2.gaia historia
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

2.gaia historia

on

  • 1,448 views

historia

historia

Statistics

Views

Total Views
1,448
Views on SlideShare
889
Embed Views
559

Actions

Likes
0
Downloads
7
Comments
0

5 Embeds 559

http://zangozakontalariak.blogspot.com.es 543
http://zangozakontalariak.blogspot.fr 10
http://zangozakontalariak.blogspot.com 4
http://zangozakontalariak.blogspot.co.uk 1
http://zangozaikastola3zikloab.blogspot.com.es 1

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

2.gaia historia 2.gaia historia Document Transcript

  • EUSKAL HERRIAREN HISTORIAARDATZ KRONOLOGIKOAHistoria gizadiaren iraganeko gertaeren segida da.Gertaera historikoen segida adierazteko ardatz kronologikoa daegokiena. Ardatz kronologikoa gertaerak denboraren araberaordenatzeko erabiltzen den grafikoa da.Gizakiaren historia luzea aztertzeko, aroak bereizten dira.Aroak hainbat mendez osaturik daude.Mende batek ehun urteko tartea hartzen du, eta zenbakierromatarrez adierazten da. Urteak berriz, zenbaki arruntezidazten dira.Gure kulturan, Kristoren jaiotza 0 urtetzat hartzen da, etahortik aurrera eta atzera zenbatzen da.Kristoren jaiotzaren aurreko urteak K.a. laburdurazadierazten dira eta ondorengoak ez dute laburdurarik ematen,zenbakia besterik ez.Adib:Erromatarrak K.a. 42 urtea Erdi aroa 1120 urtean
  • Aintzinako testua mantso eta arretaz irakurri eta ondorengogalderak erantzun:1- Zer da ardatz kronologikoa?..................................................................................................................................................................................................................................................2- Aroak zerez osaturik daude?.........................................................................................................................3- Zenbat urte ditu mende batek?.........................................................................................................................Nola adierazten da? ..................................................................................4- Gure kulturan zer urtea hartzen da 0 urtea bezala?.........................................................................................................................5-Kristoren aurreko urteak nola adierazten dira?.........................................................................................................................
  •  Kokatu beheko ardatzean ondorengo datak:.- K.a. 40.urtea. –K.o 10 urtea - K.a. 30 urtea- k.o 90 urtea -K.a 99 urtea - K.a 75 urtek.a k.o100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100
  • GIZAKIAREN HISTORIAMendez mende osatu den gizakion bizitza luzeari gizakienhistoria deitzen diogu, eta bi zati handietan banatzen dugu:historiaurrea eta historia.Historiaurrea denboraldi luzea hartzen du. Gizakia lurrean sortuzenetik lehen idatziak azaldu ziren arte.Europari dagokionez, historiaurrearen amaiera K.a. 2000. urteinguruan gertatu zen.Erantzun:1- Zer bi zatitan banatzen dugu gizakien historia?.........................................................................................................................2- Noiz hasi zen eta noiz arte iraun zuen historiaurreak?.........................................................................................................................3- Europan noiz amaitu zenhistoriaurrea? .................................................................
  • HISTORIAREN AROAKHistoria lau aro nagusitan banatu ohi da.Aintzinaroa: Lehen idatziak agertuzirenetik Erromako Inperioarengainbeherara arte. K.o. 476 Erdi aroa: K.o 476 urtetik k.o 1453 arte.Aro modernoa: 1453 urtetik1789 urtera.Aro Garaikidea: 1789urtetik gaur egun arte.
  • HISTORIAURREAIrakur ezazu ondorengo azalpen testua, ondoren lankoadernoko 44 orrialdeko koadroa osatzeko.HISTORIAURREAHistoriaurrea gizakiaren sorreratik dokumentu idatziak azaldubitarteko garaia da. Bi aro nagusi bereizten dira: Harri aroa etaMetal aroa.HARRI AROMetalak lantzen hasi aurrekiko historiaurreko aroa. Paleolito,Mesolitoa eta Neolitoa hartzen ditu.Paleolito historiaurreko lehen aroa da. Gizakia harria lantzen hasizen, eta ehiztari-biltzaileak ziren.Mesolito Paleolito ondorengo aroa da. Gizakiak ehiztari etafruitu biltzaileak izateaz gain, nekazari eta abeltzain izatekopausoak ematen hasi ziren.Neolitoa Gizakiak nekazaritzan eta abeltzaintzan hasi ziren.Eneolitoa Neolitoaren eta brontze aroaren artekoHistoriaurreko aroa.METAL AROA
  • EBOLUZIOAMendez mende , lurra eta izakiak aldatuz joan dira. Landare etaanimalia batzuk desagertu dira eta beste batzuk antza aldatudute.Denboraren zehar, bizidunak inguruari moldatuz joan dira.Moldaketa horren ondorioz aldatuz joan dira. Aldaketa horrerieboluzioa deitzen zaio.Lurreko beste landare eta animalia bezala, gizakiak ere aldatuzjoan da.
  • DVD ikusi ondoren ondorengo galderak erantzun.
  • 1- Nolako itxura zuten lehen gizakiek?..................................................................................................................................................................................................................................................2- Paleolitikoa:Bizitokia:.........................................................................................................................Elikagaiak lortzeko modua:..................................................................................................................................................................................................................................................Tresnak eta materialak:..................................................................................................................................................................................................................................................Sua:..................................................................................................................................................................................................................................................3- Aipatu artelanak dituzten Euskal Herriko lau haitzulo...................................................................................................................................................................................................................................................
  • 4. Zer aldaketa gertatu ziren Neolitoan?Bizitokia:..................................................................................................................................................................................................................................................Elikagaiak lortzeko modua:..................................................................................................................................................................................................................................................Tresnak eta materialak:..................................................................................................................................................................................................................................................5- Zer dira trikuharriak?..................................................................................................................................................................................................................................................
  • AINTZINAROA: HISTORIAURRETIK ERDI ARORA. ETXE AURREKO BIDEAGaur irakasle berri bat etorri da gelara, andereño Alaznek hankahautsi duelako. Irakasle berriari Historia aunitz gustatzen zaioeta ondorengo hau kontatu digu.- Historia ipuin luze bat bezala da. Eta Euskal Herriko historialuze luzea izan da. Niretzat Euskal Herria bidearen bazterreandagoen etxe bat da, eta gure herriaren historiari etxe horrenbalkoitik begiratu behar zaio.Gure etxeko balkoitik begira hasita, gure atari aurrean herrizeltak ikusiko genituzke. Zeltak errementari abilak ziren.Brontzezko eta burdinazko irudi eta tresna erabilgarriak egitenzituzten. Zuhaitzak asko maite zituzten. Haritza eta sagarra
  • dituzte bereziki kutunak, zeltek ekarri omen zuten sagarra eta sagardoa Euskal Herrira.Ondotik erromatarrak etorri ziren. Eta hainbat gauza ekarrizituzten; goldea, mahatsa, ardoa, legeak... eta gainera eraikuntzaederrak; harrizko ubideak, zubiak, estrata zabalak ... Ondoren, Arabiatiketa Afrikatik musulmanak etorri ziren, Asiatik juduak eta Indiatik ijitoak... Baita lurralde hotzetatik Bikingoak!
  • Bikingoak bidaiari handiak ziren, borrokalari gogorrak etamarinel apartak. Drakkar izeneko ontzi batzuk erabiltzenzituzten, arinak eta arraunen indarrekin erraz mugitzen zirenak.Bikingoak bi aldiz sartu ziren Baionan eta Iruñean Gartzia I.a,Nafarroako erregea, bahitu zuten. Orduko Euskaldunek 70.000diru ordaindu behar izan zituzten hura libratzeko.Erantzun ondorengo galderak:1- Nolakoak ziren Zeltak?....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................2- Zer ekarri omen zuten Euskal Herrira?..................................................................................................................................................................................................................................................3- Zer ekarri ote zuten Erromatarrek Euskal Herrira?....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................4- Ondoren, Zein Herriak etorri ziren Euskal Herrira?
  • ..................................................................................................................................................................................................................................................5- Nolakoak zirenBikingoak? ...................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................6- Zer egin zuten Bikingoek Iruñera joan zirenean?..................................................................................................................................................................................................................................................ERDI AROANAFARROAKO ERRESUMAREN SORRERA: 824. URTEA.Erdi Aroan sortu eta garatu zen Nafarroako erresuma, ingurukolurraldeetan beste erresumak sortzen ari ziren garai berean.
  • Gizartea antolatzeko eta kanpoko etsaiei aurre egiteko sortu zenerresuma. Zenbait mendez, erresuma horrek bildu zituen gauregungo euskal lurralderik gehienak.NAFARROAKO ERRESUMASorreraErdi Aroko lehenengo mendeak ( V-IX) garai gatazkatsuak izanziren. Euskaldunek beti borrokan ziren kanpotik etortzen zirenetsaien kontra. Giro horretan, Eneko Aritzak, Iruñeko Erresumasortu zuen, 824 urtean.GarapenaIruñeko Erresuma gero eta indartsuagoabihurtu zen eta inguruko lurrakbereganatu zituen. Antso III.a GartzeitzNagusia ( 1004-1035) lortu zuen IruñekoErresumak lurralde-hedadurarik handiena.Desegitea:Antso III hil ondoren, NafarroakoErresumaren lurraldeak haren semeenartean banatu ziren. Nafarroako erresumalurraldeak galtzen hasi zen.XI.mendetik XVI mendera, hainbat gorabehera izan ondoren.Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkuako lurralde gehienek GaztelakoErresumarekin batu ziren. Lapurdik eta Zuberoak ere Nafarrotikkanpo gelditu ziren.
  • XVI. menderaren hasieran Gaztelako Erresumak Nafarroakonkistatu zuen eta 1515an Gaztelako erresuman integratu zen.Nafarroako Erresumak Nafarroa beherako lurraldetan iraunzuen hainbat urtez. Ondoren Frantziak konkistatu zuen.ForuakForuak herrialdeek beren antolamendurako behar zituztenlegeak ziren.Euskal Herriko lehenengo lege idatziak XIII. Mendekoak dira.
  • ERDI AROTIK: ARO MODERNORAEUSKERAZKO LEHEN IDATZIAKNafarroako Erresumako hiritarrenhizkuntza euskera zen. Hala ere, latina
  • izan zen erregeen inguruko legegizon eta elizgizonek idaztekoerabili ohi zuten hizkuntza.Hala ere, Joana III.a Albretekoak, Nafarroa Beheran,euskerazko kultura bultzatu zuen. Berari esker argitaratu zireneuskerazko lehenengo liburuak: Bernart Etxepareren “ LinguaeVasconun Primitiae” eta Joanes Leizarragaren “TestamentuBerria”.Euskerazko lehen idatziaErrioxako Donemiliaga Kukulakomonasterioan, XI mendean, aurkitu zen.Testu luze baten ertzean eskuzidatzitako bi esaldi dira. Eta orrialdehoietan ere dago Gaztelaniazkolehenengo iskribua. Euskaraz argitaratutako lehen liburua Bernart Etxeparek 1545ean argitaratu zuen bere liburua. Bernart Etxepare apaiza zen. Euskarari beste hizkuntzen artean behar zuen lekua eman behar zitzaiola aldarrikatzen zuen.Erantzun testuari buruzko ondorengo galderak:1- Zer Erreginak bultzatu zuen Euskarazko kultura?.........................................................................................................................2- Zer liburuak argitaratu ziren bere esker?..................................................................................................................................................................................................................................................
  • ..................................................................................................................................................................................................................................................3- Non eta noiz aurkitu ziren lehenengo euskarako idatziak?...........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................4- Noiz eta Nork argitaratu zuen euskerazko lehenengo liburua?..................................................................................................................................................................................................................................................5- Zer izenburua zuen?.........................................................................................................................Leizarragaren testamentu berriaJUSTIZIA ALA BIDEGABEKERIAIrakurri arretaz ondorengo testua:1612an Inkisizioak ( elizaren epaitegi bereziak) Zugarramurdiko40 bizilagun auzipetu zituen Logroñon eta horietatik 12 sutanerre zituen.
  • 1610an, inkisizioko kide bat Zugarramurdira bidali zuten,sorginkeriaren inguruan ikerketa abian jartzeko. Hilabete batzukegin zituen herrian eta azkenean, 40 bizilagun preso hartu etaLogroñora eraman zituen. Horietatik 12 sutan erre zuten etabertze batzuk beste zigorrak jasan zituzten: kartzela,ondasunak galtzeak etab...Epaiarekin ados ez zegoen epaile batek, Nafarroako mendialderaikerketak egitera etorri zen. Eta ikertu ondoren ondorio hauekatera zituen: Sorginen inguruan erraten ziren hainbertze gauzagezurra zirela, Akelarreak herritarrek egiten zituzten bestakzirela eta deabruarekin zer ikustekorik ez zutela. Beraz,Zugarramurdin atxilotu eta hil zituzten lagunek, ez zirensorginak. Beraiekin egindakoa injustizia izugarria izan zen.Erantzun testuari buruzko ondorengo galderak:
  • 1- Zer zen inkisizioa?.........................................................................................................................2- Zer egin zuen Zugarramurdin 1612 urtean?..................................................................................................................................................................................................................................................3- Epaiketa pasatu ondoren, epaile bat Nafarroako mendebalderaetorri zen ikerketak egitera, Zergatik?.........................................................................................................................4- Ikerketak egin ondoren zer ondorioetara iritsi zen epailehonek?....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................ARO GARAIKIDEA
  • 1789ko Frantziako Iraultzakgobernu aldaketa handiak ekarrizituen. Botere guztia zutenerregeak desagertu ziren etaherritarrek edo beren ordezkariekhautatutako gobernuak ezartzenhasi ziren. Espainako agintariek euskal foruen aurkako hainbat erabaki hartu zituzten XIX mendean. Foruen aldeko hainbat matxinada eta gerra antolatu ziren.Industria modernoarensorrerarekin etahedapenarekin euskalgizartean aldaketa handiakgertatu ziren. Euskal HerrianXIX mendean, labe garaiak( burdinola berriak eraikiziren eta langile asko erakarrizituzten.XX MENDEA EUSKAL HERRIKO HISTORIOAN.
  • 1919an Euskaltzaindia sortu zen. Euskeraren eta euskal kulturaren suspertze garaia hasi zen.1931-1936 Bigarrenerrepublika.Garai honetan Euskal estatutuksortu ziren eta lehenengo EuskoJaurlaritza osatu zen. 1936: Gerra zibilaren hasiera. 1936ko uztailaren 18an Francisco Franco jeneral espainiarrak estatu kolpea jo zuen Espainian, beste zenbait militarrekin elkartuta. Kolpe haren ondorioz, Espainia osoan Gerra zibila sortu zen.IKASITAKOA ETA EGINDAKOA BERRIKUSI
  • 1. Zeinek dira historiaren aro garrantzitsuenak:……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………2. Noiz sortu zen Nafarroako erresuma?…………………………………………………………………………………………………………………….3. Zer berrikuntza garrantzitsuak izan ziren Aro Modernoan?……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………4. Aipatu aro garaikidearen hiru gertaera garrantzitsuak:………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
  • Ardatz kronologiko bat nola eginHistorialariarentzat, denbora funtsezko lanabesa da.Batzuetan, gertakari historikoak denboran kokatu beharizaten ditu. Hainbat gertaera edota gertakari historikoeniraupena eta segida irudikatu nahi badugu, egokiena ardatzkronologiko bat erabiltzea da. Tresna grafiko horrekdenboraren lerro edo friso kronologiko. izenak ere jasotzenditu.Ardatz kronologikoak egiteko, hauxe egiten da:1. Ardatza zehazteko, lehenengo data eta azkenekoa zeinizango diren erabaki (azkena gehienetan aurtengo urteareningurukoa izan ohi da). Adibidez, Kristo aurreko 4000.urtetik gaur egunera arteko aro historikoak adierazikoditugu.2. Erabiliko ditugun denbora-unitateak erabaki: mendeak etaurteak, milurtekoak eta mendeak, etab. Ia 6.000 urtekoepea irudikatu behar dugunez, milurtekoak eta mendeakerabiliko ditugu, urte guztiak azaltzea ezinezkoa ez ezik osoneketsua litzatekeelako.3. Bi lerro paralelo eta bi lerro bertikal marraztu, batahasieran, K.a. 4000. urtea adierazteko, eta besteaamaieran, 2000. urtea adierazteko. Urte horiek azaldukodira zutikako lerroen azpian.4. Lortzen den segmentua zati berdinetan zatituko dugu.
  • Kasu honetan sei zati berdin egin behar ditugu, sei milurtekoadierazteko.5. Milurteko bakoitzari dagokion zatia hamar zatitanbanatuko dugu. Hamar zatitxo horiek mendeak adierazikodituzte. Gero, ardatzean agertzea nahi dugun gertaerakidatziko ditugu goiko aldean eta datak adieraziko dira behekoaldean.Saia gaitezen orain Historiaurreko aroak ardatz kronologikobatean irudikatzen. Horretarako, zure koadernoan 15 cminguruko ardatz bat marraztu behar duzu. Aro horieniraupena oso luzea izan zenez, datak idazten hasi aurretikegin ondoren azaltzen dena.1. Historiaurreak guztira gutxi gorabehera 2.500.000 urteiraun zuenez (ardatzaren 15 cm), Behe Paleolitikoko2.330.000 urteei dagokion zatia hauxe izango da:2. Beste kasuetan ere gauza bera eginez, emaitza hauexeklortuko ditugu: • Erdiko Paleolitikoa (80.000 urte): 0,48 cm.
  • • Paleolítico superior (35.000 urte): 0,21 cm.• Neolítico (5.000 urte): 0,03 cm.