëýýñ òàòãàëçàõ, ººðòºº õîðèã òàâèõ, áèåý áàðèõ, ººðèé㺺 ýçýìäýõ ÷àäâàðóóäààð èëðýí ãàðäàã ñýòãýöèéí øèíæ þì.
    •  Øèíæ ÷àíàð: Øèéäâýð ãàðãàõ õýðýãæ¿¿ëýõýä õ¿÷ àíõààðàë õàíäóóëàõ. Ñýòãýëèéí òýíõýýíèé ìºí ÷àíàð íü îëîí òºðëèéí ñýäë¿¿äèéí õîîðîíäûí òýìöëýýð òîäîðõîéëîãäîíî. Èéì ó÷ðààñ ãîë ñýäëýý ãîë áóñ ñýäëýýñ ÿëãàõ øààðäëàãàòàé. Øèéäâýð ãàðãàõàä ºðñºë人íòýé, ÿíç á¿ðèéí äóð ñîíèðõîë çýðýã áèé áîëîõ áà ñýòãýëèéí òýíõýýíèé õ¿÷ õýðýãòýé áîëíî. ªºðèé㺺 õÿçãààðëàõ, ãîë ÷óõàë çîðèëãîäîî çàõèðàãäàõ øààðäëàãà ãàðäàã. Óðüä÷èëñàí òºëºâëºãººòýé áàéõ. Ñýòãýëèéí òýíõýýíèé ¿éëäýë áîë óõàìñàðëàãäñàí ÷èã çîðèëãîòîé ¿éëäýë. Çîðèãèéí øèíæ ÷àíàðûí äýýä ò¿âøèí íü îþóí óõààíû òîäîðõîé çîðèëãî, çàí ñóðòàõóóíû ¿íýò ç¿éëñ, èòãýë ¿íýìøèë, ¿çýë ñàíààíû òºëºâøëèéã øààðäàæ òýð á¿õýíä òóëãóóðëàíà.
    •  Òºëºâëºãººãºº õýðýãæ¿¿ëýõ çîðèãòîé áàéõ. Õ¿í òºðºëõòºíèé ò¿¿õýíä çîðèãèéí õ¿÷ýý äàé÷ëàõã¿éãýýð àìæèëòàíä õ¿ðñýí íýã ÷ õ¿í áàéäàãã¿é. Åð íü òºëºâëºñíèé äàãóó ¿éë àæèëëàãàà àìæèëòòàé áîëæ, òîäîðõîé ¿ð ä¿íä õ¿ðãýñýí çîðèãèéí ¿éëèéí äàðàà õ¿ì¿¿ñò ¸ñ ç¿éí áîëîí çàí ñóðòàõóóíû øèíæòýé ñýòãýë õàíàìæ, ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëñýí ãýäýãòýý áàõàðõàõ ñýòãýë çàéëøã¿é òºðäºã. ªºðºº ººðèé㺺 ÿëàí äèéëýõ. Åð íü õ¿íèé çîðèãèéí ¿éë öººíã¿é òîõèîëäîëä ÿëàí äèéëýõ, íºõöºë áàéäëûã ãàðòàà îðóóëàõ çîðèëãîä áèø ººðèé㺺 äàâàí òóóëàõ àñóóäàëä ÷èãëýñýí áàéäàã. Ýíý íü þóíû ºìíº õººð¿¿, áèåý áàðèõ ÷àäâàð ñóëòàé, ñýòãýëèéí õºäºë㺺í人 àìàðõàí õºòëºãääºã õ¿ì¿¿ñò õàìààðíà. Óõàìñàðëàãäñàí çîðèëãî, òýì¿¿ëýë Ñýòãýõ¿éòýé õîëáîîòîé Èäýâõýýð èëýðäýã
    •  Õ¿íèé ¿éë àæèëëàãàà ã¿éöýòãýõ ÿâöàä òîõèîëäîõ ñààä áýðõøýýë íü ãàäààä äîòîîä ãýñýí 2 õýëáýðòýé. Ãàäààä òàëûí ñààä áýðõøýýë íü õ¿íýýñ ººðººñ íü õàìààðàõã¿é áºãººä òîäîðõîé áîäèò íºõöºë áàéäëààñ óðãàí ãàðäàã áàéíà. Æ: áàéãàë, öàã óóðûí áàéäëààñ ¿¿ñýí ãàð÷ áîëíî. Õàðèí ãàäíû ¿éë àæèëëàãààíààñ õàìààðàõã¿é, õ¿íýýñ ººðººñ íü õàìààð÷ áóé íü äîòîîä ñààä áýðõøýýë. Æ: çàëõóó, àéæ ç¿ðõ àëäàõ ã.ì.
    •  Çîðèãèéí ¿éëäëèéí ¿å øàò. Çîðèãèéí ¿éëäýë íü òîäîðõîé çîðèëãî ÷èãëýëòýé, ñèñòåìòýé ÿâàãäàõ ïðîöåññ þì. Çîðèãèéí ¿éëäëèéã ýíãèéí, íàðèéí ãýæ õóâààõààñ ãàäíà çîðèãèéí ¿éëäëèéí áýëòãýë øàò, ã¿éöýòãýõ øàò ãýæ 2 õóâààíà. Çîðèãèéí ¿éëäëèéí áýëòãýë øàò Ýíý øàòàíä õ¿í ºìíºº òîäîðõîé çîðèëãî òàâüæ, ò¿¿íèéãýý óõàìñàðëàõ ïðîöåññ ÿâàãäàíà. Çîðèëãî ñàéòàð óõàìñàðëàãäñàí áàéõ íü ¿ð ä¿íä õ¿ðýõ íýã íºõöºë þì. Çîðèëãîî áèåë¿¿ëýõ àðãà çàìûã ñîíãîí àâ÷ øèéäâýð ãàðãàñíààð ýíý ¿å äóóñäàã.
    •  Çîðèãèéí ¿éëäëèéí ã¿éöýòãýõ øàò Ýíý øàòàíä õ¿í ãàðãàñàí øèéäâýðýý õýðýãæ¿¿ëýõ áà ¿éëäëýý ¿íýëæ ä¿ãíýõ àæèëëàãàà ÿâàãäàíà. Ýíý øàòûã äîòîîä ¿éëäëèéí áà ãàäààä ¿éëäëèéí øàò ãýæ õóâààäàã.
    • ÇÎÐÈÃÈÉÍ ÷ÀÍÀÐÓÓÄ Çîðèãèéí äîòîîä á¿òöèéã èëýðõèéëñýí ç¿éëèéã çîðèãèéí ÷àíàðóóä ãýíý. Çîðèëãî ýðìýëçýë, áèå äààñàí ÷àíàð (õ¿í ººðèéí ñàíàà÷èëãààð çàìûã ººðºº ýðæ îëæ, áóñäûí òóñëàëöààã¿éãýýð çîðèëãîî áèåë¿¿ëýõ ÷àäâàð, ìºí õ¿íèé èòãýë ¿íýìøèëäýý òóóøòàé õàíäëàãà) øèéäýìãèé ÷àíàð (çîðèëãûã ò¿ðãýí áºãººä óõààëàã, ¿íäýñòýé ñîíãîí àâ÷, ò¿¿íèéã áèåë¿¿ëýõ àðãà çàìûã ò¿ðãýí òîäîðõîéëîõ, õýðýãöýýòýé ¿åä áîãèíî õóãàöààíä çîðèìîã øèéäâýð ãàðãàõ ÷àäâàð), òýñâýð õàòóóæèë (ñààä áýðõøýýëèéã äàâæ ãàðàõ ÷àäâàð), áèåý áàðèõ, ººðèé㺺 ýçýìäýõ ÷àäâàð (ººðèéí çàí áàéäëûã õÿíàæ, ñýòãýë õºäëºëºº çîõèöóóëàõ, ººðèé㺺 óäèðäàí ÷èãë¿¿ëýõ ÷àäâàð), ýðýëõýã ÷àíàð (àþóëûã ñºðæ ãàðàõ ÷àäâàð), ñàõèëãà áàò, äýã (ººðèéí áèåý àâ÷ ÿâàõ áàéäëûã íèéãìèéí õýì õýìæýý, õóóëü ä¿ðýì, ¸ñ ñóðòàõóóíä íèéö¿¿ëýõ ÷àäâàð)
    • ÒÀ ӨӨÐÈÉÃӨӨ ÝÐ ÇÎÐÈÃÒÎÉ Õ¿Í ÃÝÆ ÕÝËÝÕ ¿¿? Äàðààõ àñóóëòàíä óäààí áîäîëã¿éãýýð “òèéì” ¿ã¿é” “çàðèìäàà” ãýñýí õàðèóëò ºãíº ¿¿. Òà ººðò ÷èíü îãò ñîíèðõîëã¿é àæèë õèéæ áàéòàë àæëàà îðõèæ, çàâñàðëàõ çàéëøã¿é øààðäëàãà ãàð÷ èðæýý ãýæ áîäú¸. Èéì íºõöºë áàéäàë, öàã àëäñàí çýðãýýñ ¿ë õàìààð÷ òà ýõýëñýí àæëàà øóóðõàé äóóñãàæ ÷àäàõ óó? Òà àìðàëòûí ºä𺺠ñóðãóóëèéí æèæ¿¿ð õèéõ ãýõ ìýò óðüä íü îãò áîäîæ òºëºâ뺺ã¿é ãýíýòèéí àæèëä äàé÷ëàãäàõ áîëîõîä íýã èõ õ¿÷ëýõã¿éãýýð ñýòãýë äóíäóóð áàéäëàà äàâàí òóóëæ ÷àäàõ óó? Òà àõóéí õ¿ðýýíä þì óó àæèë äýýðýý ÿìàð ÷ íºõöºëä ñýòãýëèéí õººðºëä àâòàõã¿é áàéæ, íºõöºë áàéäëûã ýð¿¿ë óõààíààð, á¿õ ÷èãëýëýýð áîäèòîé ¿íýëýõèéí õàìò áèåý á¿ðýí áàðüæ ÷àääàã óó?
    •  Õýðýâ òàíä ýì÷ öàãààí õîîëíû äýãëýì áàðü ãýñýí áîë òà õàíãàëòòàé óðò õóãàöààíä òýð á¿ãäèéã ñàõèí áèåë¿¿ëæ ÷àäàõ óó? Òà îðîé óíòàõäàà ºã뺺 ýðò áîñíî ãýæ òºëºâëºñºí äàðóéäàà òýð õóãàöààíäàà, öàã ¿ðãýëæ áîñ÷ ÷àääàã óó? Òà ãýìò õýðãèéí ãýð÷ áîëáîë òýð ãàçðààñ ÿâàõã¿é áàéæ áàéãààä öàãäààãèéí ãàçàðò ãýð÷èéí ìýä¿¿ëýã ºã÷ ÷àäàõ óó? Òà çàõèäàë õ¿ëýýí àâààä òýð äîð íü õàðèóã íü áè÷äýã ¿¿? Òà îíãîöîîð íèñýõ þì óó ø¿äíèé ýì÷èä ¿ç¿¿ëæ áàéõäàà ñýòãýëäýý áóóñàí àéäñûã íýã èõ õ¿÷ ãàðãàõã¿éãýýð òýð äîð íü äàâàí òóóëæ, äýýðõ øèéäâýðýý ãýíýò ººð÷ëºõã¿é áàéæ ÷àäàõ óó?
    •  Óóõ àðãàã¿é àéõòàð ãàøóóí àìòòàé ýìèéã ýì÷ òàíä çààâàë óó ãýâýë òà ýì÷èéí çààâðûã ÿãøòàë áèåë¿¿ëæ ÷àäàõ óó? Òà ñýòãýë õººðñºí ¿åäýý ºãñºí àìëàëòàà áèåë¿¿ëýõýä ÷èíü ìàø èõ àæèë óäàõààð áàéñàí ÷ ¸ñîîð íü áèåë¿¿ëæ, õýëñýí àìàíäàà õ¿ðäýã ¿¿? Òà óðüä íü îãò î÷èæ áàéãààã¿é, ìýäýõã¿é ãàçàð, îðîí ðóó ãýíýò ÿâàõ áîë ýðãýëçýõã¿é ÿâæ ÷àäàõ óó? Òà ºã뺺 áîñîõ, õîîëëîõ, õè÷ýýëëýõ áîëîí áóñàä àæëûí òàëààðõ öàãèéí õóâààðèà ÿãøòàë ìºðääºã ¿¿? Òà íîìûí ñàíãààñ íîì àâààä ýðã¿¿ëæ öàãò íü ºãºõã¿é áàéãàà õ¿ì¿¿ñò äóðã¿éöäýã ¿¿? Íýí ñîíèðõîëòîé íýâòð¿¿ëýã òåëåâèçýýð ãàð÷ áàéñàí ÷ òà óðüäûí àäèë àæëàà õîéø òàâèëã¿é õèéñýýð áàéäàã óó? Õýð¿¿ë ìàðãààíû ¿åä “íºãºº òàë” þó ÷ ãýæ ã¿òãýæ äîðîìæèëæ áàéñàí òà àìàà õóìõèæ, òýâ÷èæ ÷àäàõ óó?
    • ¯Ð Ä¿Íà ÒÎÎÖÎÕ Òèéì – 2, çàðèìäàà – 1, ¿ã¿é – 0 îíîî òàâèíà. 0-12 îíîî áàéâàë: Òàíû çîðèãèéí ¿éëèéí õºãæèë ñóë áàéíà. Òà ººðò ÷èíü ÿìàð ÷ àøèãã¿é, çàðèìäàà ÿãã¿é òºâºã ó÷ðóóëæ áîëîõîîð áàéõàä õ¿ðòýë õºíãºí õÿëáàð, àìàðõàí ñîíèðõîë òàòñàí ç¿éëèéã ë áàðüæ àâäàã. Àìëàëòàà öàãò íü áèåë¿¿ëýõ ãýæ áèåý äàé÷èëäàãã¿é áàéñààð íýãýíò äàñ÷èõæýý. Èéì çàí áàéäàë òàíä ººðò ÷èíü ìàø èõ òºâºã ÷èðýãäýë ó÷ðóóëäàã áàéíà. Ìàãàäã¿é, òàíû çàí áàéäëûí èéì îíöëîã çîðèãèéí ¿éëýýñ ãàäíà áàñ àìèà õè÷ýýõ çàíòàé çàðèì òàëààð õîëáîîòîé áàéæ áîëíî. Èéìýýñ òà ººðèéí çàí òºëâèéí ýäãýýð ñóë òàëóóäûã ººð÷ëºõèéã õè÷ýýõ ¸ñòîé. Èíãýâýë òà àìæèëòàíä õ¿ðýõ áîëíî.
    •  13-21 îíîî: Òàíû çîðèãèéí ¿éë äóíä çýðýã õºãæñºí. Õýðýâ òàíû çàìä ÿìàð íýãýí õ¿íäðýë áýðõøýýë òîõèîëäîõîä òà òýð á¿õíèéã äàâàí òóóëàõûí òóëä ººðèé㺺 äàé÷èëæ ýõýëäýã. Õàðèí ò¿¿íèéã òîéð÷ ãàðàõ áîëîìæ õàðàãäâàë òà òýð áîëîìæèéã ë õàìãèéí ò¿ð¿¿íä àøèãëàäàã áàéõ. Òà áóñäàä ÿìàð íýãýí ç¿éëèéã àìëàõ äóðã¿é, õàðèí àìëàñàí ç¿éëýý áèåë¿¿ëäýã îíöëîãòîé. Òààã¿é þì óó ñîíèðõîëã¿é àæëûã òà àìàíäàà ¿ãëýí áàéæ ã¿éöýòãýäýã. ªºðºº ñàéí äóðààðàà íýìýëò à÷ààëàë õ¿ëýýí àâàõûã òà õ¿ñäýãã¿é. Èéìýýñ îäîîãèéõîîñ èë¿¿ ºíäºð àìæèëòàíä õ¿ðýõèéí òóëä òà ººðèéí çîðèãèéí øèíæ ÷àíàðûã äýýøë¿¿ëæ, òýð ÷èãëýëýýð äàñãàë ñóðãóóëü õèéõ õýðýãòýé.
    •  22-30 îíîî: Òàíû çîðèãèéí ¿éë çîõèõ õýìæýýíä ñàéí õºãæñºí ãýæ ¿çíý. Áóñàä õ¿ì¿¿ñ òàíä ÿìàð ÷ ¿åä íàéäàæ áîëíî. Òà ººðèéí õ¿ëýýñýí ¿¿ðýã àìëàëòàà ÿãøòàë áèåë¿¿ëäýã. Òà øèíý ¿¿ðýã äààëãàâàð õ¿ëýýí àâàõ, àëñûí àÿëàëä ãàðàõ, àæëûí à÷ààëàë íýìýãäýõèéí àëèíààñ ÷ àéæ ýìýýäýãã¿é. Ãýõäýý òàíû çàð÷èì÷, õàòóó áàéð ñóóðü áóñäûí äóðã¿éã õ¿ðãýõ òàë áèé. Õýíä ÷ ãýñýí çîðèãèéí øèíæ ÷àíàð ñàéí òºëºâøñºí áàéõûí õàìòààð àëèâàà àñóóäëààð óÿí õàòàí, óõààëàã áàéð ñóóðü áàðèìòëàõ, áóñäàä àÿäóó 纺ëºí õàíäàõ, õ¿íëýã áàéõ çýðýã çàí ÷àíàðóóä ÷óõàë ãýäãèéã ñàíàæ áàéãààðàé