Your SlideShare is downloading. ×
Услалтын системийн төсөл
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Thanks for flagging this SlideShare!

Oops! An error has occurred.

×
Saving this for later? Get the SlideShare app to save on your phone or tablet. Read anywhere, anytime – even offline.
Text the download link to your phone
Standard text messaging rates apply

Услалтын системийн төсөл

5,367
views

Published on

Услалтын системийн төсөл

Услалтын системийн төсөл

Published in: Design

0 Comments
11 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total Views
5,367
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
0
Comments
0
Likes
11
Embeds 0
No embeds

Report content
Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
No notes for slide

Transcript

  • 1. Говь – Ал лтай аймгийн Шарга сум н мын ГУ УББ“Арван д дөрөвт” услал лтын систем Дипломын тө Д өсөлI БҮЛ ЛЭГ. Геологи, Байгал цаг у Г ль уурын н нөхцөл, хөрс – усмелио орацийн тооцоо1.1 Бай йгаль цаг уурын нө өхцөл1.1.1 Ф Физик газар зүйн бай р йршилАрван дөөрөвт хэмээ газар нь Говь – Алтай аймгийн Шарга сум нутагт, шаргын го эх н мын овийнурд үзүү үрт, Цагаан нуураас зү тийш ор үүн ршино. Энэ газар нь га э азар зүйн байрлалын ххувьдМонгол алтайн нур рууны салб уулсын хөндийд г бар говийн шин нжийг тод илтгэх нам дор мгазар баайрлах ба Геоморфологийн хувь услагдах талбай нь тэгшивтэ микроре Г ьд х эр ельефбагатай б бага зэргий налуутай газар байна Энэ орчм газар да йн а. мын алайн түвшиинээс дээш 3250– 3300 f орчим бу ft уюу 990 – 1000 м орччимд өргөггдсөн байна Арван дө а. өрөвт нь Ш Шаргасумын төвөөс баруу урд зүгт 8.5 км – т, алтай хото 90км – т Улаанбаа ун оос т, атар хотоос 1091км – т А Алтай хот – Бургастайн хилийн бо н оомтын олон улсын А1 н 1104 замын дэргэд оршшино.Газар зүйн солбилццолоор N42 , E95 - т байнна. Арван дө өрөвт Усны нөөц экологи - IVЗураг 1.1 Арвандөр 1. рөвтийн усл лалтын сист темийн байр зүйн зураг р гA.WE07D D426 Б. Аюур рзана 1  
  • 2. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөл1.1.2 Уур амьсгалын нөхцөлЦаг уурын тодорхойлолтуудыг Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын цаг уурын станцынмэдээллээр авсан ба станц нь төслийн обьектоос 7.5 км – т оршино. Төслийн объект нь цагуурын бүсчилэлээр Шаргын говийн нутаг дэвсгэрт хамрагдана.Шаргын говь орчмын нутаг дэвсгэрийн уур амьсгал нь зундаа халуун хуурай, хур тунадасбагатай байдаг онцлогтой. Намар хур тунадас эрс багасдагийн улмаас харьцангуй чийгбагасаж агаарын температур аажмаар буурна. Өвлийн улиралд хүйтний эрч удаанүргэлжлэх ба бага зэрэг цас орно.Хавар агаарын чийг багасаж, салхитай өдрийн тоо нэмэгдэж үе үе шороон шуурга болно.1.1.3 Агаарын температурОлон жилийн дундаж агаарын температур нь +3.7 байх ба хамгийн хүйтэн сар болох 1 –р сард агаарын дундаж температур -22.4 , ажиглалтаар хамгийн их температур -42.5гэж тэмдэглэгджээ.Хамгийн дулаан сар болох 7 – р сарын дундаж температур 24.2 , хамгийн их температур43.4 болно. Хоногийн дундаж агаарын температур 0 - ийг хавар 15/III – нд намар01/XI 2 нд дайрч өнгөрнө.Агаарын дундаж температурСтанцын I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII ЖилнэрШарга -22.4 -16.1 -2.3 7.9 16.3 23.2 22.4 22.2 16.3 5.1 -5.9 -18.7 4.15Алтай -18.7 -16.6 -9.1 -0.6 6.9 12.7 13.9 12.7 6.3 -1.9 -10.6 -16.1 -1.7 Усны нөөц экологи - IVA.WE07D426 Б. Аюурзана 2  
  • 3. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөл 30 20 Температур, °C 10 0 Шарга  1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Алтай ‐10 ‐20 ‐30 СаруудГрафик 1.1. Агаарын температурын жилийн явцВегетацийн үеийн эхлэх хугацаа буюу 10 - ыг хавартаа дунджаар 25/VI – нд, намартаадунджаар 10/X – нд тус тус дайран өнгөрнө. Хүйтрэхгүй үе жилд дунджаар 123 хоногүргэлжлэх ба сүүлийн болон эхний хүйтрэлт дунджаар 25/III ба 10/XI – нд тус тусажиглагдана. Шаргын цаг уурын мэдээгээр +5 - аас дээш температуртай хоногийндундаж температурын нийлбэр 3392.4 байна.Агаарын дундаж хамгийн бага температурСтанцын I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII ЖилнэрШарга -29.6 -27.7 -11.4 -3.4 6.5 12.4 15.6 13.2 8.6 -7.5 -14.2 -24.4 -5.15Алтай -25.3 -23.1 -15.6 -6.9 -0.5 5.8 7.7 6.4 4.4 -7.5 -17.7 -23.0 -7.94Агаарын дундаж хамгийн их температурСтанцын I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII ЖилнэрШарга -13.9 -9.4 8.0 14.7 23.4 26.2 30.2 29.2 23.8 14.5 -4.5 -10.1 11.00Алтай -11.1 -8.9 -2.31 -6.2 12.2 18.5 18.9 18.3 12.7 5.2 -3.6 -3.6 5.2Таримал ургамалын дулааны хангамжийг тодорхойлох зорилгоор 0 ; +5 ; +10 ; +15 - Усны нөөц экологи - IVд харгалзах хоногийн дундаж агаарын температурыг дараах хүснэгтэнд харуулав.Харуулын нэр Нийлбэр температур ( ) 0 +5 +10 +15Шарга 3538.9 3392.4 3131.0 2812.3A.WE07D426 Б. Аюурзана 3  
  • 4. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөл1.1.4 Агаарын чийгшилОлон жилийн дундаж агаарын үнэмлэхүй чийгшил 4.5мб, үнэмлэхүй чийгшлийн бага утгань 1-2р сард 0.7-0.9мб, 3-р сараас эхлэн 7-р сард 10.8мб болж өсөөд 8-р сард аажмаар , 9-рсараас эхлэн огцом буурна. Агаар дахь усны мөхлөгийн уян налархай шинж чанарын олонжилийн дундаж 4.5мб хүрнэ.Олон жилийн дундаж харьцангуй чийгшил 55% бөгөөд түүний хамгийн их утга өвөлд 76%хамгийн бага утга нь хаварт ажиглагдана. Харьцангуй чийгшлийн хоногийн явцынөөрчлөлтөөс өдөр 36-43%, шөнө 43-59% байна. Дутагдал чийшил жилд дунджаар 5.7мб ,хүйтний улиралд 0.3 - 0.5 мб, хавар чийгшил эрс буурахаар нэмэгдэж IY-Y сард 6.7 - 9.3мб, зуны YI-YII сард хамгийн их болж 12.6-12.7 мб – д хүрнэ. Дутагдал чийгшлийнхоногийн хамгийн их утга 13 цагт ажиглагддаг ба 7-р сард 18.6мб хүрнэ. Уснымөхлөгүүдийн агаарын найрлаганд оролцох жилийн дундаж утга 5.7 мб байдаг.Агаарын хамгийн бага харьцангуй чийгшил 5 – р сард 2 – 4% - иар буурдаг бол зундаа хуртунадас болон ууршилтаар агаарын харьцангуй чийгшил арай ихэсдэг.Агаарын сар жилийн дундаж харьцангуй чийгшил /%/Станцын I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII ЖилнэрШарга 76 72 58 44 40 49 72 54 47 53 61 71 58.0Алтай 65 61 53 45 42 47 57 52 52 51 58 64 53.9Сарын дундаж дутагдал чийгшил /мб/Станцын V VI VII VIII IX X дундажнэрШарга 11.8 15.2 15.1 14.3 9.8 3.6 11.631.1.5 СалхиОлон жилийн дундаж салхины хурд 1.8м/с , салхины зонхилох чиглэл нь баруун хойноосболон ихэвчлэн шөнөдөө өмнө, IY-IX саруудад баруун хойноос болон баруун хойд зүгээсбайна. Усны нөөц экологи - IVA.WE07D426 Б. Аюурзана 4  
  • 5. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөл1.2 Хөрсний нөхцөл1.2.1 Хөрсний температурДулааны улиралд хөрсний гадаргад дунджаар 25.8 дулаан, үнэмлэхүй халуун 67.9байдаг. Өвөл хаврын улиралд орох тунадас бага, цас хавар эрт хайлдаг учраас хөрснийчийгийн нөөцийг нэмэгдүүлж бараг чаддаггүй. Агаарын сарын дундаж температуртайхарьцуулахад хөрсөн дээрх сарын дундаж температур нь өвөлд 0.4 -2 -ээс бага, зунд3,3 -ээс их хэмжээтэй байдаг. Төслийн районд улирлын хөлдөлт 1.5-1.7м гүнд явагдана.Доорх хүснэгтэнд янз бүрийн гүнд хөрсний температурын 0 -т шилжих хөрснийтемпературын шилжилтийн цаг хугацааг үзүүлэв.Улирал Гүн (м) 0.4 0.8 1.2 1.6 2.4Хавар-зун 04.IV 11.IV 20.IV 26.IV 10.VНамар өвлийн 08.XI 24.XI 12.IX 24.X 10.XIХөрсний нийт чийгшиц хамгийн ихдээ дунджаар 200мм байна. Чийгшилийн итгэлцүүр нь0.1 – 0.2 байна.1.2.2 Инженер геологийн нөхцөл1.2.2.1 Голоос ус авах хэсгийн инженер геологийн нөхцөлГолоос ус авахаар төлөвлөсөн орчмын инженер геологийн нөхцөл нь урдаасаа хойш сунажтогтсон бага зэргийн хэвгий гадаргуутай 10м хүртэл гүнтэй үргэлжлэх делювийнхурдаснаас бүрдэх бөгөөд гадаргуу дээрээ ширэг, намаг үүсгэнэ. Энд хөрс-грунт шаварлагбүтэцтэй, голынхоо ёроолоор хөвдөг элстэй тул аливаа барилга байгууламж барихад энэнөхцөл байдлыг заавал тооцох шаарлагатай. Инженер геологийн нөхцөлийг 1958 ондхийсэн судалгааны дүгнэлтээр авах ба судалгааг 2 хөндлүүрт хийсэн байна. Геологийн бабоомтын судалгааны хөндлүүрт нийтдээ 5 шүрф, 5 цооног өрөмдөж судалгааг хийсэнбайна. Эндээс үзэхэд гиологийн хөндлүүрт хойноосоо голын эрэглүү ургамалт үеийг даржтүрж орсон элсэн хурдас байх ба голын урд хэсэгт ургамалт үе маш нарийн ширхэгтэйэлсэн үе дээр тогтсон байна. Грунтын усны түвшин гадаргаас доош 1.5 – 3.0 м – тшавранцар грунтэнд илрэх ба голын ёроолоос доош 4 – 5 м – т элсэрхэг грунт эхэлнэ.Боомтын судалгааны хөндлүүрт грунтын усны хэд хэдэн түвшин ажиглагдах ба газрынгадаргын өнгөн хэсэг ургамалт үеэс доош хөрс грунт нь нарийн ширхэгтэй элсэн үе,шавранцар ба элсэнцэр ээлжлэн тогтсон бүтэцтэй байна. Иймд барилга байгууламжийг Усны нөөц экологи - IVтөсөллөхдөө буурийн ажлыг маш нарийн хийх шаардлагатай. Усан сан үүсэх буюу голындагууд Цооног 3 – аас Шүрф 8 хүртэл хийсэн инженер геологийн зүсэлтээс харахад голынёроолын хурдас нь шавранцар, зарим хэсэгтээ элсэн грунтээс тогтоно. Шүрф ба цооногынлитологийн зураглалыг хавсаргав.A.WE07D426 Б. Аюурзана 5  
  • 6. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөл1.2.2.2 Услалтын системийн талбайн инженер геологийн нөхцөлУслагдах талбайн ихэнхи хэсгээр дөрөвдөгч галавын үеийн делюви-пролювийн болоналюви хурдас ихэвчлэн тархсан байна. Энд гуу жалга сул хөгжсөн, услагдах талбайнбаруун хойт зүг чиглэсэн бага зэргийн хэвгийтэй. Геоморфологийн хувьд тэгшивтэр, багазэргийн налуутай хөндийн хэв шинжинд багтана Делюви-пролювийн хурдас нь ихэвчлэнталбайн баруун хойт талаар тархсан байхад алювийн хурдас нь талбайн дунд ба зүүн урдзахаар илэрч байна. Талбайн баруун хойт захаар одоо үеийн салхины үйл ажиллагаагаархуримтлагдсан нарийн ширхэгтэй элс товцог толгой үүсэж тархсан байна.Услалтын системийн талбайн аль ч хэсэгт ус үл нэвтрүүлэх үе давхаргагүй боловч уснэвтрүүлэх чадвар нь төдийлөн их биш байна. Өнгөн хөрсөнд шүүрэлтийн коэффициент2.16м/хон бол сайрган хөрсөнд 4-13.5м/хон, хуучин услалтын систем байсан сувгийнтрассын дагууд 1.2-1.8м/хон байна. Услалтын систем байсан талбайд малтсан шурфээс(координат N42˚12′ 368″ ,E95˚11′ 678″) инженер геологийн бичлэгийг сийрүүлвэл:А. Цагаан саарал өнгөтэй, чийггүй, сийрэг бага зэргийн элсэнцэрийн хольцтой, 0.8-1.0мзузаантай дунд зэргийн шавранцар үе. Энэ үеийн : • Хувийн жин:2.62г/см3 • Эзэлхүүн жин :1.52 г/см3 • Сийрэг : 1.2 г/см3 • Шүүрэлтийн коэффициент 0.192-2.16 м/хон • Нуралтын өнцөг усан дотор 28˚ • Хуурай байдалд 38˚Б. Бага зэргийн шаварлаг 10% хүртэл жижиг хайрга хайрганцар, янз бүрийн ширхэгтэй элсагуулсан бага зэргийн чийглэг сийрэг, шар саарал өнгөтэй үе.Энэ хоёр дахь үеийн зузаан 1.0-1.5м болно. • Хувийн жин:2.7г/см3 • Эзэлхүүн жин: 1.32 г/см3 • Нуралтын өнцөг усан дотор: 21˚ • Хуурай байдалд: 29˚ энэ үе нь талбайн дунд хэсэгт өнгөн хөрсийг бий болгоно. Кф=1.80-2.54м/хон Усны нөөц экологи - IVВ. Жижиг ширхэгтэй элс, элсэнцэр 37-60%-г хүртэл агуулсан дунд зэргийн тоосорхогбүтэцтэй хөнгөн шаварлаг үе. Энэ үеийн: • Хувийн жин:2.36г/см3 • Эзэлхүүн жин: 1.71 г/см3 • Сийрэг: 1.44 г/см3A.WE07D426 Б. Аюурзана 6  
  • 7. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөл • Нуралтын өнцөг усан дотор: 21˚ • Хуурай байдалд: 29˚ • Кф=3.5-8.6м/хон болно. А  давхарга Хөрс В  давхарга  C  давхарга D ХурдасЗураг 1.2. Хөрсний үе давхарга1.2.3 Гидрогеологийн нөхцөлУсалгаатай талбайн орчимд газрын доорх усны түвшин 25-30м гүнд илэрдэг байна.Талбайн хойд хэсэгт шавар ба шаварлаг үе давхаргуудын хооронд өнгөн хөрсний ус ньбага зэргийн түрэлттэй, бусад хэсэгт газрын доорх ус нь түрэлтгүй болно. Газрын доорхусны урсгал нь зүүн хойноосоо баруун урд чигт Шаргын голын урсгалтай адил зүгт байдагнь тогтоогджээ. Газрын доорх усны урсацын хэвгий нь 0.00045-0.002, ус нь цэнгэг болно.Услагдах талбайн орчмын газрын доорх ус нь шаргын голын устай гидравлик холбоогүйболно.1.2.4 Хөрс мелиорацийн нөхцөлМонгол Алтайн нурууны салбар уулс болох Их хүрэн уулнаас цас бороо үерийн усаартуугдаж ирсэн нарийн ширхэгтэй шаварлаг болон элсэнцэр механик бүрэлдэхүүнтэй Усны нөөц экологи - IVхэсгүүд тунаж хоцрох замаар (намывной тип почвооброзования) талбайн хөрсөнбүрхэвчийг үүсгэсэн байна.Талбайн хөрс нь зарим газартаа шавранцар болон нарийнширхэгтэй элсэнцэр үеүд нь тод гялалзсан байдалтай тогтсон цайвар бор өнгийншавранцар хөрс бөгөөд бат бэх биш бутрамтхай бүтэцтэй, дунд зэргийн нягтралтай болно.Талбайд дээд талаар ялзмаг үе давхаргын зузаан нь (A+B)=20-30 см бол , доод талаар 50-A.WE07D426 Б. Аюурзана 7  
  • 8. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөл60 см болтлоо нэмэгдэнэ. Хайгуул судалгаагаар хөрсний байгалийн чийг нь 0.4м-ийн гүнд5.5-2.3% хээрийн чийг багтаамшил 18.2% гэж тооцоолон гаргасан байна.Хээрийн хайгуул судалгаагаар услах талбайн гурван цэгээс авсан хөрсний дээжийншинжилгээг Дарханы УГТСЭШ хүрээлэн хийлгэсэн ба дүгнэлт нь: - Ялзмаг – Тюрины арга % - Нитрат азот (N-NO3)- Ионометрийн арга, мг/кг - Хөдөлгөөнт фосфор (P2O5) – Мачигины арга , мг/100г - Хөрсний орчин (PH) – усан хандмалд инометрийн арга - Давсжилт – Ионометрийн арга - Хөдөлгөөнт кали (K2O) – Дөлт Фотометрийн арга, мг/100г - Механик бүрэлдэхүүнийг Качинскийн аргаар тус тус тодорхойлуулж болно.Лабораторын шинжилгээний дүнгээс харахад хөрсний үе давхаргууд дараах шинжийгхадгалж байна.А.-Ялзмаг давхарга. Дээд хэсэг нь бага зэрэг хатуурсан , зарим хэсэгтээ өнгөн үе ньсийрэгжсэн, цайвар бор саарал өнгөтэй, бөөмөрхөг үрлэн бүтэц дунд зэрэг илэрсэн,хөнгөн шавранцараас шавранцар болтлоо механик бүтэц нь өөрчлөгдсөн , үндсэрхэг ,хэмхдэг сайр чулуу бага зэрэг агуулсан , бага зэрэг давжсан , 18-25см зузаантай , ялзмагдунд зэрэг (2.56-3.05) тод биш илрэц бүхий үе болно.Б.- Шилжилтийн давхарга, гол төлөв бор саарал, цайвар бор өнгөтэй хөнгөн шавранцармеханик бүрэлдэхүүнтэй, бага зэргийн нягтавтар, сайр чулуутай, бага зэрэг давжсан 20-30см зузаан үе болно.BC- Шилжилтийн давхарга, цайвар өнгөтэй , заримдаа тоосорхог ба зэгэл сааралдуутолботой , сайр чулуу ихтэй (40-70% хүртэл) хөрс үүсгэгч эх чулуулгийн шинждавамгайлж хөнгөн шавранцар ба элсэнцэр бүрэлдэхүүнтэй үндэс чулуурхаг нимгэнхурдсаас тогтсон хөрс үүсгэгч эх чулуулгийн давхарга С оршино.Нимгэн талбай хөрс нь ялзмагаар харьцангуй сайн, фосфор , нитратын болон калийнхангамж дунд зэрэгтэй хөрстэй бөгөөд салхины элэгдэлд орсон тул агромелиорацийннэмэгдэл арга хэмжээг зайлшгүй авах хэрэгтэй болно.Услалтын системийн талбайд хөрс-грунтын ус ихээхэн (30м-с их) гүнд орших тул усалгаа Усны нөөц экологи - IVхийснээр хөрсний усны түвшин өргөгдөх хөрс давсжих зэргээр мелиорацийн нөхцөл ньмуудахгүй болно.1.3 Хур тунадасДулааны улиралын агаарын өндөр температур ба жилийн турш бага багаар унахтунадасны байдлаас болж Монгол алтайн нуруу орчмын агаар ихээхэн хуурай байдаг.A.WE07D426 Б. Аюурзана 8  
  • 9. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ “Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөл Арван төрөвт нь уур амьсгалын энэ хуурай бүсэд багтах ба жилд дунджаар 76.4 мм хур тунадас унаж, үүний 85 – 90% нь V – IX – р сард ордог. Гэвч жил, сар улиралын тунадасны хэмжээ ихээхэн хэлбэлзэлтэй байна. Олон жилийн тунадасны дунадаж хэмжээг дараах хүснэгтээр харуулав. Хур тунадасны олон жилийн дундаж хэмжээ Станцын I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII Жил нэр Шарга 1.4 1.4 1.6 5.8 3.0 15.2 15.1 13.4 5.4 5.6 7.2 1.3 76.4 Алтай 1.1 1.7 6.5 10.6 14.3 30.2 45.8 42.5 15.7 7.5 2.7 1.5 180.1 50 45 40Хур тунадас, мм 35 30 25 20 Шарга  15 Алтай 10 5 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Сарууд График 1.2. Хур тунадасны жилийн хувиарлалт 1.3.1 Цасан бүрхүүл Хүйтний улиралд тус нутагт жилийн нийт тунадасны 8% нь хатуу хэлбэрээр унадаг. Цас орох эцсийн хугацаа 15.III эхний хугацаа 24.IX байх бөгөөд цасан бүрхүүлтэй өдрийн тоо дунджаар 90 хоног байна. Цас ханзарах хугацаа нь тухайн жилийн уур амьсгалын хандлагаас хамаарч өөр өөр байх боловч дунджаар 01.III байна. Усны нөөц экологи - IV 1.4 Гидрологийн тооцоо 1.4.1 Шаргын голын ус зүй Шаргын гол нь Шаргын говийн урд үзүүрийн хэд хэдэн булгаас эх аван 20 км орчим урсаад Шаргын цагаан нуурт цутгана. Шаргын цагаан нуур нь орчин тойрондоо хужир, A.WE07D426 Б. Аюурзана 9  
  • 10. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөлмарз, давс бүхий говийн нуур болно. Шаргын гол нь гидрогеологийн мужлалын хувьдулиралын хомс тэжээлтэй мужлалд хамаарна.Зураг 1.3. Шаргын голын харагдах байдал1.4.2 Шаргын голын судлагдсан байдалМонгол орны гол мөрнүүд дэлхийн жишигтэй харьцуулбал төдийлөн сайн судлагдаагүй.Цөөн хэдэн томоохон голууд судлагдаж байгаа боловч ажиглалтын нийт эгнээ ньхангалттай бус байдаг. Шаргын голын хувьд төдийлөн сайн судлагдаагүй боловч хэдхэдэн удаа судалж байсан байна. Шаргын голын усны урсгалын хурд харьцангуй бага,гольдрол нь гүн, эрэг нь налуу, эргийн өндөр нь 0.8-1.0м орчим, голын гүн 0.4-0.80м,өргөн нь 2-8м хүрэх бөгөөд голын хоёр талыг дагасан өргөн ширэг, намаг шавартай болно.Шаргын голыг зөвхөн грунтын усаар тэжээгддэг, алсын уулын үер орж ирдэггүй(ГИПРОВОДХОЗ “Краткий гидрологический очерк Шаргын гола”) гэж тодорхойлжээ.Шаргын голын ус бага зэрэг булингартай, цайвар шар өнгөтэй боловч хүн малын ундаандтохиромжтой. 2009 оны 7-р сард хийсэн судалгааны дүнгээс үзэхэд усны эрдэсжилт136мг/г, булингар 124мг/г байжээ.1958 онд хийсэн судалгааны үр дүн Усны нөөц экологи - IVСарууд I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII ЖилQ, м3/с 0.43 0.4 0.36 0.8 0.67 0.54 0.36 0.36 0.54 0.72 0.58 0.51 0.52Q50% 0.82 0.77 0.69 1.53 1.28 1.03 0.69 0.69 1.03 1.38 1.11 0.98 1.0Q75% 0.367 0.344 0.308 0.684 0.572 0.46 0.308 0.308 0.46 0.617 0.496 0.438 0.447A.WE07D426 Б. Аюурзана 10  
  • 11. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ “Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөл Шаргын голын усны горим, химийн найрлагыг анх 1958онд судалж байжээ. Харин 1978- 1985 онд хэд хэдэн удаа усны зарцуулалтыг хэмжиж, химийн найрлага болон булингарыг нь тодорхойлсон байна.Шаргын гол - Шарга сум F=731 км2Оí I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII Жил1978 0.68 0.77 1.72 2.27 1.32 1.13 0.68 0.79 0.9 0.82 0.74 0.66 1.041979 0.56 0.48 1.09 1.23 0.88 0.71 0.95 0.8421980 0.63 0.48 0.82 2.32 1.99 1 0.76 0.73 0.78 0.9 0.71 0.59 0.981981 0.56 0.54 0.61 1.32 1.14 1.02 1 0.72 0.81 1.26 0.73 0.36 0.8391719821983 0.68 0.79 1.31 1.76 1.15 1.09 1.07 0.78 0.75 0.74 0.73 0.58 0.951984 0.59 1.04 1.15 1.34 1.5 1.41 1.43 1.23 0.84 0.56 0.73 0.85 1.061985 дундаж 0.952 Шаргын голын үндсэн параметрууд Он Q Q инч υ; м/с M ω, м2 H, см 1978 4.12 0.59 0.63 1.42 0.03 45 1979 1980 3 0.58 0.45 1.34 0.03 42 1981 1.48 0.6 0.2 1.15 0.03 36 1982 1983 2.3 0.55 0.58 1.3 0.03 41 1984 1.58 0.53 0.46 1.45 0.03 41 1985 Шаргын голын усны өнгөрөлтийг (зарцуулгыг) хэмжиж тодорхойлсон олон жилийн ажиглалтын материал дээрх 2 – оос өшөө байхгүй болно. Голын өнгөрөлтийг хэмжиж үзсэн материалаас харахад 2009 оны 07 – р сарын 08 – нд 1.05м3/c, харин 2010 оны 07 – р сарын 20 – нд хэмжиж үзэхэд 1.20м3/с байжээ. Шаргын голын жилийн доторхи урсацын хувиарлалтыг 1959, 1970 – аад онуудад хийгдсэн тооцоо судалгааны материал, орон нутгийн хүмүүсийн яриаг үндэслэн 2009 онд хийгдсэн төсөлд дараах байдлаар авчээ. Жилийн Сарын урсац, м3/с Жил Усны нөөц экологи - IV услаг байдал I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII Ердийн,Q50% 0.37 0.34 0.31 0.72 0.91 0.99 1.3 1.18 0.92 0.67 0.59 0.45 0.72 Ердийн,Q55% 0.36 0.34 0.3 0.68 0.85 0.95 1.2 1.1 0.83 0.67 0.59 0.45 0.69 A.WE07D426 Б. Аюурзана 11  
  • 12. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөлШаргын голын урсацыг жилийн доторх хувиарлалтыг Монгол орны бусад жижигбулгуудын нэгэн адил агаарын температураас хамааруулан тооцоолж болох боловчтооцоолсон хэмжээ нь дээрхи хэмжээнээс төдийлөн их зөрөхгүй байгаа тул дахин бодохшаардлагагүй гэж үзжээ.Дээрхи хийгдэж байсан зарим судалгааны материалуудыг нэгтгэн урсацын нормыг дараахбайдлаар тооцож үзлээ.Жилийн 1978 – 1984 оны жилийн доторхи урсацын хувиарлалт, м3/с Жилуслагбайдал I II III IV V VI VII VIII IX X XI XIIЕрдийн,Q50% 0.62 0.68 1.12 1.80 1.37 1.13 1.03 0.86 0.80 0.86 0.73 0.67 0.97Урьд өмнө хийгдсэн хайгуул судалгаа, зураг төслийн ажилд тусгагдсан болон ороннутгийн иргэдээс авсан аман судалгаанд тулгуурлан усалгаанд авах Шаргын голынзарцуулгыг ердийн устай жилийн дунджаар бодож Q = 800л/с = 0.8 м3/с гэж тооцлоо.Шаргын гол нь өвөлд XI-III сард хөлдөх боловч толин халиа их үүснэ. Өвлийн улиралдхалианы хайлбараар IV – V сард урсац нилээд ихэсч 1.5 м3/с орчим байх ба VI – IX сардбагасах бөгөөд хур борооны үерийн үед эргээсээ төдийлөн хальдаггүй. Энэ үед уснызарцуулга 1.80м3/с гэж тооцоолж болно. X-XI сард усны зарцуулга ерөнхийдөө дээрхийнадил харин түүнээс бага зэрэг багасдаг байна.Шаргын голын ус хураах талбай 731км2 хүрэх боловч цас мөсний болон, зуны хурборооны үерийн ус голруу шууд ирж нийлдэггүй тул үерийн зарцуулга ажиглагддаггүйбайна. Харин хур бороо ихтэй жилд голын урсац нилээд нэмэгдэн 15.5м3/с хүртэлнэмэгдэх боломжтой (ГИПРОВОДХОЗ “Краткий гидрологический ореч Шаргайн Гола”)гэж тодорхойлжээ.Шаргын голын хур борооны үерийн хамгийн их өнгөрөлтийг Q1%=15.6м3/с, Q5%=10.8м3/сгэж 2009 онд хийсэн төслийн тооцоонд авсан байна. 1959 оны хайгуул судалгааны үедшаргын голын сайрын хөндлөн огтлол дээр их усны мөрөөр үерийн усны зарцуулгыгтооцоолж үзэхэд 12.3м3/с орчим байсан байна.Услалтын системийн талбайн баруун талын Их хүрэн уулнаас орж ирэх үерийн усуслалтын системийн талбайруу орж ирдэгээс үерийн хамгаалалтын далан сэтэрч, гол суваг Усны нөөц экологи - IVлай шаварт дарагдсан байгаа тул үерийн хамгаалалтын далан сэргээж өндөрлөхшаардлагатай гэж үзсэн байна.1.4.3 Шаргын голын урсацын норм тодорхойлохДээрхи ажиглалтын материалаас дүгнэгдэн гарсан урсацын нормийг дахин бодожнарийвчлах нь зүйтэй. Урсацын норм тодорхойлохA.WE07D426 Б. Аюурзана 12  
  • 13. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөл 1. Хур борооны эрчимшлийн арга 2. Ажиглалтын жилийн дунджаар тодорхойлох 3. Тухайн хэмжилтэнд тулгуурлах 4. Аман болон бусад судалгаанд тулгуурлах 5. Анологи голын материал ашиглах 6. Ус хураах талбайн урсац бүрэлдэх модулиар тооцох гэх мэт аргууд байдаг.Эдгээрээс Шаргын голын урсацын нормыг 2, 3, 4 – д дурьдсан аргуудаар тодорхойлсоныгнэг бүрчлэн судлагдаж байсан түүхээр харуулсан байгаа. Тухайн голын онцлогоосхамаараад анологид тохирох гол олдохгүй байгаа ба хур бороо муу унадаг, булгаас эхавдаг гэсэн онцлогоос хамаараад тохиромж муу аргууд нь 1, 5 – д дурьдсан аргууд юм.Иймд дараах тооцоогоор Шаргын голын урсацын нормыг тодорхойлоё.Урсацын норм гэдэг нь ажиглалтын цувааны уртаас үл хамааран байнга тогтвортой байх,байгаль цаг уурын нөхцөлтэй чанд уялдсан байх гэсэн үндсэн нөхцөлүүдийг хангасанойлголт юм. Урсацын нормыг дараах үндсэн хэмжигдэхүүнээр илэрхийлнэ. Үүнд: - Олон жилийн дундаж өнгөрөлт, Q (м3/с) - Олон жилийн дундаж эзлэхүүн, W (м3) - Олон жилийн дундаж урсацын модуль, Mo (л/с км2) - Олон жилийн дундаж урсацын давхраа, hо (мм) гэх мэт.Судлагдаагүй голын урсацын норм тогтоох нилээд бэрхшээлтэй ба түүнийг цаг уур, уурамьсгалын нөхцөл газрын газаргын байдал зэргээс хамааруулан тогтоож болдог. Өөрөөрхэлбэл тухайн газар нутгийн уур амьсгалын үндсэн үзүүлэлт нь газрын гадаргын чийг,дулааны балансын тогтвортой байдлыг илэрхийлэх учир усны балансын элементүүдийнтархац, физик газар зүйн тогтоц, байгалийн шинж төрхийг хадгалсан байдаг. Урсацынөөрчлөлтийн ерөнхий зүй тогтол дээр уулархаг нутагт өндрийн бүс бүслүүр нөлөөлнө.Уулархаг нутгийн чийгшиц нь агаарын турбулент урсгал орших урсгалыг тодорхойлох баүүнд газар нутгийн өндөр, хэрчигдэл үлэмж нөлөөлдөг. Шаргын голын дундаж өндөрийгдунджаар дараах байдлаар тодорхойлов. эх эц . .Hд = = = 1013.51 м байна.Үүнд: Hэх – голын эхний өндөржилт (далайн түвшинээс дээш), м Усны нөөц экологи - IV Hэц – голын эцсийн өндөржилт, м эх эц . .Харин голын дундаж хэвгий нь iдунд = = = 0.003Үүнд: L – голын нийт урт, км“Тооцоонд Google Earth ашиглав”A.WE07D426 Б. Аюурзана 13  
  • 14. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөлГолын урсацын модулийг дараах томъёогоор тодорхойлно.Mo = a + b · Hдc, л/с км2Үүнд: а, b, c – физик газар зүйн онцлогийг тусгасан параметр,Hд – ус хураах талбайн дунджилсан өндөр, Hд = 1013.51мДээрхи хамаарлаар “Монгол орны Уур амьсгал, гадаргын усны нөөцийн атлас” – аас авбалШаргын гол нь Урсац, Ус хураах талбайн дундаж өндрийн хамаарлын III – р мужидхамрагдах ба урсацын олон жилийн дундаж модуль Mo = 1.0 л/с км2, олон жилийнурсацын давхраа hо = 25 мм, хувьслын коэффициент нь Сv = 0.48 байна. Шаргын голын усхураах талбайг дунджаар F = 731 км2 гэж тооцоонд авлаа.Гэхдээ урсацын модулийг тухайн ус хураах талбайд бүрэлдэх ус гадаргаар дамжин голынусанд орж ирж байхад тооцоход тохиромжтой арга юм. Шаргын голын хувьд ууланд унаххур тунадас хөрсөнд шингэн улмаар грунтээр дамжин замдаа алдагдан голын усанднийлнэ. Өөрөөр хэлбэл Mo = 1.0л/с км2 гэж авах нь дутагдалтай ба энэ модулиас алдагдахалдагдлыг тооцож авах нь тохиромжтой гэж зөвлөсөн. Урсацын модулын 5% алдагданагэж үзээд Мо = 0.95 л/с км2 гэж авъя.Хувьслын коэффициентийг Монгол алтайн нуруудын голуудад дараах байдлаар .тодрхойлно. Cv = = . = . = 0.485 .Үүнд: А, n – газарзүйн ландшафтын параметрүүд, (үүнийг ус хураах талбайгаас F = 731км2 хамааруулан “Монгол орны гадаргын ус” номны хуудас – 22, хүснэгт 2.9 – ээс А = 0.48гэж авлаа.)М – урсацын модуль, М = Mo = 0.95 л/с км2Урсацын олон жилийн дундаж норм нь Qo = Mo · F · 10-3 = 0.95 · 731 · 10-3 = 0.694 м3/сУрсацын олон жилийн дундаж эзлэхүүн нь Wo = Qo · T = Qo · 365 · 86400 = 0.694 · 365 ·86400 = 21885984 м3/жил = 21.88 сая.м3/жилУрсацын эзлэхүүнийг гол мөрний олон жилийн дундаж урсацын давхрааг ашиглан олболWo = ho · F · 103 = 25 · 731 · 103 = 18275000 м3/жил = 18.27 сая.м3/жил байна. Усны нөөц экологи - IVШаргын голын хувьд хэм тэгш бусын коэффициент Cs = 3 · Cv = 3 · 0.48 = 1.44 гэж авчхангамжийн муруйн ординатыг байгуулъя.Хангамж, Р% 1 3 10 20 50 75 85 90 97 99Фр 3.2 2.3 1.3 0.7 -0.2 -0.76 -0.99 -1.1 -1.2 -1.4Кр = Фр·Сv + 1 2.536 2.104 1.624 1.336 0.904 0.635 0.525 0.472 0.424 0.328A.WE07D426 Б. Аюурзана 14  
  • 15. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөлQp = Qo·Kp 1.854 1.538 1.187 0.977 0.661 0.464 0.384 0.345 0.310 0.240Хүснэгтэнд Фр – ийг 75%, 85% - ийн хангамжтай хүснэгтээс авав.Үүнд: Р – хангамж, % Фр – фостерийн коэффициент Кр – модулийн коэффициентШаргын голын жилийн урсацын тооцоот үзүүлэлтүүдГол Ус Дундаж Хувьслын Хэм Зарцуулга, м3/с хураах урсац, коэф, Сv тэгш Урсацын эзлэхүүн, сая.м3/жил 3 талбай, Q, м /с бусын F, км2 коэф, СsХангамжууд, Р (%) P =1% P P P P =10% =50% =75% =85%Шарга 731 0.694 0.48 1.44 1.854 1.187 0.661 0.464 0.384 58.47 37.43 20.84 14.63 12.11Тайлбар: Хүснэгтэнд дээр бодсон хангамжид харгалзах зарцуулгыг авах ба урсацынэзлэхүүнийг Wo = Qo · 365 · 86400, (сая.м3/жил) гэж бодно.1.4.5 Жилийн доторхи урсацын хувиарлалтШаргын голын хувьд хаврын шар усны үер болон зуны хур борооны үертэй үед л урсац ньнэмэгдэг. Өөрөөр хэлбэл грунтын усаар тэжээгддэг учир харьцангуй тогтмол урсацтайбайна. Иймд жилийндоторхи урсацын хувиарлалтыг татруу устай жилийн урсацаартооцоо хийх нь зүйтэй. Дээрх хангамжийн тооцооноос 75%, 85% - ийн хангамжтайурсацыг авч Монгол орны уур амьсгалын атласаас урсацын хувиарлалтын хувийг авчтооцоог хийлээ.д/д Сар Хувь, % 75% - ийн хангамжтай 85% - ийн хангамжтай Тайлбар Q, м3/с W, Q, м3/с W, сая.м3/жил сая.м3/жил дараах томъёог ашиглав. Q = Жилийн дундаж урсацыг1 VI 15.07 0.84 26.47 0.69 21.912 V 15.07 0.84 26.47 0.69 21.913 VI 7.19 0.40 12.63 0.33 10.454 VII 18.09 1.01 31.77 0.83 26.29 Усны нөөц экологи - IV5 VIII 13.52 0.75 23.74 0.62 19.646 IX 8.64 0.48 15.17 0.40 12.55 хувиарлахдаа7 X 5.87 0.33 10.31 0.27 8.538 XI 3.72 0.21 6.54 0.17 5.41 · %9 XII 2.65 0.15 4.65 0.12 3.85 ·10 I 3.39 0.19 5.95 0.16 4.92A.WE07D426 Б. Аюурзана 15  
  • 16. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөл11 II 3.39 0.19 5.95 0.16 4.9212 III 3.39 0.19 5.95 0.16 4.92Нийт 100 0.464 175.59 0.384 145.321.4.6 Хамгийн их урсацын тооцооШаргын голын хувьд алсын уулнаас үерийн ус орж ирдэггүй гэж судалгаанд бичигдсэнболовч нутгын хүмүүсийн яриагаар асар их ус орж ирдэг гэсэн байна. Гэвч сайнсудлагдаагүй учир хамгийн их урсацыг Шаргын голын ус хураах талбайгаар бодъё. .Шар усны үерийн хамгийн их урсацыг Qүе1% = % . ·F= . · 731 = 54.3 м3/с В % .Хур борооны үерийн хамгийн их урсацыг Qхур1% = . ·F= . · 731 = 10.45 м3/сБайна. Үүнд А1%, В1% нь шар усны ба хур борооны үерийн 1% - ийн хангамжтай үеийнурсацыг тооцох томъёоны хэмжигдэхүүнүүд. Үүнийг “Монгол орны уур амьсгал,гадаргын усны нөөцийн атлас” – аас авав. Өмнө хийгдсэн судалгааны дүгнэлтүүдихэнхдээ тухайн гол хаварт үерлэдэггүй гэсэн байгаа учир хамгийн их урсацыг хурборооны үертэй үед буюу Qхур1% =10.45 м3/с гэж авъя.1.4.7 Голын усны түвшинТухайн створт тохиох янз бүрийн зарцуулгад хамаарах голын усны түвшинг Шезийнаргачлалаар тооцож график аргаар гүйцэтгэж Q = f(H) – н хамааралын муруйгаас авсанболно. Голын усны зарцуулгыг Q = w · v, м3/сҮүнд: v = C· √R · i - урсгалын хурд, Үүнийг Шезийн томъёо гэнэ. С – Шезийн коэффициент, С = + 17.72 · lgR (Агроскины томъёо), i – голын гулдиралын дундаж хэвгий R – гидравликын радиус n – барзгарын коэффициент, n = 0.025 – 0.030Тооцоонд голын эхээс 22 км – т орших хөндлүүрт хийсэн 1958 оны судалгааг ашиглая. Усны нөөц экологи - IV1958онд хэмжсэн голын гидравликын үзүүлэлтүүдХэмжил Хэмжил Голы Q, w, В, м Хурд, v, м/с Гүн, h, м Голын Хэвгий,т хийсэн т хийсэн н гүн, м3/с м3 нөхцө i дунд max дун maxхөндлүү сар h л дрA.WE07D426 Б. Аюурзана 16  
  • 17. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөлУсан 10/X 18 0.72 1.7 7.3 0.40 0.57 0.24 0.3 0.0005сангийн 0 6 5 9 7 3хөндлүүрГолын 11/X 18 0.91 2.0 8.0 0.45 0.62 0.25 0.3 0.0009эхээс 3 3 9 122кмУсан 22/X 18 0.72 1.6 8.4 0.43 0.56 0.5 0.6 0.0005сангийн 6 9 8 3хөндлүүрГолын 30/IV 18 1.0 2.1 8.7 0.47 0.66 0.24 0.4 0.0009эхээс 3 522кмДээрхи хэмжилтээс голын хөндлөн огтлолын талбай ба дүүргэлтийн гүнийг ашиглан Q =f(h) – ын хамаарлын графикыг байгуулая. .Гидравликын радиусыг R = = = 0.125 м гэж олоод улмаар Шезийн коэффициентыголбол C = + 17.72 · lgR = + 17.72 · lg0.125 = 23.997 болж байна. .Иймд хурдыг тодорхойлбол v = C· √R · i = 23.997 · √0.125 · 0.00053 = 0.19м/с1.4.8 Хатуу урсацТооцоонд усны булингарыг ρ = 25 гр/м3 гэж авна. Жилийн дундаж хагшаасны урсацыгмодулын картын аргаар тооцоолъё. ρ · · .Rо= = = 0.01827 кг/сХагшаасны эзлэхүүн жинг γ = 1.0 тн/м3 хөвмөл хагшаасны хэмжэээний 20% - иар ёроолынхагшаасны хэмжээг тодорхойлов.Жилд өнгөрөх хатуу урсацын хэмжээОлон Хөвмөл Хагшаасны жилийн урсац Жилийн Хатуужилийн хагшаасны нийлбэр, урсацындундаж олон жилийн тн/жил дундаж Хөвмөл Ёроолынзарцуулга, дундаж, Ro, эзлэхүүн, м3 хагшаас, хагшаас,Qo, м3/с кг/с Усны нөөц экологи - IV тн/жил тн/жила б в г д е 6- - б(31.5 · 10 ) в · 0.2 в+г д · 1.20.694 0.01827 2.6 0.52 3.12 3.745A.WE07D426 Б. Аюурзана 17  
  • 18. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөл1.5 Усан сан, урсац тохируулгын тооцооАливаа усны эх үүсвэрээс усыг авахдаа инженерийн хийцтэй барилга байгууламж барьжашигладаг. Үүнийг барихын тулд тухайн эх үүсвэрээс хамаарсан тооцоо, судалгааг хийнэ.Голын хувьд усыг авч ашиглахдаа түүний олон жилийн дундаж урсацын норм дээрүндэслэн хэдий хэмжээны ус авах, хэрэглээнээс шалтгаалж ямар барилга байгууламжашиглаж болох вэ гэдгийг тооцоолдог. Хэрэв голын урсац бага ба хэрэглээ их бол урсацтохируулгын тооцоо хийнэ. Бидны хувьд Шаргын голын урсац төдийлөн их биш учирурсац тохируулгын тооцоог хийж, нөөцийг ашиглан хэрэглэх усны хэмжээг гаргая.Тухайн боомт барих хөндлүүрээс топографийн өгөгдөл болох газрын гадаргын тэмдэгтээсхамаараад усан сан байгуулбал түүний усан мандлын талбай хэд байх вэ гэдгийг тооцоолжавна. Энэ нь усан сангийн характеристик болон усан сангийн хөдлөшгүй эзлэхүүнийгтодорхойлох үндсэн өгөгдөл юм. 1. Усан сангийн топографийн өгөгдөлГазрын гадаргын Усан мандлын талбай, км2 Усан сангийн түвшин, мөндөржилт, м1020 0.00478 01020.5 0.004908 0.51021 0.01122 1.01021.5 0.1478 1.51022 0.1738 2.01022.5 0.27703 2.51023 0.3269 3.01023.5 0.41089 3.51024 0.516102 4.01024.5 0.61166 4.51025 0.799657 5.01026 1.169336 6.01027 1.579567 7.01028 1.917726 7.5 2. Усан сангийн створ дахь усны булингар ρ = 25 гр/м3 Усны нөөц экологи - IV 3. Хагшаасны эзлэхүүн γ = 1.0 тн/м3 4. Усан сангийн ёроолын гидрогеологийн нөхцөл муу (зарим газраа элсэрхэг, дов сондуултай, намагжсан нугын шаварлаг хөрстэй) 5. Тунадасны хувьсалтын ба хэм тэгшгүйн коэффициент Cv = 0.48, Cs = 1.44, 6. Тунадсаны тооцоот хангамж P = 75%A.WE07D426 Б. Аюурзана 18  
  • 19. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөлЭдгээр үндсэн өгөгдөлүүдийг ашиглан тооцоог хийе.1.5.1 Усан сангийн топографийн ба эзлэхүүний характеристик байгуулахУсны аж ахуйн тооцоог хийхэд хоорондоо холбоо бүхий усан сангийнхэмжигдэхүүнүүдийг мэдэх шаардлага гардаг. Үүнд: - Топографийн характеристик - Эзлэхүүний характеристикТопографийн характеристик нь тэгш өнцөгт координатын систем дээр ординатын дагууусан сангийн мандлын тэмдэгтийг авч, авцисс тэнхлэгийн дагуу гүнээс хамаарах H = f(w),H = f(V), H = f(hcp), H = f(L) гэх функцуудын тоон утгыг авч байгуулсан график юм.Эзлэхүүний характеристик нь мөн тэгш өнцөгт координатын системд ординатын дагуу V= f(w), V = f(H), V = f(hcp), V = f(L) гэсэн функцуудыг, ординатын дагуу эзлэхүүний утгыгавч байгуулсан графикыг хэлнэ.Эзлэхүүний ба топографийн характеристикийн тооцоог хүснэгтээр хийх ба тооцоонддараах томъёог ашиглана.Тусгаар эзлэхүүний үе ∆V = · ∆H = wcp · ∆H ; сая.м3Үүнд: wi – мандлын талбай, км2 wi-1 – өмнөх гүний мандлын талбай, км2 ∆H - үеийн өндөр, мНийт эзлэхүүнийг Vнийт = ∑ ∆ ; сая.м3Усан сангийн латериал хэмжүүрийг Lw = =1- ;Үүнд: – Н түвшинд харгалзах мандлын талбай, км2 – (Н-2) түвшинд хараглзах мандлын талбай, км2 Усны нөөц экологи - IVУсан сангийн дундаж өндөрийг hcp = ;мҮүнд: - Н түвшинд харгалзах эзлэхүүн, сая.м3 - Н түвшинд харгалзах мандлын талбай, км2Усан сангийн захын 2м хүртэлх гүнтэй хэсгийн талбайг литориалийн талбай гэнэ.A.WE07D426 Б. Аюурзана 19  
  • 20. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөлwli = wHi – wH-2 ; км2Топографийн ба эзлэхүүний характеристик байгуулахд/д Усны Гадаргын Усан сангийн ∆H, м Усан сангийн hд, м Литораль түвшин, өндөржилт, мандлын эзлэхүүн, Н, м м талбай, w, км2 сая.м3 wн wcp ∆V Vнийт wli Lw1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 111 0.0 0.0000 0.0025 0.0 0.00 0.00 0.00 0.002 0.5 0.0049 0.0081 0.5 0.00 0.00 0.25 0.00 1.003 1.0 0.0112 0.0795 0.5 0.00 0.01 0.47 0.01 0.564 1.5 0.1478 0.1608 0.5 0.04 0.05 0.30 0.14 0.925 2.0 0.1738 0.2254 0.5 0.08 0.13 0.72 0.03 0.156 2.5 0.2770 0.3020 0.5 0.11 0.24 0.86 0.10 0.377 3.0 0.3269 0.3689 0.5 0.15 0.39 1.19 0.05 0.158 3.5 0.4109 0.4635 0.5 0.18 0.57 1.40 0.08 0.209 4.0 0.5161 0.5639 0.5 0.23 0.81 1.56 0.11 0.2010 4.5 0.6117 0.7057 0.5 0.28 1.09 1.78 0.10 0.1611 5.0 0.7997 0.8921 0.5 0.35 1.44 1.80 0.19 0.2412 5.5 0.9845 1.0769 0.5 0.45 1.89 1.92 0.18 0.1913 6.0 1.1693 1.2719 0.5 0.54 2.42 2.07 0.18 0.1614 6.5 1.3745 1.4770 0.5 0.64 3.06 2.23 0.21 0.1515 7.0 1.5796 1.6641 0.5 0.74 3.80 2.41 0.21 0.1316 7.5 1.7486 1.8332 0.5 0.83 4.63 2.65 0.17 0.1017 8.0 1.9177 1.9796 0.5 0.92 5.55 2.89 0.17 0.0918 8.5 2.0415 2.1035 0.5 0.99 6.54 3.20 0.12 0.0619 9.0 2.1654 2.3236 0.5 1.05 7.59 3.50 0.12 0.0620 9.5 2.4819 2.6402 0.5 1.16 8.75 3.53 0.32 0.1321 10.0 2.7984 0.5 1.32 10.07 3.60 0.32 0.11Тайлбар: - тооцоог дээр дурьдсан томъёогоор хийнэ. - Боомтын өмнөх үеийн усны гүнийг hi = Hi - Ho; м (Ho – усан сангийн ёроолын тэмдэгт) - Усны түвшний ялгаварыг ∆H = Hi+1 - Hi ; м - Усны түвшний хоорондох үе давхаргын эзлэхүүнийг wcp суурьтай, ∆H өндөртэй призмийн эзлэхүүнээр тодорхойлно. - Латериальхэмжүүр ямагт 1 ба түүнээс бага байх ёстойг анхаарах хэрэгтэй. Усны нөөц экологи - IV - 2, 4, 8, 9, 11 гэсэн багануудаар Топографикийн болон Эзлэхүүний характеристикыг байгуулна.1.5.2 Усан сангийн хөдлөшгүй эзлэхүүн тодорхойлохA.WE07D426 Б. Аюурзана 20  
  • 21. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөлУсан санд байнга байх эзлэхүүнийг хөдлөшгүй эзлэхүүн гэнэ. Энэ эзлэхүүн ньашиглалтын үед болон хэвгийн нөхцөлд дундрахгүй урсац тохируулгын явцадоролцдоггүй эзлэхүүн байна. Хөдлөшгүй эзлэхүүн болон түүнд харгалзах түвшинг хэдхэдэн нөхцөлийг харгалзан тогтооно. Үүнд: - Усан сан лай тунах нөхцөл - Ариун цэвэр техникийн шаардлага - Усны эрчим хүч усжуулалт - Загасны аж ахуй ба хөлөг онгоц явах нөхцөлХөдлөшгүй эзлэхүүнийг усан санд лай тунах нөхцөл, ариун цэвэр, техник болон уснычанарын шаардлагаар голчлон тодорхойлно. Ариун цэвэр техникийн нөхцөлөөрхөдлөшгүй эзлэхүүнийг тодорхойлоход усан сангийн усны дундаж гүн 2.5 м – ээс ихгүйбайх ёстой. Иймд hдунд = 2.5 м байхад гүний гүний муруй дээр усны түвшинг тодорхойлохба эзлэхүүн гүний хамаарлын муруйгаар V = f(H) хөдлөшгүй эзлэхүүний хэмжээгтогтооно.Усан сангийн усны чанар хангалттай байх нөхцөл нь хамгийн бага түвшинд харгалзахлиториал хэмжүүр нь 0.25 – 0.35 байна. L = f(H) муруйг ашиглан энэ муруйг огтолсоншулууныг L = 0.35 – аас татаж, өөрөөр хэлбэл литориал хэмжүүр нь 0.35 ба түүнээсбагасах шинж чанартай муруй цэгүүдийг сонгон авна. L = 0.35 – аас их болох нь ариунцэвэрийн шаардлагыг хангахгүй гэж үзнэ. Хөдлөшгүй эзлэхүүнийг олсоны дарааэзлэхүүний характеристикээс харгалзах түвшинг хэмжиж авна.Топографийн болон эзлэхүүний характеристикээс L = 0.35 гэсэн шугам татаж авсанхөдөлшгүй эзлэхүүний хувилбар ба харгалзах түвшинг авбал: - Vхэ = 0.0922 сая.м3, H = 1.79 м - Vхэ = 0.268 сая.м3, H = 2.605 мҮүн дээр усан санд лай тунах, хөдлөшгүй хагшаасаар дүүрэх хугацааг тодорхойлж нэмэлтнөхцөл болгон авна.Хэрэглэгчдэд өгөх усыг хэвийн нөхцөлөөр хангаж байх нөхцөлд усан сангийн хөдлөшгүйэдлэхүүн хагшаасаар дүүрэх хугацааг усан сангийн ажиллах хугацаа гэнэ. хэT= ; жил Усны нөөц экологи - IV хагҮүнд: Wхаг – хагшаасны эзлэхүүн (жилд тунах)Усан санд тунах хагшаасны жилийн дундаж эзлэхүүнийг дараах томъёогоор тодорхойлно. ·Wхаг = · 10 · 1 1 ; м3/жилA.WE07D426 Б. Аюурзана 21  
  • 22. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөлҮүнд: – булингар, = 25 гр/м3 W – жилийн урсац, м3/жил - хагшаасны эзлэхүүн, тн/м3 m – тунасан хагшаасанд байх ёроолын лаг, 0.01 – 0.02 е – хагшаасанд байх органик хольцын эзлэх хувь, 0.1 – 0.2 - ус ихтэй үед усан сангаас доод хашицруу хаягдах умбуур хагшаас, 0.3 – 0.4байна. ·Эдгээрийг орлуулбал жилд тунах хагшаасны хэмжээ нь W = · 10 , м3/жилШаргын голын хувьд хагшаас багатай үерлэх эь бага байдаг учир жилд тунах хагшаасныхэмжээ бага байна. Тооцоог дараах байдлаар хийж хөдлөшгүй эзлэхүүнийг сонгох нэгнөхцөлийг гарган авна.Хөдлөшгүй эзлэхүүнийг урсацын ба хэрэглээний эзлэхүүнийг ашиглан лай тунахнөхцөлөөр тодорхойлох: Энэ нь тухайн хэрэглээ болон голын урсацаас хамаарууланхөдлөшгүй эзлэхүүнийг сонгох нөхцөлийг гарган авах арга юм. Ус хэрэглээний хувьдтооцоолсон зүйл байхгүй ба ус хэрэглээг тооцоход тухайн голд урсац тохируулга хийхэдхичнээн хэмжээний ус цуглуулах боломжтойгоос хамаатай байна.Урсацын эзлэхүүнийг Wo = Q · T; сая.м3Хэрэглээний эзлэхүүнийг Vi = q · T; сая.м3Энд: Т – сарын секунд, сарын секундQ – голын урсац, м3/сq – хэрэглээ, м3/сХэрэглээг усалгааны горим ба гидромодулийн графикаас тодорхойлно. Үүний тулдусалгаа эхлэх 4 р сараас эхлэн гидромодулийн ординатыг авч тариалах нийт талбайгаарүржижи хэрэглээг тодорхойлно. Зохицуулагдаагүй гидромодулийн дундаж ординатыг авчQ = q · F = 0.4 · 1000 = 400л/с = 0.4 м3/с. Талбайн хэмжээг урьдчилан өгч дараа нь Усны нөөц экологи - IVнарийвчлан тогтооно.Сар 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 ЖилСарынсекунд, 106Т 0.464 0.19 0.19 0.19 0.84 0.84 1.01 0.75 0.48 0.33 0.21 0.15 0.4A.WE07D426 Б. Аюурзана 22  
  • 23. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөлУрсацынзарцуулга, 31.52 2.68 2.68 2.59 2.68 2.59 2.68 2.68 2.59 2.68 2.59 2.68 2.4Q, м3/сУрсацын 31.984эзлэхүүн, 0.51 0.46 0.51 2.18 2.25 1.04 2.71 2.01 1.24 0.88 0.54 0.4Wo, сая.м3Хэрэглээ, q,м3/с 0.4 0.4 0.4 0.4 0.4 0.4 0.4 0.4Хэрэглээнийэзлэхүүн, 1.04 1.07 1.04 1.07 1.07 1.04 1.07 7.4Vi, сая.м3 ρ·W ρ·WЛагших эзлэхүүнийг тодорхойлох Vлаг = · 1 φ · 1 α ·T = · 1 φ · γ· γ·1−α·T =φ - хагшаасны төрлөөс хамаарах коэффициент, хагшаасны төрөл элсэрхэг байвал φ = 0.3,хагшаасны төрөл хүнд шаварлаг байвал φ = 0.35 байна. . · . · .α – урсацын ашиглалтын коэффициент, α = = = 0.255 .олсон лагших эзлэхүүн нь хөдлөшгүй эзлэхүүнээс бага байх ёстой. Иймд хөдлөшгүйэзлэхүүнийг - Vхэ Vлаг - Lw 0.35 - hcp 2.5 - Wхаг · T Vхэ гэсэн үзүүлэлтээр сонгон авна. · · .Wхаг = · 10 == · 10 = 0.0007996 м3/жил байхад хөдлөшгүй эзлэхүүн нь Vхэ .= Wхаг · T = 0.0007996 · 50 = 0.03998 сая.м3 байна. Усан сангийн ашиглагдах доод хугацаань Т = 50 жил байна. Дээрхи нөхцөлүүдээс үндэслэн хөдлөшгүй эзлэхүүнийг Vхэ = 0.0922 Усны нөөц экологи - IVсая.м3 гэж авав. Хөдлөшгүй эзлэхүүний түвшин H = 1.79 м байна.A.WE07D426 Б. Аюурзана 23  
  • 24. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөл1.5.3 Усан сангийн алдагдлын тооцооБайгаль цаг уурын нөхцөлөөс хамаарч газар орон бүрт ууршилт байх ба усны их ба багаэргэлтийн хуулиар газрын гадарга ба усны мандлаас уурших ууршилтын хэмжээ өөрбайна. Мөн хөрсний нөхцөл инженергеологийн нөхцөлөөс хамаарч газрын гадарга руушүүрэлтэнд ус алдагдана. эдгээрийг судалж тооцоолох нь усны нөөц ашиглалт, усныалдагдлыг хянах боломжийг олгоно.Зураг 1.4 Усан сангийн усны алдагдлын төрөлУсан сангаас алдагдах усны алдагдал нь А = Ш + En; ммҮүнд: А – нийт алдагдах алдагдал, мм Ш – шүүрэлтийн алдагдал, мм En – нэмэлт ууршилтанд алдагдах алдагдал, ммШ буюу Шүүрэлтийн алдагдлыг усан санг төсөллөу байгаа инженер геологийн нөхцөлөөсхамааруулж авна. Бидний хувьд зарим газраа элсэрхэг, шавранцартай учир инженергеологийн нөхцөл муу ангилалд орно. Мууд 90 мм/сар байна.En буюу нэмэлт ууршилтанд алдагдах ууршилтын алдагдлыг En = Ey – Ex ; мм гэжтодорхойлно. Үүнд: Ey – усан сангаас уурших ууршилт, мм Ex – хуурай газраас уурших ууршилт, мм ба Ex = Xy – У гэж тодорхойлно. Усны нөөц экологи - IV Xy – усан санд унах хур тунадас, мм У – усанд автагдах газраас урсан ирэх урсац, ммТооцоог ойролцоогоор хийх үед ууршилтын алдагдлыг En = Ey – Ху гэж олно.A.WE07D426 Б. Аюурзана 24  
  • 25. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөлЖил улиралын тохируулгатай усан сангийн тооцоонд нэмэлт ууршилтын алдагдлыгдараах томъёогоор тодорхойлно. En = EyР% – ХР% гэ тооцно.Үүнд: EyР% - усан сангаас уурших Р хангамжтай ууршилтын үе, мм ХР% - тооцоот Р хангамжтай үеийн тунадасны үе, ммДээрхи томъёог тооцоот хангамжтай үеийн томъёонд оруулан тооцвол Ey = K100 · Eo.Үүнийг жижиг усан сан тооцоолох аргачлалаар тооцно.Ey = E20 · K1 · K2 · K3 ; ммҮүнд: E20 – 20 м2 талбайтай усан сангаас уурших олон жилийн дундаж ууршилт, мм K1 – усан сангийн гүнээс хамаарах коэффициент K2 – усан сангийн хамгаалагдсан байдлын коэффициент K3 – усан сангийн талбайг харгалзан засвар оруулах коэффициентАшиглалтын материал байхгүй тохиолдолд Е20 – ийг ижил шугамын картаар тодорхойлно.Усан сангийн гүний зарцуулгын коэффициент тодорхойлох хүснэгт (K1)Усан Усан сангийн гүн, мсангийн 2 5 10 15 20 25байршилТайга 2Ойт хээр 1.0 0.98 0.96 0.95 0.94 0.92Хээрийн 1.0 0.96 0.95 0.94 0.93 0.93бүсГовь – 1.0 1.0 0.99 0.98 0.98 0.97хагас цөлЦөлийн 1.0 1.0 1.0 1.0 1.0 1.0бүсУсан сангийн хамгаалагдсан байдлын коэффициент авах хүснэгт (K2)hx/D 0.01 0.03 0.05 0.07 0.1 0.2 0.3 0.4 0.5K2 0.96 0.89 0.84 0.8 0.76 0.7 0.64 0.57 0.57 Усны нөөц экологи - IVhx – хамгаалалтын дундаж өндөр, мD – хамгаалалтын лунлаж урт, м байх ба hx/D = 0.01 буюу бараг 0 байна гэж үзэж болно.A.WE07D426 Б. Аюурзана 25  
  • 26. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөлУсан сангийн талбайн зарцуулгын коэффициент авах хүснэгт (K3)Усан 0.01 0.05 0.1 0.5 1.0 2.0 5.0сангийнталбай,км2K3 1.03 1.03 1.11 1.18 1.21 1.23 1.26 .K3 = 1.26 – · 1.23 1.26 = 1.252 байна. Үүнд 2.8 нь усан сангийн гүн 10м байхадхаргалзах мандлын талбай.Ажиглалтын материал байхгүй үед усны гадаргуугаас уурших ууршилтын тооцоотхангамжтай үеийн модулийн коэффициентийг дараах байдлаар олно. К100 – Р = ФCve+ 1,Үүнд: Ф – хангамжийн муруйн ординат дундаж холбогдлоосоо хазайх хэлбэлзэл буюуфостерийн коэффициент Cve – ууршилтын хувьслын коэффициентЭнэ коэффициентийг олохын тулд вариацын болон хэм тэгшгүйн коэффициентийгашиглана. Pх = 75% ба Сv = 0.48 Cs = 2Cv = 0.96Py = 100 – Px = 100 – 75 = 25% Сv = 0.2 Cs = 2Cv = 0.4 байна.Pх = 75% ба Сv = 0.48 үед Kpe = 0.646Py = 75% ба Сv = 0.2 үед Kpx = 0.86 (үүнийг гурван параметрт гамма хувиарлалтын муруйнординат авах хүснэгтээс интерполяци хийж авав.)Хүснэгтээс К1 = 0.99, К2 = 0.96, К3 = 1.252 гэж авбал Eib = Ey = E20 · K1 · K2 · K3 = 950 · 0.99· 0.96 · 1.252 = 1130.4 ммТунадасны үе Xip = Xo · Kpx = 54.43 · 0.86 = 46.81 ммУуршилтын үе Eibpe = Eib · Kpe = 1130.4 · 0.646 = 730.24 ммУуршилтын алдагдлын үе Eigpe = Eidpe - Xip = 730.24 – 46.81 = 683.43 ммНийт алдагдлын үе En = Eip + Eigpe = Eigpe + Ш; мм10 км2 дахь алдагдлын эзлэхүүн W, сая.м3 Усны нөөц экологи - IVЭдгээр томъёогоор усан сангаас алдагдах усны алдагдлыг тооцно. Тооцоог хүснэгтээрхийв.A.WE07D426 Б. Аюурзана 26  
  • 27. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөлУсан сангаас алдагдах усны алдагдлын тооцоо№ Алдагдлын Сар Жилд төрөл 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 121 Ууршилт (%) Eo 1.00 4.00 13.0 18.0 13.0 19.0 15.0 11.0 100 5.0 1.02 Ууршилтын үе, Eibpe, мм 730.24 131.4 138.7 109.5 29.2 94.9 94.9 80.3 36.5 7.3 7.33 Тунадас, Xo, (%) 15.12 26.05 27.98 11.07 54.43 0.73 1.42 1.67 2.34 8.59 2.41 1.16 1.444 Тунадасны үе, Xip, мм 12.19 13.10 46.81 0.34 0.66 0.78 1.10 4.02 7.08 5.18 1.13 0.54 0.675 Ууршилтын алдагдлын 127.38 126.51 683.43 28.42 93.80 87.82 96.40 75.12 35.37 -0.34 -0.67 үе, Eigpe 6.64 6.766 Шүүрэлтийн алдагдлын үе, Ш 450 37 38 37 38 37 38 37 38 37 38 37 387 Нийт алдагдлын 131.80 164.38 125.82 163.51 134.40 112.12 1133.2 36.66 44.64 65.42 73.37 43.76 37.33 үе, En8 10 км2 дахь алдагдлын 11.33 эзлэхүүн 0.37 0.45 0.65 1.32 1.64 1.26 1.64 1.34 1.12 0.73 0.44 0.37Шүүрэлтийн алдагдлыг дараах хүснэгтээс гидрологийн нөхцөл сайн үед 45 см байна гэжаваад мм – т шилжүүлэн саруудад хувиарлаж тавив. Хүснэгтийн үр дүнгээр график 3 Усны нөөц экологи - IVбайгуулав.Шүүрэлтийн алдагдлыг тодорхойлох (Ш, мм)Гидрологийн нөхцөл Жилийн үе Дундаж эзлэхүүний хувиар Жилд СардСайн 0 – 50 5 -10% 0 - 50%A.WE07D426 Б. Аюурзана 27  
  • 28. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөлДунд 50 – 100 10 – 20% 50 – 100%Муу 100 - 200 20 - 40% 100 - 200%1.5.4 жил улиралын тохируулгатай усан санг тоо хүснэгтийн аргаар тооцоолохЖил улиралын тохируулгатай усан сангийн тооцоог 3 – н хэсэгт хуваана. Тооцооны эхнийхэсэгт балансын тооцоог багтаасан шууд ба урвуу бодлого бодогдоно. Шууд бодлогодөгөгдсөн урсац хэрэглээ усны алдаглын норм усан сангийн эхний дүүргэлт зэргээр усансангийн ашигтай эзлэхүүүнийг тодорхойлно.Зураг.1.5 Усан сангийн эзлэхүүнүүдТооцооны 2 – р хэсэгт урсацын нэгтгэсэн характеристикыг ашиглан хэд хэдэн аргачлалыгнэгтгэж хэрэглээ урсацын холбоог тогтооно. Тооцооны 3 – р хэсэгт тохируулгын бүх үрдүнг хангамжийн муруйгаар илэрхийлж тооцоог зөвхөн хэрэглээний хангамжийн хувийгхэрэглээд зогсохгүй янз бүрийн хувилбараар хэрэглээ дүүргэлт хаялт гэсэн тохируулгындүрийг тодорхойлно.Урсац тохируулгын тооцооны балансын арга: усан сангийн ажлын горим бахэмжигдэхүүниййг тоо хүснэгтийн болон график аргаар хийнэ.Сар 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 ЖилСарын дундаж 0.694зарцуулга, Q (м3/с) 0.28 0.28 0.28 1.26 1.26 1.51 1.13 0.72 0.49 0.31 0.22 0.6Тооцоот хангамжтайжилийн зарцуулга, Qp 0.464 0.19 0.19 0.19 0.84 0.84 1.01 0.75 0.48 0.33 0.21 0.15 0.4(м3/с)Сарын дундаж урсацын 22.01эзлэхүүн, Wo (сая.м3) 0.75 0.67 0.75 3.26 3.38 1.55 4.05 3.03 1.86 1.31 0.80 0.59Хэрэглээний зарцуулга, 0.4 0.4 0.4 0.4 0.4 0.4 0.4 0.4q (м3/с) Усны нөөц экологи - IVХэрэглээний эзлэхүүн, 1.04 1.07 1.04 1.07 1.07 1.04 1.07Vi (сая.м3) 7.4Тооцоот хангамжтай 14.73урсацын эзлэхүүн, Wp 0.51 0.46 0.51 2.18 2.25 1.04 2.71 2.01 1.24 0.88 0.54 0.4(сая.м3)A.WE07D426 Б. Аюурзана 28  
  • 29. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөлQip - q -0.07 0.19 0.19 0.19 0.44 0.44 0.61 0.35 0.08 0.21 0.15 2.78 0Wip -Vi -0.19 0.51 0.46 0.51 1.14 1.18 1.63 0.94 0.21 0.54 7.33 0.4 0Тооцооны үр дүнгээр график 4 байгуулна.Тоо хүснэгтийн аргаар тооцоо хийх: Усны балансын тоо хүснэгтийн аргад энгийн шуудбодлого бодогдох ба өгөгдсөн урсац ба хэрэглээгээр усан сангийн ашигтай эзлэхүүнийгбодож усан сангийн ажиллах хугацаанаас хамааруулж янз бүрийн хугацаагаар тодорхойинтервалд хувааж бодно. Тоо хүснэгтийн аргаар тооцоо хийхдээ дараах 2 үе шатаар хийнэ. - Усан сангийн тохируулгыг I дүрмээр хийж усан санд хуримтлах хамгийн их эзлэхүүнээр ашигтай эзлэхүүнийг сонгоно. - Алдагдал тооцож усан сангийн сарын эхний ба сүүлчийн эзлэхүүнийг тодорхойлно.Тохируулгын I дүрмээр усны алдагдал тооцохгүйгээр усан сангийн ажлын горимынтооцоог хийхдээ цагын зүүний дагуу, эхний эзлэхүүнийг Vхэ гэж авна. сар бүрийн эцсийнэзлэхүүнийг Vэц = Vхэ + (Wi - Vi) гэж олох ба 1. Vхэ Vэц Vбүр тохиолдолд Vэц = Vэц 2. Vэц Vхэ тохиолдолд Vэц = Vхэ 3. Vэц Vбүр тохиолдолд Vэц = Vбүр гэж авна. Бүрэн эзлэхүүнийг Vбүр = Vхэ + Vаш;Тохируулгын II дүрмээр тооцоог хийхдээ интервал хугацааны төгсгөлөөс эсрэг чиглэлдтооцоог хийнэ. Vхэ нь төгсгөлийн эзлэхүүнээс бага үед хоосон хаялт хийнэ. Хоосонхаялтыг S = Vэц - Vбүр гэж авна.Өөрөөр хэлбэл тохируулгын I дүрэм нь эхлээд усан санг илүүдэл усаар дүүргээд дараа ньхоосон хаялтыг хийнэ. Энэ аргын дутагдалтай тал нь хагшаас хуримтлагддаг нөхцөлийгихэсгэдэг.Тохируулгын II дүрэм нь хөдлөшгүй эзлэхүүний түвшинтэй үед хоосон хаялтыг хийнэ.Дараа нь усан санг дүүргэж эхэлнэ. Давуу тал нь булингар хагшаас ихтэй усыг хаях ба султал нь хоосон хаялт хийсний дараа усан сан дүүрэхгүй байх аюултай. Усны нөөц экологи - IVA.WE07D426 Б. Аюурзана 29  
  • 30. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөлТооцоот хангамжтай үеийн усан сангийн тохируулгын тооцоо Усан сангаас алдагдах Сарын эхний эзлэхүүн жилийн зарцуулга, Qp, зарцуулга, q, Vi (м3/с) Тооцоот хангамжтай Тооцоот хангамжтай алдагдал зарцуулга, q, (м3/с) урсацын эзлэхүүн, Сарын сүүлчийн Хэрэглээний Хэрэглээний Wip, (сая.м3) Нийт алдагдал, Хоосон хаялт, S эзлэхүүн талбай, w, (км2) Wip - Vip м3/сСар Мандлын Е, сая.м31 0.19 0.51 0.51 0.496 0.0182 0.09 0.582 0.19 0.46 0.46 1.126 0.05 0.58 0.993 0.19 0.51 0.51 1.398 0.091 0.99 1.414 0.84 2.18 0.4 1.04 1.14 1.44 0.19 1.41 2.365 0.84 2.25 0.4 1.04 1.18 1.64 0.2689 2.36 3.276 0.4 1.04 0.4 1.04 0.00 1.82 0.229 1.04 3.27 2.017 1.01 2.71 0.4 1.04 1.63 1.56 0.26 2.71 2.01 0.688 0.75 2.01 0.4 1.04 0.94 1.17 0.157 1.21 0.68 0.159 0.48 1.24 0.4 1.04 0.15 0.6 0.06 0.04 0.15 0.2910 0.33 0.88 0.4 1.04 -0.19 0.74 0.05 0.29 0.0911 0.21 0.54 0.54 0.358 0.016 0.53 0.09 0.0912 0.15 0.4 0.4 0.358 0.016 0.39 0.09 0.09 14.73 7.4 7.33Тооцоот хангамжтай үед усан санд хуримтлагдах хамгийн их эзлэхүүн нь V1бүр = 3.27сая.м3 ус байна. Энэ нь усан сангийн тооцоот хангамжтай үеийн бүрэн эзлэхүүн байна.Усан мандлын талбай нь w = 1.82 км2 ба түүнд харгалзах тэмдэгт нь H = 6.65 м үнэмлэхүйтэмдэгтээр 1026.65 м байна. Хүснэгтэнд 1 – р сард хөдлөшгүй эзлэхүүнтэй байна гэжүзээд тохируулгын тооцоог хийсэн ба тухайн сарын эзлэхүүнд харгалзах мандлын талбайгтопографийн характеристикээс авч график 3 ашиглан нийт ууршилтыг авч тооцов. Усансанд хуримтлагдах нийт ус нь бүрэн эзлэхүүнээр тодорхойлогдох ба ба гидрологийнтооцооноос харахад усан санг өргөтгөх боломжтой.1.5.5 Алдагдал тооцоогүй усан сангийн эзлэхүүн Усны нөөц экологи - IVУсан сангийн ашигтай эзлэхүүн нь V1аш = V1бүр - Vхэ = 3.27 – 0.09 = 3.18 сая.м3. Усансангийн шүүрэлтийн алдагдлын тооцоог 10км2 талбайд тооцож гаргасан ба усан сангийнталбай бүрэн эзлэхүүнтэй үед мандлын талбай 1.82 км2 байна. V1бүр эзлэхүүнтэй үедалдагдах нийт алдагдлын эзлэхүүн нь 2.1 сая.м3 байна. Алдагдал тооцсон усан сангийнбүрэн эзлэхүүн нь Vбүр = V1бүр + En = 3.27 + 2.1 = 5.37 сая.м3 байна. Үүнд харгалзах усныA.WE07D426 Б. Аюурзана 30  
  • 31. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөлтүвшин нь H = 7.92 м байх ба үнэмлэхүй тэмдэгтээр 1028.84 м байна. Мандлын талбай ньw = 2.28 м2 байна. Алдагдал тооцоогүй усан сангийн ашигтай эзлэхүүн Vаш = Vбүр – Vхэ =5.28 сая.м3 байна.1.5.6 Усан сангийн усны түвшний хэлбэлзлэлУсан сан сар улиралын туршид ямар эзлэхүүнтэй байхыг мэдэж авах шаардлагатай.Үүнтэй нэгэн адил усны түвшнийг мэдэж түүний хэлбэлзлэл ямар байхыг харуулсанграфикыг усны түвшний хэлбэлзлийн график гэнэ. Үүнийг сарын төгсгөлд байх эзлэхүүндхамаарах түвшнээр эзлэхүүний характеристикээс авна.Сар Алдагдал тооцоогүй Алдагдал тооцсон Эзлэхүүн, V, Харгалзах түвшний Эзлэхүүн, V, Харгалзах түвшний 3 3 сая.м тэмдэгт, H, м сая.м тэмдэгт, H, м1 0.5982 3.55 0.58 3.52 1.04 4.8 0.99 4.43 1.501 5.1 1.41 4.94 2.55 6.1 2.36 5.95 3.5389 6.8 3.27 6.66 2.239 5.8 2.01 5.67 0.94 4.25 0.68 3.78 0.307 2.6 0.15 2.19 0.31 2.6 0.25 2.5510 0.14 2.0 0.09 1.7911 0.106 1.8 0.09 1.7912 0.106 1.8 0.09 1.79Хөдлөшгүй 0.09 1.79 0.09 1.79эзлэхүүнАшигтай 5.28 3.18эзлэхүүнБүрэн 5.37 7.92 3.27 6.6эзлэхүүнХүснэгтийн өгөгдлөөр график 5, график 6 – г байгуулна. Усны нөөц экологи - IVA.WE07D426 Б. Аюурзана 31  
  • 32. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөл Алдагдал тооцоогүй үеийн усан сангийн дүүргэлт ба түвшний хэлбэлзэл 8 Эзлэхүүн дүүргэлт 7 6.8 Түвшний хэлбэлзлэл 6 6.1 5.8 5 5.1 4.8 4.25 4 3.55 3.5389 3 2.55 2.6 2.6 2.239 2 2 1.8 1.8 1.501 1 1.04 0.94 0.5982 0.31 0.14 0.106 0 0.307 0.106 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12График 1.5. Алдагдал тооцоогүй үеийн усан сангийн эзлэхүүн ба түвшин Усны нөөц экологи - IVA.WE07D426 Б. Аюурзана 32  
  • 33. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөл Алдагдал тооцсон үеийн усан сангийн дүүргэлт ба түвшний хэлбэлзлэл 7 6.6 эзлэхүүн түвшин 6 5.9 5.6 5 4.9 4.4 4 3.7 3.5 3.27 3 2.55 2.36 2 2.01 2.1 1.79 1.79 1.79 1.41 1 0.99 0.58 0.68 0.25 0.09 0.09 0 0.15 0.09 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12График 1.6. Алдагдал тооцсон үеийн усан сангийн эзлэхүүн ба дүүргэлт1.5.7 Хаялтын хамгийн их зарцуулга ба ус хаях барилгын өргөнг тодорхойлохХамгийн их урсацыг усан сангаар тохируулах тооцоо нь усан сангаас доод хашицруухаягдах усны хэмжээ нь үерийн үеийн зарцуулгаас багассан үед хийгдэнэ. Ийм үед үерийнзарцуулгыг дараах байдлаар зохицуулна. Үүнд: - Ус хаюурын барилгаар доош хаягдана. - Урсацын зарим хэсэг нь усан санд үлдэнэ.Хамгийн их урсацыг тохируулах тооцоог Когарины аргаар хийж гүйцэтгэх ба үүнийгдараах дэс дарааллын дагуу хийж гүйцэтгэнэ. Үүнд үндсэн өгөгдөл нь: - Үерийн үеийн хамгийн их зарцуулга нь Q = 10.45 м3/с - Үерийн үеийн гидрогафик трапец хэлбэртэй байна. Усны нөөц экологи - IV - Ус халиагуур хаалтгүй байх ба түүний халиах босгоны тэмдэгт нь хэвийн тогтсон түвшинд байна. - Хаях зарцуулга нь шугаман хамаарлаар өөрчлөгдөнө. - Шар усны эхэнд усан сан дүүрсэн байна. - Хэрэглээ ба ууршилтыг тооцохгүй.A.WE07D426 Б. Аюурзана 33  
  • 34. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөлТооцоог аналитик ба график аргаар хийнэ. Үүний тулд усан санд үерийн үед нэмэгдэхнэмэгдэх түвшинг hcp – ийг 0.25 – аас эхлүүлэн хэд хэдэн утга өгч нэмэгдсэн эзлэхүүнийтүвшинг ФПУ (НЭТ) олж түүнд харгалзах эзлэхүүнийг (Vсүр) олж тодорхойлно. - ФПУ = ХТТ + hcpНөөц эзлэхүүнийг Vнэт = Vсүр - Vхтт олж үерийн гидрографикыг ашиглан хаялтын хамгийних зарцуулгыг олно. qmax = Qmax · (1 - нэт ); м3/сҮүнд: W - үерийн усны эзлэхүүн, м3. Үүнийг гидрографийн хэлбэр трапец үед Wn = ·Qmax = · 10.45 = 3.16 сая.м3 t1 – хур борооны үер ихэсэх хугацаа, t1 = 3 хоног t2 – хур борооны үер тогтмол үргэлжлэх хугацаа, t2 = 1 хоног t3 – хур борооны үер буурах хугацаа, t3 = 2 хоногҮүний дараа хаях барилгын ус өнгөрүүлэх чадварыг шалгаж янз бүрийн өргөнтэй үед хаяхзарцуулгыг олно. qm = f (b; hф) = m · bi · 2 · = 0.36 · bi · √2 · 9.81 · = 1.5946 · bi · ;Үүнд: bi – ус хаях барилгын өргөн, м m – ус халиагуурын зарцуулгын коэффициент, m = 0.36 h – hф гэж авна.Хаялтын хамгийн их зарцуулга ба ус хаюурын өргөнг тодорхойлох хүснэгт№ hф ; м НЭТ; Vm; Vнэт; qmax; qm = f (b; hф) Тайлбар 3 3 3 м сая.м сая.м м /с b=2 b=4 b=6 b=81 2 3 4 5 6 7 8 9 10 111 0.5 7.1 4.05 0.78 7.87 1.13 2.26 3.38 4.51 qm =1.5946 · bi ·2 0.75 7.35 4.52 1.25 6.32 2.07 4.14 6.21 8.29 qmax = Qmax · (1 -3 1 7.6 5.05 1.78 4.56 3.19 6.38 9.57 12.76 нэт)4 1.25 7.85 5.45 2.18 3.24 4.46 8.91 13.37 17.835 1.5 8.1 5.56 2.29 2.88 5.86 11.72 17.58 23.43 Тооцооны үр дүнгээр график 7 байгуулж хамгийн тохиромжтой хослолоор hф = 1.13 м гэж Усны нөөц экологи - IVавах ба график 8 – тай холбож тайлбарлавал үер эхэлсэнээс хойш 0.74 хоногт үерийн усыгусны түвшин hф = 1.13 м – ээр нэмэгдэх хүртэл хураах ба энэ үед усан сангийн эзлэхүүнVф = 1.005 сая.м3 – аар нэмэгдэнэ. Үүний дараагаас эхлэн үерийн усыг усан сандхуримтлуулалгүй хаяж эхэлнэ. Нэмэгдсэн эзлэхүүний түвшин Hнэт = ХТТ + hcp = 6.6 + 1.13= 7.73 м ба түүнд харгалзах эзлэхүүн Vнэт = Vхтт + Vф = 3.27 + 1.005 = 4.275 сая.м3 болно.A.WE07D426 Б. Аюурзана 34  
  • 35. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөлII БҮЛЭГ.Усалгаатай тариалангийн тооцоо2.1 Усалгаатай тариалангийн агротехникийн үндэс2.1.1 Мелиорацийн бүсМанай орны өргөн уудам нутаг нь газар зүй, хөрс, уур амьсгалын хувьд нэг ижил бусучраас газар тарналангийн бүсүүдийг дотор нь дэд бүсүүдэд нарийвчлан хувааж түүндтохирсон газар тариалангийн технологийг боловсруулан мөрдөх шаардлагатай. Иймд Г.Даваадорж ( 1986) агро уур амьсгалын мужлалыг (Жамбаажамц 1985) үндэслэн газартариалангийн дэд бүсүүдийг тогтоов. Л.Товуу, Ц.Өөлд нарын дүгнэн бичсэнээр манайорны газар тариалангийн бүсүүд нь доорхи байдлаар хуваагдана. 1. Газар тариалангийн төв бүс 2. Өндөрлөг газрын тариалангийн бүс 3. Их нуурын хотгор, Алтайн уулсын гол хөндийн тариалангийн бүс 4. Тал хээрийн тариалангийн бүс 5. Говийн тариалангийн бүс гэж ангилна.Арвандөрөвт нь байгаль цаг уурын болон хөрс агротехникийн нөхцөлөөр Говийнтариалангийн бүсэд багтана.Говийн тариалангийн бүс Өмнөговь, Дорноговь, Дундговь, Говьсүмбэр аймгийн нутаг бүхлээрээ, Өвөрхангай,Баянхонгор аймгийн өмнөд нутгууд энэ бүсэд хамаарна. Энд хур тунадас бага буюужилдээ 100 мм орчим тунадас ордог тул бүрэн усалгаатай нөхцөлд газар тариалан эрхлэхшаардлагатай. Энэ бүс нутагт 20 мянган га талбайг тариаланд ашиглах боломжтой гэжүздэг. Энэ бүс нутгын дулааны хангамж сайтай тул хөрсний үржил шимийг хамгаалах,сайжруулан ашиглахад тохиромжтой байдаг. Усалгаатай нөхцөлд жимс жимсгэнэ, төмс,хүнсний ногоо, гуатан, тэжээлийн ургамлыг үрийн ба хүнс тэжээлийн чиглэлээр тариалахболомжтой. Говийн бүсэд ил задгай усны нөөц бага тул таримлын усалгаанд хөрснийгүний усыг ашиглах нь их байдаг. Түүнээс гадна Байдраг, Онги, Таац зэрэг голын ус,Баянбүрдүүдийн усыг ашиглан говийн нөхцөлд таримлын үр үйлдвэрлэх, хүнсний ногоо,жимсний аж ахуйг хөгжүүлэх боломжтой хэмээн дүгнэсэн байдаг.2.1.2 Усалгааны ач холбогдол Усны нөөц экологи - IVХур тунадас бага унадаг, цаг уурын хувьд гандуу манай орны чийг дутагдалтай нөхцөлдусалгаатай тариалан эрхлэх нь баталгаатай өндөр ургац авч газар тариалангийнүйлдвэрлэлийг эрчимжүүлэх гол үндэс суурь болохоос гадна хүн амын хүнснийхангамжийг сайжруулах, МАА-г тэжээлээр хангахад ихээхэн нөлөөтэй юм.A.WE07D426 Б. Аюурзана 35  
  • 36. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөл Манай орны аль ч бүс нутагт ялангуяа хүнсний ногоо, жимс жимсгэнийг усалгаагүйнөхцөлд тариалж ургац авах бололцоогүй юм. Үүнээс үзэхэд усалгаа бол онцгой ачхолбогдолтой юм. Тариалангийн хөгжилтөнд усалгаатай тариалан ихээхэн ачхолбогдолтой байдаг. Говийн болон баруун аймгуудад хур тунадас бага ордог тул бүрэнусалгаатай газар тариалан эрхлэх нь зайлшгүй юм. Манай оронд 1990 оныг хүртэлинженерийн хийцтэй услалтын системүүд олноор баригдаж төв ба говийн болон баруунаймгуудад усалгаатай газар тариаланг эрчимтэй хөгжүүлэх боломжтой болсон юм.Гэхдээ Алтайн бүсийн ба говийн газар тариалан Алтай, Хангайн нуруунаас эх авч урсдагЗавхан, Заг, Байдраг, Түйн, Таац, Онги, Ховд, Буянт, Булган, Хархираа, Гурван цэнхэр,Шарга, Халиун, Үенч, Бодонч, Борлог, Биж зэрэг голуудын хөндийгөөр тарьжээ.Алтай, Хангайн нурууд нь говийн газар тариалангийн чийгийн эх үүсвэр болдог бөгөөддээрх уул нуруудаас холдох тусам задгай ус ховордож Дорнод говийн нөхцөлд тариалангзөвхөн газрын доорх усаар услах боломжтой болдог. Говийн нөхцөлд газрын доорхи уснынөөц нь багагүй бөгөөд газрын доорхи усны мандал нь төдий л хол биш ундарга сайтайбайдаг. Ийм учраас газрын доорхи усыг усалгаанд ашиглан ХАА-н таримлыг тарьж сорихталаар эрдэм шинжилгээний ажлыг 1940 оноос эхлэн Оросын эрдэмтэн В.Ф.Шубинхийжээ.Манай эрдэмтэн судлаачдын судалгаанаас үзэхэд ургамал ургах хугацааны агаарынсарын дундаж температур 2005 онд 0.3°С, 2020 онд 1.4°С, 2050 онд 2.7°С-ээр нэмэгдэжидэвхтэй температур харгалзан 34.3°С, 452.7°С, 906.5°С -ээр нэмэгдэн орох тунадас 2005он хүртэл 20.7%-иар багасах урьдчилсан тооцоо гарч байгаа нь манай орны газартариалангийн төв бүсэд ч гэсэн усалгаатай газар тариаланг эрхлэх зайлшгүй чухал болжбайна. Манай оронд усалгаатай тариалангийн үр ашиг муу, хураан авч байгаа ургацынхэмжээ бага, эдийн засгийн хувьд алдагдалтай ажиллаж ирсэн. Ийм учраас усалгаатайтариалангийн үр ашгийг дээшлүүлэх үндсэн нөхцөл нь усалгааны зохистой горим,дэвшилтэт агротехнологи, эрчимжсэн ээлжлэн тариалах систем юм. Иймээс тариалангийнусалгааны горимыг зөв зохицуулахад таримлын ус хэрэглээ, усалгааны зохистой нормтогтоон усалгааг цаг алдалгүй явуулах, хөрсний чийг түүнийг тодорхойлох арга, хөрснийус физикийн шинж болон агрономын шинжлэх ухааны сүүлийн үеийн ололт амжилтандтулгуурлах нь чухал билээ. Ялангуяа усалгаатай нөхцөлд ургамалд тааламжтай нөхцөл бүрддэг тул түүний шимтэжээлийн шаардлагыг сайтар мэдэж шим тэжээлээр бүрэн дүүрэн хангаж өгөх ньтогтвортой өндөр ургац авах үндэс юм. Усны нөөц экологи - IV Усалгаатай талбайгаас авах ургацын хэмжээ нь усалгаагүй талбайгаас 3-10 дахин илүүбайдаг боловч энэ нь зохих хэмжээний хөдөлмөрийн үр дүнд хэрэгжинэ. Цаг алдсанхойно хичнээн услаад ч ургацыг нөхөх бололцоогүй юм.A.WE07D426 Б. Аюурзана 36  
  • 37. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөл Усалгаатай нөхцөлд тариалан эрхлэх нь байгальтай шууд харьцаж түүний тэнцвэртхарьцаанд шууд нөлөөлдөг учраас энд ажиллаж байгаа ажилтан, ажилчид иргэн бүрээсбайгаль дээр амьд материйн эргэлт байнга явагдаж байдаг бөгөөд ургамал бүхэн бодисынэргэлтийн нэг дамжлага болдог гэдгийг мартахгүйгээр байгаль экологийн тэнцвэрийгалдагдуулахгүй байхад цаг ямагт анхаарч ажиллаж сурах хэрэгтэй.2.1.3 Усалгаатай нөхцөлд газар тариалангийн хуулийн үйлчилгээГазар тариалангийн үйлдвэрлэл нь бусад салбарын нэгэн адилаар өөрийн гэсэн хуультайбайх ба дэлхийн бусад эрдэмтэд өөр өөрийн гэсэн янз бүрийн хуулиудын тухай дурьдажтэмдэглэсэн байх болобүх нийтээр түгээмэл хэрэглэгддэг 8 үндсэн хууль байна.Ургамал ургах орчны бүрдэлТаримал ургамалын өсөлт хөгжилд нөлөөлдөг гол хүчин зүйлүүд нь гэрэл, дулаан, агаар,чийг, шим тэжээлийн бодис байдаг. Эдгээр хүчин зүйл хөрсөнд тухайн ургамлын онцлогттохирч зохистойгоор бүрдсэн үед ургамал сайн ургадан. Таримал ургамалын өсөлтхөгжилтийн зохистой нөхцлийг хөрс ургамлын харилцан хамаарал дээр судалдаг.Эрдэмтэн В.В.Докучаев таримал ургамлын зохистой нөхцлийг хөрс, ургамлын хамааралдээр авч үзэхдээ “......хөрс бол бүрэлдэн буй болж тогтохдоо эрдэс чулуулаг, уурамьсгалын олон хүчин зүйлээс хамаардаг нийлмэл функц бөгөөд хугацаанаас хамаарчхувьсан өөрчлөгдөж байдаг” гээд доорхи хамаарлыг томъёолжээ. Хөрс = f(Уулынчулуулаг, Уур амьсгалын үзүүлэлт, Хугацаа, Организм, Рельеф). Үүний нэгэн адилаарургамлын өсөлт хөгжилтийн хамаарлыг дараах хамаарлаар тодорхойлж болно.Ургамал = f(гэрэл, дулаан, шим тэжээл, ус, агаар)Эндээс үзэхэд бид дулаан, агаар гэрлийг зохицуулж чадахгүй боловч ус болон шимтэжээлийг зохицуулахболомжтой байдаг.Ургамлын гэрлийн хангамж: Гэрлийн хангамжийг тооцохдоо гэрлийн хүч, чанар,үргэжлэх хугацаа гэсэн үзүүлэлтүүдийг авч үздэг. Энэ нь ургамлын физиологийн процесстнөлөөлж улмаар ургацын хэмжээ чанарыг тодорхойлно. Энэ хэмжээ хэтэрвэл хлорофильзадарч навч шарлана. Фотосинтезийн идэвхитэй цацрагыг дараах томъёогоортодорхойлно. Фиц = 0.43S + 0.57DҮүнд: S – нарны шулуун цацрагын хэмжээ Усны нөөц экологи - IVD – сарнисан цацрагын хэмжээТөслийн талбайн хувьд уулын бэл газар тул Фиц ийн 60% нь ажиглагдах ба үлдсэн ньтаримлын хооллох буюу транспирацид зарцуулагдана. Энэ нь талбайн байрлалаасшалтгаална.A.WE07D426 Б. Аюурзана 37  
  • 38. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөлДулаан хангамж: Хөрсний дээрхи ургамлын хэсэг нь агаарын температурын, үндэснийхэсэг нь хөрсний температурын нөлөөнд оршино. Нарны цацраг хөрсөнд шингэн туяатэнергээ дулааны энерги болгон хөрсний үе давхрагуудруу дамжуулдаг. Ихэнх ургамлынургах доод t = 3-3.5 , дээд t = 25-28 байна. Ашигтай температур гэж +5 дээшхихоногийн дулааны нийлбэр бөгөөд түүнийг ургамал ургах доод температуртай холбожүзнэ. 10 дээшхи температурын нийлбэрийг идэвхитэй температур гэнэ. Арвандөрөвтөдидэвхитэй температуртай өдрийн тоо нь 130 – 150 байна. ∑Дулаан хангамжийг дараах томъёогоор тодорхойлно. Дх = 100%Үүнд: С – биологийн температур∑t - тухайн жилийн температурын нийлбэрУргамлын чийг хангамж: Ус чийг бол хөрс үүсгэгч нэг гол хүчин зүйл бөгөөд ургамлынасалт хөгжилтөнд онцгой нөлөө үзүүлдэг. Байгалийн чийгийн хангамж тэр бүр ургамалдхүртээмжтэй байдаггүй. Ургамлын чийгийн хангамж ууршилын эрчим, дулааны горим,агаарын чийгийн горим, нарны цацрагын эрчим зэргээс хамаарна.I хууль: Үл орлох тухай хууль.Ургамлын амьдралд зайлшгүй шаардлагатай дээрхи 5 – н хүчин зүйлийг нэгийг ньнөгөөгөөр орлуулж болдоггүй энэ тэнцүү байдаг. Энэ 5 – н үндсэн хүчин зүйл ньургамлын өсөлт хөгжилтөнд зайлшгүй хэрэгцээтэй ба нэгийг нь нөгөөгөөр орлуулахаргагүй. Үүнийг ургамлын амьдралд шаардагдах хүчин зүйлүүдийн үл орлох тухай хуульгэнэ. Жишээ нь гэрэл дутагдахад чийгээр, фосфор дутагдвал азотоор нөхнө гэж байхгүй.Заавал тэр хүчин зүйлээр хангаж өгнө. Бусад хүчин зүйлээр бүрэн дүүрэн хангагдажбайгаа боловч зөвхөн ганцхан хүчин зүйлээр дутагдвал ургац буурахаас гадна иххэмжээтэйгээр дутагдвал үхэлд хүрч болно.II хууль: Оптимумын хууль.5 – н хүчин зүйлүүд нь ургамлын өсөлт хөгжилтийн бүх үе шатанд харилцан адилгүйхэмжээгээр шаардагдах бөгөөд түүний хэмжээ нь ургамлын өсөлт хөгжилтийг хангах дээддоод тохиромжтой хэмжээ гэж байна. Ургамлын төрөл бүрт тэр байтугай зүйл сорт бүрт 5– н хүчин зүйл тохиромжтой дээд хэмжээнээс их доод хэмжээнээс бага байвал хэвийнөсөж хөгжихгүй зөвхөн тохиромжтой тэр нөхцөлд л ургамал хэвийн сайн ургаж арвин Усны нөөц экологи - IVургац авна. Үүнийг ургамлын амьдралд шаардагдах хүчин зүйлийн оптимумын хуульгэнэ.III хууль: Хам бүрдлээрээ тасралтгүй хангаж байх тухай хууль.A.WE07D426 Б. Аюурзана 38  
  • 39. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөлДээрхи 5 – н хүчин зүйл нь тус бүрдээ тухайн ургамлын өсөлт хөгжилтийн үе шат бүрттохиромжтой хэмжээгээр нэгэн зэрэг тасралтгүй үйлчилж байсан нөхцөлд хамгийн өндөрургац авна. 5 – н хүчин зүйл дан дангаараа байхдаа ургамалд үзүүлэх эерэг ба сөрөг нөлөөнь бүгдээрээ буюу хэд хэдээрээ зэрэг үйлчилсэнээс бага байдаг.Жишээ нь: ургамлыг ус чийгээр тогтмол хангахад ургац 50% нэмэгддэг. Дулааны хангамжхамгийн тогтвортой нөхцөлд ургац 30% - иар, ус чийг дулаан хангалттай байвал ургац90% байна. Учир нь 10% - ийн нэмэгдэл нь энэ 2 – ийн хам үйлчлэл юм. Үүнийг ургамалөсөлт хөгжилтөнд шаардагдах хүчин зүйлүүдийн тохиромжтой хэмжээгээр хамбүрдлээрээ тасралтгүй хангаж байх тухай хууль гэж нэрлэнэ.IV хууль: Бие даан хооллох тухай хууль.Ногоон ургамал нь хөрснөөс шим тэжээлийн бодис ус чийг, агаараас CO2 авч нарныгэрлийн нөлөөгөөр түүнийг өөрийн биедээ нийлэгжүүлэн эд эрхтэнээ ургуулж байдаг.Хэрвээ ногоон ургамал үгүй байсан бол бүх хүн мал амьтан амьсгалах агааргүй байхбайсан. Үүнийг ногоон ургамлын бие даан хооллох тухай хууль гэнэ.V хууль: Ургамлын бүлгэмдэл илүү бат бөх болох тухай хууль.Дэлхийн янз бүрийн нутаг дэвсгэрт байгалийн ургамал олон янзын төрөл зүйл байхбөгөөд уур амьсгал хичнээн зөөлөн дулаан тохиромжтой байна тэр хэмжээгээр олонянзын ургамал ургана. Эсрэгээрээ уур амьсгал хүйтэн бол ургамлын зүйл цөөн байна.Таримал ургамлын хувьд хэд хэдэн зүйл сортуудыг хольж тариалахад уур амьсгалынямарч нөхцөлд тодорхой хэмжээний ургацыг заавал авч болдог. Харин нэг төрлийн зүйлбуюу сортыг дагнан тарих нь түүнд түүнд тохирсон нөхцөлд хамгийн сайн ургац авдаг.Хэрэв тохиромжгүй нөхцөл бүрдвэл ургац буурах буюу эсвэл бүр мөсөн ургац алддаг.Үүнийг ургамлын бүлгэмдлийн илүү бат бөх болох тухай хууль гэнэ.VI хууль: Эргүүлэн өгөх тухай хууль.Ургамал бүр өөрийн өсөлт хөгжлийн үе шатанд харилцан адилгүй хэмжээтэй шимбодисыг хөрснөөс авч байдаг. Ургац их байх тусам төдий хэмжээний шим тэжээлийнбодисыг хөрснөөс авдаг. Хэрвээ авсан хэмжээний шим тэжээлийн бодисыг хөрсөндэргүүлэн нөхөж өгөхгүй бол хөрсний шим тэжээл доройтох улмаар ургац буурдаг.Ургацыг хураахдаа үндэс иш навч зэрэг хүн мал хүнсэндээ хэрэглэхгүй хэсгийг ньхөрсөнд буцаан өгч байвал авсанаа бүрэн нөхөхгүйч гэсэн бага боловч эргүүлэн өгч Усны нөөц экологи - IVбайгаа хэрэг. Үүнийг хөрснөөс авсан шим тэжээлийн бодистойгоо тэнцүү хэмжээний шимтэжээлийн бодисыг буцаан өгч байгаа тухай хууль гэнэ. Хөрсний үржил шимийг нөхөхулмаар нэмэгдүүлэхэд бууц мэтийн шим бордоо болон биологийн бордоонууд чухалнөлөөтэй юм. Ингэж байгалийн тэнцэлийг цаг ямагт хангаж өгч хүрээлэн байгаа орчин,хөрс шороогоо хайрлан хамгаалах үүрэгтэй юм.A.WE07D426 Б. Аюурзана 39  
  • 40. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөлVII хууль: Таримал сэлгэх хууль.Нэгч ургамал өөрийн өсөлт хөгжлийн үе шат бүрт харилцан адилгүй хэмжээтэй усчийгийг хөрснөөс авдаг. Мөн өөр өөр төрлийн өвчин хортонд тэсвэртэй байна.Жишээлбэл лооль, төмс зэрэг нэг язгуурт багтдаг ургамлын өвчин хөрсөөр дамжинхалдварладаг учир нэг до байтугай жил дараалан тариалж болдоггүй. Харин царгасвандуй зэрэг буурцагт ургамал хөрснөөс фосфор калийн бодисыг ихээр авч хөрсийгазотоор баяжуулдаг. Нэг төрлийн өвчин дэлгэрүүлэхгүйн тулд таримал ургамлыг ээлжлэнтариалах хэрэгтэй байдаг. Үүнийг ургамлыг цаг хугацааны хувьд сэлгүүлэн тариалж байхтухай хууль буюу таримал сэлгэх тухай хууль гэнэ.VIII хууль: Ургамлын удам зүйн дасан зохицох тухай хуульАливаа ургамал нь хөрс уур амьсгалын ямар нэгэн тодорхой нөхцөлд л илүү сайн тохирчургадаг бөгөөд энэ нь хүмүүс өөрийн хэрэгцээ оршиж байгаа орчиндоо таарч чанар сайтайтогтвортой арвин ургац авахын тулд таримлын сорт төрлөө зөв сонгох зайлшгүйшаардлага тулгардаг. Хэрвээ ингэж чадахгүй бол аль нэг улс орон бүс нутагт сайн ургацөгдөг. Таримал болон сортыг туршилтгүйгээр авч тариалах нь эрсдэлтэй ихэнхдээамжилтгүй байдаг. Үүнийг орчны нөхцөлд ургамлын удам зүйн дасан зохицох тухайхууль гэнэ.Газар тариалангийн эдгээр хуулиудыг бүтээлчээр амьдрал, үйлдвэрлэлд хэрэгжүүлсэнтохиолдолд усалгаатай газар тариалан амжилттай хөгжих болно.2.1.4 Хөрсний ус зүй ба чийг хангамшилХАА-н таримлын ургац нь ургамлыг ургалтын хугацаанд нь чийгээр хэр зэрэг хангахаасхамаарна. Өндөр ургац авах асуудлыг шийдвэрлэхэд хөрсний чийг ургамал ургаххугацааны туршид хээрийн чийг багтаамжийн (ХЧБ) 60-100% байх ёстой. ХАА-нтаримлуудын биологийн онцлогоос хамаарч ХЧБ-ын 60-80%-ын шаардана. ХАА-нтаримлын чийгийн энэ шаардлагыг зөвхөн усалгаагаар найдвартай хангаж өгнө. ХөрснийХЧБ гэдэг нь хөрснөөс чөлөөт ус алдагдсаны дараа үлдэж байгаа хөрсний хамгийн ихчийг юм. ХЧБ-нь хөрсний бүрэн чийг багтаамжийн 80-90%-ыг эзлэнэ. Өөрөөр хэлбэл энэүед хөрсний чийг нь ХЧБ-ийн 100%-тай тэнцүү байна. ХЧБ-нь хөрсний үрлэн бүтэц,механик бүрэлдэхүүн, ялзмагийн хэмжээн зэргээс хамаардаг. ХЧБ-ийн 45-50%-ийнчийгтэй үед ургамал гаднаасаа чийг дугагдсан нь мэдэгдэхгүй боловч ургамал нь шинэүндэс, үндэсний үслэгийг нийлэгжүүлэхэд чиглэгддэг учраас газрын дээрх вегататив ба Усны нөөц экологи - IVгенератив эрхтний масс нь багасдаг. Харин хөрсний чийг ХЧБ-ийн 35-25% болж багассантохиолдолд газрын дээрх масс хуримтлах процесс бараг зогосдог. Чийгийн дутагдлыгтаримал, сорт бүр харилцан адилгүй тэсвэрлэдэг. Энэ нь тэдгээрийн үндэсний системийнхөгжлөөс хамаарна. Ургамлын үндэс хөрсөнд харилцан адилгүй тархана. Иймд үндэсннйсистем тархсан идэвхит үеийг ХЧБ-ийн 60%-иас бага чийгтэй болсон үед усалгаагаарA.WE07D426 Б. Аюурзана 40  
  • 41. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөлхангалттай чийглэх шаардлагатай, Энэ тохиолдолд усалгааны усны зарцуулалт багасаж,хөрсний үржил шим доош алдагдах явдлыг зогсоож усалгааны үр ашиг дээшилдэг. Эндээсүзэхэд хөрсний чийг гэдэг бол цаг ямагт өөрчлөгдөн хувьсаж байдаг зүйл юм.2.2 Таримлын сонголт, ээлжлэн тариалалтын сэлгээТаримал ургамлын төрлийг сонгон авахдаа тухайн газар нутгын байгаль цаг уурыннөхцөлд тулгуурлан хөрсний үржил шим шинж чанарыг харгалзан үзнэ. Нутгийн хүмүүсболон судлаач эрдэмтэд тухайн нутагт усалгаатай үед ямарч таримал тарихад ургах үржилшимтэй дулааны нөөцтэй хэмээн дүгнэсэн байдаг.Тарих таримлыг тарих хугацаагаар нь дараах байдлаар ангилна.Хугацаа Таримлын бүлэг Үет үр тариа ба Тос ба нэхмэл Үндэст үрт Тэжээдийн өвс буурцагт үр тариаХавар маш эрт Арвай, зусах Гич Шар лууван, Олон наст өвс,тарих буудай, овъёос, үхэр манжин, үет өвс цагаан будаа шар манжинХавар эрт 6 – Зусах буудай, Наран цэцэг, Чихрийн8 арвай, овъёос олсны ургамал манжин, тэжээлийн манжин, төмсХаврын дунд Эрдэнэшиш, бог Хувалзгана Хурган гуа, Судан өвсхугацаа 10 - будаа, шар хулуу12 буурцаг, вандуйХавар оройн 12 Цагаан будаа, Хөвөн, гүнжид Тарвас, амтат- 15 газрын самар, гуа шош, жугарЗуны нөмрөг ба Эрдэнэшиш, бог Төмс, үхэр Нэг наст,зуны 14 - 17 будаа, өвөлжих манжин буурцагтны буудай, арвай, хольц, олон хөх тариа наст үетэнМөн хөдөө аж ахуйн тарималын хүнсний болон эдийн засгийн хэрэглээг үндэслэн сонгохнь чухал байдаг. Ер нь Говь – Алтай аймгийн малын тэжээл, хүнсний ногооныхэрэгцээний ихэнхийг нь Арвандөрөвтөөс хангадаг гэсэн судалгаа байдаг. Иймийн учир Усны нөөц экологи - IVтөсөлд үр тариа, малын тэжээл, төмс, хүнсний ногоог тариалах нь зүйтээ гэж үзсэн болно.Шарга сумын захиргаанаас болон тариалан эрхэлдэг болон эрхлэх сонирхолтой иргэдийнсаналаар өрхийн тариаланд зориулсан услалтын системтэй байхаар төсөллөх нь зүй.Талбайд тариалах тарималын сонголтыг хийж тухайн ургамлын онцлогыг судлаж үзье.A.WE07D426 Б. Аюурзана 41  
  • 42. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөл2.2.1 Үр тарианы үет ургамал АрвайАрвай нь улс ардын аж ахуйд ихээхэн ач холбогдолтой таримал юм. Түүнийг хүнс,техник, тэжээлийн зорилгоор өргөн хэрэглэнэ. Арвайн үрнээс будаа гаргаж ашигладагаасгадна гурил гаргаж хэрэглэдэг.Арвайг дэдхийн олон оронд тариалдаг. Ялангуяа Хятад, АНУ, Энэтхэг, Турк, Англи,Япон, Францад илүү нхээр тариалдаг байна.Монголчууд дээр үеэс арвайг тариалж хүнсэндээ хэрэглэж ирсэн. Гэхдээ усалгаатайгаартариалж ирсэн юм. Арвайн гурил анхилам сайхан үнэртэй, ус даах чадвараараа бусадтаримлаас онцлог ялгаатай байдаг. Хальстай цагаан арвайн болсон гурил цав цагаанөнгөтэй байхад хальсгүй (хоржгор) арвайн гурил нь бор өнгөтэй байдаг. Аян, жин,рашаан сувилалд явах, мал оторлох, хадлан тарианы газар ажиллах зэрэг удаанхугацаагаар гэр орноосоо хол явж ажиллах бол арвайн гурилыг тос, хонины сүүлтэйхольж багсран бэлтгэж ашиглахад илүү тохиромжтой.УГТСЭШХүрээлэнгийн судалгаагаар нутгийн сортын арвайн уураг 9.7-20%, цардуул 44.4-50.8% агуулагддаг. Манай арвайн зарим сорт 20% хүртэл уураг агуулж байгаа нь гадаадынсортуудаас 1-2 дахин их юм. Үүгээрээ монгол арвай давуу талтай. Судалгаанаас үзэхэдмонгол арвай нь 2 дэд зүйлд хамаарах 30 гаруй омог байдгийн дээр нэг омог нь нутаг бүртялгаатай байна. Арвайн үрэнд лизин их агуулагддаг. Арвай нь далайн түвшнээс дээшнэлээн өргөгдсөн нутагт ургадаг үр тарианы ургамал юм. Н.И.Вавиловын судалгаагаарарвайг Афганистан, Эфиопид далайн түвшнээс дээш 3000-3600 м, Төвдөд 4646 м, Памирт3500-3860 м, Кавказад 2500 м, Балбад 4700-5000 м өндөрт өргөгдсөн нутгуудад өвөлжих,зусах хэлбэрийн арвай тарьж ургац авч иржээ.Арвай нь усалгаатайгаар тариалахад арвин ургац өгнө. Увс аймгийн нөхцөлд арвайг усалжтариалах агротехникийн судалгаа хийсэн доктор Т.Цагаанбандийн (1989) дүнгээс үзэхэдN60 P60 K60 гэсэн нормоор бордоход арвайн сортууд 38.4-41.3 ц/га ургац өгчээ.Манай оронд арвайн Винер, Таплан, Алаг-Эрдэнэ /Нудум-265/ сортууд нутагшсан бөгөөдНутанс-47, Ноёт сортууд ирээдүйтэй сортоор батлагдсан юм. Алаг-Эрдэнэ сорт нь 1000үрийн жин нь 60.7г хүрч байлаа. Судалгаанаас үзэхэд тус орны тариан талбай далайнтүвшнээс дээш 600-800, 1200-1400, заримдаа 1600-1880 м өндөр өргөгдсөн байх бөгөөдарвайн талбай 2100 м хүртэл өндөрт байрласан байна. Энэ нь арвай нь сэрүүн, өндөрлөгнутагт ургах чадвартай нь тодорхой юм. Манай ард түмэн дээр үеэс арвайн гурилыг өргөн Усны нөөц экологи - IVхэрэглэж ирсэн. Үүнээс гадна арвай нь мал, амьтны чухал тэжээл юм. Ялангуяа овьёосдутагдалтай үед адууг тэжээхэд овьёосны оронд арвайг хэрэглэдэг. Арвай нь шим тэжээлсайтай тэжээл юм. Тухайлбал: 100 кг үр нь 120 тэжээл нэгжтэй тэнцдэг. Сүрэл нь мөнтэжээллэг чанар сайтай. Тухайлбал 100 кг сүрэл 35 тэжээл нэгжтэй тэнцдэг. Хүнстэжээлийн эдгээр ач холбогдолоос гадна арвай нь уураг, цардуул агуулалт сайтай учраасA.WE07D426 Б. Аюурзана 42  
  • 43. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөлпивоны ба спиртийн үйлдвэрийн чухал түүхий эд нь болно. Арвай нь нүцгэн, хальстайгэсэн хоёр хэлбэрээр их тархсан. Европын пиво үйлдвэрлэдэг орнуудад хальстай арвай ньөргөн дэлгэрэсэн. Иймд арвайг судлах ажил өргөн хийгдсэн байдаг юм.Ботаник, биологийн онцлог. Таримал хэлбэрээр Hordeum Sativum гэдэг арвайн нэг зүйлнэлээд тархсан бөгөөд харин зэрлэг хэлбэрээр олон зүйлийн арвай байдаг. Үр тогтдогтүрүүхэйн тооноос нь хамаарч арвайг 3 дэд зүйлд хуваадаг. 1. Hordeum Vulgare- олон эгнээт арвай 2. Hordeum Distichum- 2 эгнээт арвай 3. Инчtermedium- завсрын арвай Манай оронд олон эгнээт ба хоёр эгнээт арвайнууд тариалагддаг. Олон эгнээт арвайнь эрт боловсордог бөгөөд ганд тэсвэр сайтай байдгаараа 2 эгнээт арвайнуудаас давууюм.Арвай нь буудай, хошуу будаанаас эрт боловсордог онцлогтой. Сортын онцлогоосхамаарч ургах хугацаа нь 60-112 өдөр үргэлжилдэг. Арвайн үндэсний системийн шингээхчадвар нь буудайныхаас давуу овьёосныход хүрдэггүй. Арвай нь буудай, хошуубудаанаас илүү хүчтэй буталдаг. Арвай нь зөвхөн өөртөө тоос хүртдэг ургамал юм.Цэцэглэлт нь түррү навчны угларганд байхад явагддаг. Цэцэглэлт нь гадаад нөхцлөөс иххамаардаг хуурай, цэлмэг үед цэцэглэлт нь эрт эхэлж бүрэн түрүүлэлтийн үед дуусдаг. Ихчийгтэй байх юмуу их халуун үед зарим хэлбэрүүд нь нээлттэй цэцэглэдэг. Цаг уурынтохиромжтой нөхцөлд цэцэглэлт жигд сайн явагдах бөгөөд түрүүний дунд үенйнхээсэхлэн 2 талын цэцэглэлт нь зэрэг явагддаг. Арвайн үр нь 1-3 хэмд ургаж эхлэх боловч үр ургах зохистой температур нь 20-22 хэмюм. Соёололт нь 7-8 хэмийн бага температурыг тэсвэрлэдэг. Арвай нь цэцэглэлтболовсролтып үедээ хүйтэнд тэсвэр муутай. Үр цутгалтын үед нь 1.5-3 хэм болжтемператур буурах нь аюултай. Хяруунд цохиулсан үр нь соёололтоо алдана. Агаарын температур 38-40 хэм хүртэл 10-12 цаг халуун байхад навчны амсрынтохируулга алдагдана. Арвай нь 1-р бүлгийн үр тарианы дотор ганд хамгийн тэсвэртэйбуюу транспирацын коеффицент 300-450 байна. Арвай нь гандуу жил будаанаас өндөрургац өгөх чадвартай. Түүнээс гадна халуунд тэсвэртэй. Эдгээр шинж нь түүний эртболовсордог онцлогтой холбоотой. Гол хатгалтын үед нь чийгээр дутааж болохгүй. Энэүе шатанд чийгээр дутаавал үр суугаагүй түрүүхэйн тоо олширч ургац буурдаг. Арвай нь Усны нөөц экологи - IVямарч хөрсөнд тариалж болно. Гэхдээ хөрсний шимд тавих шаардлага иь буудайтайойролцоо. Иймд бүтэц сайтай, үржил шим сайтай гүн боловсруулсан хөрсийг шаардана.Сайн өмнөгч нь өргөн мөрт ургамал. Арвай түргэн болцтой учир бусад ургамалд сайнөмнөгч болдог. Эрт боловсордог учир олон наст өвс тариалахад арвайг бүрхүүл ургамалболгож ашиглахад сайн таримал юм. Арвай нь туйлаас дулаан бүсийг хүртэл тархантариалагддаг. Арвай нь түргэн болцтой хөрс ба агаарын ганд тэсвэртэй ургамал юм. ГолA.WE07D426 Б. Аюурзана 43  
  • 44. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөлхатгалтын үедээ чийгийн дугагдалд их мэдрэмтгий байдаг. Энэ үед чийгээр дугагдвалтүрүүнцэр олширч ургац эрс буурдаг. Арвайн бутлалтын эрчим нь буудай, хошуубудаанаас илүү байдаг. Бүтээгдахүүнт бутлалт нь 2.5-3. Арвай нь өөртөө тоос хүртэнэ. Элсэн элсэнцэр хөрс тохиромжгүй бөгөөд хөрсний орчил РН 6.8-7.5 байх нътохиромжтой.Тариалах технологи. Арвай тариалах агротехникийг төв бүсэд доктор (Рh) Ж.Сэржмаа(1976), ЭШ ажилтан В.Батсүх (1986), Их нуурын хотгорын усалгааны нөхцөлд докторТ.Цагаанбанди нар (1984) олон жил судалсан юм. Арвайг ногоон тэжээлийн зориулалтайтариалсан хошуу будаа, эрдэнэшиш, наранцэцэг, хошуу будааны холимог, вандуй, вандуйхошуу будааны холимог зэрэг даршны ургамал болон төмс, манжин. буурцагт олон настөвс тариалсан талбайд тариална. Арвайг тариалах талбайн хөрс эдлэншүүлэлт буудайнхтай ижил байдаг. Хавар хөрсболовсруулахын өмнө хөрсний 25-30 см гүнд нэвтэртэл цэнэг усалгааг хийгээд хөрсхагалж болохоор эгшсэн үед 20-22 см гүнд хагалж борнойдон булдан тэгшилнэ. ТалбайгN120 Р90К90 нормоор бордохоос гадна 40 т/га бууцаар бордох нь зохистой бөгөөд цаашдааАзофос, Азобактер, био ялзмаг зэрэг биологийн бордоог өргөн хэрэглэнэ. Тарих үрийг тариалалтанд бэлтгэхдээ 5-7 хоног нарлуулж үрийг чулуут харуу/каменная головная/, гельминтопориоз, септориоз зэрэг өвчнөөс хамгаалж тарихаас гадна1-1.5 сарын өмнө ариутгахдаа гранозаныг 1 тн үрэнд 2 кг, ТМТД хоёр кг, Дивиденд 2л-ыгтус тус зарцуулж ариутгана. Үрийн ариутгалд витавакс, фундазолыг 2-3 кг/т нормоорариутгана. Газар тариалангийн төв ба хээрийн бүсэд 3-3.5 сая, Баруунтуруун орчимд 1.5-20 саяширхэг соёолох үрийн нормоор тариална. Хэрэв үрлэгч машингүй бол алга дарам газар 5-7 ширхэг үр унахаар гараар цацаж үрлэн дараа нь хөнгөн борнойгоор борнойдож болно.Хонь туун оруулж хөлөөр нь гишгүүлж болно. Газар тариалангийн төв бүсэд 5-7 см, Баруун турууны орчимд 5-6 см гүнд тариална.Арвайн хөгжлийн эхний үе шат нь удаан явагддаг тул хог ургамалд дарагдах хандлагатайбайна. Усалгааны горим Арвай нь зохистой чийг нь ХЧБ-ын 65-70%-с доошгүй байхшаардлагатай. Иймд арвайг ургалтын хугацаанд нь 3-5 удаа услана. Газар ус гэж нэрлэж Усны нөөц экологи - IVирсэн анхны усалгааг 800-1200 м3га нормоор хавар юмуу намар явуулна. Хоёр дахьусалгааг ургамал 5-7 навчтай болсон үед буюу бутлалтын эхэнд хар (шороон ус) 350-400м3га нормоор, гурав дахь усалгааг гол хатгалтын үед буюу арвайн ишинд 2-3 үе үүсэх үед(гэзэг ус) 400-450т3га нормоор чанартай хийнэ. Энэ усалгаа нь ургацыг гол шийдвэрлэдэгучир амин ус гэж заримдаа нэрлэж ирсэн юм. Дөрөв дэхь усалгаа цэцэглэлт явагдсаныдараа 10-15 см гүнд нэвтэртэл услана. Үүнийг идээ ус гэж нэрлэж ирсэн юм. 5 дахьA.WE07D426 Б. Аюурзана 44  
  • 45. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөлусалгааг үр боловсорч байгаа үед үрийн боловсролтыг сайжруулах, жигдрүүлэх зорилгоорбага нормоор хийнэ. Үүнийг хадуур ус гэж нэрлэж ирсэн байдаг юм. Арвайг гадаргаарбороожуулагчаар зэрэг аль ч аргаар усалж болно. Талбайд хос үртэй нэг ба олон наст ургамлууд ургавал арвайн бутлалтын үед гербицид2.4-Д амины давс буюу бутилийн эфирийг 1.5-20 кг/га, газрын техник ОВТ1А, ОН-400-ээрбол 200-250 л/га нормоор шүршиж хэрэглэнэ. Арвайн үр түүний чанарт хураах хугацаа, арга ихээхэн нөлөөлдөг. Усалгаатай нөхцөлдургац ихээр нэмэгдэж өтгөн ургана. Иймд ургуулсан ургацын чанарыг алдахгүй,хаягдалгүй хураахын тулд арвайн болцын процессыг онцгой анхаарч хураалтын цагалдалгүй хийнэ. Арвайн үрийн болц хэтэрвэл налж, тэр нь богино хэрчигдэн газар унажхаягдал ихсэнэ. ОХУ-ын Ростов дахь сорт сорилын салбарт хийсэн судалгааны дүнгээрарвайн хураалтыг 10 хоногоор хожигдуулбал авбал зохих нийт ургацын 5%, 15 хоновол18%, 20 хоновол 30% хаягдах болно. Арвайн түрүү жигд биш боловсордог. Шалтгаан нь үрийн соёололт янз бүрийнхугацаагаар үргэлжлэн гардаг учраас түрүүлэлт мөн жигд биш явагдаж тэр чанараарааболц нь алаг болно. Ийм учраас усалгаатай нөхцөлд арвайг хаягдалгүй бүрэн хурааж авахнайдвартай арга нь ангилан хадалт юм. Аарцан бололтын төгсгөлөөр ангилж хураасан арвайн үрийн ургах эрчим,соёололт сайжирч пивоны чанар дээшилдэг. Арвайн тариалангийн 80% шарлах,түүний үрийн 50-с дээш хувь нь хагас ба бүрэн хатуурсан байвал аарцан болцтөгслөө гэж үздэг. Хэрэв цаг уур хуурай байвал ангилж хадсан тариаг 4-5хоногоос хэтрүүлэхгүй цайруулна. Бүр намхан шингэн ургасан байвал бүрэнболовсормогц нь шууд хураана.2.2.2 Булцуу үртэн, Төмс Төмс нь хүнс, тэжээл, техникийн чухал таримлын нэг юм. Төмсний булцуунд 25%-ийнхуурай бодис түүний 12-25% нь цардуул, 1.3-4% нь уураг агуулагдана. Иймээс төмс ньолон чиглэлээр ашиглагдана. Усалгаатай нөхцөлд нилээд тариалагдаж байна. ОХУ-ынтөмсний аж ахуйн эрдэм шинжилгээний хүрээлэнд хийсэн судалгаагаар усалгаа,бордоотой нөхцөлд 647 цн/га хүртэл ургац өгсөн байна. Төмс нь усалгаа, бордоо зохистойүед өндөр ургац өгдөг таримал юм. Усны нөөц экологи - IV Биологийн онцлог: Төмс нь дулааныг зохих хэмжээгээр шаарддаг ургамал юм,Төмсний булцуу ургах бага температур нь 5-60С бөгөөд 15-180С бол зохистой дулаан юм.Хөрсний температур 26-290С-ээс дээш бол өсөлт хөгжилт нь саатаж эхлэнэ. Харин чийгбагатай үед 38-40°С -д иш, навчны өсөлт нь зогсож эхлэнэ. Булцууны ургалт нь хөрснийчийгээс хамаарна Тариалалтын үед хөрсний чийг ХЧБ-ык 70%-иас багагүй байвалзохистойгоос гадна зуны туршид ХЧБ-ын 80-85% чийгтэй байх шаардлагатай. Иймд хөрсA.WE07D426 Б. Аюурзана 45  
  • 46. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөлчийг багатай бол тариалалтаас соёололт хүртэл бага нормоор усална. Бундуулалтын үе,цэцэглэлтийн эхэн үедээ ус, чийгийг их шаардана. Энэ үед булцуу үүсч томорч байдаг.Булцуу үүсч томорч байгаа үед нь 18-22°С зохистой бөгөөд энэ үед нь 300С-ээс дээштемпературтай халуун байвал навчны нийлэгжүүлэх, булцуу үүсэх процесс саатна.Температур 5°С болоход булцууны өсөлт нь зогсонго байдалд орно. Төмс нь хүйтэндтэсвэр муутай учир 1-1.50С-ын хүйтэнд иш, навч нь хөлдөж харлана. Усалгаатай үедөвчлөлт нь 2-3 дахин багасна. Харин булцуу үүсч байгаа үед нь хөрсний чийг хэт ихбайвал үндэсний систем хөгцөрч, агаар дутагдсанаас ургамал үхэлд хүрнэ. Төмснийтранспирацын коэффицент нь 400-550. Төмс нь агаартай сийрэг, ус нэвтрүүлэлт сайтай хөрсийг шаардана.Төмсний ургажбайгаа болон шинээр үүсч байгаа булцуу, төмсний үндэсний систем нь бусад ургамлынүндэсээс илүү ихээр агаарын хүчилтөрөгчийг шаарддагараа онцлогтой. Иймд хүндшавранцар юмуу нягт хөрс эсвэл гүний усны ойр байгаа давстай ус тохиромжгүй.Усалгаатай үед төмс нь шим тэжээл, бордоог нилээд шаардана. Ургалтын эхэн үед кали,фосфор нилээд шаардана. Ялангуяа калийг илүү их шаарддаг ургамал юм. Төмс ньхөгжлийн үе шат бүрдээ чийгийг харилцан адилгүй шаардана. Украины усалгаатай газартариалангийн хүрээлэнд хийсэн судалгаанаас үзэхэд бундуулалт хүртэл хөрсний 60см-ынидэвхт гүнд хөрсний чийг ХЧБ-ын 80-85%, цэцэглэлтээс хойш бут хагдрах хүртэл ХЧБ-ын65-70% байх нь зохистой, Хөнгөн элсэрхэг хөрсөнд энэ хэмжээ нь харгалзан 60-65, 70-75,60-65 байна гэж тогтоожээ.Тариалах технологи: Төмсийг усалгаатай нөхцөлд тариалахдаа услах боломжтой тэгшгадрагатай үржил шим сайтай хөнгөн элсэрхэг юмуу хөнгөн шаварлаг, сийрэг хөрс бүхийталбайг сонгон авна. Усалгаатай талбайд төмсний сайн урьдавч нь үр тариа, үр тарианыбуурцагтан, эрдэнэшит, олон наст ургамлууд юм. Мөн үндэс үртэн, байцаа, хэмх, гуатансайн урьдавч болно. Төмсийг лооль, перец, баклажаны дараа тариалахыг хориглоно. 1талбайд 2-4 жил төмсийг тариалж болно. Манай орны усалгаатай нөхцөлд төмсөнд доорхи хэлбэрийн сэлгээ байж болно.Үүнд: - Байцаа, төмс, манжин - Үр тариа, төмс, вандуй Төмс тарих талбайг 1 га-д 30-40 тн бууц, азот 120 кг, фосфор120 кг, кали 90кгүйлчлэх бодис бүхий нормоор бодож талбайд бордоог цацсаны дараа хөрсийг 27-30 см Усны нөөц экологи - IVгүнд хагалж боловсруулна. Цэнэг усалгааг 600-1000 м3га нормоор чанартай хийнэ.Тариалалтанд эрүүл сунаагүй зөв соёолсон өвчлөөгүй тухайн бүсд нутагшсан баталгаатайсортын чанартай үрийг хэрэглэнэ. Тарихып өмнө булцууг нартай гэрэлтэй нөхцөлдсоёолуулна. Зөв соёолуулсан төмс тарих үед 0.5-1см урттай хар ногоон өнгөтэй бахимсоёо үүссэн байна. Үрийг эртжүүлэхдээ 14-160С-д 30-35 өдар гэрэлтэй нөхцөлдсоёолуулна. Соёо нь 2см-ээс урт байж болохгүй. Гэрэлтэй нөхцөлд соёолуулж амжаагүйA.WE07D426 Б. Аюурзана 46  
  • 47. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөлбол 14-16"С-д 8-10 хоног харанхуйд, байлгахад нүд нь соёолж тариалахад бэлэн болно.Булцууг чийгтэй сүрэл юмуу шороонд чийгэй байдлаар 15-20 хоног соёолуулж болно.Ингэвэл булцуунаас соёо үүсэхээс гадна үндэс сайн үүсдэг. Энэ тохиолдолд булцуунаасалдагдах чийг, шим тэжээлийн бодисын алдагдал багасдагаас гадна булцуунаас соёо үүсчэртжүүлэх хугацааг 15-20өдрөөр богиносдог. Хэрвээ булцууг соёолуулж амжаагүй болтарихаас өмнө 3-4 өдөр түүнийг 35-400С-д халаах хэрэгтэй ингэвэл соёололт түргэснэ.Соёолуулсан булцуугаар тариалахдаа 5-10 өдрийн өмнө соёолох ба эрт хураах тохиолдолдургац нь 30-40% -иар нэмэгдэж эрт хураах боломж өгнө. Мөөгний өвчнөөс урьдчилан сэргийлж тарих булцууг ТМТД хороор 400 г усанд 5кг нормоор бодож ариутгана. Эсвэл зэсийн байван юмуу полихомын уусмалыг 1цайныхалбагыг 3 л усанд хийж шүршинэ. Эсвэл энэ уусмалд 1 минут байлгана. Булцууныургалтыг түргэсгэхийн тулд ариутгаснаас хойш 5 хоногийн дараа булцууг эрдэс ба микробордоо, азофос, нитроаммофес, модны үнс, өсөлдийн бодисын уусмалаар шүршинэ. Төмс нь гэрэлд хангалттай байхыг шаардана. Сүүдэрлэг газар тариалбал бут ньсунаж навч нь цайвар шар өнгөтэй болж цэцэглэхгүй бөгөөд булцуу нь жижгэрч, ургац ньбуурдаг. Ийм учраас нарлаг задгай газарт тариалах шаардлагатай байдаг. Тарихын өмнө1м2-д 1 цайны халбага суперфосфат 1 цайны халбага сульфат натри, 1 стакан модны үнс,3-4 кг бууцаар бордоно. Бордоо ховор тохиолдолд үүрэнд нь бордох нь чухал. Иймээс 1үүрэнд 0,2 кг бууцны ялзмаг, 1 халбага үнс, 1 цайны халбага суперфосфатаар бордоно.Эдгээрийг 8-10 см-ын шороонд нь хольж өгнө.Төмсийн говийн бүсэд 4-р сарын 20-оос тариална. Усалгаатай үед хөнгөн хөрсөнд 7-8 смгүнд үрийг суулгана. 1га-д 2,5-3 тн үр орох нормоор 70x25, 30 см зайтайгаар тариална.Төмсийг СН-4А, СН-4Б, СКМ-6 төмс суулгагчаар тариална. Тариалалтанд 50-80г жинтэйбулцууг хэрэглэнэ. 10-20г жинтэй булцууг хэрэглэж болно. Гэхдээ 1 үүрэнд 3-4 ширхэгээртариалж болно? Ургалтын хугацаанд 2-3 удаа мөр хооронд боловсруулалт хийж, хогургамлыг устгаж талбайг сийрүүлнэ. Ингээд эхний маналтыг бундуулалтын эхэндургамал 15-20 см өндөр болсон үед 7 сарын эхэнд, 2 дахийг цэцэглэлтийн үедявуулна. Маналтыг сайн хийснээр төмсөнд нэмэлт үндэс ихээр үүсч булцууих томрох боломжтойгоос гадна булцуу нь бутнаас холдож өвчин (фитофтор)халдварлалт багасна. Маналтыг оройтуулж болохгүй. Төмсний бут нь доод талаасаашарлаж хатаж, хагдрах үед буюу 8 сарын сүүлээс хураана. Баруун Европын орнуудадусалгаатай нөхцөлд Голландын технологийг хэрэглэн төмсний эртийн болцтой сортын нэгбутнаас 2-2.5кг ургац хураан авч байна. Усны нөөц экологи - IV Тариалалтанд Приекульский ранний, Завхан-35, Шийр-6, Хонгор, Атар, Дарханзэрэг сортуудыг тариална. Усалгааны горим: Тундас бага ордог цаг уурын хувьд хуурайшилт ихсэж байгааманай орны нөхцөлд хүнсний гол таримлын нэг болох төмсийг усалж тариалбалA.WE07D426 Б. Аюурзана 47  
  • 48. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөлбаталгаатай өндөр ургац авах боломжтой. Судалгаанаас үзэхэд усалгаа нь төмснийургацыг 2-3 дахин нэмэгдүүлж байна. Төмс нь биологийи хувьд ганд тэсвэртэй боловч чийгэнд дуртай ургамал юм.Төмсний усалгаа нь цэнэг ба ургалтын хугацааны усалгаанаас бүрдэнэ. Төмсний нэгонцлог нь түүний ургаж соёолоход шаардлагатай чийг булцуунд нь агуулагдаж байдагучир соёолоход болон хөгжлийн эхэн үе шатанд төмс чийгийг бага хэмжээтэй шаардахба ийм үед услах шаардлага бага харин булцуу үүсч байгаа үе нь цэцэгийн бундууүүсэх үетэй давхцах ба энэ үеэс чийг их шаардана. Иймд зуны усалгааг жигдрүүлэхшаардлагатай болдог. Иймээс бундуулалт хүртэл хөрсний чийг ХЧБ-ын 65-70%,бундуулалтаас цэцэглэлт хүртэл 80-85%, цэцэглэлтээс хойш 65-70% байх ба харинхөнгөн элсэрхэг хөрсөнд энэ хэмжээг харгалзан 60-65%, 70-75%, 60-65% байхшаардлагатай тул ургамлын өндөр нь 12-15см болсон үед нь зуны эхний усалгааг,бундуулалтын эхэн үед хоёр дахь усалгааг, цэцэглэлтийн эхэн үед гурав дахь усалгаагтус тус 300-400м3га нормоор хийх нь манай орны нөхцөлд тохиромжтой байна. Нэгдэхь усалгааг 6 сарын эхний 10 хоногт, дараагийн усалгаануудыг 10-20 хоногуудынзайтайгаар хийнэ. Усалгааг аль болох шангаар хийхийг хичээх хэрэгтэй. Усалгаабүрийн дараа хөрсийг сийрүүлнэ. Их гандуу жил нийтээр цэцэглэх, булцуу үүсэхтомрох үед услах шаардлагатай. Усалгааг явуулахдаа бороожуулах, дуслын эсвэлгадрагаар зэрэг аль ч аргаар хийнэ. Ялангуяа цэцгийн бундуу үүсэх томрох үедусалгааг илүү сайн хийх шаардлагагай. Нэг удаагийн усалгааны норм нь шангаарусалж байгаа бол 600-800м3га, бороожуулж байгаа бол 350-500м3га байна. Хураалтэхлэхээс 15-20 хоногийн өмнө усалгааг зогсооно. Хадгалалт: Төмсийг хураасны дараа хадгалалтын эхний үед агаарын харьцангуйчийг ихэсдэг тул агаарын солилцоог маш сайн хийх шаардлагагай. Төмс ньхадгалалтын 4 үе шаттай байна. 1. Эмчилгээний үе гэж нэрлэдэг энэ үед 10-20 хоногийн турш 12-18°С-д, агаарын харьцангуй чийг 95-98%-ийн түвшинд агаарын хүрэлцээтэй нөхцөлд байлгана. 2. Хоёрдугаар үе шат буюу хөргөх үе гэж байдаг. Энэ нь 2-4 долоо хоногийн турш температурыг хоногт 0.50С-аар буулгана. 3. Гуравдугаар үе шат нь төмсийг 2-40С-д хадгалах бөгөөд 7 хоногт 30 минутын хугацаатайгаар агааржуулж аль болох температурын хэлбэлзэл бага гаргана. 4. Хадгалалтын хаврын үе гэж нэрлэж болно. Энэ үсд төмс ургаж Усны нөөц экологи - IV соёолох нь хялбар болсон үе учраас агуулахын температурыг 1-3°С, агаарын харьцангуй чийгийг 85-90% тогтмол барьж чадвал үрийн төмс сайн хадгалагдахаас гадна хадгалалтын үеийн хорогдол бага гарна.Төмсийг ялгаж дугаарласны дараа 4-6 цаг дэлгэж өнгийг нь хатаагаадторон хайрцагт (чингэлэгт) хадгалах бол 4-6 үе, энгийн зооринд хашлагандA.WE07D426 Б. Аюурзана 48  
  • 49. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөлхадгалах бол 1-1.5м-ээс өндөргүй, идэвхтэй салхилуулагчтай зооринд 2-2.5 м өндөр овоолж хадгална. Зоорины температурыг өдөр бүр шалгажтэмдэглэнэ.2.2.3 Тэжээлийн нэг наст үет өвс, Судан.Тэжээлийн нэг наст үет ургамлуудад судан өвс, мажар будаа, нанхиад будаа зэрэг орохоосгадна үр тарианы таримлаас өвөлжих хөх тариа, буудай, арвай, хошуу будаа зэргийгдурьдаж болно. Эдгээрээс судан өвс нь говийн тариалангийн бүсэд илүү тохиромжтой юм.Судан өвс нь ургац арвин, тэжээлийн чанар сайтай таримал юм. Шингэн уураг, давс, сахарихтэй, 100кг өвс 52 тэжээлийн нэгжтэй байдаг. Судан өвс нь бутлах чадвар сайтай,хадалтын дараа дахин түргэн сэргэдэг. Ургалтын хугацаа урттай нутагт зундаа 2 – 3 удаахадаж болно. Усалгаатай нөхцөлд 600 – 1000цн/га ургац авдаг. Нэг наст үет ургамал доторхамгийн их ургацтай өвс юм. Ганд тэсвэртэй байх ба транспирацын коэффициент нь 300 –400 байна.Батоник, биологийн онцлог: Судан өвсний үндэснийх нь систем маш сайн хөгжсөнхөрсөнд 3 м гүн нэвтэрч ордог. Их буталсан өндөр иштэй байх ба 1.5 – 3 м өндөр ургана.Баг цэцэг нь дэлгэмэл залаа хэлбэрийн, солбицон тоос хүртдэг. Хальстай үртэй, 1000 үр нь8 – 15гр, бутлах, сэргэх чадвар сайн. Судан өвс нь гэрэл дулаанд дуртай богино өдрийнургамал юм. Үр нь 9 - 10 - д ургаж эхлэх ба өндөр температурыг сайн тэсвэрлэнэ. Соёонь 1 – 3 10 - д үхдэг байна. Вегетацын хугацаанд эхэндээ удаан ургах учир хог өвсөнддарагдах аюултай байдаг. Болцын хугацаа нь 80 – 110 өдөр байна. Ногоон тэжээлд анхныхадалтыг 55 – 65 хоногт, 2 дахь хадалтыг 1 дэхээс 35 – 45 өдрийн дараа, 3 дахь хадалтыг 2дахь хадалтаас 30 – 75 өдрийн дараа хийж болно. Судан өвс нь хар шороон хүрэн хөрсөндилүү тохиромжтой байдаг.Агротехник: Судан өвсөнд өвөлжих буурцагт ургамал, өргөн мөрт ургамал сайн урьдавчболдог. Намрын ба хаврын хөрс боловсруулалт нь эрдэнэшишийхтэй адил байх ба хаварнамрын хагалгаа, талбайг эрт борнойдож хог ургамлаас цэвэрлэх ажиллагааг эрчимтэйхийх хэрэгтэй. Харин тариалахын өмнх хөрс боловсруулалтыг 5 – 6см гүнд хийнэ.Бордоог маш сайн ашигладаг ургамал юм. Эрдэс бордоогоор бордоход ургац нэмэгдээдзогсохгүй тэжээлийн чанар мөн сайжирдаг. Судан өвсийн хөрсний температур тогтвортой10 - 12 болсон үед тарьдаг. Ногоон тэжээлд зориулж тарихдаа тарилтыг 15 – 20 өдрийнхугацаатайгаар хэд хэдэн удаа хийж болдог. Чийгийн хангамж сайтай нутгуудад нарийнмараар тариалахад тохиромжтой. Тарих нормыг гандуу нутагт 20 – 25кг/га үр авах Усны нөөц экологи - IVзорилгоор өргөн мөрөөр, мөр хооронд 60 – 70 см зайтайгаар 12 – 15кг – аар бодож тарихнь үрийн чанар сайн бутлалт бага байдаг байна. Үрийг гандуу нутагт 6 – 8см гүнд суулгажөгнө. Хольж тарих тохиолдолд эгнээ алгасч тарьна.A.WE07D426 Б. Аюурзана 49  
  • 50. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөл2.2.5 Сэлгээ ба ээлжлэн тариалалтШинжлэх ухааны үндэслэлтэйгээр газар тариалангийн систем, хөрсний үржил шимийгдээшлүүлэх, хамгийн бага хөдөлмөрөөр нэгж талбайгаас хамгийн их ургац авахболомжийг ээлжлэн тариалалтын сэлгээ олгоно. Ээлжлэн тариалалт нь хөрс боловсруулах,бордох, арчлах, хог ургамалтай тэмцэх, өвчин хортонгоос хамгаалах зэрэг бүхийл аргатайуялдаатай байдаг. Ээлжлэн тариалалт гэдэг нь шинжлэх ухааны үндэслэлтэйгээр таримлыгталбайд ээлжлэн тариалахыг хэлэх ба ээлжлэн тариалалтыг 3 – н хэсэгт хуваана. - Үр тарианы - Тэжээлийн - Тусгай ээлжийн гэж байна.Ач холбогдол биологийн онцлог дарааллын дагуу уринш ба таримал нь талбай бүрийгтодорхой хугацаанд дамжин өнгөрөхийг ээлжлэн тариалалтын эргэцэг гэнэ.2.3 Ус хэрэглээний тооцооТаримал ургамал ургалтынхаа хугацаанд харилцан адилгүй ус хэрэглэх ба хэрэглээнийусыг найдвартай хангахын тулд хэрэглэх усны хэмжээг тооцох нь услалтын мелиорацынсуурь тооцоо юм. Ус хэрэглээ нь таримлын төрөл, байгаль цаг уурын нөхцөл, цагхугацаанаас хамаарч байдаг.2.3.1 Усалгааны горимын тооцооЦаг уурын тодорхойлолт, төслийн обьектын байр зүйн болон мелиорацын бүсээс үзэхэдтаримал ургамалын усны хэрэгцээг хөрсний чийг болон орох хур тунадасны усаархангана гэхэд боломжгүй. Иймд таримлын ус хэрэглээ, түүний ус хэрэглээг тооцохшаардлагатай. Үүний тулд тарих таримлаа сонгосож талбайн зохион байгуулалт хийснийүндсэн дээр түүний ус хэрэглээ, усалгааны горимыг тогтооё.Тарималын беологийн онцлог болон цаг уурын үзүүлэлтүүд дээр үндэслэн боловсруулсанКридл, Н.В.Данильченко, Блейн, С.М.Алпатьев зэрэг судлаачдын боловруулсан тарималургамалын усалгааны горимыг тооцоолох ижилэвтэр аргуудыг олон орон өргөнхэрэглэдэг.Tөсөлд тэжээлийн таримал, үр тарèа, төмс, õүнснèé нîãîî, зэрãèéã тарèõаар төсөллөсөн ба Усны нөөц экологи - IVтарèмал урãамлûн усалãаанû ãîрèмûн тîîöîîã С.М.Алпатüевûн бèî-öаã уурûн арãаартîдîрõîéлîв.Таримлын нэр төрөл Талбайн эзлэх хувь, % Талбайн эзлэх хэмжээ, гаҮр тариа ( Арвай ) 62Тэжээлийн таримал ( Судан) 30Булцуу үртэн (Төмс) 5A.WE07D426 Б. Аюурзана 50  
  • 51. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөлХүнсний ногоо 3Ургамал өсөлтийнхөө үе шатуудад харилцан адилгүй ус хэрэглэдэг ба ургамал нийтхэрэглэсэн усныхаа 1 – 3% - ийг махлаг эд эс буй болгоход зарцуулж, үлдсэн 97 – 99% -ийг иш навчаараа ууршуулдаг. Энэ үйл явцыг трансфираци гэнэ.Нэг тонн ногоон масс буюу товарын бүтээгдэхүүн буй болгоход зарцуулсан усыгтранспирацын коэффициент гэнэ.Ургамал нь газар тариалангийн хуулийн дагуу хөрсөнд чийг, дулаан, шим тэжээл, гэрэл,агаарын зохистой харьцааг шаардаж зохистой харьцаа бүрэлдсэн тохиолдолд ургац оргилүедээ хүрч, аль нэг нь алдагдахад ялангуяа хөрсний чийг дутах аль эсхүл илүүдэхэд ургацбуурдаг.Усалгаа хийх замаар хөрсний ус чийгийн горимыг зохицуулж, таримал ургамалынфизиологийн онцлогт тохируулан ургалтын хугацаанд тохирох тоо хэмжээний усыг (услахнорм, услах тоо, услах хугацаа) өгөх нь услалтын мелиорацын утга учир байдаг.Таримал ургамлын усны хэрэглээг тодорхойлохдоо хөрс ба ургамлаас уурших нийлбэрууршилтаар тодорхойлно. Үүнийг тарималын ус хэрэглээ буюу эвапотранспираци гэнэ.E = Eур + Eгад; ммҮүнд: Eур – ургамлын иш навчаас уурших ууршилт, мм Eгад – ургамлан бүрхэвчгүй гадаргаас уурших ууршилт, ммБèî-öаã уурûн арãууд нü урãамал урãалтûн õуãаöаан даõü аãаарûн дутаãдал ÷èéã,аãаарûн дундаæ дутагдал чийгшилийн нийлбэр, урãалтûн үрãэлæлэõ õуãаöаа, нэãæталбаéн урãаö тэрãèéн õамаарал дээр үндэслэãдсэн баéдаã.Нэã öентнер бүтээãдэõүүн аваõад õөрснèé ãадарãаас уурøèõ уурøèлт бîлîн урãамлаардамæèн уурøèõад тарöуулаãдаõ уснû нèéт õэмæээã урãамлûн ус õэрэãлээ ãэнэ.Õарèн õөрснèé ãадарãаас бîлîн урãамлаар дамæèн уурøèæ буé уснû õэмæээã õîнîãèéндундаæ аãаарûн ÷èéãèéн дутаãдалд õарüöуулсан õарüöааã урãамлûн бèî öаã уурûн арãаãэнэ. Энэ арãаар тîîöîî õèéõэд дарааõ үзүүлэлтүүд мэдэãдэæ баéõ Үстîé. 1. Бèîлîãèéн муруéн кîэффèöèент Õîнîãèéн дундаæ аãаарûн дутаãдал ÷èéãøèл Усны нөөц экологи - IV 2. 3. Tîîöîîт õанãамæтаé æèлèéн õур тунадас 4. Ãрунтûн уснû түвøнèé îрøèõ ãүн, түүнèé дèнамèкèéн судалãаа 5. Õөрснèé èдэвõèт үеèéн зузаан 6. Õөрснèé ус фèзèкèéн үзүүлэлтA.WE07D426 Б. Аюурзана 51  
  • 52. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ “Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөл С.М.Алпатьев биологийн муруйн коэффициентыг ашиглан тарималын ус хэрэглээг дараах байдлаар тодорхойлжээ. E = Kб · ∑ d, мм Үүнд: Kб – биологийн муруйн коэффициент, мм/мб ∑ d - хоногийн дундаж агаарын дутагдал чийгийн нийлбэр, мб Агаарын дутагдал чийг 1мб байхад хөрс ургамлаас ууршсан усны хэмжээг мм – ээр илэрхийлсэнийг биологийн муруйн коэффициент гэнэ. Эдгээрийг үндэслэн хүснэгтээр таримал бүрийн ус хэрэглээг тогтоож усны балансын дутагдалыг тодорхойлоё. Тарималын биологийн муруйн коэффициентийг 4б мужаар авсан ба хур тунадасны хувиарлалт болон агаарын дутагдал чийгшилийг байгаль цаг уурын нөхцөлөөс авав. СНиП – д зааснаар услалтын норм тогтоох тооцоог гандуу жил буюу хур тунадасны 75% - ийн хангамжтай байх үед хийнэ гэж заасан байдаг. Иймд төсөлийн өгөгдөлд өгсөн 50% - ийн хангамжтай хур тунадасыг ашиглан 75% - ийн хангамжтай хур тунадасыг тооцож авъя. Төсөлд нэг тарималын услалтын нормыг тооцоогоор тогтоож бусад таримлын услалтын нормыг судалгаа шинжилгээгээр тогтоосон нормоор авахаар болов. C.М. Алпатьевын биологийн коэффициент ашиглан услалтын норм тогтоох (үр тариа) Хэмжих 4 5 6 7 8 нийт Үзүүлэлт нэгж Tомъёо 3 1 2 3 1 2 3 1 2 3 1 40.58 2.68 1.6 0.4 3.2 6.4 5.6 4.8 5.3 4.6 1 5Хур тунадас мм P(75%)Хур тунадас 0.5 0.5 0.5 0.5 0.6 0.7 0.7 0.7 0.7 0.7 0.6ашиглалтын α = 0.7-коэф 0.85Хур тунадас 26.49 1.34 1.92 4.48 3.92 3.36 3.71 2.76 0.5 0.8 0.2 3.5ашиглалтыгтооцсон тунадас мм P·αХоногийндундаж агаарын 11.6 12.1 13.2 7.98 3.5 4.3 4.8 5.5 6.3 8.8 9.7 8дундаж дутагдалчийгшил мм d10 хоногийн 878.00дутагдал 116 121 132 35 43 48 55 63 80 88 97чийгшилийннийлбэр мм Σd Усны нөөц экологи - IV 0.25 0.28 0.32 0.36 0.42 0.44 0.46 0.44 0.39 0.15Биологийн 0.4муруйн коэф мм/мб k 316.12 12.04 15.36 38.72 44.62 51.04 47.19 8.75 19.8 25.2 33.6 19.8Тарималын усхэрэглээ мм E=k·ΣdГрунтын уснаас 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0ирэх тэжээгдэл мм Mг A.WE07D426 Б. Аюурзана 52  
  • 53. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ “Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөл 289.63 11.54 14.56 23.28 29.12 41.26 47.54 43.48 17.04 7.41 19.6 34.8Усны балансын M=E- дутагдал мм P·α-MгӨсөх дарааллаар 105.51 140.31 181.57 229.11 272.59 289.63 18.95 33.51 53.11 76.39бодогдсон усны 7.41 балансын дутагдал мм ΣMӨсөх дарааллар 1055.1 1403.1 1815.7 2291.1 2725.9 2896.3 189.5 335.1 531.1 763.9бодогдсон усны 74.1 балансын дутагдал м3/га ΣM Хүснэгтийн үр дүнгээр усны балансын дутагдлын интеграл муруйг байгуулна. 2.3.2 Услалтын норм Хөдөө аж ахуйн тарималын ус хэрэглээг хөрсний чийг болон хур тунадасны хэмжээгээр тодорхойлж болно. Гэвч хуурай уур амвсгалтай үед нэмэлт усалгаа зайлшгүй шаардлагатай байдаг. Иймд таримлын ургалтын хугацаанд хичнээн хэмжээний усыг өгөх шаардлагатай вэ гэдгийг услалтын норм гэдэг ойлголтоор авч үздэг. Услалтын норм гэдэг нь нэг га талбайд тарьсан таримлаас төлөвлөгөөт ургац авахын тулд ургалтын хугацаанд услах усны хэмжээ юм. Услалтын нормыг заримдаа хөрсний тооцоот үеийн усны балансын дутагдал гэнэ. Услалтын нормыг А.Н.Костяковын усны балансын тэгшитгэлээс тодорхойлно. М=E-α·P ∆W W0 W1 = ∑ ; м3/га Үүнд: Е – таримлын ус хэрэглээ, м3/га - хур тунадас ашиглалтын коэффициент, энэ нь хуурай бүс нутагт 0.5 – 0.7 байна. α · P - хур тунадас ашиглалтыг тооцсон таримал ургалтын хугацаанд орох хур тунадасны хэмжээ, м3/га ∆W - хөрсний гүнээс тооцоот үед ирэх чийгийн хэмжээ, м3/га W0 - тарималын ургалтын хугацаа эхлэхэд хөрсний тооцоот үед агуулагдах чийг, (өөрөөр хэлбэл усалгаа явуулахын өмнөх үеийн чийг) м3/га W1 - усалгааны дараах хөрсөнд агуулагдах чийг буюу вегетацын хугацааны Усны нөөц экологи - IV төгсгөлд хөрсний идэвхит үед агуулагдах чийгийн хэмжээ, м3/га m – усалгааны норм, м3/га Нэг га талбайд тарьсан таримлыг нэг удаа услахад шаардагдах усны хэмжээг усалгааны 3 норм гэнэ. Усалгааны нормыг m = 100H ( 1 ); м /га гэж тодорхойлно. A.WE07D426 Б. Аюурзана 53  
  • 54. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөлҮүнд: H – хөрсний тооцоот үе давхарга, м – хөрсний тооцоот үе давхаргын эзлэхүүн жин, 1.52 т/м3 (A давхарга) - хөрсний идэвхит үед агуулагдах чийгийн дээд хэмжээ, (хуурай хөрсний хувиар илэрхийлэгдэнэ. 80 – 90% байна.) 1 - усалгааны өмнөх үеийн хөрсний идэвхитэй үед агуулагдах чийгийн хэмжээ (хуурай хөрсний хувиар илэрхийлэгдэнэ. Үүнийг хээрийн чийг багтаамшилаар 18.2% гэж тооцно.)m = 100H ( 1) = 100 · 0.8 · 1.52 ·(80 – 18.2) = 751.5 м3/гаУсалгааны нормыг өөрөөр тодорхойлбол m = HA( н 0 ); м3/гаҮүнд: А – хөрсний тооцоот үеийн сүвэрхэгшил, 21% (A давхарга) н- хөрсний тооцоот үед агуулагдах хамгийн баг чийгийн хэмжээ, сүвэрхэгшилийн хувиар 0 - услахын өмнө хөрсний тооцоот үед байх нөөц чийг, сүвэрхэгшилийн хувиар илэрхийлэгдэнэ.Усны балансын дутагдал муруйг байгуулсаны дараа усалгааны норм ба хугацаагтодорхойлно.Мөн хөрсний тооцоот үеийн усны балансын дутагдалыг биологийн аргаар урьдчилантооцож интеграл муруйг байгуулаад услах горим тогтоож болохыг тогтоосон байна.Интеграл муруйн эхлэл нь Wmинч – тай зохицсон байна. Анхны усалгаа хийх хугацаагтогтоохын тулд хөрсөнд байх шаардлагатай чийг Wmинч лавлах материалаас авна. Үүнийгхээрийн чийг багтаамшилаар авч болно. Wmинч = 18.2% байна.Wmax Wmинч их бол бүтээгдэхүүний чийгийг олно. А= Wmax - WmинчХэрэв Wmинч Wmax байвал усалгааг хийнэ. Бүтээгдэхүүний чийг А зарцуулагдсаны дарааанхны усалгааг хийх бөгөөд горизонталь шулууны интеграль муруйтай огтлолцуулахадуслах норм хугацаа олдоно.Эхний цэнэг усалгааг говийн бүс учир 800м3/га нормоор хийнэ. Графикаас усалгааны тооба усалгааны нормыг олж тодорхойлж хүснэгтээр үзүүлбэл Усны нөөц экологи - IVA.WE07D426 Б. Аюурзана 54  
  • 55. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөлАрвай Tооцоогоор тогтоосон Усалгааны хоорондын ¹ Усaлãaaнû нîрм Усaлãaaнû õуãaöaa хугацаа, t м3/ãa t(õîнîã)1 800 5 IV/20 – IV/252 700 5 V/17 – V/213 650 4 VI/2 – VI/54 650 4 VI/16 – VI/195 650 4 VI/25 - VI/286 650 4 VII/4 - VII/77 650 4 VII/15 - VII/188 650 4 VII/26 - VII/29Нэг наст тэжээлийн ургамал, төмс, хүнсний ногооны услалтын нормыг Говийн бүсэддараах байдлаар нормчлон авъя.№ Таримлын нэр Услалтын норм, м3/га Услах тоо1 Нэг наст тэжээлийн таримал 2600 – 3000 8-9 (Судан)2 Төмс 3200 – 3600 8 - 103 Хүнсний ногоо 3600 - 4000 10 - 122.4 Усалгааны аргын сонголтТарималын ус хэрэглээг тооцсоны дараа тухайн тарималд хэрэглэгдэх усыг шаардлагатайхугацаанд нь хүргэж өгөх хэрэгтэй. Усыг усны эх үүсвэрээс тарималд хүргэхдээ техникэсвэл барилга байгууламж ашиглах ба үүнийг ерөнхийд нь гидротехникийн мелиорацынтооцоогоор хийнэ. Усыг тарималд хүргэж хөрсийг зохиомолоор чийглэх олон арга байх баэдгээрээс зөв аргыг сонгож усалгаа явуулбал таримлаас өндөр ургац авах, мөн услалтынсистемийн ашиглалт болон хүн хүчний хөдөлмөрийг зөв зохицуулах нөхцөлийгбүрдүүлнэ. Усны нөөц экологи - IVТаримлын төрөл, талбайн гадаргын байдал, тариалалтын технологийн онцлог, усалгааныУсалгааны дараах үндсэн шаардлагууд тавигдана. • Усыг талбайд жигд хувиарлаж, хөрсийг жигд норгох • Усны шүүрэлт, түгээх үеийн алдагдал хамгийн бага байх • Хөрс давсжихгүй, намагжихгүй,бүтэц нь алдагдахгүй байхA.WE07D426 Б. Аюурзана 55  
  • 56. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөл • Усалгааны ажлыг механикжуулсан, автоматжуулсан, хөдөлмөрийн бүтээмж өндөр байх • Бордоо ургамал хамгааллын пестицид, гербицидийг аль болох ихээр хэрэглэдэг байхЭнэхүү шаардлагыг хангахын тулд дараах усалгааны аргуудыг хэрэглэдэг. • Гадаргуугаар услах усалгаа • Бороожуулах усалгаа • Мананжуулах усалгаа • Дуслын усалгаа • Хөрсөн дотроос услах усалгааУсалгааны аргыг сонгохдоо хэд хэдэн нөхцөлийг үндэслэнэ. Үүнд байгалийн ба талбайнгадаргын байдал, усалгааны арга тус бүрийн дутадалтай ба давуу тал, тариаланчдын хүсэлсонирхол зэрэг багтана. Иймд усалгааны арга тус бүрийн давуу ба дутагдалтай тал авчүзье.Гадаргуугын усалгааЭнэ арга нь эрт дээр үеэс түгээмэл хэрэглэгдэж ирсэн ба хөрсний гадаргуугаар усыгурсган хөрсийг чийглэх арга юм.Гадаргуугын усны давуу талууд: • Энгийн суваг шуудуугаар усалдаг учир ажлын өртөг зардал бага • Нэг удаа их нормоор услаж хөрсийг сайн чийглэх учир усалгаа хоорондын зай холдоно. • Усалгааны ажил цаг агаарын нөхцөлөөс хамаарч саатахгүй. • Усалгааны усны температур нь тарималыг цочролд оруулахгүй. • Усалгааны усны цэвэршилтэнд шаардлага бараг тавьдаггүй.Гадаргуугын усалгааны дутагдалтай тал нь: • Усны үргүй зарцуулалт их байх ба ууршилт ба шүүрэлтийн алдагдал их байна. • Их нормоор услах үед хөрсний шим тэжээлийн бодис угаагдана. • Хөрсний чийг огцом нэмэгдэж тарималын үндэсний системийг агаарын дутагдалд Усны нөөц экологи - IV оруулдаг. • Хөрсний гадаргуу усны урсгалд элэгдэж, эвдрэлд ордог. • Усны даралтын нөлөөгөөр хөрс нягтардаг. • Таримал жигд услагдах эсэх нь талбайн гадаргын хэлбэр, тэгшрэлтээс шууд хамаарна. • Усалгааны нормыг тогтооход хүндрэлтэй.A.WE07D426 Б. Аюурзана 56  
  • 57. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөл • Усалгааны устай хамт хөрсөнд бордоо хийх боломж бага. • Усалгаа хийсний дараа талбайн хөрсний гадарга өрөмтөж хатуурах талтай. • Талбайн ашиглалтын итгэлцүүрийн утга бага байна • Усалгааны ажлын хөдөлмөр зарцуулалт бага байна.Бороожуулах усалгааТусгайлан зохион бүтээсэн хошууны тусламжтайгаар усалгааны усыг байгалийнбороотой төсөөтэй дусал болгон цацаж ургамал, хөрс, агаарыг чийглэх аргыгбороожуулах усалгаа гэнэ. Таримлын усалгааны хамгийн түгээмэл арга нь бороожуулахарга ба үүнийг хийхдээ дараах хошууг ашиглана. • Гар шүршүүр • Цутгуур • Бороожуулах хошууХошуугаар тоноглогдсон явах эд ангитай машиныг усалгааны машин гэх ба манайд өргөнашиглаж байгаа нь хүрдэт шланган бороожуулагч, төв удирдлагатай радиаль явалттайбороожуулагч ба шулуун явалттай гэх мэт барууны усалгааны машинууд байна.Бороожуулах усалгаа нь хэд хэдэн онцлог талуудтай. • Хөрс ба ургамал, хөрсний гадаргуугын агаарыг чийглэнэ. • Гадаргуугын усалгааг бодвол хөрсний чийглэгдэх үеийн зузаан бага байна. • Бага нормоор усалгаа явагдана.Бороожуулах усалгааны давуу тал нь: • Гадаргуугаар услах усалгааг бодвол гадаргын овон товонгоос хамаарах нь бага. • Ус дамжуулах хоолой болон ус шүрших хошууны хэмжээг өөрчилж, хөрсний ус шингээх чадвартай уялдуулан усалгааны усны хэмжээг зохицуулах боломжтой. Өөрөөр хэлбэл усалгааны нормыг зохицуулах боломжтой. • Усыг талбайд жигд цацаж бичил уур амьсгал үүсгэнэ. • Таримлын иш навчийг хамтад нь чийглэж агаарын гандалтанд орохоос сэргийлнэ. • Усалгааны аргыг механикжуулж автоматцуулах өргөн боломжтой. • Бороожуулах машин тоног төхөөрөмж нь энгийн хийцтэй байх тул ашиглах ажиллуулахад хялбар байна. Усны нөөц экологи - IV • Бороожуулах машиныг шилжүүлсэн услах боломжтой. • Бордоог усалгааны устай хамт өгөх боломжтой учир бордооны ашиглалт сайжирна. • Ургамлыг сэрүүцүүлэх ба гэнэтийн хүйтрэлтээс хамгаалах зорилгоор бага нормоор ойр ойрхон услах боломжтой. • Хөрсийг давсжуулах, намагжуулах, хөрсний усны түвшинг дээшлүүлэхгүйA.WE07D426 Б. Аюурзана 57  
  • 58. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөл • Усалгааны усыг нам дор газраас насосоор өргөж усалгааны машиныг ашиглах боломжтой.Бороожуулах усалгааны дутагдалтай тал: • Бороожуулах машин, тоног төхөөрөмжийн үнэ өртөг их • Зөвхөн даралтат сүлжээгээр усыг тээвэрлэж түгээдэг учир услалтын системийн нэгж талбайд орох хөрөнгө оруулалт их байна. • Шахуурга, бороожуулах машин, усалгааны тоног төхөөрөмжийг ажиллуулахад эрчим хүч шаардана. • Салхины хурд 5м/с-ээс их болоход усалгааны ажлын чанар муудна. • Ус шүрших хошуунаас гарах ус агаарт цацагдахдаа уурших, салхинд туугдах зэргээр алдагдал их гарна. • Навч их норсноор түүний гадаргад давсжилт хуримтлагдах тохиолдол байна. • Ургамалд цацсан пестицид угаагдан үйлчилгээ нь суларч, ургамлын навч байнгын нойтон байснаас зарим өвчнөөр өвчлөх магадлалтай. • Талбайн зах хөвөөгөөр ус үр ашиггүй үрэгдэнэ. • Хүнд бүтэцтэй шаварлаг хөрсийг гүн чийглэж чадахгүй. • Жимсний болон гоёл чимэглэлийн мод бут услах боломж тун бага.Дуслын усалгааТаримал ургамлын үндэсний орчимд усыг дусал хэлбэрээр өгч хөрсийг чийглэж услахыгдуслын усалгааны арга гэнэ.Дуслын усалгааны давуу тал: • Усалгааны хөдөлмөр зарцуулалтыг эрс бууруулна. • Хөрсний бүтцийг хэвээр хадгална. • Цаг агаарын ямарч нөхцөлд усалгааг хийж болно. • Харанхуй шөнө ч усалгааг хийж болно. • Усалгааны нормыг 30-60%-иар бууруулна. • Гадаргын хэвгий ихтэй, тэгш бус гадаргатай талбайг жигд усалж болдог. • Таримлын ургацыг 20-100% хүртэл нэмэгдүүлнэ. • Хөрсний гадаргуугаас уурших ууршилтыг багасгаж усны ашиглалтыг сайжруулна. • Бордоог усалгаатай хамт өгөх бүрэн боломжтой. Усны нөөц экологи - IV • Хөрсний үржил шим угаагдахгүй. • Усалгааны үед таримлын иш навч нордоггүй тул зарим төрлийн өвчин, хортон шавьж гарах нь багасдаг. • Услалтын системтийг угсрах, зөөвөрлөх, тээвэрлэхэд хялбар байдаг. • Дулаанд дуртай ургамалыг ургалтын хугацаанд хучиж ургуулах боломжтой.A.WE07D426 Б. Аюурзана 58  
  • 59. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөлДуслын усалгааны дутагдалтай тал: • Усалгааны усны цэвэршилтэнд өндөр шаардлага тавьна. • Булингар ихтэй усыг шүүх үед шүүлтүүр амархан бөглөрдөг. • Шүүрийн тагыг нягт таглаагүйгээс ус алдаж болно. • Дуслын систем нь механик гэмтэл авах нь байна. • Хөрсний гүнрүү угаагдал бага явагдах учир бордоо их хэрэглэсэн үед хөрсний өнгөн хэсэгт давсжилт үүсэж болзошгүй. • Услалтын систем шинээр байгуулахад нэгж талбайн хөрөнгө оруулалт их байна.Мананжуулах усалгааны арга:Усны дуслыг маш жижиг ширхэгээр задлаж, тоосруулан шүршихэд усан мананцар үүсчургамлын иш, навчыг хучиж чийг өгдөг. Мананжуулах усалгаа нь ургамлаас ууршихууршилтыг багасгаж агаарыг чийглэг болгох ба хөрсний бүтцийг өөрчилдөггүй, усалгааныус хөрсөнд бүрэн шингэдэг зэрэг олон давуу талуудтай. Задгай ил талбайд цаг уурынэлдэв нөлөөнд хэрэглэх боломж тун хязгаарлагдмал байна.Хөрсөн доороос нэвчүүлэх усалгаа:Хагалгааны үеийн доогуур 40-50см гүнд эсвэл таримлын үндэсний системийн орчимдбулж байрлуулсан тусгай хоолойгоор нэвчиж гарсан ус хөрсний хялгасан сүвээр дээшогших чадварыг ашиглан ургамлын үндсэнд чийг өгөхийг хөрсөн доороос нэвчүүлэхусалгаа гэнэ.Нэвчүүлэх усалгааны давуу тал: • Усалгаа хийгдэж байх явцад хөрсний гадаргуу чийглэгдэхгүй учраас ууршилтанд ус алдагдахгүй. • Зэрлэг ургамлын ургалтанд таатай нөлөө үзүүлэхгүй. • Хөрсний гадаргуугын агааржилт сайн байна. • Гадарга орчмын агаарын чийг багассанаар лооль чинжүү гэх мэтийн ургамал мөөгөнцөрөөр өвчлөхгүй. • Бордоог усалгааны устай цуг өгөх боломжтой.Дутагдалтай тал: Усны нөөц экологи - IV • Таримал агаарын гандалтанд орох магадлалтай. • Суурилуулах болон ашиглалтын зардал ихтэй байна.Эдгээрээс үндэслэн гадаргуугын усалгаа төсөллөхөөр сонгон авлаа. Гадаргуугынусалгаагаар эхлэн төсөллөхөд цаашид услалтын системийг өргөтгөх бороожуулах болонбусад усалгааны аргад шилжүүлэн хэрэглэх бололцоотой байдаг.A.WE07D426 Б. Аюурзана 59  
  • 60. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөлГадаргын усалгаагаар услах аргыг дотор нь аригаар услах, зурвасаар услах, дүүргэх,сонгон дүүргэх гэх мэтээр ангилна.2.5 Усалгааны горим, нормУслалтын ба усалгааны норм тогтоосны дараа тухайн ургамлын ус хэрэглээний онцлогттохируулж услах хугацааг тодорхойлох шаардлагатай байдаг. Ялангуяа услалтын системнь төрөл таримлыг услах зориулалттай бол ургамал тус бүрийн усалгааны горимыгхооронд нь уялдуулах шаардлага гардаг.Тухайн ургацыг өгөгдсөн горимоор услах шаардлагатай усны 1га талбайд тооцохзарцуулалтыг илэрхийлснийг усалгааны гидромодуль (q) гэнэ. Энэ нь дараах байдлаар ·тодорхойлогдоно. q = = ; л/сек.га W ·Энд: m- усалгааны , м3/га α-нийт талбайны тухайн ургамлын эзлэх талбайн хувь t-усалгааны хугацаа, хоногоорхоногт 24цагаар усалгаа хийвэл 86,4хоногт 16цагаар усалгаа хийвэл 57,6хоногт 8цагаар усалгаа хийвэл 28,8Нэг услалтын системийн талбайд хэд хэдэн ургамал таригдаж болох бөгөөд таримал бүрөөр өөрийн усалгааны горимтой байхын дээр усалгааны хугацаа давхцах магадлалтай.Энэ асуудлыг нэг талаас усны нөөцийг зөв зохистой ариг гамтай ашиглах, нөгөө талаасургамалд тус бүрийн усалгааны горимыг мөрдөх зорилгоор гидромодулийн графикийгбайгуулна. Усалгааны гидромодулийн график нь ургамал тус бүрийн усалгаа хийххугацааг гидромодулийн зарцуулгаас нь хамааруулсан график үзүүлэлт болно.Гидромодулийн графикийг зохицуулагдсан ба зохицуулагдаагүй гэж ангилхаас гаднамашин усалгааны график гэж байна. Зохицуулагдсан гидромодулийн графикийгбаримтлан усалгааг явуулна.гидромодулийн график байгуулахдаа нэг ургамлынгидромодуль дээр нөгөө ургамлын гидромодулийг давхцуулахгүй нэмэх замаарбайгуулна. Усны нөөц экологи - IVГидромодулийн график байгуулах тооцоог хүснэгтээр хийх ба зохицуулагдаагүй графикбайгуулсаны дараа графикт зохицуулалт хийнэ.Гидромодулийн графикийг зохицуулахдаа тухайн ургамлын хувьд өгөх усны хэмжээгөөрчлөхгүй. Усалгаа хийх хугацаа 3-5хоног урагш хойш шилжүүлж болно.A.WE07D426 Б. Аюурзана 60  
  • 61. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөлУсалгаа үргэлжлэх хугацаа 7 хоногоос хэтрүүлэхгүй байна. Зохицуулагдсангидромодулийн график байгуулснаар вегетацийн хугацаанд орох усны хэмжээ, усалгаахоорондын зай байхгүй болох ба багасна. Мөн хүн хүч машин механизмын хэмжээжигдэрч, хөдөлмөр зохион байгуулалт сайжирна.Зохицуулагдсан гидромодулийн графикийг үндэслэн услагдах талбайд шаардагдах усныхэмжээг Q = q·w , л/сЭнд: q-зохицуулагдсан гидромодулийн ординат , л/сек.га w-услагдах талбай , гаУсалгааны зохицуулсан графикыг байгуулахдаа дараах гурван нөхцөлийг хатуубаримтлана. - Услах талбайд өгөх усны эзлэхүүн зохицуулсан ба зохицуулаагүй графикт адил байна. - Услах хугацаа 3 – аас илүү хоног хэлбэлзэж болохгүй. - Услах талбайд өгөх усны эзлэхүүн дунджаасаа 10% - аас ихгүй хэлбэлзэхийг зөвшөөрнө. -Усалгааны зохицуулагдсан ба зохицуулагдаагүй гидромодулыг тооцоолох хүснэгт№ Зохицуулагдаагүй Зохицуулагдсан Услалтын норм. М, Таримлын талбайд Усалгааны дугаар Усалгааны норм. Таримлын төрөл гидромодуль. q, л/с.га гидромодуль. q, л/с.га эзлэх хувь m, м3/га Гидромодуль Гидромодуль Үргэлжлэх Үргэлжлэх м3/га хугацаа хугацаа хугацаа хугацаа хугацаа хугацаа Дуусах Дуусах Эхлэх Эхлэх1 40 1 3000 600 IV/20 IV/25 5 0.833 IV/23 V/02 8.3 0.5 Үр тариа 2 600 VI/03 VI/08 5 0.833 V/13 V/21 8.3 0.5 (Арвай) 3 600 VI/23 VI/28 5 0.833 VI/02 VI/09 6.9 0.6 4 600 VII/08 VII/13 5 0.833 VI/19 VI/26 6.9 0.6 5 600 VII/21 VII/26 5 0.833 VII/09 VII/17 8.3 0.5 Усны нөөц экологи - IV2 30 1 3000 500 IV/21 IV/25 4 0.651 IV/10 IV/16 5.2 0.5 2 500 V/01 V/05 4 0.651 V/02 V/08 5.2 0.5 тэжээлийн Нэг наст 3 500 VI/07 VI/11 4 0.651 V/27 VI/01 4.3 0.6 4 500 VI/25 VI/29 4 0.651 VI/14 VI/19 4.3 0.6 5 500 VII/09 VII/13 4 0.651 VII/01 VII/06 4.3 0.6 6 500 VII/20 VII/24 4 0.651 VII/09 VII/17 5.2 0.5A.WE07D426 Б. Аюурзана 61  
  • 62. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөл3 10 1 3200 600 IV/18 IV/23 5 0.208 IV/16 IV/18 2.1 0.5 2 600 V/01 V/06 5 0.208 V/11 V/13 2.1 0.5 3 500 VI/02 VI/06 4 0.217 V/25 VI/27 1.7 0.5 Төмс 4 500 VI/19 VI/23 4 0.217 VI/09 VI/11 1.7 0.5 5 500 VII/05 VII/09 4 0.217 VI/26 VI/28 1.7 0.5 6 500 VII/14 VII/18 4 0.217 VII/17 VII/19 1.7 0.54 20 1 4000 600 IV/20 IV/25 5 0.417 IV/18 IV/23 4.2 0.5 2 500 V/11 V/14 4 0.434 V/08 V/11 3.5 0.5 Хүнсний ногоо 3 500 V/20 V/24 4 0.434 V/21 V/25 3.5 0.5 4 500 VI/03 VI/07 4 0.434 VI/11 VI/14 3.5 0.5 5 450 VI/15 VI/19 4 0.391 VI/28 VII/01 3.1 0.5 6 450 VI/23 VI/27 4 0.391 VII/06 VII/09 3.1 0.5 7 500 VII/03 VII/07 4 0.434 VII/25 VII/28 3.5 0.5 8 500 VII/15 VII/19 4 0.434 VIII/0 VIII/1 3.5 0.5 6 0Тухайн тариалангийн талбайд байгаа бүх таримлыг нэгэн зэрэг усалж усаар хангажчадахгүй учир усалгааны гидрографикт зохицуулалт хийх ба тарималын ургацанд сөрөннөлөөгүй байхаар, бусад тарималтай тааруулан давхцуулахгүйгээр зохицуулна. Ингэжзохицуулах нь ус хэрэглээ болон услалтын системийн хүчин чадлыг цаг хугацааны хувьдбүрэн дүүрэн ашиглах үндэс болно. Усны нөөц экологи - IVA.WE07D426 Б. Аюурзана 62  
  • 63. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөлIII БҮЛЭГ. Техникийн шийдэлТаримал ургамлын өсөлт хөгжилтийн үед шаардлагатай усыг өгөхөд усалгааны сонгосонаргыг тухайн газрын байгаль цаг уур, хөрс инженер геологийн нөхцөлд зохистойтохируулж эдийн засгийн хэмнэлттэй эдэлгээний хувьд удаан байхаар төсөллөх ньтехникийн болон технологийн шийдлээс хамаарна.Услалтын системийн бүрэлдэхүүнд шороон боомт, гол суваг, хувиарлах суваг, усалгаанытүр суваг ба услалтын сүлжээн дээрхи барилгууд багтана. Эдгээрийн тооцоо бахийцлэлийг нэг бүрчлэн шийдэж өгсөнөөр техникийн шийдэл дуусгавар болно.3.1 Боомтын тооцоо ба хийцлэлХийцийн хувьд энгийн орон нутгийн барилгын материал өргөнөөр ашиглаж барилтынүеийн зардал бага, геологийн ямарч нөхцөлд барих боломжтой учир шороон боомттөсөллөх нь зүйтэй.Шороон боомт төсөллөхөд боомтын дээд хашицад хашигдсан усны нөлөөгөөр боомтын ихбие болон суурь, эргээр шүүрэлт явагддаг учир шүүрэлтийн эсрэг арга хэмжээ авна.Шороон боомтын хяраар үерийн ус өнгөрүүлбэл боомтын тогтворшилтонд сөрөгөөрнөлөөлж түүнд эвдрэл заадас гарч сэтрэх аюул учирдаг учир тусгай зориулалтын үерийнус өнгөрөөх байгууламж төсөллөнө.Шороон боомтын төсөл зохиох ба барихад дараах үндсэн шаардлагуудыг зайлшгүй сахинбиелүүлэх ёстой. Үүнд: - Боомтын хөндлөн огтлолын хэлбэр ба хэмжээ нь түүний тогтвортой байх нөхцөлийг хангасан байх - Боомтын их бие, суурь ба эргээр шүүрэх усыг шүүрүүлийн байгууламжаар хүлээн авч зайлуулах - Ус хаях барилга нь үерийн хамгийн их зарцуулгыг өнгөрүүлэх чадвартай байх - Боомтын налуу нь салхинаас үүсэх долгионы үйлчлэлээс хамгаалагдсан байх хэрэгтэй. - Боомтын налуу нь салхинаас үүсэх усны долгионы үйлчлэлээс хамгаалагдсан байх хэрэгтэй.Шороон боомт нь барих арга, өндөр, хөндлөн огтлолын хэлбэр, шүүрүүлийн эсрэг арга Усны нөөц экологи - IVхэмжээгээрээ ангилагдана. Шороон боомтыг барих аргаар нь овоолмол, угаагдмал, хагасугаагдмал гэж ангилна.Шороон боомтыг өндрөөр нь: Түрэлт нь H=15м хүртэл бол намхан боомт, H=15-50м болдунд зэргийн боомт, H=50м ба түүнээс дээш түрэлттэй бол өндөр боомт гэж ангилна.A.WE07D426 Б. Аюурзана 63  
  • 64. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөлОвоолсон шороон боомтыг хөндлөн огтлолын хэлбэр хийцээр нь дараах байдлаар ангилна.Үүнд: - Нэгэн төрлийн грунтээс тогтсон боомт - Босоо ядротой буюу өрцтэй боомт - Экрантай боомт - Янз бүрийн грунтээс тогтсон боомт гэж байна.3.1.1 Шороон боомтын хөндлөн огтлолын хэлбэр хэмжээ тогтоохЭнэ тооцоогоор боомтын өндөр ба дээд доод хажуу налуу бэхэлгээний хийц төрлийгтогтооно.Боомтын өндөрТрапец хэлбэрийн хөндлөн огтлолтой овоолмол байгууламжийг шороон боомт гэнэ.Шороон боомтын ерөнхий байдал ба хөндлөн огтлолын үндсэн элемэнтүүдийг доорхизурганд үзүүлэв.Зураг 3.1. Боомтын хөндлөн огтлолын элемэнтүүд ( 1 – боомтын хяр, 2 – боомтын доодналуу, 3 – шүүр, дренаж 4 – боомтын их бие, 5 – дээд налуугий бэхэлгээ, 6 – боомтынсуурь, 7 – ашигтай эзэлхүүн, 8 – усан сангийн үл хөдлөх эзэлхүүн )Боомтын өндрийг Hб =H+d ; м гэж тодорхойлно.Энд: H – боомтын тооцоот түрэлт, м (энд усан сангийн хэвийн болон нэмэгдсэнэзлэхүүний түвшинг авна.) Усны нөөц экологи - IV d – усан сан тооцоот түрэлттэй үед үүсэх мандлаас дээш хяр хүртэлх зай, мd – г дараах хамаарлаар тодорхойлно. d = hrun + hset + ; мҮүнд: hrun – долгионы улмаас усан санд цалгилт үүсэх өндөр, м hset – долгионы налууд цохих өндөр, мA.WE07D426 Б. Аюурзана 64  
  • 65. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөл - барилгын анги төрлөөс хамаарах нөөцийн коэффициент Боомтын өндөрийг хэвийн түвшин ба нэмэгдсэн эзлэхүүний түвшинтэй үед бодож аль ихээр нь авна. Бид тооцоог хэвийн түвшинтэй үед хийж нэмэгдсэн эзлэхүүний түвшинтэй үед авна.Зураг 3.2. Боомтын өндрийн тооцооны схем (салхины улмаас усан санд үүсэх долгион) W ·Долгионы улмаас үүсэх цохилтын хөөгдөх өндөрийг hrun = k · · cosα = 6 · 10 · · · . · . · cos45 = 9.009 · 103 м байна. · . · .Үүнд: k – салхины хурдаас хамаарах коэффициент, Монголын нөхцөлд 40м/с үед k =6 · 10 гэж авна. W10 – усан сангийн мандлаас дээш 10 м – т байх салхины хурд, үүнийг салхиныусан сангийн мандлын ойролцоо салхины хурд 13.2 м/с байна гэж үзээд засварынкоэффициентийг оруулан тооцвол W10 = k1 · 13.2 = 1.048 · 13.2 = 13.84м/с D – долгионы хөөгдөлтийн урт, км. Үүнийг усан сангийн уртаар авч болох батопографикаас хэмжиж үзэхэд D = 2.27 км байна. H – усан сангийн тооцоот түрэлт, үүнийг хэвийн эзлэхүүний түвшингээр авах ба H= 6.6 м байна. α – усан сангийн дагуугын тэнхлэг ба салхины зонхилох чиглэлийн хоорондохөнцөг, α = 45° байна. Долгионы налууд цохих өндөрийг дараах хамаарлаар тогтооно. б · . .hset = · · = · 0.729 · = 0.62 м . Усны нөөц экологи - IVҮүнд: kб – боомтын дээд налуугын бэхэлгээний төрлөөс хамаарах коэффициент, үүнийгчулуун өрлөг байна гэж үзээд kб = 0.6 – 0.65 хооронд авна.A.WE07D426 Б. Аюурзана 65  
  • 66. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөл m – дээд налуугын коэффициент, үүнийг боомтын тооцоот өндөр ба боомтын ихбиеийн грунтээс хамааруулан боомтын өндөр урьдчилсан таамгаар 5 – 10 м байх үедэлсэрхэг грунттэй үед дээд налуугын коэффициентыг m = 3.0 – оор авна. h – долгионы өндөр, үүнийг усан сангийн урт 3 – 10 км – ээс ихгүй, салхинытооцоот хурд 5 – 40 м/с хүртэл байхад h = 0.0208· W · D = 0.0208· 13.84 · 2.27 = 0.729м байна. - долгионы урт, үүнийг мөн дээрхи нөхцөлд 0.304 · · = 0.304 · 13.84 ·2.27 = 5.53 м Нөөцийн коэффициент нь IV ангийн барилга учир 0.4 байна.Иймд дээрхи бүгдийг ашиглан усан сангийн мандлаас боомтын хяр хүртэлх зайг бодожүзвэл d = hrun + hset + = 0.009 + 0.62 + 0.4 = 1.092 м байна. Норм ба дүрэмд зааснаар энэ dзайг 1.5 – аас багаар авах шаардлагагүй гэж заасан байдаг учир d = 1.5 гэж авна. Иймдбоомтын өндөр - Усан сан хэвийн түвшинтэй үед Hб = H + d = 6.6 + 1.5 = 8.1 м - Нэмэгдсэн эзлэхүүний түвшинтэй үед Hб = H + d = 7.73 + 1.5 = 9.0 мБоомтын өндөрийг Hб = 9.0 м гэж авлаа. Энэ нь боомтын эзлэхүүнийг нэмэгдүүлэх сайнталтай байна.Боомтын налуугын коэффициент сонгохБоомтын дээд ба доод налууг боомтын өндөр ба их биеийн грунтийн төрлөөс хамааруулансонгон авдаг. Үүнийг зөв сонгосон эсэхээс хамаарч боомтын тогтворшил хангагдана.Грунтэн боомтын дээд ба доод налуу нь ашиглалтын явцад тогтвортой байх ёстой ба хэтогцом байх бол нуралт үүсэх, хэт налуу байх бол газар шорооны ажлын хэмжээ нэмэгдэхталуудтай.Боомтын өндөр Hб = 9.0 м, их биеийн грунт элсэнцэр голлон байх учир боомтын доод бадээд налууг m1 = 3.0, доод налууг m2 = 2.0 байна гэж сонгон авлаа.Мөн боомтын дээд ба доод налууг тодорхойлсоноор газар шорооны ажлын хэмжээгтодорхойлох боломж олгогдоно. Усны нөөц экологи - IVБоомтын дээд налуу нь байнгын усны статик болон динамик үйлчлэлд орших учиртүүнийг бэхэлж өгдөг. Харин доод налууг тогтвортой, нар салхи, борооны усны нөлөө,мөн мэрэгч амьтадаас хамгаалахын тулд зүлэгжүүлэлт хийж өгдөг.A.WE07D426 Б. Аюурзана 66  
  • 67. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөлБоомтын хярын өргөн ба түүний хийцлэлХэрэв боомтын хярыг замд ашиглах бол түүний өргөнийг (b) замын өргөнөөс хамааруулантогтооно. Намхан ба дунд зэргийн боомтод хярын хамгийн бага өргөн нь 3 – 4 м байдаг.Иймд хярын өргөнийг b = 4.0 м гэж авъя. Хяр дээгүүр жижиг тэрэг болон ердийн хөсөг,мал болон хүмүүс дамжин өнгөрөх учир түүнийг дээрх ашиглалтанд зориулан төсөллөнө.Төсөллөхдөө жижиг тэрэг, ердийн хөсөг явахад суулт өгөхөөргүй байх үүднээс чулуунасгаасан хучилт хийх ба хүн болон мал дээд хашицруу орохоос сэргийлсэн шон суулгажөгнө.Боомтын дээд налуугын бэхэлгээБоомтын дээд налууд үйлчлэх хүчнүүдэд усны статик даралт, гидродинамикын даралт,салхины болон цасны даралт, газар хөдлөлийн чичирийллийн долгион, түүнээс үүсэх усныцохилт болон салхины үйлчлэлээр үүсэх долгион гэх мэт хүчнүүд байна. Эдгээр хүчнүүдүйлчилж байхад дээд наллуу хэлбэрээ алдахгүй тогтвортой байх шаардлагатай.Иймд түүнд тусгай бэхэлгээ хийж өгнө.Зураг 3.3. Боомтын дээд налуугын тооцооны схемДолгион идэвхитэй үйлчлэх хэсэгт үндсэн бэхэлгээг, түүнээс доош ба дээд хэсэгтхөнгөвчилсөн бэхэлгээг хийнэ.Үндсэн бэхэлгээний хязгаарыг а = hset + 0.5 = 0.62 + 0.5 = 1.12 м байна. Доод налуугчулуун өрлөгөөр хийх ба түүний зузааныг дараах хамаарлаар тогтооно. Усны нөөц экологи - IV усt = 1.75 · · k1 · h = 1.75 · · 0.21 · 0.729 = 0.103 м чул · ус . ·Үүнд: γчул , γус - чулуу ба усны эзлэхүүн жин, : γчул = 2600кг/м3, : γус = 1000 кг/м3k1 – дээд налуугын коэффициентээс хамаарах коэффициент, доод налуугийн коэффициентm = 3.0 учир түүнд харгалзах k1 = 0.21 байна.A.WE07D426 Б. Аюурзана 67  
  • 68. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөлТооцоогоор чулуун өрлөгний зузаан t = 0.25 м – ээс бага гарсан тул түүнийг ихэсгэннормд заасны дагуу t = 0.3 м болгон авъя. Иймд чулуун өрлөг нь дан байна.3.1.3 Шороон боомтын шүүрэлтийн тооцооБоомтын шүүрэлтийн тооцоо нь сууриар шүүрэх шүүрэлт ба боомтын их биеэр шүүрэхшүүрэлтээс тогтоно. Академич Н.Н.Павловский ус нэвтрүүлэх суурьтай шороон боомтыншүүрэлтийг авч үзсэнээр шүүрэлтийн нийт хувийн зарцуулалт нь qn = q + qc ; м3/с байнагэж тодорхойлжээ. Үүнд: q – боомтын суурийг ус нэвтрүүлэхгүй хэмээн тооцсон боомтыних биеэр шүүрэх шүүрэлтийн зарцуулга, м3/сqc – боомтын сууриар нэвтрэх шүүрэлтийн усны зарцуулга, м3/стооцоогоор зөвхөн боомтын сууриар нэвтрэх шүүрэлтийн усны хэмжээг тодорхойлно.Зураг 3.4. Боомтын суурийн шүүрэлтийн схем ·Боомтын сууриар нэвтрэх шүүрэлтийн хувийн зарцуулгыг qс = v · w = kc · = 0.0005 · · пл . · = 0.00021 м2/с. ·Үүнд: kc – суурийн грунтийн шүүрэлтийн коэффициент, kc = 0.0005м/с Ht – боомтын тооцоот түрэлт, Ht = 6.6 м байна. Т – ус үл нэвтрүүлэх давхарга, инженер геологийн бичиглэлд усны түвшинхарилцан адилгүй илрэх ба ихэнхдээ грунтын ус 3 – 4 м – т илрэх ба 4 – 5 м – т ус тулахдавхарга нь илэрнэ. Мөн гүнлүүгээ хэд хэдэн давхаргууд илрэнэ. Иймд тооцоонд T = 4.0 мгэж авъя. Усны нөөц экологи - IV Впл Впл · · n- - харьцаанаас хамаарсан коэффициент, = = 12.25 байх ба үүнд Т Тхаргалзах n = 1.16 байна.A.WE07D426 Б. Аюурзана 68  
  • 69. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөлqс = 0.00021 м2/с байх ба барилгын нийт уртаар шүүрэх шүүрэлтийн зарцуулгыг Q = qc ·Впл = 0.00021 · 54 = 0.011м3/с байна. Иймд шүүрэлтийн эсрэг арга хэмжээг төлөвлөждахин шүүрэлтийн тооцоог хийх шаардлагатай.3.1.4 Шүүрэлтийн эсрэг байгууламжШүүрэлтийн эсрэг байгууламжийг төсөллөхдөө БНбД 33 – 07 – 09 – ийн 2.39 – ийгудиртгал болгон боомтийн их биеэр шүүрэх шүүрэлтийн эсрэг нийлэг экран, боомтынсууриар шүүрэх шүүрэлтийн эсрэг шавар понур хийж өгөхөөр төлөвлөлөө. Тус нормдүрэмд 2.6 а – д зааснаар шүүрэлтийн эсрэг байгууламж хийх хамгийн тохиромжтойматериалын шүүрэлтийн коэффициент нь к 0.1м/хон байх, уян налархайн утга нь lp0.05 шаварлаг хөрс байвал зохино гэжээ.Суурийн шүүрэлтийн эсрэг байгууламж (понур)БНбД 33 – 07 – 09 – ийн 2.42 – т заасны дагуу понурыг ус бага шүүрэх шавараар хийх батүүний уртыг зөвшөөрөгдөх шүүрэлтийн зарцуулга мөн боомтын буурийн хөрсөндшүүрэлтийн аюултай хэв гажилт үүсэхгүй байх нөхцөлөөр тодорхойлно.Зураг 3.5. Понурын тооцооны схемХадан бус суурийн шүүрэлтийн бат бэхийг хангах шалгуурыг БНбД 33 – 04 – 09 – д ·I Усны нөөц экологи - IVзааснаар шалгавал Iest,m . нөхцөл хангагдах ёстой.Үүнд: Iest,m – шүүрэлтийн тооцоот мужид үйлчилж буй түрэлтийн дундаж градиент, Iest,m =0.6 байх ба үүнийг БНбД 33 – 04 – 09 – ийн 2.12 – т зааснаар авна. γ – барилгын ангиас хамаарсан хариуцлагын зэрэглэлийг тогтоох найдваршилынитгэлцүүр, барилгын ангийг БНбД 33 – 01 – 03 – ын хүснэгт 1 – ээр шороон боомтынA.WE07D426 Б. Аюурзана 69  
  • 70. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөлөндөр ба буурийн грунтын төрлөөс шалтгаалан IV ангид хамаарах ба үүнд найдваршилынитгэлцүүр БНбД 33 – 04 – 09 – өөр 1 – тэй тэнцүү гэж авна.I . – түрэлтийн дундаж критик градиент, барилгын ашиглалтын бодит нөхцөлийгхариуцах нөхцөлөөр хөрсний судалгааны үндсэн дээр авах ба урьдчилсан тооцоондсудалгаа байхгүй нөхцөлд БНбД 33 – 07 – 09 – ийн 8 – р хүснэгтээр авна. Үүнд шаварпонуртай учир I . 10 гэж авна.Iest,m ·I . ; 0.6 · 10; нөхцөл хангалттай биелж байгаа учир понурын уртыг - Понурын өмнөх голдирол угаагдаж эвдрэхгүй байх - Шүүрэлтийн урсацын түрэлтийг унтраах болон норм ба дүрэмд заасан нөхцөлөөр Lпонур = 2H = 2 · 6.6 = 13.2 м гэж тодорхойлов.Понур нь барилгын өмнөх голдиролыг гадаргуугын урсацын идэгдэлээс хамгаалах бабарилга, голын голдирол хоёрыг холбох үүрэгтэй. Понур нь барилгын доорхи шүүрэлтийнусны замыг уртасгаж, шүүрэлтийн хурд ба зарцуулгыг багасгаж өгнө.Шавар понурын хамгийн бага зузааныг усан сангийн түрэлт H = 5 – 10 м байх үед tmинч =0.5 – 0.6 м – ээр авах ба хамгийн их зузааныг tmax = 0.75 + 0.05H = 0.75 + 0.05 · 6.6 = 1.08 м= 1.0 м байна. ·Боомтын сууриар нэвтрэх шүүрэлтийн хувийн зарцуулгыг qс = v · w = kc · = 0.0005 · · пл . · = 0.00018 м2/с . · .Впл · · . = = 15.55 байх ба үүнд харгалзах n = 1.17 байна. ТБарилгын нийт өргөнөөр шүүрэх шүүрэлтийн зарцуулга нь Q = qc · Впл = 0.00018 · 62.2 =0.011м3/с байна.Боомтын их биеийн шүүрэлтийн эсрэг байгууламж (экран)Боомтын их биеийн грунт элсэнцэр голлосон шавранцар байх учир их биеээр шүүрэхшүүрэлт их байна. БНбД 33 – 07 – 09 – ийн 2.49 – д зааснаар III ба IV ангийн боомтоднийлэг экран хийхэд илүү тохиромжтой гэж заажээ. Нийлэг экран хийснээр боомтын ихбиеэр шүүрэх ус байхгүй болох ба хуурай аргаар нягтруулж хийсэн овоолгын боомтын Усны нөөц экологи - IVхувьд боомтын их биеийн грунт суффозлогдохгүй, шүүрэлтийн усны бат бэх тогтвортойбайх үндэс болдог.Нийлэг материалаар хийсэн шүүрэлтийн эсрэг байгууламжийн зузааныг доорхинөхцөлөөс хамааруулан тооцно. - Материалын хамгийн их сунгах хүчдэлийн холбогдлоос их байж болохгүй.A.WE07D426 Б. Аюурзана 70  
  • 71. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөл - Хөрсний уулзварын мөхлөгийн бүрэлдэхүүн нийлэг материалыг эвдэрч гэмтэхгүй байх нөхцөлийг хангасан байх ёстой. Нийлэг материалаар полиэтиленийг сонгон авлаа.Полиэтиленэн материалын техникийн тодорхойломжЗураг 3.6. Нийлэг экраны хамгаалалтын үеүд.3.1.5 Шүүрүүлийн байгууламжБНбД 33 – 07 – 09 – ийн 2.51 – д зааснаар шороон боомтын биед шүүрүүлийнбайгууламжийг дараах зорилгоор байгуулна. - Боомтын бие ба бууриар доод хашицруу шүүрч байгаа усыг зохион байгуулалттай зайлуулах - Хөлдүүд автсан бүсрүү ба доод налуугаар шүүрэлтийн урсац гарах нөхцөлийг зогсоох Усны нөөц экологи - IV - Усан сан хурдан дундрахад дээд налуугын тогтворшилыг дээшлүүлэх, мөн чичэрхийллийн үйлчлэлэээр үүсэх сүвэрхэг даралтыг үгүй хийх - Экран ба ядрогоор шүүрэх усыг зайлуулах - Боомтын доод налуу хормойн хэсгийн тогтворшил, бат бэхийг хангах - Боомтын их бие ба сууриас шүүрэлтээр зөөгдөх грунтын жижиг ширхэгтэй хэсгүүдийг барьж тогтоох, өөрөөр хэлбэл суурьт суффози үүсэхгүй байхA.WE07D426 Б. Аюурзана 71  
  • 72. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөлШүүрүүлийн байгууламжийг төсөллөхдөө боомтын биеийн ба буурийн грунтын физикийнтодорхойлолт, тэдгээрийн угаагдах чанар ба шүүрүүл орчмын шүүрэлтийн нөхцлийгзайлшгүй хэрэгтэй. Шүүрүүлийн байгууламжийн хэмжээг тухайн тодорхой нөхцөлдшүүрүүл орчим хөрсний кольматаж үүсэхгүй байх шүүрэлтийн нөхцөлөөр тодорхойлно.Шүүрүүлийг боомтын их бие ба суурийн грунтын нийлэх хэсэгт элс хайрга дайрга гэсэнүетэйгээр урвуу шүүр хэлбэрээр хийнэ.Бид боомтын доод налуу тогтвор, боомтын их биеэр ус шүүрэхгүй байх болон суурийнгрунтын бат бэх байх нөхцөл зэргээс хамааруулан хосолсон шүүрийг сонгон авлаа.Шүүрүүл нь хүлээн авах ( шүүрч ирэх усыг хүлээн авах урвуу шүүр), зайлуулах ( боомтыних биеэс усыг доод хашицруу зайлуулах суваг) гэсэн үндсэн 2 хэсгээс тогтоно.Зураг 3.7. Боомтын хаяавчын тооцооны схем (Шүүрүүл)Тооцоогоо хосолсон шүүрийн өндөр ба хэвтээ хэсгийн урт зузаан, зайлуулах сувгийнналуу ба хэмжээг тодорхойлно.Шүүрийн өндөрийг Hд =(0.15 – 0.2)H = (0.15 – 0.2)6.6 = 1.3 м гэж авлаа. Налууг доодналуугын нэгэн адил авна. m = m2 = 2.0Хэвтээ хэсгийг рисбермийн нэгэн адил тооцно. Тэгвэл хэвтээ хэсгийн урт нь lp = 2H = 2 · Усны нөөц экологи - IV6.6 = 13.2 м, хамгийн бага зузаан 0.4hp = 0.5 м гэж авах ба hp = 1.25 м байна.Зайлуулах сувагыг гурвалжин хэлбэртэйгээр хийх ба шүүрэлтийн тооцоот зарцуулгаартооцоог хийнэ. Доторлогоог чулуугаар хийх ба түүний налуу нь mc = 1.0 байна.A.WE07D426 Б. Аюурзана 72  
  • 73. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөлЗураг 3.8. Шүүрэлтийн ус зайлуулах сувгын тооцооны схем.Тооцоот зарцуулга нь Q = 0.011м3/с ба тооцоогоор сувгын өргөн В ба дүүргэлтийн гүн h –ийг тодорхойлно. Суваг дахь хурдыг лай тунахгүй угаагдахгүй байх нөхцлийн үүднээс v = .0.2 м/с байна гэж урьдчилан авъя. Тэгвэл сувгын хөндлөн огтлолын талбай нь w = = .= 0.055 м2. Гурвалжин огтлолын хувьд дүүргэлтийн гүнийг w = mh2 хамаарлаас h = = . = 0.2 м байна. Тэгвэл сувгын өргөн B = 2mh = 2 · 1 · 0.2 = 0.4 м байна.3.1.6 Шороон боомтын доод налуугын тогтворын тооцооНалуугын тогтворын тооцоогоор сонгож авсан доод налуу нь байгаль цаг уурын янзбүрийн нөхцөлд тогтвортой байх эсэхийг шалгана. Налуугын тогтвоын тооцооныүндэслэлд дараах зүйлийг авч үзнэ. - АС нуралтын гадаргуу нь ямар нэгэн “0” цэгээс тодорхой радиусаар зурсан дугуй цилиндр хэлбэртэй байна. Энэ гадаргууг дагаж налуугын грунт өөрийн жингийн үйлчлэлээс болж гулгана. - Налуугын гулгагч шороон масс нь холбоос хүч ба үрэлтийн хүчийг агуулсан байна. Үрэлтийн хүч нь тогтоогч хүч F = N · tgφ байна. Холбоос хүч нь тогтоогч хүч бөгөөд АС нумын урт L ба холбоос хүч С – тэй пропорциональ байна. (C · L) Шилжүүлэгч хүч нь Т = G · sинчα - тай тэнцүү байна.Хэрэв “0” харьцангуйгаар авсан G хүчний момент нь гулгалтын гадаргуугын үрэлтийн бахолбоос хүчний моментоос их нөхцөлд гулгалт үүснэ. Иймд налуугын тогтворыгтогтворын коэффициент η - ээр илэрхийлэх ба энэ нь тогтоогч хүчнүүдийн моментыннийлбэрийг, шилжүүлэгч хүчнүүдийн моментын нийлбэрт харьцуулсан харьцаа болно. Усны нөөц экологи - IV · · · · ·η= буюу η = болно. Тогтворын коэффициентыг барилгын ангиас ·хамааруулан авах ба IV ангийн боомтод η = 1.1 – 1.05 байна.A.WE07D426 Б. Аюурзана 73  
  • 74. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөлБид эргэлтийн төвийг боомтын хормой суурьтай нийлэх хэсгээр огтолж, боостын хярынөргөнийг дайрч байхаар R = 14 м байхаар дураараа сонгож авлаа. Тогтворынкоэффициентын хамгийн бага холбогдлыг хэд хэдэн гулсалтын цилиндрээр олж хамгийнбага холбогдолоор авах ба ингэхэд ихээхэн хугацаа шаардах учир график ашиглан боомтын налуугын тогтворшилыг амархан шалгаж болно. Боомтын их биеийн грунтын эзлэхүүн жин = 1.76 т/м3, хөрсний үрэлтийн өнцөг хэт чийгшилтэй үед φ = 20 – 27, хувийн холбоос хүч С = 2 – 5 т/м2, боомтын өндөр H = 9.0 м гэсэн үндсэн өгөгдлүүдийг ашиглан налуугын өнцөг θ - г графикаас тодорхойлно.Зураг 3.9. Боомтын доод налуугын тогтворшилын тооцооны схемҮүний тулд M = = = 0.11478 – 0.287. Үүнийг ашиглан Мижиддорж · · . · . ·“Гидротехникийн барилга” номны 55 – р хуудасны 30 – р зургаас φ - ээс хамаарууланналуугын зөвшөөрөгдөх өнцгийг олбол θ = 66° - 75° байна. Бодит θ = 27° байгаа нь доодналуу хангалттай тогтвортой байгааг харуулж байна. Доод налууд бороо болон салхинаасхамгаалсан биологийн бэхэлгээг хийж өгнө.3.1.7 Боомтын суултын тооцооБоомтын суултын тооцоо нь боомтын биеийн ба суурийн грунтын суултаас тогтоно.Ашиглалтын явцад грунтийг маш сайн нягтруулж барих учраас боомтын биеийн суултыгтооцохгүй. Харин боомтын массаас суурийн грунтэд суулт бий болно. Суултын хэмжээгдоорхи томъёогоор тодорхойлно. S=T· Усны нөөц экологи - IVҮүнд: T – суурийн грунтын үеийн зузаан (м) E1 – хэвийн нөхцөл дэхь (боомтын барихын өмнө) суурийн грунтын сүвэрхэгшилийн коэффициентA.WE07D426 Б. Аюурзана 74  
  • 75. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөл E2 – боомт барьсаны дараа үеийн суурийн грунтын сүвэрхэгшилийн коэффициентСүвэрхэгшилийн коэффициентийг компрессионы муруй E=f(P) –ээс тодорхойлно.Тооцоо : Суурийн грунтийн үеийн зузаан T = 4.0 м T1 + T2 = T = 0.4 + 3.6 = 4.0 мЗураг 3.10. Суултын тооцооны схемБоомт барихын өмнөх ү3.6еийн суурийн грунтэд үүсэх хүчдэл . .Pн = · γб · 1.744 3.488 т/м3 - грунтын эзлэхүүн жин · · T1 – үед 1 = 1.6 т/м3 б= 1.744 т/м3 Усны нөөц экологи - IV T2 – үед 2 = 1.76 т/м3Pн = 0.3488 кг/см2 үед компрессионы муруйгаас Eсуг = 0.72 Eсуп = 0.83(суг – шавар, суп - шавранцар)Сүвэрхэгшилийн коэффициент E1 – ийг олъё.A.WE07D426 Б. Аюурзана 75  
  • 76. Говь – Алтай аймгийн Шарга сумын ГУББ“Арван дөрөвт” услалтын систем Дипломын төсөл суп · суг · . · . . · . E1 0.731Боомт барьсаны дараах үеийн боом