Услалтын системийн төсөл

6,672 views

Published on

Услалтын системийн төсөл

Published in: Design
0 Comments
13 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total views
6,672
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
4
Actions
Shares
0
Downloads
0
Comments
0
Likes
13
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Услалтын системийн төсөл

  1. 1. Говь – Ал лтай аймгийн Шарга сум н мын ГУ УББ“Арван д дөрөвт” услал лтын систем Дипломын тө Д өсөлI БҮЛ ЛЭГ. Геологи, Байгал цаг у Г ль уурын н нөхцөл, хөрс – усмелио орацийн тооцоо1.1 Бай йгаль цаг уурын нө өхцөл1.1.1 Ф Физик газар зүйн бай р йршилАрван дөөрөвт хэмээ газар нь Говь – Алтай аймгийн Шарга сум нутагт, шаргын го эх н мын овийнурд үзүү үрт, Цагаан нуураас зү тийш ор үүн ршино. Энэ газар нь га э азар зүйн байрлалын ххувьдМонгол алтайн нур рууны салб уулсын хөндийд г бар говийн шин нжийг тод илтгэх нам дор мгазар баайрлах ба Геоморфологийн хувь услагдах талбай нь тэгшивтэ микроре Г ьд х эр ельефбагатай б бага зэргий налуутай газар байна Энэ орчм газар да йн а. мын алайн түвшиинээс дээш 3250– 3300 f орчим бу ft уюу 990 – 1000 м орччимд өргөггдсөн байна Арван дө а. өрөвт нь Ш Шаргасумын төвөөс баруу урд зүгт 8.5 км – т, алтай хото 90км – т Улаанбаа ун оос т, атар хотоос 1091км – т А Алтай хот – Бургастайн хилийн бо н оомтын олон улсын А1 н 1104 замын дэргэд оршшино.Газар зүйн солбилццолоор N42 , E95 - т байнна. Арван дө өрөвт Усны нөөц экологи - IVЗураг 1.1 Арвандөр 1. рөвтийн усл лалтын сист темийн байр зүйн зураг р гA.WE07D D426 Б. Аюур рзана 1  
  2. 2. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөл1.1.2 Уур амьсгалын нөхцөлЦаг уурын тодорхойлолтуудыг Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын цаг уурын станцынмэдээллээр авсан ба станц нь төслийн обьектоос 7.5 км – т оршино. Төслийн объект нь цагуурын бүсчилэлээр Шаргын говийн нутаг дэвсгэрт хамрагдана.Шаргын говь орчмын нутаг дэвсгэрийн уур амьсгал нь зундаа халуун хуурай, хур тунадасбагатай байдаг онцлогтой. Намар хур тунадас эрс багасдагийн улмаас харьцангуй чийгбагасаж агаарын температур аажмаар буурна. Өвлийн улиралд хүйтний эрч удаанүргэлжлэх ба бага зэрэг цас орно.Хавар агаарын чийг багасаж, салхитай өдрийн тоо нэмэгдэж үе үе шороон шуурга болно.1.1.3 Агаарын температурОлон жилийн дундаж агаарын температур нь +3.7 байх ба хамгийн хүйтэн сар болох 1 –р сард агаарын дундаж температур -22.4 , ажиглалтаар хамгийн их температур -42.5гэж тэмдэглэгджээ.Хамгийн дулаан сар болох 7 – р сарын дундаж температур 24.2 , хамгийн их температур43.4 болно. Хоногийн дундаж агаарын температур 0 - ийг хавар 15/III – нд намар01/XI 2 нд дайрч өнгөрнө.Агаарын дундаж температурСтанцын I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII ЖилнэрШарга -22.4 -16.1 -2.3 7.9 16.3 23.2 22.4 22.2 16.3 5.1 -5.9 -18.7 4.15Алтай -18.7 -16.6 -9.1 -0.6 6.9 12.7 13.9 12.7 6.3 -1.9 -10.6 -16.1 -1.7 Усны нөөц экологи - IVA.WE07D426 Б. Аюурзана 2  
  3. 3. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөл 30 20 Температур, °C 10 0 Шарга  1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Алтай ‐10 ‐20 ‐30 СаруудГрафик 1.1. Агаарын температурын жилийн явцВегетацийн үеийн эхлэх хугацаа буюу 10 - ыг хавартаа дунджаар 25/VI – нд, намартаадунджаар 10/X – нд тус тус дайран өнгөрнө. Хүйтрэхгүй үе жилд дунджаар 123 хоногүргэлжлэх ба сүүлийн болон эхний хүйтрэлт дунджаар 25/III ба 10/XI – нд тус тусажиглагдана. Шаргын цаг уурын мэдээгээр +5 - аас дээш температуртай хоногийндундаж температурын нийлбэр 3392.4 байна.Агаарын дундаж хамгийн бага температурСтанцын I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII ЖилнэрШарга -29.6 -27.7 -11.4 -3.4 6.5 12.4 15.6 13.2 8.6 -7.5 -14.2 -24.4 -5.15Алтай -25.3 -23.1 -15.6 -6.9 -0.5 5.8 7.7 6.4 4.4 -7.5 -17.7 -23.0 -7.94Агаарын дундаж хамгийн их температурСтанцын I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII ЖилнэрШарга -13.9 -9.4 8.0 14.7 23.4 26.2 30.2 29.2 23.8 14.5 -4.5 -10.1 11.00Алтай -11.1 -8.9 -2.31 -6.2 12.2 18.5 18.9 18.3 12.7 5.2 -3.6 -3.6 5.2Таримал ургамалын дулааны хангамжийг тодорхойлох зорилгоор 0 ; +5 ; +10 ; +15 - Усны нөөц экологи - IVд харгалзах хоногийн дундаж агаарын температурыг дараах хүснэгтэнд харуулав.Харуулын нэр Нийлбэр температур ( ) 0 +5 +10 +15Шарга 3538.9 3392.4 3131.0 2812.3A.WE07D426 Б. Аюурзана 3  
  4. 4. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөл1.1.4 Агаарын чийгшилОлон жилийн дундаж агаарын үнэмлэхүй чийгшил 4.5мб, үнэмлэхүй чийгшлийн бага утгань 1-2р сард 0.7-0.9мб, 3-р сараас эхлэн 7-р сард 10.8мб болж өсөөд 8-р сард аажмаар , 9-рсараас эхлэн огцом буурна. Агаар дахь усны мөхлөгийн уян налархай шинж чанарын олонжилийн дундаж 4.5мб хүрнэ.Олон жилийн дундаж харьцангуй чийгшил 55% бөгөөд түүний хамгийн их утга өвөлд 76%хамгийн бага утга нь хаварт ажиглагдана. Харьцангуй чийгшлийн хоногийн явцынөөрчлөлтөөс өдөр 36-43%, шөнө 43-59% байна. Дутагдал чийшил жилд дунджаар 5.7мб ,хүйтний улиралд 0.3 - 0.5 мб, хавар чийгшил эрс буурахаар нэмэгдэж IY-Y сард 6.7 - 9.3мб, зуны YI-YII сард хамгийн их болж 12.6-12.7 мб – д хүрнэ. Дутагдал чийгшлийнхоногийн хамгийн их утга 13 цагт ажиглагддаг ба 7-р сард 18.6мб хүрнэ. Уснымөхлөгүүдийн агаарын найрлаганд оролцох жилийн дундаж утга 5.7 мб байдаг.Агаарын хамгийн бага харьцангуй чийгшил 5 – р сард 2 – 4% - иар буурдаг бол зундаа хуртунадас болон ууршилтаар агаарын харьцангуй чийгшил арай ихэсдэг.Агаарын сар жилийн дундаж харьцангуй чийгшил /%/Станцын I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII ЖилнэрШарга 76 72 58 44 40 49 72 54 47 53 61 71 58.0Алтай 65 61 53 45 42 47 57 52 52 51 58 64 53.9Сарын дундаж дутагдал чийгшил /мб/Станцын V VI VII VIII IX X дундажнэрШарга 11.8 15.2 15.1 14.3 9.8 3.6 11.631.1.5 СалхиОлон жилийн дундаж салхины хурд 1.8м/с , салхины зонхилох чиглэл нь баруун хойноосболон ихэвчлэн шөнөдөө өмнө, IY-IX саруудад баруун хойноос болон баруун хойд зүгээсбайна. Усны нөөц экологи - IVA.WE07D426 Б. Аюурзана 4  
  5. 5. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөл1.2 Хөрсний нөхцөл1.2.1 Хөрсний температурДулааны улиралд хөрсний гадаргад дунджаар 25.8 дулаан, үнэмлэхүй халуун 67.9байдаг. Өвөл хаврын улиралд орох тунадас бага, цас хавар эрт хайлдаг учраас хөрснийчийгийн нөөцийг нэмэгдүүлж бараг чаддаггүй. Агаарын сарын дундаж температуртайхарьцуулахад хөрсөн дээрх сарын дундаж температур нь өвөлд 0.4 -2 -ээс бага, зунд3,3 -ээс их хэмжээтэй байдаг. Төслийн районд улирлын хөлдөлт 1.5-1.7м гүнд явагдана.Доорх хүснэгтэнд янз бүрийн гүнд хөрсний температурын 0 -т шилжих хөрснийтемпературын шилжилтийн цаг хугацааг үзүүлэв.Улирал Гүн (м) 0.4 0.8 1.2 1.6 2.4Хавар-зун 04.IV 11.IV 20.IV 26.IV 10.VНамар өвлийн 08.XI 24.XI 12.IX 24.X 10.XIХөрсний нийт чийгшиц хамгийн ихдээ дунджаар 200мм байна. Чийгшилийн итгэлцүүр нь0.1 – 0.2 байна.1.2.2 Инженер геологийн нөхцөл1.2.2.1 Голоос ус авах хэсгийн инженер геологийн нөхцөлГолоос ус авахаар төлөвлөсөн орчмын инженер геологийн нөхцөл нь урдаасаа хойш сунажтогтсон бага зэргийн хэвгий гадаргуутай 10м хүртэл гүнтэй үргэлжлэх делювийнхурдаснаас бүрдэх бөгөөд гадаргуу дээрээ ширэг, намаг үүсгэнэ. Энд хөрс-грунт шаварлагбүтэцтэй, голынхоо ёроолоор хөвдөг элстэй тул аливаа барилга байгууламж барихад энэнөхцөл байдлыг заавал тооцох шаарлагатай. Инженер геологийн нөхцөлийг 1958 ондхийсэн судалгааны дүгнэлтээр авах ба судалгааг 2 хөндлүүрт хийсэн байна. Геологийн бабоомтын судалгааны хөндлүүрт нийтдээ 5 шүрф, 5 цооног өрөмдөж судалгааг хийсэнбайна. Эндээс үзэхэд гиологийн хөндлүүрт хойноосоо голын эрэглүү ургамалт үеийг даржтүрж орсон элсэн хурдас байх ба голын урд хэсэгт ургамалт үе маш нарийн ширхэгтэйэлсэн үе дээр тогтсон байна. Грунтын усны түвшин гадаргаас доош 1.5 – 3.0 м – тшавранцар грунтэнд илрэх ба голын ёроолоос доош 4 – 5 м – т элсэрхэг грунт эхэлнэ.Боомтын судалгааны хөндлүүрт грунтын усны хэд хэдэн түвшин ажиглагдах ба газрынгадаргын өнгөн хэсэг ургамалт үеэс доош хөрс грунт нь нарийн ширхэгтэй элсэн үе,шавранцар ба элсэнцэр ээлжлэн тогтсон бүтэцтэй байна. Иймд барилга байгууламжийг Усны нөөц экологи - IVтөсөллөхдөө буурийн ажлыг маш нарийн хийх шаардлагатай. Усан сан үүсэх буюу голындагууд Цооног 3 – аас Шүрф 8 хүртэл хийсэн инженер геологийн зүсэлтээс харахад голынёроолын хурдас нь шавранцар, зарим хэсэгтээ элсэн грунтээс тогтоно. Шүрф ба цооногынлитологийн зураглалыг хавсаргав.A.WE07D426 Б. Аюурзана 5  
  6. 6. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөл1.2.2.2 Услалтын системийн талбайн инженер геологийн нөхцөлУслагдах талбайн ихэнхи хэсгээр дөрөвдөгч галавын үеийн делюви-пролювийн болоналюви хурдас ихэвчлэн тархсан байна. Энд гуу жалга сул хөгжсөн, услагдах талбайнбаруун хойт зүг чиглэсэн бага зэргийн хэвгийтэй. Геоморфологийн хувьд тэгшивтэр, багазэргийн налуутай хөндийн хэв шинжинд багтана Делюви-пролювийн хурдас нь ихэвчлэнталбайн баруун хойт талаар тархсан байхад алювийн хурдас нь талбайн дунд ба зүүн урдзахаар илэрч байна. Талбайн баруун хойт захаар одоо үеийн салхины үйл ажиллагаагаархуримтлагдсан нарийн ширхэгтэй элс товцог толгой үүсэж тархсан байна.Услалтын системийн талбайн аль ч хэсэгт ус үл нэвтрүүлэх үе давхаргагүй боловч уснэвтрүүлэх чадвар нь төдийлөн их биш байна. Өнгөн хөрсөнд шүүрэлтийн коэффициент2.16м/хон бол сайрган хөрсөнд 4-13.5м/хон, хуучин услалтын систем байсан сувгийнтрассын дагууд 1.2-1.8м/хон байна. Услалтын систем байсан талбайд малтсан шурфээс(координат N42˚12′ 368″ ,E95˚11′ 678″) инженер геологийн бичлэгийг сийрүүлвэл:А. Цагаан саарал өнгөтэй, чийггүй, сийрэг бага зэргийн элсэнцэрийн хольцтой, 0.8-1.0мзузаантай дунд зэргийн шавранцар үе. Энэ үеийн : • Хувийн жин:2.62г/см3 • Эзэлхүүн жин :1.52 г/см3 • Сийрэг : 1.2 г/см3 • Шүүрэлтийн коэффициент 0.192-2.16 м/хон • Нуралтын өнцөг усан дотор 28˚ • Хуурай байдалд 38˚Б. Бага зэргийн шаварлаг 10% хүртэл жижиг хайрга хайрганцар, янз бүрийн ширхэгтэй элсагуулсан бага зэргийн чийглэг сийрэг, шар саарал өнгөтэй үе.Энэ хоёр дахь үеийн зузаан 1.0-1.5м болно. • Хувийн жин:2.7г/см3 • Эзэлхүүн жин: 1.32 г/см3 • Нуралтын өнцөг усан дотор: 21˚ • Хуурай байдалд: 29˚ энэ үе нь талбайн дунд хэсэгт өнгөн хөрсийг бий болгоно. Кф=1.80-2.54м/хон Усны нөөц экологи - IVВ. Жижиг ширхэгтэй элс, элсэнцэр 37-60%-г хүртэл агуулсан дунд зэргийн тоосорхогбүтэцтэй хөнгөн шаварлаг үе. Энэ үеийн: • Хувийн жин:2.36г/см3 • Эзэлхүүн жин: 1.71 г/см3 • Сийрэг: 1.44 г/см3A.WE07D426 Б. Аюурзана 6  
  7. 7. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөл • Нуралтын өнцөг усан дотор: 21˚ • Хуурай байдалд: 29˚ • Кф=3.5-8.6м/хон болно. А  давхарга Хөрс В  давхарга  C  давхарга D ХурдасЗураг 1.2. Хөрсний үе давхарга1.2.3 Гидрогеологийн нөхцөлУсалгаатай талбайн орчимд газрын доорх усны түвшин 25-30м гүнд илэрдэг байна.Талбайн хойд хэсэгт шавар ба шаварлаг үе давхаргуудын хооронд өнгөн хөрсний ус ньбага зэргийн түрэлттэй, бусад хэсэгт газрын доорх ус нь түрэлтгүй болно. Газрын доорхусны урсгал нь зүүн хойноосоо баруун урд чигт Шаргын голын урсгалтай адил зүгт байдагнь тогтоогджээ. Газрын доорх усны урсацын хэвгий нь 0.00045-0.002, ус нь цэнгэг болно.Услагдах талбайн орчмын газрын доорх ус нь шаргын голын устай гидравлик холбоогүйболно.1.2.4 Хөрс мелиорацийн нөхцөлМонгол Алтайн нурууны салбар уулс болох Их хүрэн уулнаас цас бороо үерийн усаартуугдаж ирсэн нарийн ширхэгтэй шаварлаг болон элсэнцэр механик бүрэлдэхүүнтэй Усны нөөц экологи - IVхэсгүүд тунаж хоцрох замаар (намывной тип почвооброзования) талбайн хөрсөнбүрхэвчийг үүсгэсэн байна.Талбайн хөрс нь зарим газартаа шавранцар болон нарийнширхэгтэй элсэнцэр үеүд нь тод гялалзсан байдалтай тогтсон цайвар бор өнгийншавранцар хөрс бөгөөд бат бэх биш бутрамтхай бүтэцтэй, дунд зэргийн нягтралтай болно.Талбайд дээд талаар ялзмаг үе давхаргын зузаан нь (A+B)=20-30 см бол , доод талаар 50-A.WE07D426 Б. Аюурзана 7  
  8. 8. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөл60 см болтлоо нэмэгдэнэ. Хайгуул судалгаагаар хөрсний байгалийн чийг нь 0.4м-ийн гүнд5.5-2.3% хээрийн чийг багтаамшил 18.2% гэж тооцоолон гаргасан байна.Хээрийн хайгуул судалгаагаар услах талбайн гурван цэгээс авсан хөрсний дээжийншинжилгээг Дарханы УГТСЭШ хүрээлэн хийлгэсэн ба дүгнэлт нь: - Ялзмаг – Тюрины арга % - Нитрат азот (N-NO3)- Ионометрийн арга, мг/кг - Хөдөлгөөнт фосфор (P2O5) – Мачигины арга , мг/100г - Хөрсний орчин (PH) – усан хандмалд инометрийн арга - Давсжилт – Ионометрийн арга - Хөдөлгөөнт кали (K2O) – Дөлт Фотометрийн арга, мг/100г - Механик бүрэлдэхүүнийг Качинскийн аргаар тус тус тодорхойлуулж болно.Лабораторын шинжилгээний дүнгээс харахад хөрсний үе давхаргууд дараах шинжийгхадгалж байна.А.-Ялзмаг давхарга. Дээд хэсэг нь бага зэрэг хатуурсан , зарим хэсэгтээ өнгөн үе ньсийрэгжсэн, цайвар бор саарал өнгөтэй, бөөмөрхөг үрлэн бүтэц дунд зэрэг илэрсэн,хөнгөн шавранцараас шавранцар болтлоо механик бүтэц нь өөрчлөгдсөн , үндсэрхэг ,хэмхдэг сайр чулуу бага зэрэг агуулсан , бага зэрэг давжсан , 18-25см зузаантай , ялзмагдунд зэрэг (2.56-3.05) тод биш илрэц бүхий үе болно.Б.- Шилжилтийн давхарга, гол төлөв бор саарал, цайвар бор өнгөтэй хөнгөн шавранцармеханик бүрэлдэхүүнтэй, бага зэргийн нягтавтар, сайр чулуутай, бага зэрэг давжсан 20-30см зузаан үе болно.BC- Шилжилтийн давхарга, цайвар өнгөтэй , заримдаа тоосорхог ба зэгэл сааралдуутолботой , сайр чулуу ихтэй (40-70% хүртэл) хөрс үүсгэгч эх чулуулгийн шинждавамгайлж хөнгөн шавранцар ба элсэнцэр бүрэлдэхүүнтэй үндэс чулуурхаг нимгэнхурдсаас тогтсон хөрс үүсгэгч эх чулуулгийн давхарга С оршино.Нимгэн талбай хөрс нь ялзмагаар харьцангуй сайн, фосфор , нитратын болон калийнхангамж дунд зэрэгтэй хөрстэй бөгөөд салхины элэгдэлд орсон тул агромелиорацийннэмэгдэл арга хэмжээг зайлшгүй авах хэрэгтэй болно.Услалтын системийн талбайд хөрс-грунтын ус ихээхэн (30м-с их) гүнд орших тул усалгаа Усны нөөц экологи - IVхийснээр хөрсний усны түвшин өргөгдөх хөрс давсжих зэргээр мелиорацийн нөхцөл ньмуудахгүй болно.1.3 Хур тунадасДулааны улиралын агаарын өндөр температур ба жилийн турш бага багаар унахтунадасны байдлаас болж Монгол алтайн нуруу орчмын агаар ихээхэн хуурай байдаг.A.WE07D426 Б. Аюурзана 8  
  9. 9. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ “Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөл Арван төрөвт нь уур амьсгалын энэ хуурай бүсэд багтах ба жилд дунджаар 76.4 мм хур тунадас унаж, үүний 85 – 90% нь V – IX – р сард ордог. Гэвч жил, сар улиралын тунадасны хэмжээ ихээхэн хэлбэлзэлтэй байна. Олон жилийн тунадасны дунадаж хэмжээг дараах хүснэгтээр харуулав. Хур тунадасны олон жилийн дундаж хэмжээ Станцын I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII Жил нэр Шарга 1.4 1.4 1.6 5.8 3.0 15.2 15.1 13.4 5.4 5.6 7.2 1.3 76.4 Алтай 1.1 1.7 6.5 10.6 14.3 30.2 45.8 42.5 15.7 7.5 2.7 1.5 180.1 50 45 40Хур тунадас, мм 35 30 25 20 Шарга  15 Алтай 10 5 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Сарууд График 1.2. Хур тунадасны жилийн хувиарлалт 1.3.1 Цасан бүрхүүл Хүйтний улиралд тус нутагт жилийн нийт тунадасны 8% нь хатуу хэлбэрээр унадаг. Цас орох эцсийн хугацаа 15.III эхний хугацаа 24.IX байх бөгөөд цасан бүрхүүлтэй өдрийн тоо дунджаар 90 хоног байна. Цас ханзарах хугацаа нь тухайн жилийн уур амьсгалын хандлагаас хамаарч өөр өөр байх боловч дунджаар 01.III байна. Усны нөөц экологи - IV 1.4 Гидрологийн тооцоо 1.4.1 Шаргын голын ус зүй Шаргын гол нь Шаргын говийн урд үзүүрийн хэд хэдэн булгаас эх аван 20 км орчим урсаад Шаргын цагаан нуурт цутгана. Шаргын цагаан нуур нь орчин тойрондоо хужир, A.WE07D426 Б. Аюурзана 9  
  10. 10. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөлмарз, давс бүхий говийн нуур болно. Шаргын гол нь гидрогеологийн мужлалын хувьдулиралын хомс тэжээлтэй мужлалд хамаарна.Зураг 1.3. Шаргын голын харагдах байдал1.4.2 Шаргын голын судлагдсан байдалМонгол орны гол мөрнүүд дэлхийн жишигтэй харьцуулбал төдийлөн сайн судлагдаагүй.Цөөн хэдэн томоохон голууд судлагдаж байгаа боловч ажиглалтын нийт эгнээ ньхангалттай бус байдаг. Шаргын голын хувьд төдийлөн сайн судлагдаагүй боловч хэдхэдэн удаа судалж байсан байна. Шаргын голын усны урсгалын хурд харьцангуй бага,гольдрол нь гүн, эрэг нь налуу, эргийн өндөр нь 0.8-1.0м орчим, голын гүн 0.4-0.80м,өргөн нь 2-8м хүрэх бөгөөд голын хоёр талыг дагасан өргөн ширэг, намаг шавартай болно.Шаргын голыг зөвхөн грунтын усаар тэжээгддэг, алсын уулын үер орж ирдэггүй(ГИПРОВОДХОЗ “Краткий гидрологический очерк Шаргын гола”) гэж тодорхойлжээ.Шаргын голын ус бага зэрэг булингартай, цайвар шар өнгөтэй боловч хүн малын ундаандтохиромжтой. 2009 оны 7-р сард хийсэн судалгааны дүнгээс үзэхэд усны эрдэсжилт136мг/г, булингар 124мг/г байжээ.1958 онд хийсэн судалгааны үр дүн Усны нөөц экологи - IVСарууд I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII ЖилQ, м3/с 0.43 0.4 0.36 0.8 0.67 0.54 0.36 0.36 0.54 0.72 0.58 0.51 0.52Q50% 0.82 0.77 0.69 1.53 1.28 1.03 0.69 0.69 1.03 1.38 1.11 0.98 1.0Q75% 0.367 0.344 0.308 0.684 0.572 0.46 0.308 0.308 0.46 0.617 0.496 0.438 0.447A.WE07D426 Б. Аюурзана 10  
  11. 11. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ “Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөл Шаргын голын усны горим, химийн найрлагыг анх 1958онд судалж байжээ. Харин 1978- 1985 онд хэд хэдэн удаа усны зарцуулалтыг хэмжиж, химийн найрлага болон булингарыг нь тодорхойлсон байна.Шаргын гол - Шарга сум F=731 км2Оí I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII Жил1978 0.68 0.77 1.72 2.27 1.32 1.13 0.68 0.79 0.9 0.82 0.74 0.66 1.041979 0.56 0.48 1.09 1.23 0.88 0.71 0.95 0.8421980 0.63 0.48 0.82 2.32 1.99 1 0.76 0.73 0.78 0.9 0.71 0.59 0.981981 0.56 0.54 0.61 1.32 1.14 1.02 1 0.72 0.81 1.26 0.73 0.36 0.8391719821983 0.68 0.79 1.31 1.76 1.15 1.09 1.07 0.78 0.75 0.74 0.73 0.58 0.951984 0.59 1.04 1.15 1.34 1.5 1.41 1.43 1.23 0.84 0.56 0.73 0.85 1.061985 дундаж 0.952 Шаргын голын үндсэн параметрууд Он Q Q инч υ; м/с M ω, м2 H, см 1978 4.12 0.59 0.63 1.42 0.03 45 1979 1980 3 0.58 0.45 1.34 0.03 42 1981 1.48 0.6 0.2 1.15 0.03 36 1982 1983 2.3 0.55 0.58 1.3 0.03 41 1984 1.58 0.53 0.46 1.45 0.03 41 1985 Шаргын голын усны өнгөрөлтийг (зарцуулгыг) хэмжиж тодорхойлсон олон жилийн ажиглалтын материал дээрх 2 – оос өшөө байхгүй болно. Голын өнгөрөлтийг хэмжиж үзсэн материалаас харахад 2009 оны 07 – р сарын 08 – нд 1.05м3/c, харин 2010 оны 07 – р сарын 20 – нд хэмжиж үзэхэд 1.20м3/с байжээ. Шаргын голын жилийн доторхи урсацын хувиарлалтыг 1959, 1970 – аад онуудад хийгдсэн тооцоо судалгааны материал, орон нутгийн хүмүүсийн яриаг үндэслэн 2009 онд хийгдсэн төсөлд дараах байдлаар авчээ. Жилийн Сарын урсац, м3/с Жил Усны нөөц экологи - IV услаг байдал I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII Ердийн,Q50% 0.37 0.34 0.31 0.72 0.91 0.99 1.3 1.18 0.92 0.67 0.59 0.45 0.72 Ердийн,Q55% 0.36 0.34 0.3 0.68 0.85 0.95 1.2 1.1 0.83 0.67 0.59 0.45 0.69 A.WE07D426 Б. Аюурзана 11  
  12. 12. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөлШаргын голын урсацыг жилийн доторх хувиарлалтыг Монгол орны бусад жижигбулгуудын нэгэн адил агаарын температураас хамааруулан тооцоолж болох боловчтооцоолсон хэмжээ нь дээрхи хэмжээнээс төдийлөн их зөрөхгүй байгаа тул дахин бодохшаардлагагүй гэж үзжээ.Дээрхи хийгдэж байсан зарим судалгааны материалуудыг нэгтгэн урсацын нормыг дараахбайдлаар тооцож үзлээ.Жилийн 1978 – 1984 оны жилийн доторхи урсацын хувиарлалт, м3/с Жилуслагбайдал I II III IV V VI VII VIII IX X XI XIIЕрдийн,Q50% 0.62 0.68 1.12 1.80 1.37 1.13 1.03 0.86 0.80 0.86 0.73 0.67 0.97Урьд өмнө хийгдсэн хайгуул судалгаа, зураг төслийн ажилд тусгагдсан болон ороннутгийн иргэдээс авсан аман судалгаанд тулгуурлан усалгаанд авах Шаргын голынзарцуулгыг ердийн устай жилийн дунджаар бодож Q = 800л/с = 0.8 м3/с гэж тооцлоо.Шаргын гол нь өвөлд XI-III сард хөлдөх боловч толин халиа их үүснэ. Өвлийн улиралдхалианы хайлбараар IV – V сард урсац нилээд ихэсч 1.5 м3/с орчим байх ба VI – IX сардбагасах бөгөөд хур борооны үерийн үед эргээсээ төдийлөн хальдаггүй. Энэ үед уснызарцуулга 1.80м3/с гэж тооцоолж болно. X-XI сард усны зарцуулга ерөнхийдөө дээрхийнадил харин түүнээс бага зэрэг багасдаг байна.Шаргын голын ус хураах талбай 731км2 хүрэх боловч цас мөсний болон, зуны хурборооны үерийн ус голруу шууд ирж нийлдэггүй тул үерийн зарцуулга ажиглагддаггүйбайна. Харин хур бороо ихтэй жилд голын урсац нилээд нэмэгдэн 15.5м3/с хүртэлнэмэгдэх боломжтой (ГИПРОВОДХОЗ “Краткий гидрологический ореч Шаргайн Гола”)гэж тодорхойлжээ.Шаргын голын хур борооны үерийн хамгийн их өнгөрөлтийг Q1%=15.6м3/с, Q5%=10.8м3/сгэж 2009 онд хийсэн төслийн тооцоонд авсан байна. 1959 оны хайгуул судалгааны үедшаргын голын сайрын хөндлөн огтлол дээр их усны мөрөөр үерийн усны зарцуулгыгтооцоолж үзэхэд 12.3м3/с орчим байсан байна.Услалтын системийн талбайн баруун талын Их хүрэн уулнаас орж ирэх үерийн усуслалтын системийн талбайруу орж ирдэгээс үерийн хамгаалалтын далан сэтэрч, гол суваг Усны нөөц экологи - IVлай шаварт дарагдсан байгаа тул үерийн хамгаалалтын далан сэргээж өндөрлөхшаардлагатай гэж үзсэн байна.1.4.3 Шаргын голын урсацын норм тодорхойлохДээрхи ажиглалтын материалаас дүгнэгдэн гарсан урсацын нормийг дахин бодожнарийвчлах нь зүйтэй. Урсацын норм тодорхойлохA.WE07D426 Б. Аюурзана 12  
  13. 13. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөл 1. Хур борооны эрчимшлийн арга 2. Ажиглалтын жилийн дунджаар тодорхойлох 3. Тухайн хэмжилтэнд тулгуурлах 4. Аман болон бусад судалгаанд тулгуурлах 5. Анологи голын материал ашиглах 6. Ус хураах талбайн урсац бүрэлдэх модулиар тооцох гэх мэт аргууд байдаг.Эдгээрээс Шаргын голын урсацын нормыг 2, 3, 4 – д дурьдсан аргуудаар тодорхойлсоныгнэг бүрчлэн судлагдаж байсан түүхээр харуулсан байгаа. Тухайн голын онцлогоосхамаараад анологид тохирох гол олдохгүй байгаа ба хур бороо муу унадаг, булгаас эхавдаг гэсэн онцлогоос хамаараад тохиромж муу аргууд нь 1, 5 – д дурьдсан аргууд юм.Иймд дараах тооцоогоор Шаргын голын урсацын нормыг тодорхойлоё.Урсацын норм гэдэг нь ажиглалтын цувааны уртаас үл хамааран байнга тогтвортой байх,байгаль цаг уурын нөхцөлтэй чанд уялдсан байх гэсэн үндсэн нөхцөлүүдийг хангасанойлголт юм. Урсацын нормыг дараах үндсэн хэмжигдэхүүнээр илэрхийлнэ. Үүнд: - Олон жилийн дундаж өнгөрөлт, Q (м3/с) - Олон жилийн дундаж эзлэхүүн, W (м3) - Олон жилийн дундаж урсацын модуль, Mo (л/с км2) - Олон жилийн дундаж урсацын давхраа, hо (мм) гэх мэт.Судлагдаагүй голын урсацын норм тогтоох нилээд бэрхшээлтэй ба түүнийг цаг уур, уурамьсгалын нөхцөл газрын газаргын байдал зэргээс хамааруулан тогтоож болдог. Өөрөөрхэлбэл тухайн газар нутгийн уур амьсгалын үндсэн үзүүлэлт нь газрын гадаргын чийг,дулааны балансын тогтвортой байдлыг илэрхийлэх учир усны балансын элементүүдийнтархац, физик газар зүйн тогтоц, байгалийн шинж төрхийг хадгалсан байдаг. Урсацынөөрчлөлтийн ерөнхий зүй тогтол дээр уулархаг нутагт өндрийн бүс бүслүүр нөлөөлнө.Уулархаг нутгийн чийгшиц нь агаарын турбулент урсгал орших урсгалыг тодорхойлох баүүнд газар нутгийн өндөр, хэрчигдэл үлэмж нөлөөлдөг. Шаргын голын дундаж өндөрийгдунджаар дараах байдлаар тодорхойлов. эх эц . .Hд = = = 1013.51 м байна.Үүнд: Hэх – голын эхний өндөржилт (далайн түвшинээс дээш), м Усны нөөц экологи - IV Hэц – голын эцсийн өндөржилт, м эх эц . .Харин голын дундаж хэвгий нь iдунд = = = 0.003Үүнд: L – голын нийт урт, км“Тооцоонд Google Earth ашиглав”A.WE07D426 Б. Аюурзана 13  
  14. 14. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөлГолын урсацын модулийг дараах томъёогоор тодорхойлно.Mo = a + b · Hдc, л/с км2Үүнд: а, b, c – физик газар зүйн онцлогийг тусгасан параметр,Hд – ус хураах талбайн дунджилсан өндөр, Hд = 1013.51мДээрхи хамаарлаар “Монгол орны Уур амьсгал, гадаргын усны нөөцийн атлас” – аас авбалШаргын гол нь Урсац, Ус хураах талбайн дундаж өндрийн хамаарлын III – р мужидхамрагдах ба урсацын олон жилийн дундаж модуль Mo = 1.0 л/с км2, олон жилийнурсацын давхраа hо = 25 мм, хувьслын коэффициент нь Сv = 0.48 байна. Шаргын голын усхураах талбайг дунджаар F = 731 км2 гэж тооцоонд авлаа.Гэхдээ урсацын модулийг тухайн ус хураах талбайд бүрэлдэх ус гадаргаар дамжин голынусанд орж ирж байхад тооцоход тохиромжтой арга юм. Шаргын голын хувьд ууланд унаххур тунадас хөрсөнд шингэн улмаар грунтээр дамжин замдаа алдагдан голын усанднийлнэ. Өөрөөр хэлбэл Mo = 1.0л/с км2 гэж авах нь дутагдалтай ба энэ модулиас алдагдахалдагдлыг тооцож авах нь тохиромжтой гэж зөвлөсөн. Урсацын модулын 5% алдагданагэж үзээд Мо = 0.95 л/с км2 гэж авъя.Хувьслын коэффициентийг Монгол алтайн нуруудын голуудад дараах байдлаар .тодрхойлно. Cv = = . = . = 0.485 .Үүнд: А, n – газарзүйн ландшафтын параметрүүд, (үүнийг ус хураах талбайгаас F = 731км2 хамааруулан “Монгол орны гадаргын ус” номны хуудас – 22, хүснэгт 2.9 – ээс А = 0.48гэж авлаа.)М – урсацын модуль, М = Mo = 0.95 л/с км2Урсацын олон жилийн дундаж норм нь Qo = Mo · F · 10-3 = 0.95 · 731 · 10-3 = 0.694 м3/сУрсацын олон жилийн дундаж эзлэхүүн нь Wo = Qo · T = Qo · 365 · 86400 = 0.694 · 365 ·86400 = 21885984 м3/жил = 21.88 сая.м3/жилУрсацын эзлэхүүнийг гол мөрний олон жилийн дундаж урсацын давхрааг ашиглан олболWo = ho · F · 103 = 25 · 731 · 103 = 18275000 м3/жил = 18.27 сая.м3/жил байна. Усны нөөц экологи - IVШаргын голын хувьд хэм тэгш бусын коэффициент Cs = 3 · Cv = 3 · 0.48 = 1.44 гэж авчхангамжийн муруйн ординатыг байгуулъя.Хангамж, Р% 1 3 10 20 50 75 85 90 97 99Фр 3.2 2.3 1.3 0.7 -0.2 -0.76 -0.99 -1.1 -1.2 -1.4Кр = Фр·Сv + 1 2.536 2.104 1.624 1.336 0.904 0.635 0.525 0.472 0.424 0.328A.WE07D426 Б. Аюурзана 14  
  15. 15. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөлQp = Qo·Kp 1.854 1.538 1.187 0.977 0.661 0.464 0.384 0.345 0.310 0.240Хүснэгтэнд Фр – ийг 75%, 85% - ийн хангамжтай хүснэгтээс авав.Үүнд: Р – хангамж, % Фр – фостерийн коэффициент Кр – модулийн коэффициентШаргын голын жилийн урсацын тооцоот үзүүлэлтүүдГол Ус Дундаж Хувьслын Хэм Зарцуулга, м3/с хураах урсац, коэф, Сv тэгш Урсацын эзлэхүүн, сая.м3/жил 3 талбай, Q, м /с бусын F, км2 коэф, СsХангамжууд, Р (%) P =1% P P P P =10% =50% =75% =85%Шарга 731 0.694 0.48 1.44 1.854 1.187 0.661 0.464 0.384 58.47 37.43 20.84 14.63 12.11Тайлбар: Хүснэгтэнд дээр бодсон хангамжид харгалзах зарцуулгыг авах ба урсацынэзлэхүүнийг Wo = Qo · 365 · 86400, (сая.м3/жил) гэж бодно.1.4.5 Жилийн доторхи урсацын хувиарлалтШаргын голын хувьд хаврын шар усны үер болон зуны хур борооны үертэй үед л урсац ньнэмэгдэг. Өөрөөр хэлбэл грунтын усаар тэжээгддэг учир харьцангуй тогтмол урсацтайбайна. Иймд жилийндоторхи урсацын хувиарлалтыг татруу устай жилийн урсацаартооцоо хийх нь зүйтэй. Дээрх хангамжийн тооцооноос 75%, 85% - ийн хангамжтайурсацыг авч Монгол орны уур амьсгалын атласаас урсацын хувиарлалтын хувийг авчтооцоог хийлээ.д/д Сар Хувь, % 75% - ийн хангамжтай 85% - ийн хангамжтай Тайлбар Q, м3/с W, Q, м3/с W, сая.м3/жил сая.м3/жил дараах томъёог ашиглав. Q = Жилийн дундаж урсацыг1 VI 15.07 0.84 26.47 0.69 21.912 V 15.07 0.84 26.47 0.69 21.913 VI 7.19 0.40 12.63 0.33 10.454 VII 18.09 1.01 31.77 0.83 26.29 Усны нөөц экологи - IV5 VIII 13.52 0.75 23.74 0.62 19.646 IX 8.64 0.48 15.17 0.40 12.55 хувиарлахдаа7 X 5.87 0.33 10.31 0.27 8.538 XI 3.72 0.21 6.54 0.17 5.41 · %9 XII 2.65 0.15 4.65 0.12 3.85 ·10 I 3.39 0.19 5.95 0.16 4.92A.WE07D426 Б. Аюурзана 15  
  16. 16. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөл11 II 3.39 0.19 5.95 0.16 4.9212 III 3.39 0.19 5.95 0.16 4.92Нийт 100 0.464 175.59 0.384 145.321.4.6 Хамгийн их урсацын тооцооШаргын голын хувьд алсын уулнаас үерийн ус орж ирдэггүй гэж судалгаанд бичигдсэнболовч нутгын хүмүүсийн яриагаар асар их ус орж ирдэг гэсэн байна. Гэвч сайнсудлагдаагүй учир хамгийн их урсацыг Шаргын голын ус хураах талбайгаар бодъё. .Шар усны үерийн хамгийн их урсацыг Qүе1% = % . ·F= . · 731 = 54.3 м3/с В % .Хур борооны үерийн хамгийн их урсацыг Qхур1% = . ·F= . · 731 = 10.45 м3/сБайна. Үүнд А1%, В1% нь шар усны ба хур борооны үерийн 1% - ийн хангамжтай үеийнурсацыг тооцох томъёоны хэмжигдэхүүнүүд. Үүнийг “Монгол орны уур амьсгал,гадаргын усны нөөцийн атлас” – аас авав. Өмнө хийгдсэн судалгааны дүгнэлтүүдихэнхдээ тухайн гол хаварт үерлэдэггүй гэсэн байгаа учир хамгийн их урсацыг хурборооны үертэй үед буюу Qхур1% =10.45 м3/с гэж авъя.1.4.7 Голын усны түвшинТухайн створт тохиох янз бүрийн зарцуулгад хамаарах голын усны түвшинг Шезийнаргачлалаар тооцож график аргаар гүйцэтгэж Q = f(H) – н хамааралын муруйгаас авсанболно. Голын усны зарцуулгыг Q = w · v, м3/сҮүнд: v = C· √R · i - урсгалын хурд, Үүнийг Шезийн томъёо гэнэ. С – Шезийн коэффициент, С = + 17.72 · lgR (Агроскины томъёо), i – голын гулдиралын дундаж хэвгий R – гидравликын радиус n – барзгарын коэффициент, n = 0.025 – 0.030Тооцоонд голын эхээс 22 км – т орших хөндлүүрт хийсэн 1958 оны судалгааг ашиглая. Усны нөөц экологи - IV1958онд хэмжсэн голын гидравликын үзүүлэлтүүдХэмжил Хэмжил Голы Q, w, В, м Хурд, v, м/с Гүн, h, м Голын Хэвгий,т хийсэн т хийсэн н гүн, м3/с м3 нөхцө i дунд max дун maxхөндлүү сар h л дрA.WE07D426 Б. Аюурзана 16  
  17. 17. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөлУсан 10/X 18 0.72 1.7 7.3 0.40 0.57 0.24 0.3 0.0005сангийн 0 6 5 9 7 3хөндлүүрГолын 11/X 18 0.91 2.0 8.0 0.45 0.62 0.25 0.3 0.0009эхээс 3 3 9 122кмУсан 22/X 18 0.72 1.6 8.4 0.43 0.56 0.5 0.6 0.0005сангийн 6 9 8 3хөндлүүрГолын 30/IV 18 1.0 2.1 8.7 0.47 0.66 0.24 0.4 0.0009эхээс 3 522кмДээрхи хэмжилтээс голын хөндлөн огтлолын талбай ба дүүргэлтийн гүнийг ашиглан Q =f(h) – ын хамаарлын графикыг байгуулая. .Гидравликын радиусыг R = = = 0.125 м гэж олоод улмаар Шезийн коэффициентыголбол C = + 17.72 · lgR = + 17.72 · lg0.125 = 23.997 болж байна. .Иймд хурдыг тодорхойлбол v = C· √R · i = 23.997 · √0.125 · 0.00053 = 0.19м/с1.4.8 Хатуу урсацТооцоонд усны булингарыг ρ = 25 гр/м3 гэж авна. Жилийн дундаж хагшаасны урсацыгмодулын картын аргаар тооцоолъё. ρ · · .Rо= = = 0.01827 кг/сХагшаасны эзлэхүүн жинг γ = 1.0 тн/м3 хөвмөл хагшаасны хэмжэээний 20% - иар ёроолынхагшаасны хэмжээг тодорхойлов.Жилд өнгөрөх хатуу урсацын хэмжээОлон Хөвмөл Хагшаасны жилийн урсац Жилийн Хатуужилийн хагшаасны нийлбэр, урсацындундаж олон жилийн тн/жил дундаж Хөвмөл Ёроолынзарцуулга, дундаж, Ro, эзлэхүүн, м3 хагшаас, хагшаас,Qo, м3/с кг/с Усны нөөц экологи - IV тн/жил тн/жила б в г д е 6- - б(31.5 · 10 ) в · 0.2 в+г д · 1.20.694 0.01827 2.6 0.52 3.12 3.745A.WE07D426 Б. Аюурзана 17  
  18. 18. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөл1.5 Усан сан, урсац тохируулгын тооцооАливаа усны эх үүсвэрээс усыг авахдаа инженерийн хийцтэй барилга байгууламж барьжашигладаг. Үүнийг барихын тулд тухайн эх үүсвэрээс хамаарсан тооцоо, судалгааг хийнэ.Голын хувьд усыг авч ашиглахдаа түүний олон жилийн дундаж урсацын норм дээрүндэслэн хэдий хэмжээны ус авах, хэрэглээнээс шалтгаалж ямар барилга байгууламжашиглаж болох вэ гэдгийг тооцоолдог. Хэрэв голын урсац бага ба хэрэглээ их бол урсацтохируулгын тооцоо хийнэ. Бидны хувьд Шаргын голын урсац төдийлөн их биш учирурсац тохируулгын тооцоог хийж, нөөцийг ашиглан хэрэглэх усны хэмжээг гаргая.Тухайн боомт барих хөндлүүрээс топографийн өгөгдөл болох газрын гадаргын тэмдэгтээсхамаараад усан сан байгуулбал түүний усан мандлын талбай хэд байх вэ гэдгийг тооцоолжавна. Энэ нь усан сангийн характеристик болон усан сангийн хөдлөшгүй эзлэхүүнийгтодорхойлох үндсэн өгөгдөл юм. 1. Усан сангийн топографийн өгөгдөлГазрын гадаргын Усан мандлын талбай, км2 Усан сангийн түвшин, мөндөржилт, м1020 0.00478 01020.5 0.004908 0.51021 0.01122 1.01021.5 0.1478 1.51022 0.1738 2.01022.5 0.27703 2.51023 0.3269 3.01023.5 0.41089 3.51024 0.516102 4.01024.5 0.61166 4.51025 0.799657 5.01026 1.169336 6.01027 1.579567 7.01028 1.917726 7.5 2. Усан сангийн створ дахь усны булингар ρ = 25 гр/м3 Усны нөөц экологи - IV 3. Хагшаасны эзлэхүүн γ = 1.0 тн/м3 4. Усан сангийн ёроолын гидрогеологийн нөхцөл муу (зарим газраа элсэрхэг, дов сондуултай, намагжсан нугын шаварлаг хөрстэй) 5. Тунадасны хувьсалтын ба хэм тэгшгүйн коэффициент Cv = 0.48, Cs = 1.44, 6. Тунадсаны тооцоот хангамж P = 75%A.WE07D426 Б. Аюурзана 18  
  19. 19. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөлЭдгээр үндсэн өгөгдөлүүдийг ашиглан тооцоог хийе.1.5.1 Усан сангийн топографийн ба эзлэхүүний характеристик байгуулахУсны аж ахуйн тооцоог хийхэд хоорондоо холбоо бүхий усан сангийнхэмжигдэхүүнүүдийг мэдэх шаардлага гардаг. Үүнд: - Топографийн характеристик - Эзлэхүүний характеристикТопографийн характеристик нь тэгш өнцөгт координатын систем дээр ординатын дагууусан сангийн мандлын тэмдэгтийг авч, авцисс тэнхлэгийн дагуу гүнээс хамаарах H = f(w),H = f(V), H = f(hcp), H = f(L) гэх функцуудын тоон утгыг авч байгуулсан график юм.Эзлэхүүний характеристик нь мөн тэгш өнцөгт координатын системд ординатын дагуу V= f(w), V = f(H), V = f(hcp), V = f(L) гэсэн функцуудыг, ординатын дагуу эзлэхүүний утгыгавч байгуулсан графикыг хэлнэ.Эзлэхүүний ба топографийн характеристикийн тооцоог хүснэгтээр хийх ба тооцоонддараах томъёог ашиглана.Тусгаар эзлэхүүний үе ∆V = · ∆H = wcp · ∆H ; сая.м3Үүнд: wi – мандлын талбай, км2 wi-1 – өмнөх гүний мандлын талбай, км2 ∆H - үеийн өндөр, мНийт эзлэхүүнийг Vнийт = ∑ ∆ ; сая.м3Усан сангийн латериал хэмжүүрийг Lw = =1- ;Үүнд: – Н түвшинд харгалзах мандлын талбай, км2 – (Н-2) түвшинд хараглзах мандлын талбай, км2 Усны нөөц экологи - IVУсан сангийн дундаж өндөрийг hcp = ;мҮүнд: - Н түвшинд харгалзах эзлэхүүн, сая.м3 - Н түвшинд харгалзах мандлын талбай, км2Усан сангийн захын 2м хүртэлх гүнтэй хэсгийн талбайг литориалийн талбай гэнэ.A.WE07D426 Б. Аюурзана 19  
  20. 20. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөлwli = wHi – wH-2 ; км2Топографийн ба эзлэхүүний характеристик байгуулахд/д Усны Гадаргын Усан сангийн ∆H, м Усан сангийн hд, м Литораль түвшин, өндөржилт, мандлын эзлэхүүн, Н, м м талбай, w, км2 сая.м3 wн wcp ∆V Vнийт wli Lw1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 111 0.0 0.0000 0.0025 0.0 0.00 0.00 0.00 0.002 0.5 0.0049 0.0081 0.5 0.00 0.00 0.25 0.00 1.003 1.0 0.0112 0.0795 0.5 0.00 0.01 0.47 0.01 0.564 1.5 0.1478 0.1608 0.5 0.04 0.05 0.30 0.14 0.925 2.0 0.1738 0.2254 0.5 0.08 0.13 0.72 0.03 0.156 2.5 0.2770 0.3020 0.5 0.11 0.24 0.86 0.10 0.377 3.0 0.3269 0.3689 0.5 0.15 0.39 1.19 0.05 0.158 3.5 0.4109 0.4635 0.5 0.18 0.57 1.40 0.08 0.209 4.0 0.5161 0.5639 0.5 0.23 0.81 1.56 0.11 0.2010 4.5 0.6117 0.7057 0.5 0.28 1.09 1.78 0.10 0.1611 5.0 0.7997 0.8921 0.5 0.35 1.44 1.80 0.19 0.2412 5.5 0.9845 1.0769 0.5 0.45 1.89 1.92 0.18 0.1913 6.0 1.1693 1.2719 0.5 0.54 2.42 2.07 0.18 0.1614 6.5 1.3745 1.4770 0.5 0.64 3.06 2.23 0.21 0.1515 7.0 1.5796 1.6641 0.5 0.74 3.80 2.41 0.21 0.1316 7.5 1.7486 1.8332 0.5 0.83 4.63 2.65 0.17 0.1017 8.0 1.9177 1.9796 0.5 0.92 5.55 2.89 0.17 0.0918 8.5 2.0415 2.1035 0.5 0.99 6.54 3.20 0.12 0.0619 9.0 2.1654 2.3236 0.5 1.05 7.59 3.50 0.12 0.0620 9.5 2.4819 2.6402 0.5 1.16 8.75 3.53 0.32 0.1321 10.0 2.7984 0.5 1.32 10.07 3.60 0.32 0.11Тайлбар: - тооцоог дээр дурьдсан томъёогоор хийнэ. - Боомтын өмнөх үеийн усны гүнийг hi = Hi - Ho; м (Ho – усан сангийн ёроолын тэмдэгт) - Усны түвшний ялгаварыг ∆H = Hi+1 - Hi ; м - Усны түвшний хоорондох үе давхаргын эзлэхүүнийг wcp суурьтай, ∆H өндөртэй призмийн эзлэхүүнээр тодорхойлно. - Латериальхэмжүүр ямагт 1 ба түүнээс бага байх ёстойг анхаарах хэрэгтэй. Усны нөөц экологи - IV - 2, 4, 8, 9, 11 гэсэн багануудаар Топографикийн болон Эзлэхүүний характеристикыг байгуулна.1.5.2 Усан сангийн хөдлөшгүй эзлэхүүн тодорхойлохA.WE07D426 Б. Аюурзана 20  
  21. 21. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөлУсан санд байнга байх эзлэхүүнийг хөдлөшгүй эзлэхүүн гэнэ. Энэ эзлэхүүн ньашиглалтын үед болон хэвгийн нөхцөлд дундрахгүй урсац тохируулгын явцадоролцдоггүй эзлэхүүн байна. Хөдлөшгүй эзлэхүүн болон түүнд харгалзах түвшинг хэдхэдэн нөхцөлийг харгалзан тогтооно. Үүнд: - Усан сан лай тунах нөхцөл - Ариун цэвэр техникийн шаардлага - Усны эрчим хүч усжуулалт - Загасны аж ахуй ба хөлөг онгоц явах нөхцөлХөдлөшгүй эзлэхүүнийг усан санд лай тунах нөхцөл, ариун цэвэр, техник болон уснычанарын шаардлагаар голчлон тодорхойлно. Ариун цэвэр техникийн нөхцөлөөрхөдлөшгүй эзлэхүүнийг тодорхойлоход усан сангийн усны дундаж гүн 2.5 м – ээс ихгүйбайх ёстой. Иймд hдунд = 2.5 м байхад гүний гүний муруй дээр усны түвшинг тодорхойлохба эзлэхүүн гүний хамаарлын муруйгаар V = f(H) хөдлөшгүй эзлэхүүний хэмжээгтогтооно.Усан сангийн усны чанар хангалттай байх нөхцөл нь хамгийн бага түвшинд харгалзахлиториал хэмжүүр нь 0.25 – 0.35 байна. L = f(H) муруйг ашиглан энэ муруйг огтолсоншулууныг L = 0.35 – аас татаж, өөрөөр хэлбэл литориал хэмжүүр нь 0.35 ба түүнээсбагасах шинж чанартай муруй цэгүүдийг сонгон авна. L = 0.35 – аас их болох нь ариунцэвэрийн шаардлагыг хангахгүй гэж үзнэ. Хөдлөшгүй эзлэхүүнийг олсоны дарааэзлэхүүний характеристикээс харгалзах түвшинг хэмжиж авна.Топографийн болон эзлэхүүний характеристикээс L = 0.35 гэсэн шугам татаж авсанхөдөлшгүй эзлэхүүний хувилбар ба харгалзах түвшинг авбал: - Vхэ = 0.0922 сая.м3, H = 1.79 м - Vхэ = 0.268 сая.м3, H = 2.605 мҮүн дээр усан санд лай тунах, хөдлөшгүй хагшаасаар дүүрэх хугацааг тодорхойлж нэмэлтнөхцөл болгон авна.Хэрэглэгчдэд өгөх усыг хэвийн нөхцөлөөр хангаж байх нөхцөлд усан сангийн хөдлөшгүйэдлэхүүн хагшаасаар дүүрэх хугацааг усан сангийн ажиллах хугацаа гэнэ. хэT= ; жил Усны нөөц экологи - IV хагҮүнд: Wхаг – хагшаасны эзлэхүүн (жилд тунах)Усан санд тунах хагшаасны жилийн дундаж эзлэхүүнийг дараах томъёогоор тодорхойлно. ·Wхаг = · 10 · 1 1 ; м3/жилA.WE07D426 Б. Аюурзана 21  
  22. 22. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөлҮүнд: – булингар, = 25 гр/м3 W – жилийн урсац, м3/жил - хагшаасны эзлэхүүн, тн/м3 m – тунасан хагшаасанд байх ёроолын лаг, 0.01 – 0.02 е – хагшаасанд байх органик хольцын эзлэх хувь, 0.1 – 0.2 - ус ихтэй үед усан сангаас доод хашицруу хаягдах умбуур хагшаас, 0.3 – 0.4байна. ·Эдгээрийг орлуулбал жилд тунах хагшаасны хэмжээ нь W = · 10 , м3/жилШаргын голын хувьд хагшаас багатай үерлэх эь бага байдаг учир жилд тунах хагшаасныхэмжээ бага байна. Тооцоог дараах байдлаар хийж хөдлөшгүй эзлэхүүнийг сонгох нэгнөхцөлийг гарган авна.Хөдлөшгүй эзлэхүүнийг урсацын ба хэрэглээний эзлэхүүнийг ашиглан лай тунахнөхцөлөөр тодорхойлох: Энэ нь тухайн хэрэглээ болон голын урсацаас хамаарууланхөдлөшгүй эзлэхүүнийг сонгох нөхцөлийг гарган авах арга юм. Ус хэрэглээний хувьдтооцоолсон зүйл байхгүй ба ус хэрэглээг тооцоход тухайн голд урсац тохируулга хийхэдхичнээн хэмжээний ус цуглуулах боломжтойгоос хамаатай байна.Урсацын эзлэхүүнийг Wo = Q · T; сая.м3Хэрэглээний эзлэхүүнийг Vi = q · T; сая.м3Энд: Т – сарын секунд, сарын секундQ – голын урсац, м3/сq – хэрэглээ, м3/сХэрэглээг усалгааны горим ба гидромодулийн графикаас тодорхойлно. Үүний тулдусалгаа эхлэх 4 р сараас эхлэн гидромодулийн ординатыг авч тариалах нийт талбайгаарүржижи хэрэглээг тодорхойлно. Зохицуулагдаагүй гидромодулийн дундаж ординатыг авчQ = q · F = 0.4 · 1000 = 400л/с = 0.4 м3/с. Талбайн хэмжээг урьдчилан өгч дараа нь Усны нөөц экологи - IVнарийвчлан тогтооно.Сар 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 ЖилСарынсекунд, 106Т 0.464 0.19 0.19 0.19 0.84 0.84 1.01 0.75 0.48 0.33 0.21 0.15 0.4A.WE07D426 Б. Аюурзана 22  
  23. 23. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөлУрсацынзарцуулга, 31.52 2.68 2.68 2.59 2.68 2.59 2.68 2.68 2.59 2.68 2.59 2.68 2.4Q, м3/сУрсацын 31.984эзлэхүүн, 0.51 0.46 0.51 2.18 2.25 1.04 2.71 2.01 1.24 0.88 0.54 0.4Wo, сая.м3Хэрэглээ, q,м3/с 0.4 0.4 0.4 0.4 0.4 0.4 0.4 0.4Хэрэглээнийэзлэхүүн, 1.04 1.07 1.04 1.07 1.07 1.04 1.07 7.4Vi, сая.м3 ρ·W ρ·WЛагших эзлэхүүнийг тодорхойлох Vлаг = · 1 φ · 1 α ·T = · 1 φ · γ· γ·1−α·T =φ - хагшаасны төрлөөс хамаарах коэффициент, хагшаасны төрөл элсэрхэг байвал φ = 0.3,хагшаасны төрөл хүнд шаварлаг байвал φ = 0.35 байна. . · . · .α – урсацын ашиглалтын коэффициент, α = = = 0.255 .олсон лагших эзлэхүүн нь хөдлөшгүй эзлэхүүнээс бага байх ёстой. Иймд хөдлөшгүйэзлэхүүнийг - Vхэ Vлаг - Lw 0.35 - hcp 2.5 - Wхаг · T Vхэ гэсэн үзүүлэлтээр сонгон авна. · · .Wхаг = · 10 == · 10 = 0.0007996 м3/жил байхад хөдлөшгүй эзлэхүүн нь Vхэ .= Wхаг · T = 0.0007996 · 50 = 0.03998 сая.м3 байна. Усан сангийн ашиглагдах доод хугацаань Т = 50 жил байна. Дээрхи нөхцөлүүдээс үндэслэн хөдлөшгүй эзлэхүүнийг Vхэ = 0.0922 Усны нөөц экологи - IVсая.м3 гэж авав. Хөдлөшгүй эзлэхүүний түвшин H = 1.79 м байна.A.WE07D426 Б. Аюурзана 23  
  24. 24. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөл1.5.3 Усан сангийн алдагдлын тооцооБайгаль цаг уурын нөхцөлөөс хамаарч газар орон бүрт ууршилт байх ба усны их ба багаэргэлтийн хуулиар газрын гадарга ба усны мандлаас уурших ууршилтын хэмжээ өөрбайна. Мөн хөрсний нөхцөл инженергеологийн нөхцөлөөс хамаарч газрын гадарга руушүүрэлтэнд ус алдагдана. эдгээрийг судалж тооцоолох нь усны нөөц ашиглалт, усныалдагдлыг хянах боломжийг олгоно.Зураг 1.4 Усан сангийн усны алдагдлын төрөлУсан сангаас алдагдах усны алдагдал нь А = Ш + En; ммҮүнд: А – нийт алдагдах алдагдал, мм Ш – шүүрэлтийн алдагдал, мм En – нэмэлт ууршилтанд алдагдах алдагдал, ммШ буюу Шүүрэлтийн алдагдлыг усан санг төсөллөу байгаа инженер геологийн нөхцөлөөсхамааруулж авна. Бидний хувьд зарим газраа элсэрхэг, шавранцартай учир инженергеологийн нөхцөл муу ангилалд орно. Мууд 90 мм/сар байна.En буюу нэмэлт ууршилтанд алдагдах ууршилтын алдагдлыг En = Ey – Ex ; мм гэжтодорхойлно. Үүнд: Ey – усан сангаас уурших ууршилт, мм Ex – хуурай газраас уурших ууршилт, мм ба Ex = Xy – У гэж тодорхойлно. Усны нөөц экологи - IV Xy – усан санд унах хур тунадас, мм У – усанд автагдах газраас урсан ирэх урсац, ммТооцоог ойролцоогоор хийх үед ууршилтын алдагдлыг En = Ey – Ху гэж олно.A.WE07D426 Б. Аюурзана 24  
  25. 25. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөлЖил улиралын тохируулгатай усан сангийн тооцоонд нэмэлт ууршилтын алдагдлыгдараах томъёогоор тодорхойлно. En = EyР% – ХР% гэ тооцно.Үүнд: EyР% - усан сангаас уурших Р хангамжтай ууршилтын үе, мм ХР% - тооцоот Р хангамжтай үеийн тунадасны үе, ммДээрхи томъёог тооцоот хангамжтай үеийн томъёонд оруулан тооцвол Ey = K100 · Eo.Үүнийг жижиг усан сан тооцоолох аргачлалаар тооцно.Ey = E20 · K1 · K2 · K3 ; ммҮүнд: E20 – 20 м2 талбайтай усан сангаас уурших олон жилийн дундаж ууршилт, мм K1 – усан сангийн гүнээс хамаарах коэффициент K2 – усан сангийн хамгаалагдсан байдлын коэффициент K3 – усан сангийн талбайг харгалзан засвар оруулах коэффициентАшиглалтын материал байхгүй тохиолдолд Е20 – ийг ижил шугамын картаар тодорхойлно.Усан сангийн гүний зарцуулгын коэффициент тодорхойлох хүснэгт (K1)Усан Усан сангийн гүн, мсангийн 2 5 10 15 20 25байршилТайга 2Ойт хээр 1.0 0.98 0.96 0.95 0.94 0.92Хээрийн 1.0 0.96 0.95 0.94 0.93 0.93бүсГовь – 1.0 1.0 0.99 0.98 0.98 0.97хагас цөлЦөлийн 1.0 1.0 1.0 1.0 1.0 1.0бүсУсан сангийн хамгаалагдсан байдлын коэффициент авах хүснэгт (K2)hx/D 0.01 0.03 0.05 0.07 0.1 0.2 0.3 0.4 0.5K2 0.96 0.89 0.84 0.8 0.76 0.7 0.64 0.57 0.57 Усны нөөц экологи - IVhx – хамгаалалтын дундаж өндөр, мD – хамгаалалтын лунлаж урт, м байх ба hx/D = 0.01 буюу бараг 0 байна гэж үзэж болно.A.WE07D426 Б. Аюурзана 25  

×