ՀՀ ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՆԱԽԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆՀԱՅՈՑ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅԱՆ ԱՄԲԻՈՆ  ...
ՀՏԴ 001ֈ1/14(042.4)ԳՄԴ 72+87.3 ց7Գ 479                    Հաստատված է Հայաստանի պետական ագրարային                       հա...
Ներածություն      Համեմատելով ժամանակակից հասարակության կենսակերպը500, 300 կամ նույնիսկ 100 տարի առաջ գոյություն ունեցածհա...
թիրախ դառնում. վերջինս մեղադրվում է բոլոր հնարավոր մեղքերում...ներառյալ Չեռնոբիլի աղետի ու ընդհանրապես գլոբալ էկոլոգիականճ...
ընդհանրապես, ինչպիսին են նրա բնույթն ու սոցիալականֆունկցիաները, նրա կապերը պրակտիկայի հետ և այլնֈ Այս ևնմանատիպ այլ հարցեր...
հանրության բարօրությանֈ Թվում էր, թե բանականությունն այն զենքնէ, որը կօգնի մարդուն ձերբազատվել մոլորությունների ունախապաշա...
պայքարում է միջուկային զենքի արգելման, կամ էլ գենետիկորենփոփոխված սննդամթերքի դեմ, դա բացատրվում է ամենից առաջ այնվախով, ո...
դիտարկում       է    բնականև,    այսպեսկոչված,    ճշգրիտգիտու–թյուններըֈ Չլինելովխիստ կազմակերպված հայացքների համակարգ`սցի...
Սակայն կա մի հարց ևս, որի պարզաբանումը բավականինկարևոր է՝ գիտության փիլիսոփայության ուսումնասիրությունըսկսելուց առաջֈ Այն ...
ԹԵՄԱ I                    Դասախոսություն I I        Գիտության փիլիսոփայության ուսումնասիրման        առարկանֈ Դեմարկացիայի ...
Սակայն միայն գիտական գործունեության նպատակի մատ-նանշումը բավական չէ, որպեսզի կարողանանք գիտությունը տարբերելհոգևոր գործուն...
նյութֈ Հիմնվելով այդ նյութի, ինչպես նաև իր սեփականդիտարկումների վրա, Յ.Կեպլերը մշակեց Արեգակի շուրջըմոլորակների շարժման օր...
հիման վրաֈ Մեր օրերում «թռչող ափսեների» մասին դատողու-թյունները հենվում են հազարավոր դիտարկումների վրաֈ Կարելի՞ էարդյոք այ...
հստակ հնարավորություն՝ սահմանազատել գիտական և ոչ գիտականգիտելիքը մեկը մյուսիցֈ Բայց և այնպես, շատ դեպքերում այսչափանիշը հն...
ընթացքում մշակում է հասկացությունների որոշակի համակարգ, որըվերաբերում է համապատասխան ուսումնասիրության բնագավառին,իրական  ...
Այսուհանդերձ, միշտ էլ կլինեն կասկածելի դեպքեր, որոնցհարցում մեր չափանիշները անզոր կլինենֈ Բայց միևնույն է, չարժե դաշատ մեծ...
ԹԵՄԱ II                ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ                   Դասախոսություն III    Չնայած, որ գիտության փիլիսոփայություն...
ընկալման գիտական պատկերացումներինֈ Եվ երրորդ փուլը, որընշանավորվեց     ֆիզիկայում    հարաբերականության    տեսության,քվանտա...
Հերակլիտեսը      առավել     հայտնի       է   իր     հետևյալարտահայտությամբ. «նույն գետը երկու անգամ հնարավոր չէ մտնել»ֈ   ...
ասած, նա պետք է փորձի ճանաչել հավերժական «էյդոսների»աշխարհըֈ Իր հռչակավոր «Պետություն» երկխոսության մեջ Պլատոնըպատկերավոր ...
Պլատոնի այլ Արիստոտելի անվան հետֈ Արիստոտելը գիտելիքըդիտարկում էր որպես զգայական օրգաններից ստացվող ողջինֆորմացիան միավորո...
տեսության կայացման ճանապարհը)ֈ Բայց և այնպես, XVII դարումիրերի էության մասին գիտական պատկերացումներում վերջնականպատճառի կա...
ծավալը, և համեմատեց այն թագի պատրաստման համար տրվածոսկու դուրս մղած ջրի ծավալի հետֈ Եվ երբ պարզվեց, որ այդ երկուծավալները ...
ՄԻՋՆԱԴԱՐՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀԸՆԿԱԼՈՒՄԸ      XVII-XVIII դդ. գիտությանը սովորաբար հակադրում ենՄիջնադարյան գիտությունը, որի հիմքը կազմու...
իդեալական ու կատարյալ, իսկ լուսնից ցածր գտնվող սֆերաներում՝ ոչկատարյալ ու ենթակա կողմնակի ազդեցությունների, փոփոխմանֈ     ...
տեսքովֈ Սակայն պրակտիկան վկայում էր հակառակի մասինֈ Եվ այդամենը սկսեցին գիտակցել նրանք, ովքեր դիտարկում էին երկնայինմարմին...
էրներշնչում առ այն, որ մարդկային կյանքն ունի իմաստ ևնպատակաուղղվածությունֈ      Ոչ ոք չի կարող հերքել այն հանգամանքը, որ մ...
Սակայն միջին դարերում կային նաև այնպիսի մտածողներ,որոնք ստեղծագործում էին առանց հոգալու ավանդական մտածողու-թյան բեռի մասին...
Դասախոսություն I V        ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԿԱՅԱՑՈՒՄԸ      Վերածննդի, իսկ ավելի ուշ Ռեֆորմացիայի դարաշրջաններումեվրոպա...
Խառնաշփոթ իրադրությունների առաջացումը լեզվի,             խոսքի     նկատմամբ     ոչ   լուրջ   վերաբերմունքի             պատ...
վերածվում)», ապա ժամանակակից գիտությունը պնդում է.«թեցանկանում եք հասկանալ տվյալ իրողության էությունը, ապա նայեք,թե որտեղի...
Git phil
Git phil
Git phil
Git phil
Git phil
Git phil
Git phil
Git phil
Git phil
Git phil
Git phil
Git phil
Git phil
Git phil
Git phil
Git phil
Git phil
Git phil
Git phil
Git phil
Git phil
Git phil
Git phil
Git phil
Git phil
Git phil
Git phil
Git phil
Git phil
Git phil
Git phil
Git phil
Git phil
Git phil
Git phil
Git phil
Git phil
Git phil
Git phil
Git phil
Git phil
Git phil
Git phil
Git phil
Git phil
Git phil
Git phil
Git phil
Git phil
Git phil
Git phil
Git phil
Git phil
Git phil
Git phil
Git phil
Git phil
Git phil
Git phil
Git phil
Git phil
Git phil
Git phil
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Git phil

616

Published on

Философия науки

Published in: Education
0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total Views
616
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
0
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Transcript of "Git phil"

  1. 1. ՀՀ ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՆԱԽԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆՀԱՅՈՑ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅԱՆ ԱՄԲԻՈՆ Ա.Ա.ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅՈՒՆ ԴԱՍԱԽՈՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՏԵՔՍՏԵՐ ԵՐԵՎԱՆ ՀՊԱՀ 2012
  2. 2. ՀՏԴ 001ֈ1/14(042.4)ԳՄԴ 72+87.3 ց7Գ 479 Հաստատված է Հայաստանի պետական ագրարային համալսարանի գիտական խորհրդի կողմից ԳՐԱԽՈՍՆԵՐ՝փ.գ.թ.,դոցենտ Ա.Բաբաջանյան փ.գ.թ.,դոցենտՄ.Դեմիրճյան փ.գ.թ.,դոցենտ Ա.Սարգսյան փ.գ.թ.,դոցենտ Դ.Մոսինյան ԽՄԲԱԳԻՐ ՝ Ա.ԿուրղինյանԳԵՎՈՐԳՅԱՆ Ա.Ա.Գ 479Գիտության փիլիսոփայությունֈ Դասախոսությունների տեքստեր/Ա.Գևորգյանֈ ՀՀ կրթ. և գիտ. նախարարություն.- Եր. ՀՊԱՀ, 2012.-98 էջՁեռնարկը նախատեսված է մագիստրատուրայի բոլոր մասնագիտությունների համարֈ ՀՏԴ 001ֈ 1/14(042.4) ԳՄԴ 72+87.3 ց7ISBN 978-54-546-2© Ա.Ա.Գևորգյան, 2012© Հայաստանի պետական ագրարային համալսարան, 2012 Դասախոսություն I 2
  3. 3. Ներածություն Համեմատելով ժամանակակից հասարակության կենսակերպը500, 300 կամ նույնիսկ 100 տարի առաջ գոյություն ունեցածհասարակական կենսաձևերի հետ,կտեսնենք, որ այն անասելիփոփոխություններ է կրելֈ Հետադարձ հայացք նետելով մեր անցյալիվրա` վստահ կարող ենք ասել, որ հոգևոր մշակույթի ոչ մի ոլորտ, ոչ միտարր այնքան էական ու դինամիկ ազդեցություն չի ունեցելհասարակական կենսոլորտի վերոհիշյալ ձևափոխությունների վրա,ինչպիսին որ ունեցել է և ունի գիտությունըֈ Ընդ որում` ոչ միայն մեզշրջապատող իրերի առումով, այլ նաև մեր աշխարհայացքի տարրերիփոխակեր-պումներում, ամենուրեք հանդիպում ենք հենց վերջինիսզարգացման արդյունքներինֈ Դրանց մի մասին մենք այն աստիճան ենքվարժվել, որ հակված ենք դրանք չնկատել, և առավել ևս, տրամադրվածչենք դրանցում ինչ-որ արտառոց նվաճումներ տեսնելֈ Այօր մեր բնակարաններում կան բազմաթիվ տեխնիկականսարքեր:Մենք տեղաշարժվում ենք ոչ թե ձիերի, այլ ավտոմեքենաներիօգնությամբ, տարածություններ ենք հաղթահարում ինքնաթիռներիմիջոցով(մարդն արդեն ոտք է դրել Լուսնի վրա և պատրաստվում էճանապարհորդել նաև ուրիշ մոլորակներ)ֈ Երկիրը, որը Կոլումբոսիժամանակներում գրեթե ուսումնասիրված չէր, ներկայումս ամբողջո-վին հետազոտված է և արդեն կարծես թե նեղ է մարդկային կենսագոր-ծունեության ծավալման համարֈ Ինչպես հայտնիէ, ԿոլումբոսըԱմերիկա հասավ ավելի քան մեկամսյա ճանապարհորդությունիցհետո, այնինչ ներկայումս Եվրոպայից Ամերիկայի արևելյան ափերըինքնաթիռը մեզ կհասցնի հաշված ժամերի ընթացքումֈ Մարդկությանբոլոր այս նվաճումները պայմանավորված են գիտության զարգա-ցումներով և դրանք բոլորը անհնար կլիներ պատկերացնել առանցգիտական բացա-հայտումներիֈ Դժվար է հիմա գտնել մարդկայինկյանքի այնպիսի ոլորտ, որում հնարավոր լիներ նորմալգործունեություն ապահովել առանց գիտատեխնիկական գիտելիքներիկիրառմանֈ Հասարա-կության հետագա զարգացումը նույնպեսընդունված է կապել գիտատեխնիկական հետագա նվաճումների հետֈ Զարմանալի չպետք է թվա նաև այն հանգամանքը, որ մերօրերում գիտությունը հաճախ է քննադատության ու քարկոծման 3
  4. 4. թիրախ դառնում. վերջինս մեղադրվում է բոլոր հնարավոր մեղքերում...ներառյալ Չեռնոբիլի աղետի ու ընդհանրապես գլոբալ էկոլոգիականճգնաժամի բոլոր հետևանքների մեջֈ Բայց այսպիսի քննադատությունըգիտության դերի ու հզորության անուղղակի հաստատումն է, քանզիայդ բոլոր մեղքերում որևէ մեկը չի էլ փորձի մեղադրել արվեստին կամհոգևոր կյանքի որևէ այլ ոլորտիֈ Սակայն, մյուս կողմից տեղին չէմեղադրել գիտությանը, որ մարդկությունը ոչ միշտ է գիտականբացահայտումներն օգտագործում հօգուտ իրենֈ Լուցկին ամենևինէլայն բանի համար չի ստեղծվել, որ երեխաները խաղան կրակի հետֈ Ասվածը բավարար է հասկանալու համար, որ գիտությունըուսումնասիրման արժանի երևույթ էֈ Ուստի պատահական չէ, որ մերօրերում այն հայտնվել է միանգամից մի քանի գիտական համակար–գերի ուշադրության կիզակետումֈ Գիտության փիլիսոփայությունը(գիտության մեթոդաբանությունը) դրանց շարքում առանձնահատուկտեղ է զբաղեցնումֈ Ի՞նչ է գիտությունըֈ Ինչո՞վ է տարբերվում գիտական գիտելիքըկրոնից ու դիցաբանությունիցֈ Ինչու՞մ է գիտության արժեքավորու–թյունըֈ Ինչպե՞ս, ի՞նչ օրինաչափություններով է այն զարգանումֈ Ի՞նչմեթոդներից են օգտվում գիտնականներըֈ Հենց այս և նմանատիպ այլհարցերի պատասխանների որոնումն էլ հիմք հանդիսացավյուրահատուկ գիտական համակարգի՝ գիտության մեթոդաբանությանձևավորման համարֈ Արևմուտքում այն անվանեցին գիտությանփիլիսո-փայություն, և նարկայումս այս երկու անվանումներն էլհավասա-րապես ընդունված է կիրառել որպես հավասարարժեքտերմիններֈ Գիտության փիլիսոփայությունը ձգտում է հասկանալ, թե ի՞նչ էգիտությունը, ինչու՞մ է գիտական ճանաչողության և գիտությանմեթոդների առանձնահատկությունը, ինչպիսի՞ն են գիտականգիտելիքի կառուցվածքն ու ֆունկցիաները, ինչպե՞ս է զարգանումգիտությունըֈ Նախքան գիտության ուսումնասիրությանն անցնելը, նախքանգիտական գիտելիքի վերաբերյալ ինչ-ինչ հարցերին պատասխանելը,հետազոտողը ակնհայտորեն պիտի պատկերացում ունենա այն մասին,թե ի՞նչ է իրենից ներկայացնում մարդկային ճանաչողությունն 4
  5. 5. ընդհանրապես, ինչպիսին են նրա բնույթն ու սոցիալականֆունկցիաները, նրա կապերը պրակտիկայի հետ և այլնֈ Այս ևնմանատիպ այլ հարցերի պատասխանները տալիս է փիլիսո-փայությունը, ընդ որում` տարբեր փիլիսոփայական ուղղություններառաջարկում են պատասխանների բազմազան տարբերակներֈ Այսպատճառով գիտական ուսումնասիրությամբ զբաղվող հետազոտողը իսկզբանե ստիպված է լինում հենվել այս կամ այն փիլիսոփայականհամակարգի վրաֈ Միևնույն ժամանակ ժամանակակից գիտությունըչափազանց ընդգրկուն է, որպեսզի մեկ հետազոտողը կարողանա հայելայն ամբողջությամբֈ Ցանկացած առանձին գիտություն իր մեջներառում է հատուկ գիտական համակարգերի հսկայական համալիր,որոնք երբեմն մեկը մյուսից էապես տարբերվում ենֈ Սա է պատճառը,որ հետազոտողները սովորաբար ընտրում են առանձին գիտականհամակարգեր՝ որպես ուսումնասիրման ու վերլուծության օբյեկտֈ Եթեհիմա մենք ուշադրություն դարձնենք այն հանգամանքի վրա, որգիտության փիլիսոփայության տարբեր ներկայացուցիչներ ի սկզբանեկարող են կողմնորոշված լինել դեպի տարբեր փիլիսոփայականուղղություններ ու հոսանքներ, ինչպես նաև հենվել տարբեր գիտականհամակարգերի ու նրանց պատմության վրա, ապա այստեղից պարզ էդառնում, որ նրանք գիտության մասին հաճախ տարատեսակպատկերացումներիկհանգենֈ Ժամանակակից գիտության փիլիսոփայությունը դիտարկում էգիտական ճանաչողությունը որպես սոցիալ-մշակութային երևույթֈՆրա կարևորագույն խնդիրներից է այն հանգամանքի ուսումնա-սիրությունը, թե պատմականորեն ինչպե՞ս են փոփոխվում նորգիտական գիտելիքի ձևավորման միջոցները և ինչպիսի՞ն են սոցիալ-մշակութային գործոնների ազդեցության մեխանիզմները այդգործընթացի վրաֈ XVI-XVII դարերում, երբ ըստ էության ձևավորվում էինժամանակակից գիտության սաղմերը, ապագան բավականին լուսավորու հուսադրող էր թվում, քանզի գիտությունը իր առաջ խնդիր էր դնում՝ապահովել մարդու և հասարակության ներդաշնակ զարգացումն ուերջանիկ ապագանֈ Այն ժամանակ գիտության մեջ գերակշռողփորձարարական մեթոդը վկայում էր այն մասին, որ բանականություննի զորու է սանձել խավարամտությունն ու տգիտությունը՝ հօգուտ 5
  6. 6. հանրության բարօրությանֈ Թվում էր, թե բանականությունն այն զենքնէ, որը կօգնի մարդուն ձերբազատվել մոլորությունների ունախապաշարմունքների բեռիցֈ Այս ամենի հետ միաժամանակ նոր-նոր կայացող գիտությունը մարդկանց մոտ հավատ սերմանեց առ այն,որ հնարավոր է և անհրաժեշտ՝ ճանաչել, հասկանալ աշխարհը, ուդրանից գործնական օգուտներ քաղելֈ XVII դարում ամենատարածված մոտեցումներից մեկը պնդումէր, որ գիտական գիտելիքը ապացուցված գիտելիքն էֈ Այլ կերպ ասած,գիտելիքը պետք է հաստատված լինի փաստերովֈ Ոչինչ չի կարելիհամարել ճշմարիտ, քանի դեռ նրա օգտին չեն բերվել ապացույցներ,կամ էլ գոնե հնարավոր ապացուցելիության զորեղ փաստարկներֈ Ահաայսպես էր դատում Ռենե Դեկարտը, որը հրաժարվում էր ընդունելորևէ դրույթ, որի ճշմարտացիության մասին ինքը հաստատապեսիմանալ չէր կարողֈ Դեկարտը հասկանում էր, որ սուբյեկտիվզգայությունները կարող են և չհամապատասխանել իրականությանը,ուստի սկեպտիկորեն էր վերաբերում զգայական ընկալումներիարդյունքում ձեռք բերված գիտելիքինֈ Գիտությունն անդադար հնարներ ու միջոցներ է փնտրում,բացահայտում ու կատարելագործում, որոնց օգնությամբ հնարավորկդառնար մեծացնել մեր զգայարանների տվյալների ճշմարտացիու–թյան աստիճանըֈ Մասնավորապես, բնության վրա որոշակիազդեցության ճանապարհով գիտնականը կարող է հաստատելվերջինիս բնորոշ ինչ-որ եզակի երևույթ, չդիպչելով դրա նման այլերևույթների հանրագումարինֈ Իհարկե, ճշմարտության առաջչմեղանչելու համար հարկավոր է հիշատակել, որ XX դարումգիտության զարգացումը (հասկանալի պատճառներով) զգալիորեննվազեցրել է լավատեսական տրամադրվածությունները մարդկանցմոտֈ Այն, որ գիտության ու տեխնիկայի զարգացումը օգուտ է բերում,հասկանալի է բոլորինֈ Բայց և այնպես XX դարում աշխարհըներքաշվեց մի շարք կոնֆլիկտների հորձանուտ, ինչը ցույց տվեց, որգիտությունը ի վիճակի է բերել ոչ միայն օգուտ, այլ նաև` վնասներֈՀենց գիտական տեխնոլոգիաների զարգացումն է, որ հնարավորությունտվեց անհեռատես մարդկությանը սանձազերծել լայնածավալպատերազմներ ու լրջորեն վնասել իր բնակության համար այդքանանհրաժեշտ բնական միջավայրըֈ Այսպիսով, երբ հասարակությունը 6
  7. 7. պայքարում է միջուկային զենքի արգելման, կամ էլ գենետիկորենփոփոխված սննդամթերքի դեմ, դա բացատրվում է ամենից առաջ այնվախով, որ մարդը զգում է գիտության նկատմամբ, քանզի անհե-տևողական գործողությունների արդյունքում մարդկությունը գիտու–թյան նվաճումների նկատմամբ անպաշտպան կարգավիճակում էհայտնվումֈ Գիտության փիլիսոփայության ուսումնասիրությունների շրջա-նակներում առաջնահերթ կարևորություն է ստանում այսպես կոչվածսցիենտիզմի և հակասցիենտիզմի հակադրությունըֈ Սցիենտիզմը այնմոտեցումն է, որըբացարձականացնում էգիտությանդերըմշակույթիհամակարգում, հասարակությանգաղափարականկյանքումֈ Այնսկսել էձևավորել XIX դ-ի վերջի, XX դ սկզբիփիլիսոփայության շրջանակներում,երբգիտատեխնիկականզարգացմանըզուգահեռ սկսվեցին մշակույթումփիլիսոփայական գիտելիքի տեղի ու դերի ար–ժեքավորման հարցիբուռն քննարկումներըֈ Հենց այսպայմաններումէ,որձևավորվեցինսցիենտիզմնուհակասցիենտիզմըֈ Սցիենտիզմտերմինը առաջացել է լատիներեն scientia–գիտություն բառիցֈՎեր–ջինս, ներկայացնելով գիտությունը մշակութաբանական, աշխար–հայացքային տեսանկյունից, հանդես եկավ որպես «չեզոք, արժեքավոր,բացարձակ գիտության» գաղափարախոսությունֈ Ավելին, այն նույնիսկպահանջում էր որպես ուղենիշ ընդունել բնագիտական ու տեխնիկա–կան գիտությունների մեթոդներն ու ճանաչողական եղանակները, իսկգիտականության չափանիշները տարածել աշխարհի ճանաչմաննուղված մարդկային գործունեության բոլոր ձևերի, այդ թվում նաևմարդկանց միջև շփման գործընթացների վրաֈ Այս հարցադրումը առանձնահատուկ սրությամբ դրվեցհատկապեսգիտատեխնիկական հեղափոխությանժամանակաշըր-ջանում, ինչըկապված էր գիտության ձեռքբերումներիուդրանցհետևանքների արժեքաբանական վերլուծության հարցիհետֈՍցիենտիզմի բացասականհատկությունները կապված են այնհանգամանքի հետ, որ վերջինսհաշվի չի առնում սոցիալականկյանքիբարդ, համակարգայինկազմակերպվածությունը, որումգիտությունը,իհարկե,ոչգերիշխող,բայց միանշանակ,կարևոր դիրքէգրավումֈ Որպեսգիտությանօրինակելի տարբերակ` սցիենտիզմը 7
  8. 8. դիտարկում է բնականև, այսպեսկոչված, ճշգրիտգիտու–թյուններըֈ Չլինելովխիստ կազմակերպված հայացքների համակարգ`սցիենտիզմը ներկայանում էտարբերձևերով ևուժգնությամբ.սկսածճշգրիտգիտություններին արտաքինչափանիշների տեսանկյունիցնմանակումից, և վերջացրածբնագիտական գիտելիքի բացարձա–կանացումով` որպես գիտելիքիմիակ հիմնավոր համակարգ,ուփիլի–սոփայական գիտելիքիժխտումովֈ Փիլիսոփայության շրջանակներում սցիենտիզմը իրդրսևորումն է ստանում փիլիսոփայության, որպես գիտելիքիյուրահատուկ ձևի ժխտման, գիտություններիհամեմատու–թյամբվերջինիս յուրահատկությունների առկայությունը չընդունելու, ինչպեսնաև փիլիսոփայությունըորպեսհասարակականգիտակցու–թյանհատուկձև չդիտարկելու մեջֈ Սցիենտիզմի հետ միաժամանակձևավորվել է հակաթեզը՝ հակասցիենտիզմը, որը առաջադրում է սցի–ենտիստական հայեցկարգին ամբողջովին հակառակ տեսակետֈ Այնչափազանց հոռետեսորեն է վերաբերվում գիտության ու տեխնիկայինվաճումներին, քանի որ որպես ելակետ է ընդունում գիտատեխ–նիկական հեղափոխության բացասական հետևանքներըֈ Հակասցիեն–տիզմը պահանջում է նվազեցնել գիտության էքսպանսիան և վերադառ–նալ դեպի գործունեության դասական ձևերն ու արժեքներըֈ Այսուհանդերձ, կարևոր է ամրագրել, որ գիտության փիլի–սոփայությունը զբաղվում է հիմնականում այն մեթոդների ուսկզբունքների ուսումնասիրությամբ, որոնց միջոցով գիտնականներըմեկնաբանում են փաստերը և առաջադրում հիպոթեզեր, ինչպես նաևգիտության փիլիսոփայությունը հետազոտում է հենց իր՝ գիտությանզարգացման գործընթացըֈ Այլ կերպ ասած, գիտության փիլիսոփայու–թյունն ուսումնասիրում է գիտական մեխանիզմի ներքին, տրամաբա–նական ֆունկցիոնալությունըֈ Բացի այդ, վերջինիս խնդիրներիշարքում կարևորվում են նաև աշխարհի մասին մարդու պատկերա–ցումների և սեփական ընկալումների իմաստավորման գործումճանաչողության տեսության տեղի ու դերի, պատկերացումների ուընկալումների իրական համապատասխանությունը որոշելը, ինչպեսնաև մարդկային փոխհարաբերությունների էթիկական կողմի վրագիտության ազդեցության ուսումնասիրությունըֈ 8
  9. 9. Սակայն կա մի հարց ևս, որի պարզաբանումը բավականինկարևոր է՝ գիտության փիլիսոփայության ուսումնասիրությունըսկսելուց առաջֈ Այն է. հնարավո՞ր է արդյոք լուրջ հետազոտություններկատարել գիտության ոլորտում` չունենալով հստակ պատկերացումգիտության էության և ընդհանուր նկարագրի վերաբերյալֈ Ամենայնհավանականությամբ հնարավոր է, սակայն մինչև որոշակիսահմանագիծֈ Նույն հաջողությամբ, օրինակ, կարելի է ինչ-որգործարանում պտուտակներ ձգել այս կամ այն սարքի վրա, ևպատկերացում չունենալ այդ սարքի ամբողջական կառուցվածքիմասինֈ Սակայն այս աշխատանքն արդարացված է, եթե դուքցանկանում եք ամբողջ կյանքում այդ նույն տիպի պտուտակներ ձգելմիանման սարքերի վրա, բայց ահա, եթե դուք ցանկանում եք լուրջներդրում ունենալ այդ սարքաշինության բնագավառում, ցանկանում եքայն կատարելա-գործել, ապա պետք է հստակ պատկերացում ունենաքվերոհիշյալ սարքի աշխատանքի հիմնական սկզբունքներիվերաբերյալ, զուգահեռ այլ ոլորտներից որոշակի ինֆորմացիայի պիտիտիրապետեք և էլի շատ ու շատ այլ նրբություններֈ Այս ամենիցկարող ենք եզրակացնել, որ գիտության փիլիսոփայությունը հարկավորչէ այն մարդուն, որը ցանկանում է զբաղվել զուտ տիպային,սովորական խնդիրների լուծմամբ, այն հարկավոր է, նույնիսկանհրաժեշտ է նրանց, ովքեր ցանկանում են զբաղվել իրականստեղծագործ աշխատանքով, որը, որպես կանոն, բարձրացնում էհետազոտողին փիլիսոփայության ու մեթոդաբանության պրոբլեմներիմակարդակիֈ Հենց այս դեպքում է, որ գիտնականը կարիք է զգում իրգիտական բնագավառին նայել «կողքից», գիտակցել վերջինիսզարգացման օրինաչափությունները, իմաստավորել այն գիտության՝որպես միասնական համակարգի համատեքստում, ինչպես նաևայնպիսի դեպքերում, երբ տվյալ հետազոտողը զգում է մտահորիզոնիընդլայնման անհրաժեշտությունֈ Գիտության փիլիսոփայությունըտալիս է այսպիսի մտահորիզոն... իսկ թե հետազոտողն ինչպես այնկօգտագործի, դա արդեն իր սեփական խնդիրն էֈ 9
  10. 10. ԹԵՄԱ I Դասախոսություն I I Գիտության փիլիսոփայության ուսումնասիրման առարկանֈ Դեմարկացիայի հիմնախնդիրը Առաջին, և կարևորագույն հիմնախնդիրը, որին բախվում էգիտության փիլիսոփայությունը, հետևյալն է. Ի՞նչ է իրենիցներկայացնում գիտությունըֈ Սովորաբար գիտությունը սահմանում են որպես մարդկայինգործունեության ոլորտ, որն ուղղված է աշխարհի մասին իրականգիտելիքի ձեռքբերմանը, հիմնավորմանը և համակարգմանըֈ Ըստէության գիտությունը և՛ գործունեությունն է, որի շնորհիվ ձեռք էբերվում գիտելիքը, և՛ կուտակված գիտելիքի հանրագումարֈԳիտության գլխավոր նպատակը ճշմարտության ձեռքբերումն էֈ Ճշմարիտ գիտելիքը օժտված է 2 կարևորագույն առանձնահատ–կություններով… Առաջին. Ճշմարտությունը օբյեկտիվ է, այսինքն այնկախված չէ մարդկանց կամքից ու ցանկություններիցֈ Այս կամ այնմտքի ճշմարտացիությունը կախված է ոչ թե մեր կամքից, այլ իրականաշխարհից, իրերի ռեալ դասավորությունիցֈ Նույնիսկ եթե բոլորմարդիկ անկեղծորեն հավատան, որ երկիրը սկավառակաձև էևգտնվում է 8 հսկայական փղերի մեջքին, ապա այդ հավատն այսմիտքը չի դարձնի ճշմարիտֈ Երկրորդ. Ճշմարտությունը ընդհանուր էբոլորի համար, այն հանրանշանակ էֈ Այլ կերպ ասած, ճշմարտությունըպարտավոր են ընդունել բոլոր մարդիկ, անկախ իրենց հասարակականդիրքից, ազգային առանձնահատկություններից, հավատից, և այլնֈԻհարկե, ճշմարտության հետ կարելի է երբեմն չհամաձայնել, բայց այդդեպքում անհնար է դառնում գործելֈ Գիտությունը փնտրում է օբյեկտիվու հանրանշանակ ճշմարտություններ, դրա համար էլ նրա տվյալներըինտերսուբյեկտիվ են, այսինքն՝ նրա արդյունքները հավասարապեսպատկանում են բոլոր երկրների ու ազգերի ներկայացուցիչներինֈ 10
  11. 11. Սակայն միայն գիտական գործունեության նպատակի մատ-նանշումը բավական չէ, որպեսզի կարողանանք գիտությունը տարբերելհոգևոր գործունեության այն մյուս ոլորտներից, որոնք նույնպեսհավակնում են ճշմարիտ գիտելիքի տիրապետմանը՝ դիցաբանություն,մոգություն, կրոն, բազմապիսի կեղծ գիտություններֈ Դրա համարանհրաժեշտ է գտնել գիտական գիտելիքի այլ առանձնահատուկ գծեր,որոնք բնորոշ կլինեն միայն իրեն, և հոգևոր գործունեության այլ ձևերիու արդյունքների մոտ կբացակայենֈ Հիմնախնդիրը, որը ձգտում էգտնել հստակ չափանիշներ, որոնց միջոցով հնարավոր կլինիտարբերակել գիտությունը հոգևոր գործունեության այլ ձևերից, կոչվումէ դեմարկացիայի հիմնախնդիրֈ Այս հիմնախնդրի վերաբերյալ առաջին դատողություններըշարադրվել են դեռևս Հին Հունաստանում, չնայած որ բուն գիտա-փիլիսոփայական հայեցակարգային հարցադրումներն ու դրանցլուծումները ի հայտ եկան միայն XX դարումֈ Արիստոտելըառաջադրում էր դեմարկացիայի հետևյալ չափանիշները. «Գիտականգիտելիքը պետք է լինի ապացուցված, միևնույն ժամանակ այն պետք էբացահայտի երևույթների նախապատճառները»ֈ XIX դարումպոզիտիվիզմը նոր թափ հաղորդեց դեմարկացիայի հիմնախնդրին, իսկնեոպոզիտիվիզմը այն դարձրեց առաջնահերթ կարևորությանհարցադրումֈ Հարյուր տարուց ավելի գիտնականներն ու փիլիսոփաներըփորձում են գտնել այս հիմնախնդրի լուծման բանալիներըֈ Երկար ժամանակ գիտական գիտելիքի տարբերիչառանձնահատկությունն էր համարվում վերջինիս հիմնավորվա-ծությունը փաստերով (փորձարարական տվյալներով, կամ էլ դիտմանարդյունքներով), իսկ գիտական առանձնահատուկ կարևոր մեթոդ էրհամարվում ինդուկցիան՝ մասնավոր փաստերի հիման վրա անցումըընդհանրացումներինֈ Համարվում էր, որ հետազոտողը նախհավաքագրում է փաստերը, կուտակում դիտարկման տվյալները, ապաընդհանրացնում է դրանք օրենքներում կամ տեսություններումֈ Օրնակ՝դանիացի աստղագետ Տիխո դե Բրահեն 20 տարուց ավելի դիտարկել էմոլորակների շարժումը երկնակամարում ու ամրագրել դրանց դիրքնու տեղափոխություններըֈ Նա կուտակել էր ահռելի ծավալի էմպիրիկ 11
  12. 12. նյութֈ Հիմնվելով այդ նյութի, ինչպես նաև իր սեփականդիտարկումների վրա, Յ.Կեպլերը մշակեց Արեգակի շուրջըմոլորակների շարժման օրինաչափություններըֈ Իր հերթին էլԻ.Նյուտոնը, ընդհանրացրեց Գ.Գալիլեյի ու Յ.Կեպլերի ուսումնա-սիրությունների արդյունքները՝ ստեղծելով դասական մեխանիկանֈՀանդիսանալով էմպիրիկ տվյալների ընդհանրացումը` գիտականտեսությունը գտնում է իր հիմնավորումներըայդ տվյալների մեջֈ Եվահա հենց գիտական գիտելիքի (տեսության, օրենքների) փաստերիօգնությամբ հիմնավորվելիությունն էլ համարվում էր նրա տարբերիչառանձնահատկությունըֈ Գիտությունը փնտրում և գտնում է իրտեսական ձևակերպումների հիմնավորումը, և սրանով էլ այնտարբերվում է հոգևոր գործունեության մյուս ձևերիցֈ Իսկ ինչու՞ ենգիտական տեսություններն ու օրենքները գտնում այդքան լայնհիմնավորումների շրջանակֈ Այն պարզ պատճառով, որ դրանքճշմարիտ են, որ նկարագրում են իրական աշխարհն այնպես,ինչպիսին այն իրականում կաֈ Հենվելով գիտականճշմարտությունների վրա` մարդը խուսափում է սխալներից ու հաջո-ղությունների է հասնում իր գործունեության բնագավառումֈ Գիտականճշմարտությունների մեկ այլ կարևոր հիմնավորում է գիտությաննվաճումների կիրառական օգտագործումըֈ Այս մոտեցումն, ըստ էության, արդարացված է իհարկեֈԳիտության նվաճումների հետ են կապված անցած հարյուրամյակիահռելի տեխնիկական նվաճումներըֈ Սակայն էմպիրիկ տվյալներիշնորհիվ հաստատվելիությունը կամ հաջող տեխնիկական կիրառե-լիությունը չի լուծում դեմարկացիայի հիմնախնդիրը, ևհնարավորություն չի տալիս հստակ սահմանազատել գիտությունը«չգիտությունից»ֈ Ինչպես ցույց է տալիս ճանաչողության պատմու-թյունը, շատ կեղծ, ոչ գիտական գաղափարներ ու հայեցակարգեր այսկամ այն կերպ հիմնավորվել ենֈ Օրինակ, Պտղոմեոսի տեսությունըամեն օր հաստատվում է բոլոր մարդկանց դիտարկումներում. մենքամրագրում ենք, որ հենց Արևն է պտտվում Երկրի շուրջըֈԱստղագուշակությունն ու ալքիմիան հենվում էին ահռելի էմպիրիկնյութի վրաֈ Կարելի՞ է արդյոք դրանք գիտական համարելֈՁեռնա-գուշակության արդյունքները բազմաթիվ հաստատումներ են գրանցումֈՇոգեմեքենան ստեղծվել է «ջերմածնի» մասին սխալ, կեղծ տեսության 12
  13. 13. հիման վրաֈ Մեր օրերում «թռչող ափսեների» մասին դատողու-թյունները հենվում են հազարավոր դիտարկումների վրաֈ Կարելի՞ էարդյոք այս հիմքի վրա դրանք բոլորը համարել գիտականտեսություններֈ Ոչ… Որոշ գաղափարների կամ հայեցակարգերիպարզունակ, անմիջական, էմպիրիկ հիմնավորումը մեզ դեռ իրավունքչի տալիս դրանք համարել գիտականֈ Նշանավոր բրիտանացի փիլիսոփա Կ.Պոպպերը առաջարկել էդեմարկացիայի հիմնախնդրի այլ լուծումֈ Անկախ նրանից, թեգիտական ճանաչողությունը խոսում է ամբողջական աշխարհի, թենրա առանձին կողմերի ու մասերի վերաբերյալ, միևնույն է, փորձում էնկարագրել աշխարհն այնպես, ինչպես այն գոյություն ունի ինքնինֈԲայց իր նկարագրողական փորձերում գիտությունը կարող է սխալվել,ավելին, չափազանց անհավանական է այն միտքը, որ գիտությունըկարող էր միանգամից, առանց չարչարանքների բացահայտել, թեինչպիսի՞ն է աշխարհն իրականումֈ Եթե ճշմարտությունը մեզ տրվերառանց լուրջ ջանքերի, ապա գիտության կարիքը մենք պարզապեսչէինք զգաֈ Ճշմարտությանը տանող ուղին երկար ու դժվար է, այդպատճառով էլ գիտնականները չափազանց մեծ ուժեր, ժամանակ ուեռանդ են ծախսում այնձեռքբերելու ճանապարհինֈ Բայց եթե գիտու–թյունը, խոսելով աշխարհի մասին, միանգամից չի բացահայտումճշմարտությունը, դրանից հետևում է, որ ցանկացած գիտականտեսության, ցանկացած գիտական պնդման մեջ որոշակի ռիսկի տարրկա. Դրանք կարող են սխալ լինել, և փորձը կարող է հերքել այնֈՊոպպերի կարծիքով հենց այդ ռիսկի գործոնը սկզբունքորեն հերքվելուհատկությունն է գիտական գիտելիքի տարբերիչ առանձնա-հատկությունըֈ Փորձի միջոցով հաստատման կամ հերքման վրա հենվելը մեզհնարավորություն չի տալիս տարբերել գիտությունը «ոչգիտու-թյունից»ֈ Համենայն դեպս, էմպիրիկ ստուգելիությունը, որըհաստատում կամ հերքում է մեր հայեցակարգերը, գիտական գիտելիքիսահմանազատման կարևոր չափանիշ էֈ Իհարկե, գիտության մեջ կանգաղափարներ ու տեսություններ, որոնք հնարավոր չէ ստուգել փորձովֈՄիևնույն ժամանակ գիտության սահմաններից դուրս կարելի էհանդիպել այնպիսի մտակառուցումների, որոնք հաստատվում կամհերքվում են փորձի միջոցովֈ Էմպիրիկ ստուգելիությունը մեզ չի տալիս 13
  14. 14. հստակ հնարավորություն՝ սահմանազատել գիտական և ոչ գիտականգիտելիքը մեկը մյուսիցֈ Բայց և այնպես, շատ դեպքերում այսչափանիշը հնարավորություն է տալիս տարբերել գիտական կառու-ցումները գաղափարախոսական, քաղաքական, կրոնական չարաշա-հումներիցֈ Եթե դուք ոչ մի կերպ չեք կարողանում հաստատել ձերհայեցակարգը փաստերով, ապա օրինաչափ է, եթե կասկածի տակառնեք դրա գիտականությունըֈ Կամ եթե շրջապատում ամեն ինչհաստատում է ձեր գաղափարը, և նույնիսկ ձեր պատկերացումներումչեն նշմարվում այնպիսի իրողություններ, որոնք կհերքեին այն, ապաամենայն հավանականությամբ դրա տեղը գիտության սահմաններիցդուրս էֈ Էմպիրիկ ստուգելիությունը գիտականության կարևորագույնչափանիշ էֈ Սակայն նրան ավելանում է որոշ լրացուցիչ չափանիշներևսֈԱմերիկյան գիտության պատմաբան Թ.Կունը փորձեց հիմնավորելայն միտքը, որ գիտությունը տարբերվում է հոգևոր գործունեության այլձևերից «պարադիգմայի» առկայությամբֈ «Պարադիգմա» ասելով` նահասկանում էր տվյալ գիտության այն հիմնարար դրույթները,տեսությունները, որոնց ամբողջությունը ընդունում է գիտնականներիողջ հանրույթըֈ Օրինակ` բոլոր ֆիզիկոսները ընդունում ենթերմոդինամիկայի օրենքները, հարաբերականության մասնավորտեսությունը և քվանտային տեսությունը, բոլոր կենսաբաններըընդունում են Դարվինի էվոլյուցիոն տեսությունը և Մենդելի օրենքները,քիմիկոսները համաձայն են Մենդելեևի պարբերական սկզբունքին, ևայլնֈ Սակայն արվեստի բնագավառումայսպիսի միասնականությունչկաֈ Եթե հանկարծ բոլոր նկարիչները սկսեն նմանակել Մոդելյանիիկամ Պիկասսոյի ոճին, քանդակագործները՝ Չելլինիի կամ Ռոդենի, իսկգրողները՝ Տոլստոյին կամ Հեմինգուեյին, ապա արվեստը որպեսայդպիսին, կդադարի գոյություն ունենալուցֈ Այստեղից կարելի էեզրակացնել, որ հենց հոգևոր գործունեության տվյալ բնագավառումձևավորվում է միատեսակ հայացքների ամբողջական համակարգ,առանձնանում է որոշակի գիտելիքների ու մեթոդների բոլորի կողմիցընդունված հանրագումար, ապա այդ բնագավառը վերածվում էգիտությանֈ Այստեղ կարելի է ավելացնել նաև առանձնահատուկ գիտականլեզվի առկայությունըֈ Յուրաքանչյուր գիտություն իր զարգացման 14
  15. 15. ընթացքում մշակում է հասկացությունների որոշակի համակարգ, որըվերաբերում է համապատասխան ուսումնասիրության բնագավառին,իրական աշխարհի հետազոտվող կողմինֈ Գիտություններիցյուրաքանչյուրն ունի իր առանձնահատուկ լեզուն, որն էապեստարբերվում է ինչպես բնական լեզվից, այնպես էլ այլ գիտություններիհասկացութային ապարատի համակարգիցֈՈրպեսզի ուսանողը դառնագիտնական և կայանա որպես որոշակի գիտական համակարգիներկայացուցիչ-մասնագետ, նա պարտավոր է լուրջ ջանքեր տրամա-դրել իր կողմից ընտրված գիտության լեզվի յուրացման համարֈՍրանով է բացատրվում նաև այն հանգամանքը, որ տարբեր գիտականհամակարգեր ներկայացնող գիտնականները խուսափում ենմասնակցել նույն գիտաժողովներին, քանզի նրանք, ըստ էության,խոսում են տարբեր լեզուներով, և հաճախ չեն հասկանում միմյանցֈԱյսպիսով, յուրահատուկ լեզվի առկայությունը հասուն գիտականհամակարգի կարևոր բնութագրիչներից մեկն էֈ Այնուամենայնիվ, կարելի է կրկնել, որ և՛ պարադիգմայի, և՛առանձնահատուկ լեզվի առկայությունը ինքնին չեն երաշխավորումայն հանգամանքը, թե մենք գործ ունենք գիտության հետֈ Ըստ էության,դա վկայում է ընդամենը այն մասին, որ մարդկային գործունեությանորոշակի ոլորտը ձեռք է բերել մասնագիտացման բավականին բարձրաստիճան, և գործունեության տվյալ ձևով զբաղվելու համարանհրաժեշտ է յուրացնել դրա լեզուն և հստակ սկզբունքներըֈ Օրինակ,քրեական աշխարհը, որն ունի յուրահատուկ լեզու և հասկանալի չէուրիշներին, որը հետևում է որոշակի սկզբունքների, դրանով չիվերածվում գիտական հանրույթիֈ Այն հարցը, թե ի՞նչ է գիտությունը, ինչպե՞ս հստակ ու ճշգրիտտարբերակել գիտությունը «ոչ-գիտությունից», մինչ օրս էլ չի ստացել իրվերջնական լուծումըֈ Օգտվելով վերոշարադրյալ սկզբունքներից, մենքկարող ենք միայն մոտավորապես ասել, թե ինչ է գիտությունը ևընդհանուր գծերով նկարագրել գիտական գործունեության ոլորտըֈ Գիտությունը մարդկային գործունեության ոլորտ է, որն ուղղվածէ աշխարհի մասին ինտերսուբյեկտիվ գիտելիքների ձեռքբերմանը,մշակմանը, հիմնավորմանն ու համակարգմանըֈ 15
  16. 16. Այսուհանդերձ, միշտ էլ կլինեն կասկածելի դեպքեր, որոնցհարցում մեր չափանիշները անզոր կլինենֈ Բայց միևնույն է, չարժե դաշատ մեծ թերություն համարելֈ Գիտականության չափանիշները պետքէ մի փոքր անորոշ լինեն, հակառակ դեպքում դրանք կարող ենդառնալ լուրջ խոչընդոտ նոր գիտական համակարգերի ձևավորման,նոր, անհայտ իրերի ու երևույթների ճանաչման ճանապարհինֈ Ի՞նչ իմանաս, միգուցե նոր հարյուրամյակում պարահոգեբա-նությունը կամ ՈՒՖՕլոգիան կվերածվեն բավականին լուրջ գիտականհամակարգերիֈ Բայց,միևնույն է, եթե մինչ օրս հայտնի չափանիշներըխախտվում են, դա մեզ հիմք է տալիս խորհելու՝ արդյո՞ք այն, ինչովմենք զբաղվում ենք, գիտություն է, թե՞ ոչֈ 16
  17. 17. ԹԵՄԱ II ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ Դասախոսություն III Չնայած, որ գիտության փիլիսոփայությունը և գիտությանպատմությունը իրենց ուսումնասիրման առարկայի առումովտարբերվում են, այնուամենայնիվ նրանց միջև առկա է սերտ կապ, որըհնարավոր է բացատրել հետևյալ կետերով. 1. Զարգացումը գիտության մեջ արտացոլում է ժամանակի իրական շարժը և միևնույն ժամանակ օժանդակում է իրականության ճանաչմանըֈ Փիլիսոփայությունը ուսումնա- սիրում է աշխարհի ճանաչողության առավել ընդհանուր հարցերը, և բնականաբար գիտության հետ առընչվում է առաջին հերթին պատմական համատեքստումֈ 2. Հասկանալու համար այն սկզբունքները, որոնց վրա հենվում է գիտությունը, բավական է իմաստավորել ու արժևորել գիտնականների անընդհատ զարգացող գործունեությունը. Երբ ընդունված տեսությունը հերքվում է նոր տվյալ- ների ճնշման տակ, նրանք միանգամից փորձում են այն շտկել կամ փոխարինել նորովֈ Սա է պատճառը, որ գիտության զարգացման գործընթացը արտացոլվում է գիտության պատ- մության մեջֈ Պատկերացում կազմելու համար, թե գիտության փիլիսոփայու-թյունը ի՞նչ խնդիրների կարող է բախվել ապագայում, հարկավոր էհասկանալ, թե ի՞նչպես են զարգացել և փոփոխվել բնությանվերաբերյալ գիտնականների հայացքները վերջին 2,5-3 հազարտարիների ընթացքումֈ Լայն առումով աշխարհայացքային էվոլյուցիան կարելի էբաժանել 3 փուլիֈ Առաջինը կապված է աշխարհի մասին հին հույներիպատկերացումների հաստատման հետ, որը շատ առումներովպայմանավորեց միջնադարյան աշխարհընկալման նրբերանգներըֈԵրկրորդ փուլը կարելի է անվանել ժամանակակից գիտությանկայացման ժամանակաշրջան, երբ հաղթահարվեց արիստոտելակա-նության հզոր ազդեցությունն ու հիմք դրվեց աշխարհի ժամանակակից 17
  18. 18. ընկալման գիտական պատկերացումներինֈ Եվ երրորդ փուլը, որընշանավորվեց ֆիզիկայում հարաբերականության տեսության,քվանտային մեխանիկայի, իսկ կենսաբանության մեջ՝ գենետիկայիշնորհիվ նոր հորիզոնների բացահայտումովֈ Այսպիսով, XXդարիվերջին գիտական աշխարհը նույնքան հեռու էր XIX դարիգիտելիքներից, ինչքան որ նյուտոնյան գիտական աշխարհն է հեռու հինհույների ու Միջնադարյան մտածողների գաղափարներիցֈ ՀԻՆ ՀՈՒՆԱՍՏԱՆԻ ՄՏԱԾՈՂՆԵՐԸ Հին հունական մտքի անգերազանցելի վարպետներ էինՍոկրատեսը, Պլատոնը և Արիստոտելըֈ Սակայն նրանցից առաջ էլ,«մինչսոկրատեսյան շրջանի մտածողներն» իրենց սեփական դիտար-կումների հիման վրա առաջադրում էին տեսություններ, որոնց միջոցովձգտում էին բացատրել իրերի էությունըֈ Ըստ էության, նրանքարևմուտքի առաջին գիտնականներն էինֈ ՄԻՆՉՍՈԿՐԱՏԵՍՅԱՆ ՇՐՋԱՆԻ ՄՏԱԾՈՂՆԵՐԸ Թալեսին(մոտ 625-547թթ. մ.թ.ա.) ընդունված է համարել առաջինփիլիսոփաֈ Մեզ տեղեկություններ է հասել այն մասին ,որ նա,ուսումնասիրելով պինդ ու հեղուկ մարմինները, հանգել է այնեզրակացության, որ դրանք բոլորն էլ առաջացել են մեկ տարրիցֈ Նասխալ հետևության հանգեց, որ գոյության հիմքը ջուրն է... Բայց դաբանականության ու ինտուիցիայի առաջին փորձն էր՝ բացատրել ուճանաչել իրերի էությունըֈ Ըստ էության Թալեսին ժամանակակից ֆիզիկայիմոտեցումներից բաժանում էր ընդամենը թթվածնի մեկ ատոմ, քանզիներկայումս ընդունված է պարզագույն տարր համարել ջրածինըֈ Նույն ժամանակաշրջանում մեկ այլ մտածող հանգեց չափազանցկարևոր մի ենթադրությանֈ Հերակլիտեսը(մոտ. 544-483թթ. մ.թ.ա.)առաջ քաշեց իրերի անընդհատ փոփոխելիության գաղափարը («ամենինչ հոսում ու փոփոխվում է»)ֈ «Գետ» կամ «ծառ» հասկացություններըմեզ համար անփոփոխ ենֈ Բայց իրականում ցանկացած գետ կամ ծառերբեք էլ կանգնած, քարացած, ստատիկ վիճակում չի լինումֈ 18
  19. 19. Հերակլիտեսը առավել հայտնի է իր հետևյալարտահայտությամբ. «նույն գետը երկու անգամ հնարավոր չէ մտնել»ֈ Ժամանակակից աշխարհում բոլորն էլ համոզված են, որ ամենինչ՝ սկսած մարդու էությունը կազմող տարրական մասնիկներից, ևվերջացրած ահռելի, հսկայական աստեղային համակարգերից,անընդհատ ու անդադար շարժվում ու փոփոխվում ենֈ Իսկ ահաՀերակլիտեսը դիտարկումների ու տրամաբանության շնորհիվ հանգեցայդ մտքին այն ժամանակ, երբ բոլորը համոզված էին, որիրականությունը անփոփոխ ու հաստատուն կարգավորվածություն էֈ Լևկիպպոսն (մոտ. 500-440թթ. մ.թ.ա.) ու Դեմոկրիտեսը (մոտ. 460-370թթ. մ.թ.ա.) հիմնադրեցին ատոմիստական տեսությունը, համաձայնորի ողջ մատերիան բաղկացած է անբաժանելի տարրականմասնիկներից և դատարկությունիցֈ Իրերի հատկությունների տար-բերությունները, ըստ նրանց, պայմանավորված են դրանց բաղկացուցիչատոմների հատկություններովֈ Առանձնահատուկ ուշադրության է արժանի այն տրամա-բանությունը, որով առաջնորդվել են այս մտածողներըֈ Դիտարկելովնյութերի մի վիճակից մյուսին անցնելու ձևերը տարբեր ջերմաս-տիճանների դեպքում` նրանք ենթադրեցին, որ միևնույն ատոմներըտարբեր պայմաններում տարբեր կերպ են համակցվումֈ Ուսումնա-սիրելով շրջակա աշխարհը, այս մտածողները ճանապարհ էինհարթում ընդհանրական տեսությունների ձևավորման համարֈ ՊԼԱՏՈՆ Եթե մինչսոկրատեսյան շրջանի մտածողներն աշխարհնուսումնասիրում էին՝ հիմնվելով զգայությունների վրա, ապա այլ հույնմտածողներ առաջնորդվում էին իդեալիստական աշխարհայացքայինկողմնորոշիչներովֈ Այս մոտեցման ակունքները մեզ տանում են դեպիՊլատոնը (427-347թթ. մ.թ.ա.), որը գտնում էր, որ մեր տեսած ուընկալած իրերը գոյության (էյդոսների) աղքատիկ ստվերներն են միայնֈՍա նշանակում է, որ «ես հասկանում եմ, որ իմ ձեռքի առարկան գունդէ սոսկ այն պատճառով, որ իմ մտքում կա «գունդ» հասկացությունը»ֈ Այսպիսով, աշխարհը ճանաչելու համար մարդը պետք էկարողանա վեր կանգնել զուտ զգայական ընկալումներից, այլ կերպ 19
  20. 20. ասած, նա պետք է փորձի ճանաչել հավերժական «էյդոսների»աշխարհըֈ Իր հռչակավոր «Պետություն» երկխոսության մեջ Պլատոնըպատկերավոր ձևով նկարագրում է քարանձավի օրինակը,առաջադրելով այն միտքը, որ մարդկանց մեծ մասը տեսնում ենիրական աշխարհի առարկայական ստվերները միայն, որոնքարտացոլվում են քարանձավի պատինֈ Պլատոնի համոզմամբ միայնփիլիսոփաներն են ի վիճակի հաղթահարելու կենցաղային, զգայականսահմանափակումները և ճանաչելու իրական աշխարհը՝ բունգաղափարները, «էյդոսները»ֈ Այստեղից հետևում է, որ իրականաշխարհը պետք չէ որոնել «պատի» ու նրա վրա արտացոլված«ստվերների» մեջ (զգայական ընկալումներ)ֈ Ճշմարտությունըճանաչելու համար հարկավոր է խորհել համընդհանուր նախահիմքերիու «իդեաների աշխարհի» մասինֈ Այս կարգի տեսակետները բավականին տարածված ենարևմտյան փիլիսոփայության շրջանակներումֈ Այս տեսությանհամաձայն բանականությունը պետք է անկախ լինի ֆիզիկականաշխարհի զգայական ընկալումներիցֈ Միայն նյութական աշխարհիազդեցությունից ձերբազատվելուց հետո է հնարավոր ճանաչելկեցության էությունն ու իմաստը, դրա համար էլ իրական փաստերըավելի քիչ են հետաքրքրում բանականությանը, քան թե դրանց մասինառաջադրվող տեսություններըֈ Այսպիսի մոտեցումը արմատապեստարբերվում էր մինչսոկրատեսյան շրջանի մտածողներիտեսակետներից և հիմք դրեց փիլիսոփայության ու գիտությանհետագա տարանջատմանը. փիլիսոփայությունը սկսեց շարժվել դեպիընդհանուր գաղափարներն ու հասկացությունների լեզուն, իսկգիտությունը կենտրոնացավ ֆիզիկական աշխարհի զգայականընկալումներումտրված իրողությունների բացատրության վրաֈ ԱՐԻՍՏՈՏԵԼ Արիստոտելը (384-322թթ. մ.թ.ա.) պնդում էր, որ աշխարհիճանաչողությունը ձեռք է բերվում բանականությանը հասանելի փորձիմիջոցովֈ Նրա կարծիքով, անհրաժեշտ է ուսումնասիրել երևույթները(ֆենոմենները), այլ ոչ թե արհամարել դրանքֈ Ինչպես տեսնում ենք,գիտական մտածողության կայացումը ավելի ճիշտ կլինի կապել ոչ թե 20
  21. 21. Պլատոնի այլ Արիստոտելի անվան հետֈ Արիստոտելը գիտելիքըդիտարկում էր որպես զգայական օրգաններից ստացվող ողջինֆորմացիան միավորող կարգավորված ընկալման ու փորձիհետևանք, արդյունքֈ Ըստ էության` հենց այդպիսի մոտեցումն էլհետագայում կդառնա որոշիչ գիտություն փիլիսոփայության համարֈ Արիստոտելը տարակարգեց գիտելիքի տարբեր ոլորտներ և ողջկենդանական աշխարհը բաժանեց տիպերի ու տեսակների.նաառաջինն էր, ով կիրառեց դասակարգման հնարը, ինչը հիմնաքարայիննշանակություն ունեցավ գիտական մտքի հետագա զարգացմանհամարֈ Միևնույն ժամանակ նա ներմուծեց տարածության, ժամանակիև պատճառականության գաղափարներըֈ Արիստոտելի կարծիքով իրերի հիմքում ընկած են հետևյալ 4պատճառները. 1. Մատերիա (դրանց հիմքում ընկած ֆիզիկական սուբստան- ցիան), 2. Ձևը (դրանց էությունը, պատկերը կամ նախագիծը, մի խոսքով այն, ինչը տարբերում է արձանը ձուլակտորից, որից այն պատրաստել են), 3. Գործողությունը կամ առաջին շարժումը (այն, ինչը պատճառ է հանդիսացել դրանց առաջացման համար), 4. Նպատակը (թե ինչի համար է ծառայելու այն)ֈ Առարկայի ամբողջ նկարագիրը ստանալու համար անհրաժեշտեն բոլոր 4 պատճառներըֈ Բավական չէ ցույց տալ, թե ինչպես է այնգործառնում ու ինչից է պատրաստված, անհրաժեշտ է մատնանշել ինչ-որ նպատակ, որի համար ծառայում է այն, ընդ որում հարկավոր էբացատրել ոչ միայն, թե «ի՞նչ է այն իրենից ներկայացնում» կամ «ինչի՞ էնման», այլ նաև «թե ի՞նչն է նրա առաջացման պատճառը հանդիսացել»և «ինչի՞ համար է նախատեսված»ֈ Արիստոտելի համար ամեն իր օժտված է զարգացման,կայացման ու նպատակի հնարավորությամբ,կամ այլ կերպ ասած`վերջնական նպատակովֈ Լայն իմաստով այն ենթադրում է, որպասսիվ առարկաներին բնորոշ է ինչ-որ նպատակ, որ կապված էապագայի և ոչ թե այդ առարկաների ծագման առաջնասկզբի հետֈ Հաջորդ դարերի գիտնականներին բավականին դժվար էրվիճարկել, կամ նույնիսկ կասկածի տակ առնել Արիստոտելիհայացքները (բավական է հիշել, թե որքան դժվար էր Կոպեռնիկոսի 21
  22. 22. տեսության կայացման ճանապարհը)ֈ Բայց և այնպես, XVII դարումիրերի էության մասին գիտական պատկերացումներում վերջնականպատճառի կամ «նպատակի» գաղափարը իր դիրքերը աստիճանաբարզիջեց՝ հօգուտ «առաջին շարժման», կամ «առաջնապատճառի»ֈ Այլկերպ ասած, Արիստոտելի կողմից առաջադրված աշխարհի գիտականպատկերը, որում առարկաները օժտված էին կայացմանհնարավորությամբ՝ հանուն ինչ-որ նպատակի, իր տեղը զիջեց այլպատկերի, որում առարկաները ինչ-որ մեխանիզմի բաղադրիչ են, որըպայմանավորում է դրանց ցանկացած շարժում ու փոփոխությունֈԻրերի էության այսպիսի պարզեցված պատկերացումները լուրջազդեցություն ունեցան գիտության փիլիսոփայության հետագազարգացման վրաֈ ԱՐՔԻՄԵԴ Բոլոր վերը նշված ականավորհույներն ավելի շատ հայտնի էինորպես փիլիսոփա-մտածողներ, այլ ոչ թե որպես գիտնականներ, իսկայն, ինչ մենք անվանում էինք անտիկ գիտություն, իրականումբնափիլիսոփայություն էր՝ ընդհանուր տիպի մի գիտելիք, ուսմունքաշխարհի մասին, որն ամբողջացնում է օբյեկտիվ աշխարհի ու նաև իրմասին մարդու պատկերացումներըֈ Այսպիսով` բնափիլիսոփայու-թյունը իրենից գիտելիքի առանձին ճյուղ չի ներկայացնումֈ Սակայն այնժամանակների հայտնի մտածողների մեջ հատուկ կերպովառանձնանում էր Արքիմեդի (287-212թթ. մ.թ.ա.) անձըֈ Ամենից առավել Արքիմեդը հայտնի է իր նշանավոր բացա-կանչությամբ՝ «էվրիկա» («գտա»)ֈ Բայց ի՞նչն էր դրան նախորդելֈ Վերջինս ստիպված էր որոշել,թե թագը մաքուր ոսկուց է, թե՞ ոչֈ Թագի քաշը հավասար էր այն ոսկուքաշին, որը տրվել էր վարպետին, այն պատրաստելու համարֈԱրքիմեդի առաջ խնդիր էր դրված՝ չափել թագի ծավալը և համեմատելայն վարպետին տրված ոսկու ծավալի հետֈ Հասկանալի է, որ նա չէրկարող կոտրել կամ ձուլել թագը՝ խնդիրը լուծելու համարֈ Տեսնելով, որջրի մեջ ընկղմվելիս իր մարմինը ջուրը դուրս է մղում ավազանից, նագտավ խնդրի շատ պարզ լուծում. Չափեց թագի դուրս մղած ջրի 22
  23. 23. ծավալը, և համեմատեց այն թագի պատրաստման համար տրվածոսկու դուրս մղած ջրի ծավալի հետֈ Եվ երբ պարզվեց, որ այդ երկուծավալները հավասար չեն, Արքիմեդը եզրակացրեց, որ տրված ոսկունավելի թեթև մետաղ է խառնվածֈ Ուշադրություն դարձնենք, թե ի՞նչ ելակետային տվյալներ ուներԱրքիմեդըֈ Նա գիտեր, որ նյութերի խտությունը հաստատունմեծություն է, և ավելացված նյութը, որն ունի պակաս խտություն,հանրագումարում կպակասեցնի թագի միջին խտությունըֈ Նա գիտերնաև, որ խտությունը ուղիղ համեմատական է զանգվածին ու ծավալինֈԵվ քանի որ թագի զանգվածը հայտնի էր, ուստի երիտասարդգյուտարարին մնում էր չափել միայն թագի ծավալըֈ Դուրս մղված ջրիծավալն էլ հենց լուծեց այդ խնդիրըֈ Խնդրի լուծումը հաջող էրԱրքիմեդի համար, իսկ ահա ոսկերիչին այս հայտնագործությանպատճառով մահապատժի ենթարկեցինֈ Արքիմեդին է վերագրվում մի ուրիշ հայտնի արտահայտությունևս. «տվեք ինձ հենման կետ, և ես կշրջեմ երկիրը»ֈ Այսարտահայտությունը կապված է նրա կողմից լծակի հայտնագործմանհետֈ Վերջինս Արքիմեդը կատարել էր ռազմական նպատակներիհամարֈ Արքիմեդը ստեղծել է առաջին քարաձիգը (կատապուլտ) ուջրասույզ եղած նավերը բարձրացնելու հարմարանքըֈ Հայելիների(որոշ աղբյուրների համաձայն՝ փայլեցված վահանների) օգնությամբարևի ճառագայթներն ուղղելով իր հայրենի Սիրակուզայի վրահարձակված հռոմեական նավատորմի վրա, նա այրել է դրանքֈ Հետաքրքիր է այն հանգամանքը, որ Արքիմեդի բոլոր գործնականհայտնագործությունները հիմնված էին ճշգրիտ ֆիզիկական ումաթեմատիկական հաշվարկների վրաֈ Այսպիսով, եթե մինչսոկրատեսյան շրջանի մտածողներըխորհում էին գոյության պատճառների, իրերի էության մասին, իսկԱրիստոտելը մշակեց հիմնական հասկացություններն ու համակարգեցգիտությունները, ապա Արքիմեդը դրսևորեց իրեն որպես գործնական,կիրառական նպատակաուղղվածություն ունեցող գիտնական, որըօգտագործեց գիտափորձն ու հաշվարկները կոնկրետ խնդիրներլուծելու համարֈ 23
  24. 24. ՄԻՋՆԱԴԱՐՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀԸՆԿԱԼՈՒՄԸ XVII-XVIII դդ. գիտությանը սովորաբար հակադրում ենՄիջնադարյան գիտությունը, որի հիմքը կազմում էին կրոնն ուհեղինակություններըֈ XVII դարից գիտության հիմքում արդեն դրվումէին փաստերն ու դատողություններըֈ Բայց և այնպես, մեր կողմից մեծսխալ կլինի թերագնահատել վաղ գիտական համակարգերի դերըժամանակակից գիտական մտքի տարբեր ոլորտների ձևավորման ուկայացման գործումֈ Այս հանգամանքի հետ կապված, հետաքրքիրկլինի տեսնել, թե նախկին մտածողության ո՞ր կարևոր գծերն էին, որլիցք հաղորդեցին ժամանակակից գիտական հայեցակարգերի զարգաց-մանըֈ ԱՐԻՍՏՈՏԵԼԻ ՀԱՋՈՐԴՆԵՐԸ Արիստոտելի գաղափարներին հաջորդեցին ստոիկների (նրանցկարծիքով տիեզերքը ստեղծվել է լոգոսի՝ համաշխարհայինբանականության, կողմից) և էպիկուրականների (ավելի օբյեկտիվատոմիստական գաղափարների կողմնակիցների) հայեցակարգերըֈ Քրիստոնեական աստվածաբանությունը զարգանում էր՝հիմնվելով հելլենիստական աշխարհի գաղափարների վրաֈՆյութական իրողությունների նկատմամբ քրիստոնեական շրջանիմտածողների, մասնավորապես Օգոստինոս Երանելու (354-430թթ.),հայացքները հանգում էին Պլատոնի այն հայտնի դրույթին, որ ողջերկրայինն ընդամենը ստվերն է կատարյալ, երկնային աշխարհիֈ Այս հայացքներնէլ ավելի ամրացրեցին Տիեզերքի մասին այնպատկերացումները, որ մ.թ. II դարում տվել էր ՊտղոմեոսԱլեքսանդրիացին (87-165թթ.)ֈ Նրա տիեզերաբանության համաձայն`անշարժ երկրի շուրջ շրջանաձև ուղեծրերով (էպիցիկլերով) շարժվումեն մոլորակները, իսկ էպիցիկլերի կենտրոնները սահում են մեծ,ուղղորդող շրջանագծերով՝ դեֆերենտներովֈ Ամենահեռավոր ոլորտը`սֆերան, համարվում էր Աստծո բնակատեղինֈ Պտղոմեոսի կարծիքով`յուրաքանչյուր սֆերան ազդում է երկրային իրադարձությունների վրաֈԼուսնից բարձր գտնվող սֆերաներում ամեն ինչ համարվում էր 24
  25. 25. իդեալական ու կատարյալ, իսկ լուսնից ցածր գտնվող սֆերաներում՝ ոչկատարյալ ու ենթակա կողմնակի ազդեցությունների, փոփոխմանֈ Հին հույների գաղափարներն Արևմտյան քաղաքակրթությանհամար կորան «խավար դարերում»ֈԲայց նրանց աշխատություններըթարգմանվեցին այլ լեզուներով (այդ թվում նաև հայերեն, ասորերեն,արաբերեն) ու պահպանվեցին, այնպես որ հունական փիլիսոփայու-թյունը, ինչպես նաև մաթեմատիկան իրենց հետագա զարգացումըգտան արևելյան՝ հիմնականում իսլամական, քաղաքակրթությաններկայացուցիչների աշխատություններումֈ XIII դարում Արիստոտելիժառանգությունը, ի շնորհիվ Ավեռոեսի, որը նրա աշխատություններըթարգմանեց լատիներեն, նորից թափանցեց արևմուտք և լայնտարածում գտավ այս ժամանակաշրջանում հիմնադրված համալսա-րաններումֈ ՄԻՋՆԱԴԱՐՅԱՆ ԳԻՏԱԿԱՆ ՄԻՏՔԸ XIII դարը նշանավորվեց փիլիսոփայության նոր զարթոնքովֈՀենց այս շրջանում է, որ ասպարեզ իջան այնպիսի խոշոր մտածողներ,ինչպիսիք են. Թովմա Աքվինացին (1225-1274թթ.), Դունս Սկոտտը(1265-1308թթ.), Ուիլլիամ Օկկամը (1285-1349թթ.)ֈ Ամբողջ Եվրոպայովմեկ հիմնադրվում էին համալսարաններ, որոնցում բնափիլիսո-փայության դասավանդումը գիտության փիլիսոփայության հետագանվաճումների համար լավ հող նախապատրաստեցֈ Աշխարհի մասին հին հունական փիլիսոփայության,մասնավորապես Արիստոտելի որոշ հայեցակարգային դրույթներչափազանց մեծ ազդեցություն ունեցան միջնադարյան մտածողներիհայացքների ձևավորման վրաֈ Համարվում էր, որ բոլոր նյութականիրողությունները բաղկացած են չորս տարրերից` հողից, օդից, ջրից ևկրակիցֈ Այս տարրերից յուրաքանչյուրին բնորոշ է իր սեփականբնական մակարդակը, որին նա ձգտում է շարժման ժամանակֈ Այսպես,օրինակ` հողի բնական հակումը կարելի է համարել ընկնելը, ջրինը՝հոսելը, իսկ կրակինը՝ բարձրանալը, մագլցելըֈ Այս հանգամանքներովէր բացատրվում շարժման բուն գործընթացըֈ Երկնային ամեն ինչ համարվում էր կատարյալ, դրա համար էլերկնային ցանկացած շարժում պատկերվում էր իդեալական շրջագծի 25
  26. 26. տեսքովֈ Սակայն պրակտիկան վկայում էր հակառակի մասինֈ Եվ այդամենը սկսեցին գիտակցել նրանք, ովքեր դիտարկում էին երկնայինմարմինների տեղաշարժերըֈ Բացահայտվեց, որ դրանք շարժվում ենարևելքից արևմուտք, ինչպես նաև այն հանգամանքը, որ ի հեճուկստիրապետող կարծիքի` դրանց հետագծերը ոչ թե իդեալական շրջա-գծեր են, այլ էլիպսներֈ Բացահայտ թշնամանքով ընդունվեց Հարվեյիայն բացահայտումը, որ կենդանիներն ունեն արյան շրջանառություն,մի բան, որ միջին դարերում անհնար էր համարվում երկնայինէակների համարֈ Չնայած, որ միջնադարյան մտածողներըտրամաբանության ու տրամաբանական մտածողության ջատագովներէին, բայց և այնպես, նրանք օգտվում էին միայն դեդուկցիայիցֈ Այլ կերպասած, նրանք ելակետ էին ընդունում որոշ աքսիոմներ, ընդհանուրդրույթներ և դրանց հիման վրա բխեցնում էին մասնավոր ապացույց-ներ կամ դատողություններ այն մասին, թե ինչ երևույթներ պիտի բխենդրանցիցֈ Այս մոտեցումը էապես տարբերվում էր ինդուկտիվ մեթոդից,որը հետագայում որդեգրվեց գիտության կողմից, և որը տեսություններըմշակում է հավաքագրված փաստերի հիման վրաֈ Միջնադարյան աստվածաբանների (Թովմա Աքվինացու ևուրիշների) կողմից իրականացված գիտական պատկերացումներիհամադրությունը առաջին հերթին ուղղված էր այն բանին, որպեսզիմիավորեին մեկ ամբողջության մեջ Արիստոտելի մետաֆիզիկան ևքրիստոնեական ուսմունքի հիմնական դրույթներըֈ Եվ արդյունքըարդարացրեց սպասումները. անտիկ փիլիսոփայության նվաճումներիհամադրությունը կրոնական աշխարհընկալման հետ հաստատեցԱրիստոտելի կողմից առաջադրված իրերի «վերջնական պատճառի»գաղափարը, կամ այլ կերպ ասած, դրույթն այն մասին, որ ամեն ինչունի իր նպատակըֈ Երբ միջնադարյան մարդը նայում էր երկնքին ու տեսնումայնտեղ երկնային սֆերայի վրա անշարժ ամրացված աստղերն ումոլորակները, նա դրանում որոշակի իմաստ էր ընկալում. Երկիրը նրահամար տիեզերքի կենտրոնն էր, իսկ մարդկային կյանքը՝ աստվածայիննախախնամության դրսևորումֈ Այսպիսի «ռացիոնալ» տիեզերքը, որնարարվել էր անշարժ «առաջնաշարժիչի» կողմից, կարծես թեպաշտպանում էր մարդուն հուսահատություններից և մերժում էրայնպիսի աշխարհի գաղափարը, որտեղ ամեն ինչ սոսկպատահականության ծնունդ էֈ Եվ վերջապես, այն վստահություն 26
  27. 27. էրներշնչում առ այն, որ մարդկային կյանքն ունի իմաստ ևնպատակաուղղվածությունֈ Ոչ ոք չի կարող հերքել այն հանգամանքը, որ միջին դարերումտարածված էին բազմաթիվ մոլորություններ ու նախապաշարումներֈԲայց և այնպես, անհրաժշտ է հաշվի առնել, որ և՛ նրանց հայացքները,ովքեր հարում էին ավանդական տեսություններին, և՛ մյուսներինը,ովքեր ժամանակակից գիտության ավետաբերներն էին, միատարր ումիօրինակ չէինֈ Ե՛վ առաջինները, և՛ երկրորդները ձգտում էին դուրսգալ, ձերբազատվել արիստոտելյան փիլիսոփայական սխեմաներից,որը համարվում էր միակ ճշմարիտն ու անսխալականըֈ Այստեղ անհրաժեշտ է ընդգծել այն հանգամանքը, որ XVI-XVIIդդ. բացահայտումները կատարվում էին այն ժամանակներումտիրապետող դիրք ունեցող փիլիսոփայության ազդեցության տակ, իսկվերջինս հիմնված էր Արիստոտելի հայացքների վրաֈ Անհրաժեշտ էրգտնել ճանաչողության նոր հիմք, նոր բազա, ինչն էլ բերեցմտածողներին (օրինակ՝ Ֆրենսիս Բեկոնին) գիտական մեթոդիսկզբունքների մշակմանը, և փորձի տվյալների այնպիսի մեկնաբան–ման, որը չէր ենթարկվում ընդունված տեսություններին ու դեդուկտիվտրամաբանությանըֈ Ինքը՝ Արիստոտելը, միշտ էլ ընդգծել է փորձի կարևոր դերըաշխարհաճանաչողության գործում, սակայն միջնադարյան գիտնա–կանների կողմից ընդունված, նրա ցանկացած տեսության «անսխալա–կանության» սկզբունքը հաճախ թույլ չէր տալիս, որ նոր հայացքներըառաջադրվեն ու հաստատվենֈ Դրա համար էլ Կոպեռնիկոսը, որըհամարում էր, որ ոչ թե Երկիրը, այլ Արևն է տեսանելի տիեզերքիկենտրոնում, իսկ հետագայում նաև Գալիլեյը, որը համեմատեցկոպեռնիկոսյան տեսակետը Արիստոտելի ու Պտղոմեոսի տեսա–կետների հետ, ձգտելով խուսափել իրենց հայացքների համարհալածանքներից, հայտարարում էին, որ իրենց եզրակացություններըընդամենը տեսական մոդելներ են, որոնց նպատակն է հեշտացնելհաշվարկները, որ դրանք ամենևին էլ իրական աշխարհի դիտարկմանարդյունք չենֈ Բայց իրականում դա այդպես չէրֈ Գալիլեյը առաջինն էր,որ կասկածի տակ առավ Պտղոմեոսի հայեցակարգը ու դրա հետկապված ավանդական հայացքները, որոնք հիմնվում էին աստվա–ծաշնչի վրաֈ Սակայն հետագայում Գալիլեյը ստիպված եղավհրաժարվել իր առաջադեմ տեսությունիցֈ 27
  28. 28. Սակայն միջին դարերում կային նաև այնպիսի մտածողներ,որոնք ստեղծագործում էին առանց հոգալու ավանդական մտածողու-թյան բեռի մասինֈ Ռոջեր Բեկոնը (1214-1294թթ.) իր ուսումնասի-րություններում հենվում էր դիտարկումների արդյունքների վրա ևքննադատաբար էր ընդունում իր ժամանակների մտածողների հա-կումը՝ ընդունել իրողությունները` հենվելով հավատի վրա, անվերա-պահորեն վստահելով հեղինակություններինֈ Ինչպես հայտնի է, նաառաջ է քաշել թռչող սարքերի պատրաստման գաղափարը, իսկ օպտի-կայի վերաբերյալ նրա աշխատանքները զգալի նշանակություն ունե-ցան խոշորացույցների և ակնոցների հայտնագործման գործումֈ Լեոնարդո դա Վինչին (1452-1519թթ.) ապշեցուցիչ ընդունակու-թյունների տեր գյուտարար ու մարգարեական կանխատեսումների հե-ղինակ էր, հանճարեղ նկարիչ ու ճարտարապետֈ Նա օժտված էր բնու-թյունը ուսումնասիրելու բացառիկ ընդունակությամբ և ձգտում էր բնու-թյան երևույթները ծառայեցնել մարդունֈ Բեկոնի նման, նա նույնպեստարված էր թռիչքների մասին երազանքներով և թողել է ինքնա-թիռների, ուղղաթիռների ու պարաշյուտների մեծ թվով գծագրերֈ Ընդհանրացնելով վերը նշվածը` կարելի է ասել, որմիջնադարյան փիլիսոփայության հիմքում ընկած էին էությունների ուիրականացման պասսիվ հնարավորությունների մասին պատկերա-ցումները, քանզի այն գտնվում էր Արիստոտելի հեղինակության ազդե-ցության ներքո (մոտավորապես 1250թ.-ից նրա հայացքները դարձելէին եվրոպական համալսարաններում դասավանդվող ամենաազդեցիկհայեցկարգը)ֈ Իրերի էության մասին գիտելիքը հնարավորություն էրտալիս բացահայտել դրանց վերջնական նպատակը, իսկ այդ նպատա-կի հաղթահարումը իրենից ներկայացնում էր հնարավորության իրա-կանացումֈ Աշխարհը ներկայանում էր ոչ թե ատոմների պատահականկուտակում կամ անղեկավար մեխանիզմ, այլ որպես մի միջավայր,որտեղ յուրաքանչյուր երևույթ, իրեն բնորոշ էությամբ, կարող էր հաս-նել իր նպատակին, այսինքն՝ ինքնաիրացվելֈ Այսպիսի փիլիսո-փայության գերակայության պայմաններում ցանկացած բնախույզիառաջ դրված էր ոչ թե բնության ուսումնասիրման, այլ էության ունպատակի բացահայտման խնդիրըֈ Սա աշխարհի կրոնական պատկ-երացմանը մոտ տեսակետ էր, բայց իրականում փիլիսոփայությունըայսպիսին էր, քանի որ ընդունել էր Արիստոտելի հայեցակարգը՝ իրերինշանակության մասինֈ 28
  29. 29. Դասախոսություն I V ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԿԱՅԱՑՈՒՄԸ Վերածննդի, իսկ ավելի ուշ Ռեֆորմացիայի դարաշրջաններումեվրոպական մշակույթում հաստատվեց մարդկային բանականությանկարևորության հանգամանքը, նրա՝ կայացած պատկերացումներըվիճարկելու հատկությունըֈ Ուստի մեծ տարածում ստացավ սկեպտի-ցիզմըֈ Սակայն XVII դարը դարձավ նաև քաղաքական բախումներիժամանակաշրջանֈ Դրա մասին են վկայում Անգլիայում բռնկվածքաղաքացիական պատերազմը և վերջինիս հտևանքներըֈ Գիտությանզարգացումը այս ժամանակաշրջանում տեղի է ունենում այնպիսիգաղափարների հիման վրա, որոնք կարևորում էին անձնականազատությունները և մերժում ավանդական իշխանությունները՝ ինչպեսքաղաքական, այնպես էլ կրոնականֈ Ֆրենսիս Բեկոնը (1561-1626թթ.) դարձավ փաստի ու փորձի վրահիմնված գիտելիքի կարևորությունը բացարձականացնող գիտականմեթոդի հիմնադիրըֈ Սրանով նա փաստորոն հերքեց Արիստոտելիհայեցակարգը նպատակի կամ վերջնական պատճառի մասինֈՆախօրոք տրված ելակետային դրույթներին (աքսիոմներին)համապատասխան բնությունը ուսումնասիրելու փոխարեն, Բեկոննուսումնասիրում է առանձին երևույթները, իսկ ստացած տվյալներիհիման վրա դուրս է բերում (բխեցնում է) ընդհանուր դրույթներըֈՈւշադրության են արժանի մոլորությունների, կամկուռքերի մասիննրա պնդումներըֈ Ահա գլխավոր «կուռքերը». Ցանկությունը- ընդունել ցանկացած վկայություն, որը հաստատում է այն, ինչին մենք հավատում ենք («սեռի կուռքեր», որոնք ազդում են մարդու բանականության վրա և պայմանավորված են մարդու էությամբ)ֈ Մեր`սովորական դարձած մտածելակերպի պատճառով իրականության աղճատված ընկալումը(«քարանձավի կուռքեր», Պլատոնի կողմից առաջադրված քարանձավի կերպարը, որը ներգործում է մարդկային բանա- կանության վրա՝ տվյալ անհատի առանձնահատկու- թյունների պատճառով)ֈ 29
  30. 30. Խառնաշփոթ իրադրությունների առաջացումը լեզվի, խոսքի նկատմամբ ոչ լուրջ վերաբերմունքի պատճառով(«հրապարակի, կամ շուկայի կուռքեր»)ֈ Մեկ անհատի կամ մարդկանց որևէ խմբի հեղինակության անքննադատաբար ընկալելը («թատրոնի կուռքեր», որը սխալ գիտական տեսու- թյունների կամ փիլիսոփայական ուսմունքների ու կեղծ ապացույցների արդյունք է)ֈ Բեկոնը պնդում էր նաև, որ տվյալների հավաքագրմանժամանակ հարկավոր է ոչ միայն փնտրել այնպիսի փաստեր, որոնքհաստատում են մեր տեսակետը, այլև հաշվի առնել դրան հակասողփաստերըֈ Այլ կերպ ասած, ոչ մի գիտնական, ոչ մի հետազոտող չի կարողպնդել, որ իր տեսությունը հիմնված է փաստերի վրա, եթե նա հենվումէ միայն այն տվյալների վրա, որոնք համապատասխանում են տվյալտեսությանըֈ Տեսության որոշիչ ստուգման փուլը վրա է հասնում այնժամանակ, երբ բացահայտվում են այդ տեսությանը հակասողփաստերֈ Այդ ժամանակ պարզ է դառնում, որ կա՛մ հետազոտողի մոտփաստերի հավաքագրումն է կաղում, կա՛մ էլ ինքը՝ տեսությունըվերանայման կարիք ունիֈ Ընդհանուր առմամբ հարկավոր է հստակեցնել, որ Բեկոնըբնության մեջ որոշակի մեխանիկական պատճառականություն էրտեսնումֈ Այսինքն, ամեն ինչ կատարվում է ինչ-ինչ պատճառների կամպայմանների շնորհիվ, իսկ սա ամբողջությամբ բացառում է նպատակը,որպես վերջնական պատճառ, հետևաբար, իրերի էությունը հարկավորէ որոնել անցյալում, ոչ թե փնտրել ապագային վերաբերողնպատակների մեջֈ Օրինակ՝ Արիստոտելի տեսանկյունից կաղինի էությունը կաղնիդառնալու մեջ էֈ Դրա աճը կապված է այս հնարավորությանիրագործման հետֈ Իսկ ժամանակակից գիտության տեսանկյունից կաղինը կաղնուկարող է վերածվել միայն ու միայն այն դեպքում, եթե այն ընկնում էանհրաժեշտ միջավայր և աճում նրա գեներում ամրագրված կոդիհիման վրա, այն կոդի, որը պայմանավորում է այդ գործընթացըֈԱյսպիսով, եթե Արիստոտելն ասում է. «թե ուզում եք հասկանալ տվյալիրողության էությունը, ապա նայեք, թե ու՞ր է նա գնում(ինչի՞ է 30
  31. 31. վերածվում)», ապա ժամանակակից գիտությունը պնդում է.«թեցանկանում եք հասկանալ տվյալ իրողության էությունը, ապա նայեք,թե որտեղի՞ց է այն եկել և կհասկանաք, թե ու՞ր այն պիտի հասնի»ֈ Վերջնական նպատակից այսպիսի հրաժարումը մեծ մասամբնպաստեց գիտության զարգացմանը, քանի որ վերջինիսուշադրությունը կենտրոնացրեց իրերի պատճառականության վրա, ևնպաստեց էության ու հնարավորության մասին լղոզված թեզերիցվերջինիս հեռացմանըֈ Գիտությունը սկսեց հեռանալ նաև աշխարհիսուբյեկտիվ ու կրոնական պատկերացումներիցֈ Սա չի նշանակում, թեգիտնականները որևէ կրոնի չէին դավանումֈ Ե՛վ Բեկոնը, և՛ մյուսմտածողները (ներառյալ Նյուտոնին), հակված էին ընդունել 2 «գրքերի»սրբազան հեղինակությունը՝ Աստվածաշնչի և Բնությանֈ Սակայնհետագայում մեխանիկական պատճառականությունը բերեց գիտու-թյան մեջ կրոնի ու անհատի դերի նվազեցմանը, և ապա՝ չեզոքացմանըֈ Սա նշանակում էր, որ գիտությունը կարող էր ուսումնասիրելաշխարհը խելամիտ, հետևողական ու անկողմնակալ կերպովֈՄիևնույն ժամանակ, իր արդարացման համար կրոնական ուսուբյեկտիվ դրույթներին դիմելու հնարավորությունից զրկվելով`գիտությունը ստիպված էր շեշտը դնել իր բացահայտումների կիրա-ռական օգտակարության ցուցադրման վրաֈ Օրինակ՝ մարդու կլոնա-վորման իրավունքի շուրջ բանավեճերը գիտության նկատմամբ լուրջմեղադրանքներ են ծնում այն առումով, թե վերջինս ոտնահարում էհամամարդկային արժեքները` գիտափորձերով զբաղվելովֈ Նրանք,ովքեր ընդդիմանում են գիտական ուսումնասիրություններին, ամենայնհավանականությամբ կցանկանային, որպեսզի գիտությունն ինքն իրենարդարացներ մարդկության համար անմիջական օգուտներովֈ Սակայննրանք, ովքեր պաշտպանում են գիտական ուսումնասիրություններիիրականացման իրավունքը, նույնպես առաջնորդվում են նմանատիպգաղափարներովֈ Օրինակ, նրանցից ոմանք համոզված են, որկլոնավորված էմբրիոնների ցողունային (стволовые) բջիջների փորձա–րարական օգտագործումը կարող է նպաստել լուրջ հիվանդություններիբուժմանըֈ Նշենք, որ տեխնիկական հարցադրումների (ինչ կբացահայտենք,և ինչպես կկիրառենք այդ բացահայտումները) տարանջատումը, բաժա-նումը անհատապաշտական ու կրոնական բնույթի հարցադրումներից(ինչ օգուտ կարող է տալ, և ինչպիսին է տվյալ ուսումնասիրության 31

×