• Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Be the first to comment
    Be the first to like this
No Downloads

Views

Total Views
4,591
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
2

Actions

Shares
Downloads
40
Comments
0
Likes
0

Embeds 0

No embeds

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
    No notes for slide

Transcript

  • 1. rt.1 .~:·:..:::..:~:;,:"~-::~:;· :--~ :···+--::n"-;t ;.,o:~;,::~;_,, + ,.___ .. . . ~ia&abrng i :;.: K&stltil;··may .n~n - ang ~anyang mga} (lagulang ay kapu~~ purongr: narnang nagsasabhi~i ang kanyang arna ay Kaa-··.· ~unt~i~g- m~stisa · ang kanyaJ1g ina na taga-VIgari, nokos ~~=-·/Y.-- - . ,:·,·. ~rh(·,.:. .. -.. < · · - ~Ngtn1lt :arig ~~9liet~~g. "La ·Loba· Negra," ayon sa liang · panlnlrahan sa Maynila~ ~r:b:Ja::b:~ ti3 HeJ~#L. pamahalaan •.•:· 9 •-tt".lf ._... "m - uy,.~muumu•uu•- · ·c>: -: ·. -•· · ·· . Maklkft~(ilto~n~ ang_p~ningi~)g: uma~da -~y! :tJ:iui~~·IJlambaba­ .·. sang daytillan 6 mga Kastrta~at,.-mg&rtiestlsOngka§jlfa1:-f;ftfidi para · {> ,~.:> us ·,; .. I sa mga - rr;l.~~o. · F ·- . "·?·:,.~ :.-·,:·· ::.<#:<-~i~":~;~:~-~19~-(~ "-. ·_, " · nat~yaay ·nit~d rif teddoro A. Agoncllio, ay ·hindi akda rH Sinabl .ring ang r:nalafaking.buwis-ay ~I nasislngl Burgos. MaY mga liang. ulat pangkasaysayan at mga pangyayari hal an.- . - · · >:_ · sa nobela-hlstQrikang Ito na dl nagkakaugma~ mga kallsyaang hindi . lnilarawan ,ang Maynila (noo~ ay ang ·Jnt~a~ur~ ng~~~~fna mapaniwalaan ng mga · mananaliksik na maltutukoy k~y Pad. e- r bakod ng pader at natatalibaan ng mga kawai-Kastila ·at mga ka- Burgcis~ tutubong kawal na kung tawagin ay mga Borriey. Ang pamaha~ laan ay pinarhumunuan ng . . . gobernador heneral "na nagpapatu ! Narito ~rig buod ng nobela: hl ! "._ pad ng,· t,~to_s ~b~9~.9 _ kataliwa.s~,lll q~ ng_ Hari kundi ~~ mga ·p~ayle Kabanata J na sadyang s1yang nakapangyeyarl sa lupa at dagat. -.·· · . · . liang Ulat sa tagpuan at mga Tau han ng Kasaysayan. · Mapupunang tukuyan ang pagtuligsa sa prayle. · . ~f. • Na_g~lsimula; ang kabanat~ sa liang talatang hang.o sa Sa kalagayang _ Ito·· hihirang,. ng,;.H~r!ng,. f~l.ipe, Lt;I9 . J~spanya noong Marso 7, 1717 sl .Don Fernando· Manuel de Bustamante y · sopya og· buhay, tulad ng s.umusunod: Bustillo, dating pinunong hukbo at naging alkalde ng llaX:acala, r,·: · . "Ang taong. gumawa ng mabutl ay dl nagl<akamit-pala sa Mehiko. Ganlto ang utos. ng hari: . t kanyang glnaYang . kabutlhan, at kung sakali mat mangyarl Ito, " ...Sa pagdating mo sa , . . Maynila, slkapili mo. sa paraang ang sumasakanya ay huwad .na. papurl ng II an o. ng nakararaml. lpapalagay mohg pi~akamabisa at :kaUangan, na ang pananalapl · .Kung mlnsan ay .wala slyang nak. kamit kun~l kasamaan at pag- a ng bayan ay lyong mailagay sa ayos, sino man . ang masasaktan. aglahl mula sa mga tao na ring kariyang napalaki, napakaln at Lahat ng dapat masingil n~ buwls ay sibugln at ang kapangyarihan napag-araL" · . ng tyohg Karnahal. n ay igalang at sundin ng iyong mga _ a sakop." f. ~.( · . "Maaarlng akoy mall ngunit sinasabi kong ang pimi{<awalaog:- lnilarawan ng may akda si Gob. Hen. ·Bustamante na ayon sa halagang pamumuhunan nr! !sang tao ay ang pag-aanak. _ pagpap&: kanya ay hinango ~iya sa Mga Ulat ng ·mga Pangyayarl sa May- aral at pagpapalakl ng bata. sapagkat bihlra sa mga anak, kung nlla" na i~inulat ng Kastilang .si Don Pedro Alejo de Mendoza ( mayroon man. ang nagbabayad ng · utang na pagpapakasakit · ng noong 17~. · - magulang •.. " · i··· t Wala _nang .pinakanialungkot kaysa taong dala ng kanyang Sinabi sa "Mga Ulat" na si Gob. Hen. Bustamante ay mati- puno, mataas at tuwid tumayo. Malakas at malinaw ang tinig, I qag-aalab ·na pagtupad sa pananagl.Jtan ·ay magtatakda ng gayon may bigote at balbas at mga 48 hanggang 52 taon. Marami ang dlrig pananagutan .sa iba; aba, siyay · kamumuhian di lamang ng nagpafagay na siyay mabalasik gayong siya ay may mabait at ~ I .; r .. kanyang mag-anak kundl ng isang tambak na mga ballw na napa· mapagbigay na ugali. A yaw niya ng hungkag na papurl Sa ~ ­ karaml sa muridorig ito." · kanya, ang pagkakaibigan at panun~ngkulan ay magkaiba. l ".Ang salapi ay siyang ugat ng lahat ng kasamaan at kaga- lsa sa mga una niyang kautusan nang dumating siya sa May. lingan." . nila ay ipagbawai ang mga piging par:a . sa kanya. Jt sa isarig I Pagkatapos ng mga punang ito (kasam.a ang ilang dinaglat) ay saka sinimulan ang kuwento sa pagtukoy sa pook tulad ng salu-salong isinegawa niya .sa kanyang palasyo noong ika~1o ng Agosto 1717 ay tahasan · niyang sinabing ipatutupad niya ang - kautusan ng Hari. Nasaktan ang mga · kura. Di na slla duma law .nasa kasunod: · · · . . . "Maraml nang .taon ang nakalilipas, ang matao at masaga- :;a heneral. . :).- "naitgdungSod:.ng ·-Maynil~ ay nagumo.n sa,_ nakabubulok at nakaJu:; lusaw na blsyo ng .sugal. Ang buhay ay lsang_ himlayang bulak· lak. ·walang na~abahala sa · ikabubuhay. • Ang pagkain at .pana· ·• 9 ~nfg~9~s~~~ai!·~~ytt,"tt~~~,_,~~t~93fKr?:f~~·~f0t~~fa~~·~;r:~;~~-- - mabubutll1g mamamay~n na karaml~ail ay PilipJno. · Anlm ang ka~ namlt -ay hindi sullranin. ~apat nang makituloy palipat-lipat sa nilang al)ak, 2 lalakl at apat na babae. Dolores ang · pangalan tahanan ng mga kalblgan. ltoy . bunga ng malnlt na klima at ng panganay. saka ng mga kasamaang dinahl -ng mga taga-Europa sa kantlang 155 154I·r
  • 2. ;, ~· -<. r·, ~:- --- : r .,_. ~.:. ·v:;-- ~s, ·i~:·~:~" - ~· ·~··) . ~- r . . .. . ril$rriahallng~ reg,alo. lplnalagay ({yang . iyon ay mga suhO~l:- ·-"" lung agaluln sa .Palasyo: •.· .MJ· Kapitan H•riiiraJ • . . .+- I ~- -. · · ::.._:i~ 1. . galltan nlya at plnauwl ang mga lyon; . . . .. . uo"""" , B~tarnante, · · Pumatlng ang Kapitan ng <galyong · Sto. Cristo d8 .............. }!lmdlcoly~ nl.higdaan ang p~hlntulot oa ito ay makadaona . nlla .~a~gat~l rUya nakikita an·g manlpestc:) nifl(arg~~ ng . . , "fln~nggal)•• nlya. an·g mga, kasulatan -mula. ~-.J.:Jatt.t":£: pag-llngat. . · .. •. . ... . ,. . . . . _... , · _ . . _ . .. ang papeles na nagbabalik sa tungkulln kina I . Anang Kapitan F.ieneral: ~~Umaasa· sa··~_fdii ;_a;W Hint · ,_;tar~;; . Eif: t;, ls-y S_antos Tagle na -kapwa nabilahgga matapo:;:, u ming katiwaliaog nangyayari . rlto. 01 .. ltQ dap~t rilagpatuloy: · · mahabang paklklpag•us,apln . sa mga,.Domlniko at iba ,-, Ku.ng dl ko Ito magagawa at akoy maglglng lsa h:(mang palamutl gubllln din na pagmultahln sf Torralba ng P2o,ooo~ na kanyan~ • magbalut-balot at umuw! na tayo." · · · · naldas o slya ay ibllanggo sa Kablte: lpinakadena·nLBustamant j Dinatnan ni Bustamante sa Timggapan ng . Pananalapi si An-· ~I Torra. ba sa Fort Santiago. Pagkatap_qs ay pinag-usig nlya ling l tonlo Torralba; .:ang . p~ngkalahatang tagasurl. . ti®ll. htmang mga papeles sa galyon upang matiyak ang mga nagmamay-arf ng •mga kargamento ng mga l~on .. . Maraming natuklasang kabUiu- ito nakita. Ngunit alam niyang depat ay na.kabilanggo Ito sa paglustay ng salapi sa kanyang pag-ilngat. kan, kasama rito ang mga j)rayle. : I "Hindi bat nahatulan ka ng Plskal ng .Hari na mabilanggo?" . Noong taong lyon ay naging P300,000 ang nas•ngil na ~· bu- wls sapagkat patl ang nangak_ raang ,dl nabay.ar~n ay alnlngiL . M&- · a -- I " Kart~ahalan, narinig ko po iyon pero di aka pina~sasabihang raming opisyal n.g pamahalaan, lalo sa pananalapi, ang ipinilt ni opisyal," tugon ni Torralba. . . s..stamante sa Fort Santiago • 1 . "Ganito tayong mga Kastlla .sa Pilipinas," anang gobernador. · Gunlawa ng ~:.~lat sf Bustamante para sa Hari. lpinagkatiwala "Palagay natfy mga panginoon tayo :at nalilimot natin ang atlng Ito kay Kapitan Nebra ng barkong Sto. Cristo. · Ang. Kapitan ay tungkulin~" · · . . . taong may maitim na puso at di lnihatid ang liham . . Gumawa pa Humingi ng mga. ulat at kasulatan ang Kapitan~Heneral.· Ito ng lalang. Ang dalawang katiwala ng goberna, or ay itlnapon d Wala. Binigyan niya ng lim~ng araw ang Tagasuri upang ibigay sa, tublg. Nagalit ang gobernador at ipinagsumbong, sa blseroy lyon. Pinabuksan ang kaha. Kaunting-kaunti lamang ang Iaman. · · ng Mehlko sa tulong ng mga pasugong .barko na pinasunod sa PS,OOO pisong pllak at tt3,000 perang ginto. lyon lamang daw ang Sto. Cristo ang ginawa nl Nebra. nasisingil. · · Nagtatanong pa ang lapitan. Maliit ·lamang ang kita ng Kabanata Ill may pamilyang si Torralba. Ngunit riang dumating ang karuwahe Ang mga Prayle ay· Nagbalak ng Lalang sa Buhay ng Heneral. nito ay magarang:rnagara at m~klslg ang kutsero. Naniwala ang mga prayle at mayayabang na . sl Bustamante Namataan n_g gobernador ang· isang may ~alaking . tiyan na ay nanonotoo .sa kanyang sirasabi. Nangagtago ang mga kala~ kura. Kausap ito ng ilang empleyado. lniabot nito ang kamay ban nl Bustamante sa mga kumbento at dooy humingi ng san~ I upang pahagkan sa gobernador na nainis. "Sino kayo, Padre?" tanong niya. tuwaryo. Ang Diocese ng Maynila -noon ay nasa ilalim ni Arso- blspo Cuesta (1707~1724). Siya ay naging mortal na kagalit ni I "Ako ang superyor ng mga Pransiskano at sa bayang itoy Bustamante dahil. sa paninira ng ·mga Pransiskano. kabutihang-asal ang paghalik ng kamay sa ~min." Noon ay !um~!aganap na ang bisa ng propaganda ng paghi- ·"Di ako naparito, Padre , para matuto ng kabutihang asal sa walay sa E:spimya. At ang pamahalaan at .simbahan ay nagkaka:: -t t· lsang kura. · Di ako humahalik ng kamay nang walang batid na galit lniwasan ng mamamayan ang pakikipagkaibigan sa mga i:aong pamahalaan. · . . . dahilan. Maaaring madumi ang inyong kamay. Naparito ako upang ipatupad ang utos ng Hari at iniuutos kof.lg lumisan na kayo . nas. ~m M _ram in g liham ang a _ _ . inuud.y~ka. ~ 1_ . . sam na nagsasabing . ~- nan.gh· m~~us~•.bago;.~~o~.f{l~.P.iU,t.~~g., ~~T~ _ rn~t"~9.~~1~"~R~a~ . . IJQ, ..!lQ~.. I?.rr:t¥,1~ .na m~ghim~gs1k ang mga mamam~~an;"YP,_~JHLht: -~· . .l ,. yar1 an. ~:7.-P,, _,,-;-:•. :·;, ·>::!.· > . . yatn" lamang i ng Gobetnador. At pinayuhan din ng:.SimH~lt111Jpa"i-· ~,,-"fii huwag rriagsibuwis ang mga mamamayan. Maging ang pulp1to • Umalls ang kura. _ ay na_glng kalaban ng Heneral. _ . Nang dumating si Bustamante sa . kanyang tirahan ay may naratnan siyang mga kura at maraming intsik n~;: may dalang mga Sa kabilang dako, gumawa naman si Bustamante ng t~laan ng mga oplsyal at prayle. na ipadarakip. · -~ 1ss . ; 1S7 ~ ·---~.~ 3 -~ .......
  • 3. ;..;;_.:-:, ·, ·.. (-] 6 :: ·- i ~ . . · ~- I:Bkaf· ·~l-.~~-~~~~~~~~~~!J~·: Kasttl~o/angi• nai~nah1:4n· slya ~g mga·prayle at mg~ bulok na opis- 01 nayari na silang balak; 1pinabilanggo! ang mga taong nagsablng. naglaban _ ng, fs&~f araaiC.~ ng,"Gober~adOr at ang• Qtang. • a • (mga hukom) na matitlno at pinalitap ng: mga tiwall. tg 1;1141tab~; at malaki aog1~~lya~ nQ.unJt. dl_na~llala ang1pari ng mga akaroon ·. ·gulo s~ •Jansangarl sa . pagbabangaan ng nakekuluoona. · · ·· · si Bustamante sa bayan na labanan• ~j~J;:~.Q-~mga·. opi$yal : na bulok· at mga ganrd na Pr~yle:-·: ·· ID.mabifanggo ng, _.!~erieral ang Arsobispo · ng: Maynila sa sa- .Noon.g .ik-8-10 ng Oktubre ay halos walang ·t~o sa lansangan _ . _• ___ .. pagbabangon ~o(,~~: - ,:ia..n at ang malili_it na pangkat sa daan ay paanas kun:g mag-usap. · ng Oktubre at bunga .nlto isang hukbo ng mga tao ang pumasok . sa Palasyo at nagsagawa ng binalak na pagpatay sa· Gobermidor- ~~ ~ .... Nangakapinid ang inga bahay, lalo na ng mayay~man. Na- ..- ~ ~ .. Heneral. Ngunlt ..dJ napatunayan ang mga pumatay kayat _ang ·il ging usap-usapan ang isang Gobernador na dem~onyong nagkata- tf~ mga hukom at tagausig ng Harl ay nagpapawalang bisa sa aswnto. ·wanlJ;:tao; . ~ - · . •l.": . . ·->·· . . . : .. . ·· -~ ~~ .r ·· · ·Epllogo · Nagkaroon ng misa sa simbahan. ng San Francisco. .M~ra· S~ lsang munting nay,on ng Cainta na di kalayuan ·sa May- .·_ljj ming kura ang d_umalo. Sa loob ng s1mbahan ay nakapangmgtla. ·f bot; Lahaf ri~fimahert ay natatakpan ng itlm na tela. May mga rebolber at balaraw ang ilang mga prayle. Lahat ng mga di pari nlla, lsang glnang na. may mga.40t aon kasarila ang · kanyang anak na dalagang may 17 taon .ang nakltuJoy ·sa isang bahay. Kapwa .. I na naligaw ng pagsisimba roon ay pinapanumpa -sa harap rig San- oakaluksa ang mag-fna. Anila~y inaklkipagtagpo sila sa asawa rig )~ glnang at ·tutuloy slla sa Bal~nga kinabukasan ngunit. ginabi _ ila. s tlsimo sa altar ria di nila ibubunyag ang ano mang makikita· nila at marlrinig doon. Napakllala ·sua bllang Oa. Maria at anak na Florentine. r Ang misa ay ginawa sa Latin. lyon ang simula ng. !~lang Magara ang kanilang kar~wahe at perang glnto ang kanilang · ~~ sa buhay ni Bustamante. · dala. Natulog ~lla sa plnakamagandang bahagJ ng bahay. · Na~ j~ lka-11 ng Oktubre. Maulap ngynit payapa. lka-6 ng umaga. krta ng may bahay na may mga alahas silang nakalagay sa mga Tlnugtog ang batlngaw - sabay•sabay sa la_ at ng simbahan - h slsidlang may· tatak ng hari ng Espanya. Ang kanilang J<utsero ang hudyat sa pagmlmisa. Natipon ang mga tao. Nagsltungo ay lsang r(latlpunong Kastlla. · • · ~~ ... silang lahat sa simbahan ng San Agustin. Lahat ay sandatahan : Kabanata IV Nagtuloy sila sa palasyo. Plnatay ang .Kura ng Cain~ Nang makita ito ni Bustamante ay · iniutos niyang ang pulu- tong ay paputukan ng kanyon. Ngunit arig mga kawal at Opisyal . Matapos ang anim na araw noong ika-17 ng Qktubre ii19, · ay kapanallg pala ng mga Prayle.. Napasok ang palasyo. Napa- eng Cainta ay glnulo ng balitang pinatay si Padre .Sta. Manes ang tay sa taga nggulok at mga saksak .ng daga si Bustamante. kuta sa nayon. !sang babae raw ang huling nangumpisal sa kura. Ang pari .ay sinaksak sa -dibdlb sa loob ng kumeisalan. lnlllbing nang marangya ang bangkay ng Heneral. Nagtakda ng pensiyong 1,000 piso bawat taon sa pamilya ng heneral. Hindi Natunton ang mag-anak na pinakltuluyan i ng mag-ina ngunit Jj ito natupad. Slnabing ang mag-!3na1< ni Donya Luisa ay nagba- sina Da. Maria at Florentine, sakay ng kanilang ~aruwahe, ay !ik sa Mehiko. Nagkaroon ng paglilitis nang walang naparusahan nakaalls ria. Natagpuan · ang karuwahe ngunit wala.na ang .mga at·sa hallp ay itinuring na baliw si Da. Luisa. · kabayo. Hindi na sila - natunton ng mga maykapangyarihan. Ayon sa maraming saksi, ang makalawang sumaksak kay Noon ay si Haring Felipe V. ang nas·a trono. Maramin9 liberal Bust;:~mante, na ayon sa ulat ay si Vicente Lucea, ay walang iba na oplsyal ng pamahalaan _ahg nagtlingo ·sa Pilipi.na,s upang .rna· l kundl sl Padre Sebastian de Totanes, Superyor ng mga Pransis· nungkulan. Ito ang mga nakabangga ng mga prayle. · -~ ~~(lp ,1lg!J~,i~ nang mapatay si Bustamante, si Totanes ang gu- 09 manapbllang Gobernador sa Plllpinas kayat walang sumaksi la- • · ·. .· c ;:-;,:· ··i< .1ilft~·~RJtOO!!:}I: ·•·: .-:-.: < ·- ~·.. ··.-.. ;· c•-· ,.., ,,>,fi; :. . Bandldo a· Maghlblmagslk? · ban ·sa kanya. (Si Totanes ay napatay ng isa ring Pransi.skano sa sariling lsang gabi, Nobyembre 12, 1719, sa IIV!anag . ng isang_r-Siga j kumbento nang mamagitan sl Totanes sa Pamahalaan at sa mga sa muntirg bayan ·rnr Malaueg I sang kaiban{l babae ang lun%taw ) Ingles sa ilalim ·ni Almirante Drake.) · · - may gulok at balaraw sa kanyang baywang. Nakapaligl~ sa . . 159 ; ~~ 158 > -~ - -:k,
  • 4. /· ~·,, ~-) . ~ r. . ~-~,@119iilbang lalakJ:-~ . m~i!i~a~-•-~~~~ -~~~ ;gulo,k~- ,,. - 4· · - ..! i babaet ang: nakasandal· sa lsang_ mal&l(lng puno;: -- . c: "·- . -~ -- ~*:· ·· .. < Maapoy ang talumpatl ng. babae:;.. ,Slya ~ sl Qa. ma~~n~ko.t na dalaglta _ ang ,a~f!K ~!yar.i9. .. sr -Dolores. ay . raiuJilg pagkaln, ka}amanan at bli1i~ag nila ~ng Mayoi.·n~ s{ Miguei Diet at ang kura na sl ~ntonio_.de Utualde, isang~ Domioico; · j1 j $" .-. : .. sll~bllaf)g. Da~, Mar" " o+ ct... ,.,.......r..... ,, . ~ -,, ·Nagpadala ng pang kat na panugis ang . Mayor,, ng. Vi_ an, sa g t ..i ~~i pamumuno ng KastrJana:. sl Juan Ordufia:. · May sumarnang: parl· na e sf P!idre ~ua-~ dela_ G~rsua, Domlniko. . . .-- - __,-- ~~t·~~tt"" ::;. ,;~ f lan;:~a. bt(l®aQ;c.lto •• ~lpinatupaa~;nlya aqg>:mga. titos _ F ~9 nit ~no · ang nangya~r sa . kariY~·:(J~iJJa~y:;~]yU:. sa flal!P :P~~l~~-J Nagkasagupa ang pangkat ni leon Magpantay ·o Magtatanga at maraml ang napatay sa,magkabilarig p~nig, kasama angr:lcurang 7 ·i "~ gant1mpa!aa_ry. Ako y habang :buhay na inlwalay . ng -si Padre Garsua na bagong dating mula aa Espanya. · ·.::-·~ · ; f kalahi sa lalaklng aking minamahal. . lnaangkin· pa na~n- ni Nakaligtas sina Magpantay. Sa kanilang pinag_taguang gubat 1- silay mga Alagad ng Diyos! .Ang mg~ krimi_nal na ito ay umu~ ay kasama nila ang Dominikong si _P_adr~ Utualde na · gapcis ·nang- · usa I ng kanyang pangalan hab~g . itinatarak ang .kanilang balaraw gang siko; · sa.Jikod ng mga di nila kaayO"ri. Ang mg~ dakjlapg krimlnal na Nllapitan siya ni Maria at kinausap siya . sa Kastila. lnali- ito ay nagsusuot ng kapa ng· Nasareno ngunit··sttay nagdudulot~c~ mura ang mapagkunwari nitong ugali ng pagbabanal-banalan. lti- • ng kahihiyan at sumislra ng karangalan ng· mara111ing mag-anak. nanong ni Maria kung kilala siya ng kura. Hindi raw. Tinawag ., lisa ~ng __ kan.Uang" _ tQ!n~_()_an~.il~, ~JJJ!,.e.~,rMp~J):96~ . Silay mga nl Marfa ang anak tumindig nang tuwid ang kura. Sinampal · siya kalah1 ko. Ngunlt tingnan nyo , ko.·Jnaalla-. wafang tumatangklllk :·~ nl)ng malakas nl Marla. Muling inalimura ang :kura. at kinamumuhian nita. Bakit . nais ko pang rT!&buhay? Tim1wa- gan ko na ang kamatayan ·nang maraming ulit ngunit a~oy kan- "M_gy_.$..a.ts...a.t..kaog_sagisag ng sinag . sa ..ulo-ng.f.anginoon..ngu,_ nit )sang kurang mamamatay tao. Ngayon, tingnan mo ang bik- vang .binigo: Ayaw pa marahil ng Diyos na bawlan ako ng bt.k ·· tfma ng wong makahayop na kasamaan! At iniharap niya sa kura hay. · lbig marahil ng katarungan na isakamay ko na ang k~ta:: si Florentina. ~·o; mo rin ba siya kilala, mandudurog ng purl -ng rungang ipinagkait sa akin. Ano pa bat hahangarin kong mabu-_. babae7 Mandaraya· na kinabladkad pa ang pangalan ng Pangi- noon. Mabuti P~.a._:!.,Q_!!l$l_~l.lld.J:t.ong_!I!!J_$,ang_.Jln.atawag ninya...kaJil.t hay? Na isakamay ko ang katarungan. · At hayan kunin nyo ang paano). may·~ ~t.91?J~tar.L._at __ ~~-?ngC!fan.~ At muling binigyan nj salaping iyan. "lsang dakot na ginto ang inihagls niya sa hara- pan ng nagkakatlpon." Gainitln nyo · iyan ·sa kabutlhan ng in- Maria nj mag-asawang sampal ang kura. yang mga kababayan laban sa mga krlminal na may hawak na krusipiho sa kaliwa habang pumapatay ng mga walang sala. Pa- :Patawarlo Mo sila, Panginoon at di nita alam ang kanilang glnagawa!" usaf ni P. Antonio. tayin ninyo sila at inumin ninyo ang kaniJ;.mg dugo. Tayo ay PI· panigan ng Diyos. SjgL.J<Unin ninyo ang lahat sa akin,_ang_.aklng: Narfnlg ito nl Matia .. Pagalft na negwika ang babae: pang~~ll-~;-!IJQ._a_king karangalan, an~ aking anak na pin~~~~!:_~­ "Matalino ang Oiyos na tfnatawagan mo. Alam Niya na di- hc!l n~~-i?~J.~LP~t-~yln _!!_i_!!yo ang mga erdugong iyon. nudcglsan mo ang Kanyang pangalan tulad ng pagkakawasak mo Sinabunutan niya ang sarili at paakatapos ay nagnguyngoy sa purl ng aking anak na ito na pinagsamantalahan mo bilang na parang musmos . . kanyang kumpesor sa kapisanang iyong itinatag at tinagurlang Nilapitan siya ng pinakapuno ng pangkat. ltlnayo siya. Pl- Hijas de Maria • . Ginahasa mo siya! · At tinanggihan mong paka- ,. nayapa siya at hiniling na ipagtapat sa pangkat ang tunay na ipi• salan slya. Ayaw mong lwan ang iyong buhay sa kumbento upang nagkagayon niy;:~. · inaragdagan ang mga biktima ng iyong kahayupan. At kinuha mo pa sa akin ang_ kahabag-habag na sanggol mo sa kanya. Kina- "Pinatay ng mga puting pari na iyon ang aklng asawa na sf- tulong mo sl Totanes· na kiriilala mong makapangyarihang orakulo yang punong tagapamahala ng bansang ito. Pinatay siya dahil upang lumapit sa akin noong ako ang Unang Ginang ng· Pilipinas ibig nlyang fpatupad ang utos ng kanyan.g Hari. upang bantaan ako ng eskandalo publiko kung di ako· papayag. lniutos ni · . Ngayoy slnundan kita r:lto sa bayang pinaglipatan sa iyo upang . manlngil at makapaghigantL" . ,gnJhJgaritf 80g Oangyarmg Kaapman "..----~~- _. , -~Ano ang glnawa mo ·.sa sanggol? 01 bat pinabayaan¥ 1l)1f - ..· ::~ s~--P~!"la!!~9-~~ -lQ._ p~gp~tay sa mga puti•at sa mga prayle. nang mamatay sa kamay ng isang matandang babae sa Malate Noong gabing iyon ay sumalakay ang pangkat ~a iuao, mga lucl~ ang parygaJan? At di ba marami kang liham na maka- 15 mllya ang layo. Nabigla ang bayan. Nakatangay sila ng ma- mandag na lpinadala kay Totanes upang patuloy na magbalak ng ~sgpatay sa aking asawa? Patay na siya. Ngunit buhay pa ang 160 aklng mga anak na magbibigay-dangal sa pangalan ng kanllang 161 ; " - -~ -~
  • 5. [ ""rilI ., -. .!. ·· ~- ;t>· amang nasa mal~mig na himlayan._ lsasakam~y k~ .ang pag~$ _ ·;·tmo sa San Mlgue~ d~-,),4a::tomo; . P~r~ ~~il,iQ. ~~ge;es; Ag_ostinof:_ gay ng katarungen sa J<anyang ~aapihan." , · , r~. ..•· s~ Arayat, P~~pan~a. Padre Tomas, de Chlto; ~Qy~na,_ Re~orekto : . . _ . - · Ia _ , k : . ·,;~;.. · ng Taytay, R•z.al; Padre Lucio Osmar, San AntQnlo. Zambales· at Mag u~maga ~~ maput _n~ maput1 a~g ura . na patuloy ~... -· a -·.· Pl:Jdre Esteban l)or~los at Padre Felipe Limonerb:. ·ma9 k ·a&a na pagdarasal. Hom1hmgal. na 1smakamay m Maria ang isang P,~,. 9 -< p_!pa~y sa ..~~,~-,p~rl_ ~:. P.i!~gasi"nan. ~ng, tn~E~~~ng _~an Y ito · yal-. . . . .. . . . . ..;,;(, _ mga pfna~y ni .~Asong ltlm ay naganapi&Plll fi ng ·"·..Jl · . b~laraw , ·murio.;~fill~~o~~~9~P-(.C~~9:.:;.:Y ,:~am.po_.J1:l~Q;tf25}:- j~~~::- ~ :.._~_; Ngunit nang -itatarak na. [arnang ni Maria. alig_ ay pTn . . gilan _ siya ~~ .Magpantay. Huwag ~aw-du~:uhan n1 D~. LutS~)lij~ · . para~n ang pagpatay na gfnawa-nrna- Asong"lti~.:J.: . "6afif?sH)a{ · I filii dugo ng k_nmmal ang m.ga kamay nato. Sll~· raw ·a.ng m~aap.fn. · · · puny~~~ itak; sa daa11, sa kumbento, sa kurnpisafan, sa pagdukot katutubo ang gaqawa ntyon. Nawalan ng malay s_ Mana. An "; . t naging puntod ni Otualde ay payak na may_krus na yari sa mga~. _ • sa bayan. . · . · . ~- · , Noon~y panahong sumasalakay ang mga Olandes. Ndo;y pa- :~!l sanga. ng k~hoy. . . _ · - :;:; nahan. ~g mga epidemya. . Noon ay pananon ng · kasaganaan · sa · ~ St Mana ay kmtlalang rsa nang puno og pangkat. komerstyo. Noon ay panahon ni Asong ltim. Kabanata VI .·. · Kabanata VU Ang Asong ltim . Paghabol at ?akikipagl~ban sa mga Tulisan at ang Pagkamatay ~ Ang•naglng kapalit ni Bustamante ay dumating noong 17~(L .- ·- . . ni Asong ltim. - si Don Toribio Jose de Cosio y Campo. Dala niya ang isang": Ma,rlwasa ang Maynila dahn sa kalakalan sa Galyon. -Ito ay utos na buksan ang isang masusing pag-uusig sa. pagkakapatay ·. tlnagursang Reynang !-ungsod ·sa Siiangan. ·~ kay Bustamante at P.arusahan ang lahat ng dapat managot. ·, · fatlo ang hanay ng lipunan: ang mga burgis o mayayaman Noon naman ay mayroong maraming pagbabangon sa kung at ang mg<l pari at mga purio sa pamahalaan; ang gitnang hanay saan-saang pook. at napabalita ang isang tulisan sa pangalang . na blnubuo ·ng. mga taong pamahalaan, mga kawal at karaniwang "!tim na Aso" na marami nang napatay na mga kura. I sang liham mamamayan; at ang mga dukha na binubuo ng mga ali Ia, magsa- nito ang tinanggap ni Gobernador de- C·· sio na nagsasabing si To- saka, manginglsda at manggagawa. tanes ang pumatay kay Bustamante. P!nuna sa kabanatang ito ang ugali ng ilang dukhang magsa- Ngunit sl Totanes ay tuso. Madali ni)Sang nakaibigan si De saka na pagpapaupa ng kanilang mga anak na dalaga sa mga Cosio. Hayagan pang sinabi ni Totanes sa Gobernador na rna· may-arl ng lupa sukdang asawahin ng . h_ull ang dalaga. Tinagu- katarungan ang pagkakapatay kay Bustamante. rian Ito ·ng umakda. na *~ At ito ay pinabayaan !sang ginoo na ipinadala rito ng Hari upang mag-imbestiga ng mga kura sa tulong ng kaurmng halaga. Wala namang maya- nang sarili ay dumating dito noong Oisyembre 31, 17:;!4. Kinopya ma~g-!Tlayamang dalaga na pumapatol sa dukhang-dukhang lalaki. niya ang mga kasulatan ukol dito. Noong ika-7 ng Enero, 1725. t;Jgunl t mayroong. mga Espanyola~g may [llataas na kalagayan na ay namatay siya sa pagkakalason .matapos mag-agahan sa kum- . pumapatol sa kantlang mga utusan o kusmero. bento ng San Francisco, naiwan niya ang l<anyang mga kasulutan Walang asunto ng mahirap na naipananalo noon sa mayaya- sa bahay ng oinangangaserahan. man . . Ang paar~_lan ay para sa mayayaman lamang. Sapilitan Hindi in~mbestiga , ni De Cosio ang usapin. Patuloy naman . halos ang kabanalan. Ang di na§(.f~d_a~alo sa misa ay pinarara- sa pananalasa si Asong ltim na :<aramihnn ::~ng pincipatay ay mga tanga.ng e_~ehe. Sa o~asyon ay ~aptptlt~an~ m.agda_sal ang l~hat. kura. . Ngum t ang . Maynrla ay para1so. Dt ntto maalmtana ang na· Kasama rito ang sumusunod: Padre ,l~nuei Goncera. Do· gaganap sa labas ng mga pader. . . mlnico sa Hagonoy, Bulakan; Padre Geronimo dela Sierra. Oomi· A~osto 1~. ~126: Naghahar:dang sumaiakay sa isang bayang nico sa Mangatarem, Pangasinan; Padre Domingo Jesus del Mon-. malaptt sa Maynt~a ~tna Asong ltlll~iJt Ma~tatanga. Tatlong pang- te, Dominica sa San Isidro, Pangasinan; Padre Hermogenes Conde. kat ng m~a Kasttla ang llhim na· sumalal<ay sa mga pinag-uusig. Prans!skanci. ~?hayhay, Laguna; Padre Guille~o Cantado, . Pra,n~-~ K?~~~~:-R,~!-~~-~-~-/n.~!-ka~!t~~~na ..~ay ~~~ ~.l~at.. ;. _ /i siskano sa Smtloan, Laguna; Padre ~audencto S_an Jose .. P~an- Nai5igJa apg mga refielde;- Da1awan~f oras· s!lang naglaban. siskano sa Pangil, Laguna; Padre Santrago de Rub1o, Pranstskano Napatay si":ASong ltlm. sa Meykawayan. Bu~akan; Padre ~ose de Espr~i~cede, ~l}ko!ekt~ Nagbu~yl ang Maynila. .Nagluksa ang mga rebelde; lalo na sa Ummgan, Pangas;nan; 0 adre Nrcolas de la Pn~a Y P~_tol, Agt1.s an) d:1lagang sl Florentina. Anang dalaga nang "inililibing na arrg tina ng Baliwag, Bulakan; Padre Generoso San . ;:,ebastwn. 1.gos· · · 163 162
  • 6. " f" ,· J lha: "Oito kita inihanabili·n habang. panahon n(!gga~g sa . ·.· · ta 58 walang hanggan. Oarating ang pan~,non. lhaha~~ir 1 inuhos ng kall~am . ang l~me1n. ng supot. .IS~fi~Lpares .b . .. . . · . :· ·. . .. sama . Y0 ·· sa kanyang mga..bayanl. Paalam rnuna, maf8li; =:g ~:.!!9 8ayan . 1 . . .· . } . gNa in ·usa usapan ang mga rebelde. May:. nagsasab•_ng s~:·" · : . "::.<· ;: brllyante at apat na .p1rasong gmtong 16 na ansa an;g lsa. . , Nag!"eryenda s1la. "::ang paal~m _an~ arsobl~po ay _ ": inihatld • 9 . ~lisa~ Ma)t mga nagsasabi naman~ tauhan s1la r~L · ._ : . Ito ng gmang hanggang pmto ngumt d1 ult_humahk JUt.~~Yl~S:S.- 1~lta~g=t !Tl&laka~~a taotig nagaga~C6 ng tan*fila .aa San ).u•,~ . ;. · alagad ng Dlyos. ·. . . · . . . ·.· · ty,~~., }J:~~~t~:~< .. . .:.. . del Monte nasa sandaling makawf!IC!_~ ay ma~~~apos na ang .-.~ . , ~lnf:!~bihan ay du~a:tmg s1 M~l_gar kasama ang~t_~fQt~!tiw~· "· ,.• ~ , pangyarihl:ln n~pnga Kastila-atlahar ng: (lotf ~Y l<allyang papat~,Yin~:: :.: data~a?g lalakl. Iq_i~ahta: nl Florentma ang nangyari(1QoriiJJapo.d; _ Sinasabi . naman ng ilan na daratlng na ang Matandang Apo n~~~ Ang mag·asawa y yvalang lba kundl ang kllabot na ttiffsarl(!:sa may dalang katarungan para sa lahat. · -~(~ ... lmus, sl San.dugo, at s1 Dolores, anak ni Asong l~im . · :~:tY·· · Kabariata VIII . lab_lng-lrmao~ , taon , na. ang naka~ara~n mula nang mamatay • .. . . sl ltlm Aso. Nahmot na s1ya. Ngumt s1 Sandugo ay nasa May-I· Sa Sarhento Batay nUa. para ·magmanman sa Dilao, pook na maraming mayamang Noong ika- ng Enero, 17~8;, isa_ng ma~i~agang mag-anak , namrahan. (Ang dilaw ay. pook na sakopng Phil. Normal College 18 ang namahay sa daang Anda . . Slla y...,s1 ~,; .•EIJlaho M. ;Melgar, ang ··. ngayon). Kanya. ltong . pmag-aaralan kung paano masasalakay asawa niyarig si Florentlna Santtbafi~i; at ang anak mlang sl Car- nang matagumpay. . men. Oi batid ng lahat kung saan s1la nagb~hat. A yon sa lba ay At lslnagawa ?Jng pagsalakay sa pangunguna ng isang ·bab&- sa Mehiko, 0 sa Antilyes, o sa Kanlurang SJiangan. ing nakasakay sa· kabayo, may dalang riple at ·gulok. Nagtanggol Maitim si Melgar. Ang asaway maputi at maganda. Kep- ang mga kawai. llan ang bumagsak kaagad. Nagsisuko ang Iba. wa · pagatol silang magsalita ng Kastila at Tagalog. Maharlika f.ng mga kawal, kasama ang isang 0 aqakip na paring si Padre ang kanilang pamumuhay. Nakisalamuha ang l~laki sa mataas na Manuel ~etona, Domini~o, ay tinangay rig mga nagsisalakay na lipunan ng Maynila ngunit di sa . mga prayle. Pmaratangan siyang nakakamkam ng marammg kayamanan, pagkai11 at sandata. . erehe ng ilang matataas na puno at mga prayle. Ang anak ay Ang mga kawal ay inalisan ng gapos at pinaghuhulog sa da- mga 13 taong gulang. Bihirang lumabas ng bahay ang mag-Ina. gat na hanggang leeg lamang nila. At ang panqkat ay nagtungo Madalas _iumabas ng bahay ang ama. sa Bataan. .Ang bapaeng P,Uno ay si Sarhento Bitay. Pinagtakhan ito ng Jahat. Oinalaw sila ng Arsobispo at ng Naging kllabot ~ISarhento. Bitay na mula noon ay sunud- kalihirn nita. Pinapasok .naman sila ng utusan. Humanga ang · sunod ang pangungullmbat na gmawa. arsobispo sa karangyaan n~ pamamahay. Matapos mag·ayos ng Kabanata IX sarili ay lumabas ang mag·m~. k sobspo Nabag- KinabUkasan ng Bansa, Pag-un.lad o Pagkabulok - Mga Hula Hindi humalik ang mga 1to sa amay ng ar 1 · . . h sob"spo "Matagal na ba kayo sa siyudad?" taoong Sinasab1 01 Burgos sa kabanatang ito na walanQ nakalala~ ~n ang ar 1. · · man9 ~g katalinuh.an sa itim at puti. Hindi puti si Hesukristo. mtq., . · b K h Ian " ~lya Y 1sa~~ Asyat1k~·· Lahat tayo ay · anak ng Panginoon. Wala tJian pang uwan, ama a · ? rmg nakatltlyak na s1 Jehovah ay puti. "Ano ang trabaho ng .i~yl ong asawah: a· ninda Di ko po Nasa tao, wala sa lahi, ang pagkakaiba-iba ng lakas, panga- "Namimill po at nagb1b1 I ng mama a mg P~ · ngatawan, at katalinuhan. gaanong masabi · di ako nagtatanong sa kanya. . , .· . . i Mel ar aY Tanong m 8urges: "A ka 1a ba . ng Espanya ay mj:lsasa~upan ., . · · Napakilala si Florentma na .1san$1 Mehlkana at 5 g niya ang Pilipinas habang panahon? Oi ba ni!a batid na ang ka- Kubano. . ista likasan ay may batas ng eboiusyon at kauniaran bilang pal}untunar _::, Hiningan .ng arsobisp.o ng abulo.y. ang. 9 1 gangi~:~a s:r~ ku- . ng b~hay at walang kapangyarihao sa daigdig n~ makapipigil nito?" . :, ~~ ng Sto; Rosan~ sa .Maymla. Nagpasmta:ls:--k~n~a an~ ~alaglta. . Daratlng ang araw na ang mga masunurmg sakop mula sa ,;( ·:r_; , muha. ng abu!oy. 0~ na~taga 1 ay ~umuno. . a mamadre. kabundukan ng Luson h~nggang sa malalawak na .kapatag~n - r:t9 ~ Plnlsjl daw mto sa p1sng1 ng a~rlb,spo ~t •to ayu~t7~~ iupot . · · ~~lsaya at Mlndanaw ay ·magigising sa katotohanan ng panggagaga : · 1 . 01 na Ito plnalabas ng Ina na . a a ang sang m.. · .h ?" :ng simbahan at pamahalaan na kunway nagtuturo ng kabanalan _ lniabot ng babae sa arsob1spo ang supot. lama na ho o. . at mabuting pag-uugali samantalang nang-aapi at gumagahasa sa ~ anya. · mga ama, Ina at anak~ Jato .sa kadalagahan bilang pagbibigay sa atlng mga makamundong paghahangad." 164 165
  • 7. :; · Y" . l- . "Mamumulat ang mga Tagalog, Bisaya at Muslim sa. kani kat sa _ on akG ay nakapaglagay na ng panuJukang bato sa gay ma- kaapihan at sila!y magbabangon. Nanaisln nating sila ay ga rang templo ng ating pagkabansa . ria maaaring rnaglng huwa- .~ - ng tabak at dahas. ngunit magigmg huli na . . Ang binhi ng kaun-:. · ·· ran . ng iba... Sakapa lamang matatahimik sa dako pa roon ang laran. agham. at kalinangan - mga mahigpit na katunggali aklng kaluluwa.~· . .. . ...(- atlng panananipalataya - ay nakapag-ugat na noon nang malai sa mayamang lupa at ang iah~t ng pagsis!kap nating rnijbawi -· · :Sanay mayroori pang sumupling, mula sa iyong sinapupu- nan, na lsarig: Asong ltlm, lsang tagapagmaJ1a kay Juana. de Arko,~ ~·.,.., ay mawawalan ng bisa." . na ~~Q~aliamay ng katarungan. nang ito~.y ipagkait. sa,.Jau1ya, nang~:.-;f" . "Hindi mal~labanan ng mga kahabag-habag na bansa ang ka· slya~x .·maglapat ng paru~~ ·sa mga nagkakasala. Siya aog hu- pangyarihan ng kalikasan. Para .na oilang hinukay ang kanilang ., warati .ng dangal ng, babafng Pilipina. Huwag bayaan ahg ·tnyong sariling libingan!" · . mga anak na babae na makasuso ng panatisismo sa· retJhlyon.. Ngunit, ayon kay Burgos, may lunas. pa. lpagkaloob sa mga - larar sa kanila ang mga dakilang kabaro nil a sa· ibang bansa ·na mamamayan ang karapatan nito: karunungan, wastong pakikitungo mlgSalsang-tabi ng rosaryo at kalmen upang humawak ng · mga sa mamamayan at pantay na karapatan sa batas at pananam" aklat ng agham; naglagi sa . paaralan sa halip na sa kumbento. palataya~ na siyang bumubuo ng makabuluh~mg kalayaan ng tao. nagtika sa sarlling silid sa tahanan kaysa sa kumpisalan." "Mabutl ang :ayuhin ng ating !nang Espanya ngunit ang mga Kabanata X alagad ng Oiyos dito at ilang taong pamahalaan ang sumisira rita. Consumatum Est Hindi sapat sabihin ang ·· Manalig kayo kahit sa di ninyo flakiki· ta." · Ang mga banal na diwa ng relihiyon ay mabuti ngunit ang Natunghayan natln ang pagkakapatay kay Bustamante. Na- panatisismo ay masama. Marami na ang humihil1gi ng pagba- ~ilala natin ang unang sumaksak sa kanya .....:... ang buktot na st bago.- . Maaari natin silang ipapatay. Ngunit masama ang ibu- Padre Totanes. Siya ang lumakad na bigyan ng P1000.00 pensyon bunga nita. Ang tinig ng bayan ~y tinig ng piyos!" ani Burgos. ang ba!ong si Da. Luisa na naghagis ng papeles sa mukha ng Ang mga tulisang sina Asong !tim at Sarhento Bitay ay wala prayJe sa harap ni Arsobispo Cuesta at kinagabihan ·din noon ay na. Ngunit marami pa ang isusupling nila na may higit na pag· nawala sa Maynila. Siya ay sumama sa pangkat ng mga rebelde sisikap upang ibagsak ang Pamahalaan na pinatatakbo ng Simba- sa kabundukan. Siya ay tinaguriang Asorig !tim. hari at may kulay na. panatisismo. liang taon ang nakararaan noon ay nilapastangan ng isang "Darating ang araw - r:a hindi ko na masisilayan marahii l<ura - isang Padre Antonio - ang panganay na anak ni Da . - na magkakaroon ng mabuting pagbabago .sa bans an~ ito sa Luisa, si Dolores. Para narnang inihanda ng Tadhana, ang ku- tulong ng mga liberal na puno. Ngunit di pa rin mawawala ang rang ito ay bumagsak sa kamay ng mga tulisan at ito ay pinag- bisa ng panatisismo sa relihiyon at wala sa kamalayan nila ay, bayad nang mahal., · a::~kayin nila ang bayan sa isang !along kalagim-laginr na pagba· Ang anak ay naging kilabot ring tulisan - si Sarhento Bitay . bangon at ititindig r.ila ang sosya!ismo kapalit ng rel~hiyon at pa- Naging asawa siya ng ki!abot ding tulisang si Sandugo. Sinal~­ natisismo. Lilipulin ng masa ang mga huwad na patriyota at mga kay nila ang Dilao at dinukot si Padre ~etona . tagapuri." . Napatay si Sarhento Bitay at inilibing sa katabing purltod ng "Mga ina, alagaan nang ganap ang inyong mga sanggoi . Sila ina. Si Sandug.o ay nagtungo sa Mehiko kasama ang anak n~ ang magiging bayani ng bukas. lpuna sa puso nila ang pa~-ibig dalaglta. sa bayan, pag-ibig sa sariling iahi, pagtangkilik sa sarili11g produk; Napatay sa Sqriling kumbento si Padrl3 De Totaries. to at pagdakila sa sari ii ng baya n. Pangalawa an;ang 3ng reli- "Waian9 ganap na katarungan hanggat mayroong mga taksil hiyon at ito ay salig sa matibay na moraiidad. Pahirin ang pana· at krimin::!l na nabubuhay ." tisismo sa ~nyo n g ~~2 :};-:~ <. tur · so .;JniL; :· ~a :~g ~~ ·/c s ay J walang sinabing mabuti at masamang reli hiyon . Huwgg ipe.gka· Maynila, .18 Hulyo 1869 mali ang nabcryubay na si Hesus sa Walang Hanggang Panginoon Jose A. Burgos na binubuo ng walang bahid na kabutihan at pag-ibig sa lahat at sino mang nagpapakabuti ay nalalapit sa kanya." ~Oo-- "lhanda ang inyong ~nak sa isang madugong himagsi Marami ang nagsasabi, tulad ng nahanggit na, na ang. La Loba magbibigay ng pagbabego sa kanilang bayan.- Negra ay hindi katha nl Padre Burgos. Ngunit ito ay nakatala sa , "Kung ako ay wala fl3 noon. pulutln ninyo sa mga kaisipa~g Arkibo ng Audiencia Reat ilOong ranahon ni Gobernador Carlos :(·· ito ang inyong pakikiriacangar.. Saka ninyo ako !imutin. Sapag- . 167 ji:1 (J. .1.:.i! i... " .i :_:_ . :: 166
  • 8. &,~m~tJi3J~~n9 . dur·~ :~a· 94!;.~a~!~..w!!~;.At ... ~,. nap. nf::araf?.i ifg ·n,g!f:kiJfa> itit~afri~:hasa · nobelan{j ,~:Tandang sa Paal(_a;;J:nakata, pagka-pintor at pagk~-ma,nliliiOK s. . srong Mac;!Jr:u~.f_ na nagt~t~~C? rig t<atlmpi~n. -pagtitiis afbura 9 . · s;ya ay nanato sa !sang r>ambansan 9 timpalak~;.>i~J: :· "· ,.. pagsun()d sfsinasabi o_g: ~~_ra.. . .·..· .· .. . ·. . .. . • . . laan, ,~~,Q~I~ngna ·~9J,f!Qrralo . .·.Aqg•-tul~qa,·l~~~~~paJ]jagai~~,~ · .·. , 1gffir(alj1PfQiftl~lh~1"~~~~9~"ifrtlhatii9tlt>ttin ·n~ ulnakda · na "A La Juventud Fillpina" ay irilalay niya sa:,mga kabataan · ria .,,, ·~ · ·.. mga Ina na lhanda ang kanilang mqa anak sa pag-iblg sa bayan a na~·aa.~~~., ~~.Y~-~~er~~~ad· n~ . S~nt~.. T.?~W~.ti:~FF.;to.~~"#.t{~:~4f,~~l!f$~. sa"lrisasahanoniyang mad~gring pagbabangon na kanya na naan! , Sl Jose RiLal s~rkinlkllala ring dalubwiKa. N:1k~kapagsallta lnluudyok. · slya ng 22 wika. Nakapaglakbay siya sa ,Silangan~ sa Estad9s .:o~flg dlwa ng , Sp~yalis_roo. sa Pilipinas marahil ay unang ma~ Unldos ng Amerlka, at .$a Europa. Maramlng· .nagp~palag~}:na babasa sa .akdang ito. > .·. .. . . . ·~ . . "" slya ay lsang .pantas sa panitlkan. Nagtagulllpay siya sa i~rangan Kayat kung. sadyang sl Burgos ang sumulat ng La Loba Negra, ng pagsulat ng nobela. : tula sanaysay, dula, pananalaysay, pamu- hindi kataka-takang magkaroon ng malaking bisa sa buhay·at mga muna, at ng poklor. Nagtagumpay rlil siya sa pagsasaling-wika. ·akda nl. Rlzal ang kathang ito. Maraming mga pangungusap, kal- sosyolohiya. antropotohlya, at lingguistika. sipan at pangyayari si3 mga katha nl Rizal - sa Noli at Fili at Siya ay nag-ara_l· sa Ateneci de Manila,. Nagsimula ~a pag. ·magi rig .sa kanyang· mga ttila _.,;_ ~fng nasa La Loba Negra. ·..·Hindi-~ aaraf·- medisina sa Pamantasan ng Santo Toma~. nguni) nag- ng kataka-taka sap::Igkat si: Paclano, kapatid ni Jose Rizal. ay I sa sa tapas sa Un.lversidad Sentral ng Madrid~ ·Nag-aral ·din-· siya sa mga kabataang nakapagllngkod ·kay Padre Burgos. mga pamantasan ng Berlin Leipzig, at Heidelberg. Ang mga kini- lalang pantas at siyentipikong Europeo ay naging mga kaibigan nlya. Halimbawa na rito sina Ferdinand Blumentrltt, Ross, Meyer, at Virchow. Ang · k.aniyang makulay na buhay ay nagwal<as noong ika-30 ng Disyembre, 1896 nang ipabaril slya ng mga Kastil.a na nagpa-· ratang sa kanya ng sedisyon at paghihimagsik Iabar,~ sa pamah·a- laang Kastila. B. Ang Kanyang mga Akda: ·~. "Noli Me Tangere" - Ito ang una sa magkasun·o d na wa- .J~~g . kamat~ang nobe.lapg IJ~9P~~-~-9~JN~in~-IW~~·t4)~~~~~ -:/-~sang P.ropa~fanda at ·sryang -r.agbigay"" aan ·sa · ., c:!i_~~:;~:~:~~~-Wtiif:~~1.1~&~,;;~-;;.;c~<::(i>if- <~?::$-5-f;iJ~.it:~;;jj,t,iM labf:!n sa Espanya. · · d ·· · ·· " 169 . 168
  • 9. " bango nan..9 canilang bulac-tac, ay . -, ~~· · -~- .f. sa. In long noo ng, Lumalang sa atl.n .....c:a~aucay KABANATA XI -f-. .:-· ~";· · "Anac co, ayan ang buhay, ayan ang ligaya.:; - f: 1f. lyoy handog na talaga nang aqulng ganap na pag"i"a"a SI GRACIANO LOPEZ. JAENA £1856-1896) . -· ... !log, at caragatan ay: pauang may lnimpoc na yamimn ·ftlnAtJ:ui . A. T~tlambuhay · ·~ sa iyo; par~paranQ cacamtan mo huN~~J~mang • ... I~ . . rri8r80, gamftiO ffiO (&ffiSrlQ ang fSifl iliif"fAt!a.:f.f~ . lnlr ·· . . l~ipilang noong Dtsyembre 18, · 1856 at binawian ng buhay lyo; ·hu~g. mOf19 alalahanin .ang;dHim "9<;lJ!9.i,~E!ro: ·20, J ~9~ ang lsa sa pinakadakilang b~anh~·~t: hen.yo talagang pananglao mo; narlyan af1g ng Pllipihas, si Graciano. Lopez. Siya ay ipinagmamalaking ·Anak :>a(!.l..o cung naglalayag ca sa catauaca·n nang. dagat; wata acong ng Jaro, Iloilo- na ang katalinuhang . tag fay ay hinangaari ng mga M~t ;. anac co, condi ang camtan mong -mahinusay .ang boong guin Kastila at Europeo. lsa siyang kilalang manunulat at mananaluni- boong casaganaan at payapang pamumuhay~ Talastas ·cang capos~ " , ang caya mo sa pag ganti sa aquin; talastas cong salat ang lacas pati sa "Gihtong Panahon ng Panitikan at Pananalumpatl" sa Pili-· ~ mo, s.alat ang buhay mo sa ica-susunoci nang .nais na matumbasan pinas. Siya ay nakagawa ng ·may 100 pananalumpati na magp~- -~, ang biyayang tinatanggap; caya huag ·can lubhang mag alaala; h~ngga ngayon ay binabasa ng mga makabagong Pilipino na tini- --c sucat na ang mahalin ang capua mo tao, alang-alaog man laml{lg;~.~; ; sa pagmamahal cp sa lahat; mahalin mo ang linicha co; mahaTin pon at inilimbag · sa imprehta ni Remigio Garcia, dating may•ari ng tl ndahan ng aklat, . "Manila Fil~tica". :> - ,. iRJI rna ang minamahal co at bucas macalaway may tanging ligaya :if·~.; pang pilit ·na tatamuhin mo." ..• Si Graciano Lopez Jaena ay umalis sa Pilipinas aoong 1887 "Dian ay sucat mo nang mabanaagan, nanasang irog, ang ca- sa tulon·g ng kanyang mayaman tiylihin si Don Claudio lopez I daquilaan niyong Dios na di nalilingat sandali man· sa pagcaca- upang makatakas· sa P?Qpaparusa sa kanya ng kanyang mga kaa- .,. .1,. , ,.· . linga sa atin. Daquila sa capangyarihan, daquila sa par-unungan, way at ·humantong sa Valencia ang pinakasentro ng Kilusang Re- •/ ~; !({. at daquila· ngani sa pag ibig, sa pagmamahal at, pag papalagay p.ublicano ng mga Kastila at nagkaroon siya ng pagkakataong ma- sa caniyang manga anac dito sa !up~; at pantas man o mangmang, .kilala ang mga matataas na pinunong Kastila tulad ni Pi y Margall. it mayaman man at ducha ay walang nauauaglit sa mairog at lubos Morayta, Moret, Castelar, Salmeron at iba pa . Simula sa Valen- ~~ij niyang pag lingap." cia ay Jumipat· siya sa Barcelona at itinatag niya ang l<auna-una- ·~~ .:· ..- E. Ang Oasalan at Tocsohan ~ ~ ·~ "· ~· .j:;:~ at . !l, · .. ; • j • t" ·. hang magasin, ang "La S.9lidaridad" hindi !laglaon ay naging l opisyal na bibig ng "Asdciati~~ Hispano Filipina" na binubuo n.g Ito ang isa sa mga naging pinakamabisang akda ni .Del Pilar p~ra sa propaganda: Ang kanyang mga "dasal" ay nQging B;kma sa panlasa ng mga katutubong naghahangad ng paraang maibu- mga Kc:stila at Pilipino na siyang lumalakad sa pagbabago ng mga reforma sa Pilipinas. Dahil dito si Gracia-no Lopez Jaena ay nag- ,,-i;.~ lalas ang .kanilang tinitimping ngitngit. i tagumpay 11a 1parnukha sa mga .Kastila at sa mga tao sa mundo lsang halimbaway ang kanyang parodya ng "Ama Namin" na pinamagatan niya ng "Amain Namin" na ang tinutukoy ay ang mga at ipakilala ang nagagawa ng is~tng mamahayag sa kanyang panu- kura. Narlto ang simula ng parodya: f lat at kung papaano ito makakatulnng sa kanyan!=J bayan sa pagpn- 1 Amain namiR, sumasakumbento ka, ·~ pasok ng pagbabago sa mga batas. reforma tungo sa mabuting kabuhayan. pagun(ad , kabihasnan at sari!ing kapakan~m . .~!Iii ~~~ sumpain ang ngalan mo - ·) d1to sa lupa para nang sa impiyerno. Si Lopez Jaenn bagamat hindi naging propessor ay isa ring Agawan mo kami ng aming guro sa pamamagitan ng kanyang mga articulo sa " La Solidaridad" -,~~·J,{j kakanin sa araw·sraw ... at mga su!at sa ka:1~nng n;ga <aibigs n "t ~2mag - :1nokan Ja ?i li- PatawaiJ · mo pa kami ng pagkakautang pinas. 1 Si Del Pila~ ay siyang may pinakamatalas na dila at matalim Tulad ni Antonio Maria Regidor, Tomas G. _ del Rosario at Fe- . na panulat laban sa mga prayle ngunit di mababasa sa alinmang lipe CaJderon, siya ay tumindig sa paghiwalay ng simbahan sa katha riiya ang dl p~gkilala sa Diyos. Siya a.y may.malaklng ma- lasaklt sa kapwa ·tao at may matibay na .pananalig sa:. Lumikha. pamahalaan, para sa walang · bayad na pag-aaral, para sa . Ang klnalaban niya ay ang mga mali at makasalanang mga gawi mabutlng pamamalakad ng edukasyon na pinamumuan ng pama- ng mga prayle sa kanilang pagdidiyus-diyosan. 197 "~1 196 l 1i~ ·t)t , 1 l~ l ·,. ·~ ~·/ j ·· : · .. i
  • 10. r ~~~ · ... .:~·· ~~;II. . ~ ~,~laang, may. ·kala,Yaan s~. pananampalatay~ at . para • · . ~ pagtatatag ng tsang· nagsasanh at· malayang pamanta~an. Dahil sa pagkakahidwaan ni -Dr. Jose Ri_al at Marcelo del z Pila~ . ukol sa kung sino ang mamumuno sa Asociacion Hlspano- . ·Pillpina sa Mad~id, . si Graciia":o lopez Jaena ay pumanig kay Aizal. ian sa Kastila ng mga babae na ang guro afgoberna<;lor ng rala;.. : wlgan ang· magbtblgay. · · 8. "EI Bandolerh;mo ·en Pillplnas" ~ Jpinagtanggol ni Gra- ciano lopez Jaena na walang tulisan sa Pilipinas at dape~t magka- roon ng batas · tung,kol sa mga nakawan at kailangang baguhin I i "f-90., . Nais]paJ1 ni Lopez Jaena ang magbalik na r_ sa Pilipinas upang in upang hl~dl mahlrapan ang Plllpinas. · · ,,;... , - .. . . ,.-.l.-;a. mangh"mgt· ng ·abuIoy para sa pagpapatu Ioy ng bago niyang paha- . 9. "Honrir en Pilipin&S,~ ~ Karangalan sa PiliRin~s -~ . Ang yagan na may pangalang "EI· Latigo .National" o "Pambansang La- pagwawagi sa exposisyon nina Luna, Resurrecioh -af l ?ardo de Tavera na ang katalinuhan ay na{jbigay ng karangahm sa Pilipinas. I tlgo." lpinagbili na niya ang pag-aari sa "La Solidaridad" kay Marcelo H. del Pilar :1a noon ay abogado na at maraming dalang 10. · Pag-aalis ng Buwis sa Pilipinas." · kuwarta sa simula ng pagtigll sa Espanya. 11. lsang pag!inang sa "lnstitucion ng Pilipinas." ·Si Graciano Lope-z Jaena ay nagkasakit ng tuberkulosis at 12. Mga Kahirapan ng Pilipinas" - tinutukoy dito n! Lopez namatay sa ospital na walang bayad .sa Barcelona no0ng ika-20 Ja9ra ang rna!irg pamamalakad at edukasyon sa Pi!ipinas- 1887. ng Enero 1896, !abiGg is2:;g buw:1r:g b2go binaril gr,g malaoit ni- (~ng "~ray Botod" yang kaibigan si Dr. Jcsa Riza l sa Luneta nocng !ku-30 nq Dis- - Ang J ~<::io:ng itoy .kinatha n! Graciano lopez Jaena upar1g tu- yembre 1896. llgsain ang di makatarungang pag-akay ng mga paring Kastila sa B. Ang mga Akda ni Graciano Lopez Jaena .~ga ?il: pi~::. "c:!"gh8j8n o;ati n ang mga ilang nilalaman ng katha: 1) Ang mga tao ay timituruan ng relihiyon at dalhin ang ka- 1. Ang "Fray Botod", isa sa mga akdang isinulat niya sa nllang patay· sa simbahan at maibl,lrol sa paraang Kristiyano, ngu- Jaro. Iloilo noong 1876 anim na taon pagkotapos ng hirnagsil-;an sa Kabite na tmutuligsa nng mga prayle sa Pillpin:>s . lnilalara· nit upang mala man lamang ang napakalaking halagang sisingilin · ng r:nga prayle pagkatapos ng kanilang serbisyo, ay ibaon ang wan ni Graciano Lopez Jaena ang mga prayle ay masiba, ambiB· namatayan sa pagkakautang. Sinasangkalan ng mga prayle . ang yoso at "immoral ang pagkatao" . 3ctod, na ang kahulug:.m s:J ngalan ng "Mahal na · B!r~en" na siyang nagbibigay ng biyaya Bisaya ay "malaki ang tiyan". fng " Satire" o rnapagpatawang upc;ng sila ay mag-abu!oy. kuwento itoy may tuiigsa sa kasamaong !ag:.JN::p r.e:on sa :s im- . bahan. z. · · Ang iba pang lsinuiat ay ung, La Hija de: Fraile, at sng I 2) Ang isang mahirap ay nakakautang ng pera sa :nga pray!e .1a may ibayong tuba at dahil sa !aki ng tubo ay ang isang mahirap "Everything is Hambug" o ( (Ang Lahat ay Kah::Jrnbug2n} Dlto ay ·I · ay halos walang matira sa kanyang pag-aari. tpinaliliwanag ni Lopez Jaena ai1g mga kayabanqan r.q mc:;r ~<r.;s­ ~ 3. /-ng mga prayle na dapat ay magbigay ng mabuting halim- tlla at pangangaral sa mga Filipina nq mga boahamak:.1 n st kabi- bawa ay siyang nagbibigay daan na ang mga ibang paring Pilipino guan kung .mapakasill sa isarig Kasti!a. iumaiabis pa sa kanila. 3. "Sa mg. ?lllpino" -- 1891 - !san g taiur:1;ntl ~8 3r.g :;:,. a J) Ar,g "Fray Botod" ay oray!eng lubhang mplakas kumain dito yunln ay mapabuti ang kalagayan >19 mga Pilipinc. tvl<Jia~·a. mR- .sa at i,l at ayon kay Lopez Jaena sa nakatatawang pagla!arawan unlad at may ~arapatar:. nang ganito: 4. "ialur.1pating Pagunitn kay Xoklmbus" r.oona ik::1<Fl ;.;r,; - "1lanq siya ay dumating sa Pilipinas ang katulad nixa ay tu- bersaryo sa pagkakatuklas ng Amer ika n2. binig:..;<!s ,l;~_- ,) 3L ·:.:: ,-,; · :; ;ong ixnci<, ngunit pagkalipas ng iiang OL.iNan sa pagkain ng pa- ;:g Madrid. ?Jaya at saging si Padre Botod ay nagmukhang tao. At pagka- 5. "En Honor del ?res idente Mo~3yta ;:le •8 A;;;:)ci <Kior, :-,:.:;- ~ap o.:: .tg .712t3 rnii1g taq n g. s iy·a · 3Y ; ap a ka :n . . ~ -:- mapaarafan -33 n pano Pilipino". 1884- Pinuri ni Lopez Jaena si Hron. ;lor:::yta s2 pagkakagasta ng mga tao at maging isang pari, ang unang "ser- pagpapantay-pantay r.!ya sa mga tao. mon~· niya ay tuligsain e:mg mga taong nagbigay sa kanya ng lahat 6. "En Honor de . los Ar+istas luna y Resurrecion Hidalgo" ng kaluwagan". _ -. 1884 - inatapat na pc.purl sa kanilang mga !ginuh!t na naglala- Tunghayan natin ang -isang bahagi ng ta!umpati niya sa Es- rawan ng mga i<alagayan ng mga PHipino sa Kamay ng mga Kastile. posisyon sa Paris: 7. "Amor a Espana o Alas Jovenas de Malolos". (Pag-ibig "Pilipinas! Binabati kita ng may pag-asa Ba . mga !abi. ling- ng Espany.a sa mga Kababaih<m ng rvlaio!os. Pag -aarai sa pnara- nan ninyo, ang lambong niya ay ang dagat na bughaw at para sa 198 199
  • 11. ·~ / wala nang natnaria itong Pilipihas. gaya ng pag-ibig sa aari1ing lupa?I A1ing pag-ibig pa? Wala nanga, wala; na layaw sa Ina.kundi pawang hii-ap; .. tiis ay pasulong, patentey nagkalat, P~upuring .lubos ang palaging hangad rekargot impuwestoy nagsala-saiabat. sa bayan ng taong may dangal na ingat. SiuiSaring silo. sa ami;y inisip, Umawit, tumula, laPnatbat sumulat, kasabay ng utos na ·tuparing pilit, Kalakh.Bn din .niyay isiDisiwalat. may sa alt,~mbrado,-kaya kaming ~iki~, Walang mahalagang·hindi inihandog kahit isang ilaw ay walang masilip. · ng may. plSODg maluU Sfl Bayang nagkupkop, tlugo, yaman, dunong, tatiisat pagod, Ang lupa at bahay na tfuatahanan, buhay til&y abuting magkalagtit-lagot. bukid at tubigang kalawak-lawakan, at gayundin pati ng mga halaman, Bakit? Alin ito. na sakdal .ng laki sa paririg Kastila ay binubuwisan. na hin.ahandugan ng buoil.g pagkaSi, na sa lalong. mahal nak.apangyayari Bukod pa ritoy ang ibat iba pa, ·· at gmugu~lan ng buha~·na iwi? huwag nang saysayin,, Oh, lnang Espanya, sunod kaming lahat hanggang may hininga, ang · ltoy !nang Bayang tmubuan, · Tagalog diy si.Yfllg mfuamasama pa. · siyay inat. tangi na ki.ri.arilulatan ·.ng kawili-wi),ing liwanag llg.. araw, . ~w nga, Ob,, !nang pabayat sukaban, . . • I • • . nagb1btgay~m1t sa buong katawan. . .. kamiy di na iyo s~ titan hurnariggan. .lhanda ·mo, Ina, ang paglilibingan Kalakip din nitoy pag-ibig .sa Bayan sa ma:wawakawak na m,araining bangkay. ,ang lahat ng lalong sa gunitay :mahal, . .. . . . . mula sa masayat .gasong .kasanggulan Sa sangptaliwanag ngayoi1 ay ·sasabog ha~ggang s~ kataway mapasa-libingan. . ang barilat. kanyoilg katubid ay kulog, ang sigvailg masasal sa dugong aagos . , s~· ab~ ng ab~ng mawalay sa Bayan, ng kanilang ba1a na ma~apamook . . gtinita may la~ sakbibi ng lulilbay; · · walang alaalat inaasam-asam ,Di na kailangan · ~;~a: iyo ang awa · · kt1ndi ang makitay lupang tinubu~ . . ng mga Tagalog, Oh, !nang kuhila, .· paraiso. namin ang kamiy mapuksa, · Pati ang·. nagdusat sampung k~atayan langit mo naman ang kamiy madtista. wari ay masarap kung dahil sa Bayan~ . at }along. maghirap, Oh; hiJPalang bagay, Paalam na, Ina, itong Pilipinas, .·lalong·pag-itog pa ang sa kanyay alay. Paalam n~, Ina, itong na sa hirap, . ··· Kung ~g bayang ito;y mapapasa-panganib Paalam, paalam, Ina:ng walang habag, . Paalam na ngayoh, katapusailg tawag: at siy~ ay dapat na ipagtangkilik, · · ang, anak, asa:wa, magulang, kapatid, isang. tawag niyay tatalikdang :pilit. . Pag-ibig sa Tiliubua..g ;Lupa " ~ayo .n anga, hayo, kayong nangabuhaY Aling pag-ibig pa8Ilg bihigit kaya sa pag-asang lubos ng kaginhawahan, · , . sa pagkadalisay at pagkadakila · · 103 . 102
  • 12. ~ ~ ~ ;J. kanyalig korona ay ailg l~ngit· na may · mga kuW,Jl)taSj· na; bit~.r~; ] KABANATA XU j Katulad niya ay munting birhen na ipinagduruyan $a m1lt::~t~m ·~ pangarap. Ang bango ng kagubatan ay siya rf · tBA PANG NAGPALAGANAP ·~ ~ga f!Wit niya ay ang huni ng mga ibong may Ang kayamanan niya ay ginto at pitaiL ···Antt buntdng~h A. $1 Htneral Antonio Luna (1868-1899)· ay ·ang..mga nagsasabayang salpok ng a~oq. sa. daQ~t ~g ~agitlh~~ at b~yaning si Hener~l Antoni?. ~~mt~Y.~~Ht!!~~ ­ 119 slya ay magising: ay pangarap ng ·pag~lbig sa ng . ~n_anghwanag sa styudad ng Maynila rioong ika;29 n"fOIC,tijbre. ! makabago at sibilisadong araw." . ng taong 1868, sa isang bahay sa daang Urblztondo, na aUrisl.IHod sa isinasaad n.Q kasaysayan, ay pag-aari ni Ginoong Maximo Cortes. Ar.g kanyang ·mga magulang ay sina Joaquin Luna-de San PecJro at ng marilag na babaing si Ginang Laureana Novisio. Si Antonio na pinakabunso sa mga anak ng mga kilalang · angkan sa Maynila na nagk;:t apelyidong Luna at ang kaniyang ~ga - kapatid ay ang dakilang pintor na si Juan Luna, ang riaging punong lalawigan sa La Union na si Joaquin Luna at Doctor Jose Luna, kilalang mang- gag·amot. Sl Luna ay nagsimulang mag-aral sa kanilang tahanan at pag- kuway ipinasok siya ng paaralan ay palaging ·kinakitaan siya ng di-pangkaraniwan_g "katalasan ng isip. . Sa mga pagsusulit na gi· nawaay nagtamo ng pawang matataas na notang "Sobresaliente" .sa lahat ng aklat na pinag-aralan. Katulad niya ang isang ilaw l na nagsabog ng maningning na liwanag sa loob ng paaralan. Hi- 1 waga s9 kBniya ang mga kasalanan at ang mga guroy nangalugod sa batang ito. Nang taong 1883 ay nakatapos siya at naging · ...graduado" sa pagka-batsilyer en Artes na ipinagtamo rin niya 1 ng mga notang matataas. Binatang lalabing-limang taong gulang ay karapat-dapat nga sa paghanga ng lahat at kapurihan ng lahi. !i Nang maging. graduado na si Antonio ay lumipat sa matandang Unibersidad ng Santo Tom as at pagkaraan ng dalawang taong pag- aaral dito ng Parmasia ay nagtungo. sa Espanya at sa malaking siyudad ng Barcelona tinapos ang pinag-aaralan at nag-doktor pagkatapos 3a Unibersidad Central sa Madrid. Nag-aral din siya sa Gentz. Belhika at sa Pransiya naman ay naging ayudante ni Doctor Lateaux sa laboratoryo nita at pagka. tapos ay naging ayudante rin ni Doktor Laffon sa Paris. Ang ·i kanyang katalinuhan ay siyang mabilis na naglantad sa kaniyang · :_- pangalan sa tugatog ng karang~lan hangJang s~ l!lagkap~la~ -~~~ mahalal na komisionado ng pamahalaang Kastda, noong Mayo, 1894~ dito sa kapuluan upang pag-aralan ang mga nakakahawang sakit. 201 200
  • 13. at ~alag tinamo kun~ kapaitan, bayo nat .ibangon. ang riaabang bayan. ....lllo J•clnto Naging matalinong katulong ni Andres· Bonifacio si Emilio Kayong nalagasan ng bungat bulaklak ng kahoy ng buhay na nilantat sukat Jacinto na umanib sa Katipunan at naging Vtak" nito. Pin~matnugutan niyang kasama ni Dr. Pio Valenzuela ang · ng bala-balakit makapal na hirap, Kaldyaan, pahayagan ng Katipunan. Siyay sumulat sa Tagalog muling manariwat sa bayay lumiyag. at sa .Kastila. Namatay si.Jacinto sa pagtatanggol sa l>4yan .Jpahandog-handog ang buong pag-ibig ·nang tamaan ng punglo ng kaaway noolll ika-16 ng Abril, at hanggang may dugoy ubusing itigis, 1899. Ang mga kilalang sinulat niya ay: kung sa pagtatanggol, buhay .ay mapa tid, 1. Ahg "Ko.rtilla ng Katipuna~", mga kautusan sa mga itoy kapalaian at tunay na .lan¢t. kaanib ng Katipunan 2. Ang "Liwanag at Dilim ", katipunan ng maraming sanay- Sa kasalukuyan ay marami nang nakapagsalin sa ibat say sa ibat ibang paksa .gaya ng karapatan, kalayaan,ibang wika ng "Mi tntimo Adios" ili Jose Rizal. Ngunit kay pagpapantay-pantay, paggawa, paniniwala, pamahalaanAndres. Bonifacio ang karangalang siya ang kauna-unahang , at pag-ibig sa bayan. Ang pamagat ng mga !alongnagsalin nito sa Tagalog. Naririto ang ilang bahagi mula sa mahalagang sanaysay ay: "Ang Ningning at Liwanag",kanyang salin: "Kalayaan", "Ang Tao ay Magkakapantay", "Ang Pag- ibig", "Ang Bayan at ang mga Pinuno", "Ang Maling Pinipintuho kong Bay&l?- ay paalam, Pagsampalataya" at "Ang Gumawa" lupang iniirog ng sik:at ng araw, mutyang mahalaga sa dagat Silangan, 3. "AMi Madre,. (Sa Aking Ina), isang madamdaming oda kaluwalhatiang sa amiy PU:Dlanaw. 4. "A la Patria" (Sa Bayang Tinubuan), ang tula niya sa Masayang sa iyoy aking idudulot Kastila na ipinalalagay ng maraming siya niyang obra- ang lanta kong buhay na lubhang malungkot; maestra naging maringal man at lubos alindog sa kagalingan mo ay akin ding handog. Kartilya ng Katipunan Akoy mamamatay ngayong namanialas . Emilio Jacinto na sa Silanganan ay naniamanaag yaong nialigayang araw na sisikat 1. Ang kabuhayang hindi ginugugol sa isang dakila at banal sa likod. ng luksang ,nagtabing na ulap. na kadahilanan ay· kahoy na walang lilim, kundi man d8Illong niakamandag . . . KUng sa libingan koy tumupong mamalas sa malagong damo mahinhing bulaklak, 2. Ang gawang magaling na nagbubuhat sa pagpipita sa sa mga labi moy mangyaririg ilapat, sarili, at hindi sa talagarg nasang gawin ang kagalingan, sa kaluluwa ko halik ay igawad. ay di kabaitan. i · Pagpasalamatan at napahinga rin, 3. Ang tunay na kabanalan ay ang pagkakawanggawa, ang paalam, estrangherang kasuyo kot aliw, pag-ibig sa kapwa at ang .isukat ang bawat kilos, gawat paalam sa inyo, mga giniglliw, · · pangungusap sa talagang katuwiran. mamatay ay siyang pagkagupiling! 4. Maitim man at maputi ang k~ay ng balat, lahat ng ~aoy 104 105
  • 14. r • :.. .. ...... !l"~~· .. ~·u ··-·~·-~·lUI" na. ·JPf~ ~ .. : .;- . - : ·:;.-;:;:-; }:::~·- ·.: -· - - ~-- . ..- ~ o-~ ·- ~: •.;..:;-,_:.;-_~- . .- .. _ . ,._, . _ . ng Batangas- sa kasipagan: pag- "Ang Hirnagsikang Plrtprno": · . -atapat, af J<asinllpan sa· butiay; . Ang kanyang -angkao ay isang ··sa Bayarig ,, Pillpino· , islnulat sa dukha lamang, subalit may tag lay na glntong Ligalt sa Oios at sa Tagalog. · _, . .J~-:1~!;~..~~¥/">_,~-- ~7-"""-""·-;·,·;. "f.·.-.-:·: . { 3. Ang "Pahayag" na kuha sa kanyang .. Manifesto" na islnu- Mah)lig m(lg-ar,al si Mabl.ni kung kaya t siya y maagang pinag- lat noong; Abrii -J5r 1.899,,/·- , -- ,~..,·--~; "~:"~""".:.· ~, -~ _,. .. , -" -· ~ , .. _ . aral· ng kanyang mga . magulang. Sa simu Ia pa lamang . ng kan- 4. "EI Desarollo y Gaida de Ia Rl:}publika Fillpina" ~ . · -· - -- (Ang Pagtaas at Pagbagsak ng Republikang Pilipino) •·Y1tfig·pag!Bara·ray kinamah:lsart na siya ng katalinuhan. Nagtapos· { 5. "EI Verdadero Decalogo" (Ang l!unay.na ·Sampung Utos)" -, ,. siya ~ ng elementarya sa mababang paaralan 119 Tanawan, at rrag- na ang hangariR ay pagpapalaganap ng na~yonalismong l i pafuloy siya.n,Q kanyang pag-aarFll,sa mataas na paaralang pribado Pilipioo.. : · _ _ :; .· . . ___ · · _. · . . .. . , rfaYf)inamamahala_an ·ni Padre ~laban.an. Nakatapos siya sa ma- t s. "EI Llberai-;:· Jsang ar1;tkulong ·w ilgkol sif panihluligsa:niya . -~ . taQs na paaralan ng Sari Juan de Letrail. Upan·g huwag maging sagwil ang kahirapan sa kanyang pag-aaral ay slnikap ni. Mabini i sa pamahalaang Amerikano s.a.ating bansa na naging ·sanhi ng m~li niyang - pagkaka~,akjp,_at ipinatapon sa Guam; sa- - ·na mamasukan sa Maynila. Siya ay nakuha na magJng isang guro 1 I pagka t ·tutol na tutol at mapa1t sa kanyang kalooban ang -~-- ·_IL I manumpa sa ilalim ng bandilang Amerika. . I sa isang pribadong paaralan. MuU niyang ipinagpatuloy ang pag- j ~-~;r_ 7. Ang pagsulat niyang mufi ng "Fiorante at Laura", nl Ba- ,o. soslinOg;·rig- kilay sa San Juan d~ ·-letran at nagtapos siya noong, 1S85c ng _Batsilyer ng Siriing._ Sapagkat ang hilig ni Mabini ay _ ~ lagtas sa makabagong baybay na -pinalitan ~niyang lahat ang "g" ng "ng" at ang lahat ng "C~ at "q" ng "k". · maglng l sang manarianggol ay hagsumlkap siyang ipagpatuloy ang Tunghayan natin ang · sipl ng · "Ver~adero. Decalogo" na si- j, pag-aaral sa pamantasan ng Sto. Toinas. Maraming hirap ang nulat ni Mabini $8 Kastila subaHt naisalin sa Tagalog. Ito ang ~~ tiniis niya ~ago siya maluwalhating nakatapos- at naglng isang pinakamalapit na pampanitikan_g kanyimg sinulat. t ganap na manananggol. Sa panahon,.ng kanyang pagsasanay bi- "Ang Tunay na Sampu~g Utos" f ~ :/ lang isang manananggol, siya ay dinapuan ng sakit na pagkamatay ng katawan. Siya ay naglng isarig paralitlko. Una - lbigil) mo . ang .D iyos ~t ang iyqng karangalan nang higit sa lahat ng bagay: Ang Diyos ay batis .ng lahat ng katoto- Nang magsimula arrg himagsikang Pllipino at Kastila ay dina- hanan, ng lahat ng katarungan, at ng lahat ng gawain; at ang kip siya ng mga KastiJa at ibinilanggo sa pagiging maka-Bonifaciq. karangalan moy siyang tanging kapangyarihang rnag-uutos sa iyo Subaiit noong Junio 1897. si Mabini ay pin.awalan. · Nang ang na ikaw ay maging matapat, mabait at masipag. ·-. ..·:. .-.·..., ·. ·. . Republika ng Pjlip.fnas ay matatag sa pamumuno rii Emilio Agui- lkalawa - Sambahin mo ang Oiyos sa paraang minamabuti naldo siya ay ginawarig kanimg kamay ng Heneral. Sinimulan at minamarapat· ng iyong budhi: sapagkat sa iyong budhi, na hu~ mahatol sa . masarna mong gaWa at pumupurl , sa mabutl ay naka· .nlya· ~ng pagt~tatag · sa ·bayan-bayan at ·lalawigan ng hukumang ~,-fflgati~lagad.:ng45Jfa~j<#;$iy$:tiang~,panQunahlng katu~ ~~u~~B:.~~,~----~ ,.~ · :loil~f!;S;.. pagba1angkas ng Saligang4Batas. ng._ sl Mabin! ay tinaguriang "UTAK,NG HJMAGSIKAN". Malolos kung . kayat 1 sa_l~~a~~--~·~:~sf~~,~~paJ;~~~i;•J,:::alt~~t~~:&1ii~f~~~,~~~~;4:~~-- · han, na d1 lumalayo sa landas ng kagalmgan at katarungan; upang · ,matamo ang sarillng kadalls~yang . ikatutupad mo sa tungkuling 220 -~ 221 ·:~ { -l ~i l$HS- liii~ i7 ", J ·-:j . - ~~ -·:. t: 1
  • 15. rI r, mo ·una kaysa sarili _ , gagawln ·mo slyang -maglng Kanarlan. mo· wiran, ng katarul)gan at ng paggawa; pagkat frung, ang maligaya, ikaw at sampu ng iyong pamilya ay maglging mallgaya rin. · . ~~~~~=~~F;:*:~~Jo~";~~~:,~~~~~i~:·_,!~w~r~,. [~~;!~~~:!:~~!:~::~~~::;~.~:·~:.~ -~··" ~~· J_ ··· ·· · ·_:· sarlnlan ay styang pan_§gagahngan ng lyong k~~allngl;ln, at an~ .~ , lkalawang· baitang 119 abogas•ya s« kabda ng pagtutol ng kan- .:"· kaR!yang katayuan ay s1yang pagkukunan ng san II mong luwalhatr "· . . . . · . . ~ at pagkawalang kamatayan. · .yang ama1n sa dahdang stya ang tangmg pag-a~. a ng kanyang ma,. lkapito .__ Huwag rriong kikilatanin sa iyong payan ang ka, •:; Dito i_pinakila_ ~1 J_ " lf:t acinto ang kanyang mataos na pagmam~- pangyarihan ninumang hindi inihalal· mo at ng iyong mga kababa- hal sa bayan. At wlnika niya:· "Walang lslaki maliban sa lsang· yan: sapagkat ang kapangyarihan ay_ galing sa Diyos, at dahil sa duwag a·ng makatatagal na pagniasdan ang unti-unting pagkam?· ang D_iyos ay nag_s~salita s~ ~amamagitan n~ QUdhi ng bawat tao, tay ng kanyang lupang sinllangan. Ang isang tunay• na lalaki ay ang smo. rnang hm1.rang at m,thayag ng ~udh1 ng kabuuan ng mga dapat na· maging handa na ipagpakasakit ang kanyang tahanan, ~f~a~.y styang tangmg maaanng gumam1t ng tunay na kapangya- _ ang kanyang pag-lbig, ang kanya~g pag-aaral upang ipaglaban ang Jkawalo _ Pagsilsumikapan mong makapagtatag ng !sang · kanyang !nang ~~yan. ~alang smumang napakabata upang mag- Republika at kailanmay- hindi ng isang kaharian para sa iyong ~andog ng pagllllngkod. bay~m: sapagkat ang huli ay nagpapatayog sa iSa o iilang pamilya Si Emilio Jacinto ang naging Utak ng Katipunan. Siya ay lamang at may pa.ghaharing mana.han, ang_ unay nakap~gpapa_~ lubhang iginalang. Walang naging kilos ang Supremo nang hindi rangal at nagpapagmg mara_pat sa 1sang lah1 sa pama_mag.t~n ng · J isinasan~muni kay Jacinto. kalayaan, at nakapagpapasagana at nakapagpapanmgnmg sa 1 · . . . . pamamagitan ng paggawa. 1 Sa Untberstdad ng Santo Tomas ay nagmg kamag-aaral m.ya lkasiyam - Mahalin mo ang kapuwa tao gaya ng pagmama- 1 sina Don Juap Sumulong at Pre~idente Manuel L. Quezon. D1to hal sa sarili mo.: 3apagkat !kinatang ng Oiyos sa kaniya at sa iyo ay iplnamalas ang kanyang· pambihirang katalinuhan na siyang d rin ang tungkuling iKaw ay tulungan at huwag gawin S? iyo ang I kaslyahan ·ng kanyang mga guro at pagkainggit ng kanyang mga hindi. niya ~ais na gawi~ mo sta kan.ira; ngunit kung kapuwa mo, 1 kamag-aral. Ang kasipagan niya sa kanyang pag-aaral ay maiha- na ~1makatupad sa gan1tong .ung~utln , ay magha.ngad _ng _ laban I hambing sa kanyang oagpuounvagi. Samant 3 la:1g ang mga ma- sa 1yong ounay, kalayaan, at k3p C1 kanan, sa gayo y sa llalim ng , .. · · .. . . , . batas ng pagtatanggol sa sarili ay igugupo mo siyat Jilipulin. marnayan sa Mayn1ta ay nah1htmbmg sa kan1-kan11ang htmlayan, lkasampu - .ltatangi mo ang iyong kababayang higlt sa ka- . sl· fm!lio Jacinto ay patuloy pa rin sa pagsasaliksik sa makakapal puwa mo: ipalalagay mo siyang . kaibigan, ka atid, o kasaman . n~;f aklat na mmukol_ ~a mga kasaysayan. ~~.. - ~ kapa~aran~ k9sokoll~lf~~f:$:1ff~f~~r;!l/ -~ . ~. ::t~J¥,;~~~-~~-~6Jan~_aif9"·gami! kaugnay- mo sa ·ifsang sa pakiklhamot<. ang•mga""~n;·;~)$~ ,,sa magkakatulad na hangarm at kapakanan. , . . . --.-- ·_ anak ng- bayan ay nagtamo ng sunud-sunod na pagkagapl kung kaya 223 222 i,;t . .
  • 16. · S£ Mga Pllipino (1891) isa~1g ta u:rtpating n aglalayong mapabuti ang kalagayan ng Filipino na .:·-"d :1a, Laur. .!ad at naipagcatanggol at 11:atatamasa ang kanilang karapatan. . · 3. · En Ho)Uor ii~ los Fllipiiuls /Ang DilLtJgal n_g Pilipinas) _ Talumpating nagbibigay pugay at nagbub~nyi sa tatlong Pilipmong nagkaw.it ng gtt.cim· ""k sa Eksposisyon sa; Paris, 1v ayo 6, 1889, sina Jua~ Luna at Felix ".ess 1 .. _.:cion Hidalgo (:mga pintor) at Joaquin Pardo de T vera Qskultor). ;n;s a~·,d~ngito ay tumutuligsa sa maling pamamalak;d sa pamahalaan at sa tdaling sisteml:. ng cdukasyon sa Pilipi.t1as. 5. .E-: Jl-Iona.: del President... de la Assoqasion Hfspano-Filipino Bi1L.gFDIS papuri ni Lopez-Jae!l~ si Heneral rvforayta sa pantay-pantay na parr.s.mahk.zd sa mga pinam~unliah. 5. Ang Lahe <~~Y Panda aya I ·::ng !~·-:_ ... ·::.in tungkol sa mayamang Filipina na nagmamalaking sinasabi sa mga tao na siyay; magiging. kortdesa dahil sa isa raw konde ang kanyang . mapap:::...1gasawa at buh~.t sa mahar~ng pamilya at lahing Kastila :hgunit ang am~ pala ni~,-:, ay isang hamak na sapat.ero at nakatira sa .·sang abang lugar ng :.sang aistrit<:; ~16 J1adrid.j :. F.h · .Botod (Disyernbre 17, 1856 - Enero 2~ 1896) Isang mailiing nobelang naglalaraw~ri- hinggil sa: isang prayleng dumating ,~ ,· . ~ . . . ·. j sa P pinas. Loy :t_Jayat na payat i gurut nang makalipas ang ilang p artahon naging. ? :·~ mukhang ta:J. T~.uligsa ni Graciano Lopez-Jaena ang pagbibig:.;.y ng masa samang .~ halim::: awa ::Ig mga prayle na sanay magiging mabutn g huwaran ng mga .nama:mayar;.g Pi.ipino na makatu!ong ::-:.ngo sa pagtatamo kapuri-ptiri at ng kasiya--siyang bas alan. N ailarawan dito ang mga ibat ibartg bisyo ng mga prayleng Kastila. Ang pags~gil rig mahal sa p ~ 0 papalibing at pagpapatabo ng malaki sa m ga ui:ang at iba pang rr:..ahahalay na g-zwain. 0asahin ~~6 pagsusaring salin sa wikang Filipino ng Fray Botod ciMagdalena E Limdico. 188
  • 17. Sillo si Botod? May dalawang taong :nag~uusap at ang kruillang pinag~uusapa:;. ay tungkoi ·k&y Pari Botod. Nasa pl2..sa sila at :nakita nila ito na may kasama?t{ b~bae .. ·: . Sinasam.pal ang babae ~t napaluho~ itoy nagmamakaawang wariy · htiinihingi · ng kapatawaran. Kasumpa-sumpang p~ diyatat magagawa niya ito · -.: san.ay · • kam.i sa ganung eksena. Sabi ng.kausap:· Siya ~ng Kura Paroko sa aming bayan~ ·. · .. Ar15 mga prayle pala ang may.:ari ng paroko dito? Di kapanipaniwala. Talagang · naririto sila at oagmamak ishindilatnang saispiritwal n~ bagaykundisa (pulitiko) pamahalaan at sa kalaswaan. Da at ay Jasunin ru:1g ganyang·uri ng tao. ·Daratiiig 2.ng araw at pagbabayaran din nila ang kanilangpagkuk.ulang. . Daig pa pala sa Tsina. . ~! P aglalarawa:tt Ang Pari Botod ay di niya pa:..1galan o apelyido. Ang kahulugan ng Botod ay . malaking tiyan at ito ang tinataguri sa kanya hg tao: Ang tig~g binyagan niya · •·. · . · . . ~~ ay Ana dahil sa ipinangan2.k siy~ sa .Kapistahap. ni S~nta Ana ~.ina ng mahal na ·, · . ~tl Biihen. Nais pa niyang tawaging Fr~yBotod kay~a Pan Ana. . . . . .i" Siya ay taga-Aragon. at ang mga ,. m~gulang·:ruya ay .di ruya. .kila~a. Siya ay ·.·, ~,.:;;;; . :2atagpuan ng isang mangingisda sa.ilog ng E9ro .tp.fll~pi~ sa sll:nbahan ng"Our· ; :~.: .:r: lady of Pillar" - nang sumapitsa ika· 14 na taon tu!rtakas at nagpm1ta s:iVilladolid · -rikabi sa kumbento ng mga Agustino.. .., ~ :. 1 · · • · • • • · .... yang Siya ay 21? nang maatasarl.g magtungo sa. Pilip.in~s at isa pa. rin sa mgaugali .··rang niya ay ang pagiging magashrw. Siya ay :nag-anyong; rnahiyain · nguriit pag~aan .· :· ng ng ilang taong pagkain ng saging, papaya, at pagkatapos na magmg· paroko sa . I bayan riila ay nagi.ng mapagmalaki na ·at napakayaman. Malaking .tao. na ·siya · ,, ngayon, di kapani-paniwala. Pandak, bilugang tnukha na pararig buwan~ bilugang , ., . pisng4 makapal an gla.b4 maliliit na mg-.t- tnata, .mapulang ilong, ria malaki ang · · I butas na kay daling makaamoy. Mamula-mulang buhok, bilugan ang ulo. tulad ng . ., · bao ng niyog. Kunot ang noo attnatalas tUm.ingk. Nap~kalaking tiyang :llaka~li. . Maikli ang leeg-iyan si Packe Botod. · 1 · · • : • ·· . .. . . . Angbuong katauhan ay kuhakay DonQ~jote at katawa-tawangsi Sancho Laza. ,I .~ ag-uugali: Mas matakaw kaysa kay Hel:iogabalus, usurero, masahol sa hudyong . nagpapahttam ng~pera, mahilig.sa.babae katuhui ng isang sultan. Sa Katapusan, .- ibjg din niya ng magagar~g :rega.lo. . . 189
  • 18. ----- · - ----~~~~====================================~=-~~-~·~ ~ I Sa pagbubuo - kung ilalarawan .siya ni Zola, ay humigit kurimlang sa mga . su:;_nusu::.::od: Si Padre Botod ay patabain baboy na kumak&in, umiinom, ·natutulog, at i wdang iniisip kundi ang malamang (Apetite) sarap. . . A yan, lumabas na aman na may ka. U..t"ldd na batang babaing uniliyak. Nilalambing siya ni Padre Boto, dinadamayan ang paghikbi ay napipigilan · ng takot at sumusunod siya ::tyon sa ipinag•utos ng prayle. Marami"lg kabataang babae nang m agaganda at may magagarang pananamit -i L ang nak2kasama niya, silay Wabas at kakaiD sa lab as· ng bayan. Sila ang mga candiDg - candin5 she kids, bat~n ·o bata iyan. . Sila ay t:inawag na bataart - galing sa mahihirap na pamilya at pinangakuang I pap~:- -:ali"l, tuturuan ng Doctrina Crist:iana at catesismo, magb~sa, surnulat at mga bag~y na makapagpapahintu!ot sa mga magulang. Maaring itoy sapilitan o lubos na pagb · igay. Wala bang gurong babae rito? 1v1ayroon, ngunit kaisa ni Pache Botod. ltinclad ang mga b abae sa mananayaw na t~ga:-India . I sa sa kanilang diyosa· at nakipagtalik sa isang mortlll na naakit sa mga I· awitin niya. ~ ~ganak ng isang babae n a ~ maaltting mabuhay sa langit dahil sa ;_ ama kaya tbtrugay sa mga Brahman na styang nagpaaral sa kartya sa loob ng.1 pagoc!rt at nagsasayaw a harap f;lg mga Diyosa. s~. kanyang pag-ibig ay nagkaxoon siya ng 7 anak na babae na mananayaw sa Templo at 3 lalaki ria naging musikero . . .Ang mga mananayaw ay di nagpakasal, naglilingkod lam:m g sila sa. mga Oiyo a. I tinutulad ang mga mananayaw sa mga c2,ding - cading. May nagkakagulo , at ~ng ri:t1gnan nila ay 5 batang lalaki ang ibig bumugbog kay Fr. Botod. Mabuti · ngunit kaawa-awa sila pagkat mapupunta lang sila sa . bilangguan. Magbabayad kayo balang araw. ~ . Bumaba ka, duwag, babo.y, m.alaswa. Bumaba ka at magbuntalan · tayo. Tumakbo siya sa kumbento at no<;>ng hapon z..y natakot siya at nagkaroon ng a panandcit ng tiyan. Di si nakatulog nang magdamag. Madaling araw pa ay nagpunta na ·siya sa Kapi olyo at nagsumbortg tungkol sa pag-aklas, ngunit di binanggit ang katotoha ng mga pangyayan. Si:nermunan pa a mga magulang tungkol sa pagpapadala ng anak sa ! May~z . Paano niya inaaliw a g sarili? Halos araw-araw a nagsusugal siya maliban kung araw .ng linggo pagkat nagsasabo -6 siy , K ---.ng siyay naglalaro at triay mangungumpisal na mamamatay na ay i inataboy niy a ang kumakaori at sinasabing ·m agdasal na lamang ng "Sumas::L<lUpalataya" at doon na niya ibibigay ang kanyang 0 endisyon. 190 vi
  • 19. Nang mamatay ang taonb yaon: H umiling ng 3 ang pari. Tama na ang isa na lang at ang bayad ay P150 segunda klase. Hinanap . rtg tao si Pari Marcelino at sa kanya raw ay P SO-tatlong pari pa. Wala pong pera ang namatayan. Magdelihensiya kayo kundi ay eli maililibing iyan. lan N aglasing si Padre Marcelino nang malaman ito at nang ibalita sa kanya ito . ay ipinasara: ang kumbento. mit Baba ka riyan Botod kung talagang matapang ka; nakahihiyang pari, ulol, lga. 1.~­ bab a ka at pipilipitin ko ang leeg mo. Wala kang kahihiyanl ::.·! Nanahimik si Pari Botod at pagkatapos ng 3 araw ay ipinatawag siya sa .· ~~ obispo si Pari Marcelino at ipinakulong sa seminaryo. t at Paano nagpipista ng patron sa bayan? no Ipasasabi niya sa sakristan, sa sabihin sa mga mamamayang ginang na magbigay ng ibat ibang pagkain para sa bisita niya. Ang kanyang paroko ay. gagasta ng marangya sa pista. Paano siya napapakalakal? Is~ siyang usurero. Pag humihiram ng 300 ay di lamang niya pababayaran ng 600 kundi bibilhin niya ang palay ng murang mura at ipagbibili niya nang mahal kapag tag-araw. Gigipitin niya ang magsasaka. ·. . , ·~ . Sasabihin pa ngang lahat para sa rriahal na birhen. Paano siya nagiging pulitiko? Masahol pa siya kay Canovas o Lagasta. . . Pag may pupunta para mag-ayos rig daan- sasabihin niya na gawm muna · ang kusina ng simbahan niya . . Paano siya nagsisinungalitlg? Mayaman kami sa Espanya ~ Iumalayo kami ·sa pinto~ Pumupunta kam.i rito para maging sibilisado ang mga Indio. Ay?-w niyang ipaturo ang K astila. Baka labanan Jaw siya ng mga Indio; . Paano siya kumain? · Sa umaga, malaking tasang tsokolate - 4 na .hiwang bibingkang kanin. Sa tanghali alak -15 duke. Siesta - lagi siyang may siesta sa tanghali. sa Kuwarto - Paglalarawan I ·· I ." Resurrecion ni Hidalgo t Asawa ni Putifar (half nude) Kama - yari sa kamagong . - G reco. Romano Tsina . ay K ama - may seldong jusi . ng Larawan n akakaaliw , I 191
  • 20. Ma.y malalaki at malalambot na unan sa tabi. Sa tabi, may mesang marble na may sinturon at parigkknot ng maaab.ot ng kamay. ·. . Ang sinturon ay pamalo sa thga kabataa:ng bab:te 1:ta rnatigas ang ulo o lumalaban . · Gawain ng mga batang babae , .· K ikay mamamaypay Paula - nangingiliti · ·~~ .paa . . ·• . • f : Lol~ng - naghil:ilo.t saul~ Ti ay nag-aalis ng kuto Manay . - nangW.giliti, s~J~ga sa tulong ng pakpak ng manok . •. 1 . ~.• : • : . . • .• : . • . . ·. Arang · - nanghihila ng daliri Ansay nag-aalis ng puting buhok Biray pinakam~gan~a.- nanghillizylas ng tiyan ; I r , , : , , , Calay - bumubulong ng mga istorya sa tainga upang makatulog. Para mag-isip ng sarap sa buhay. May iba pa; ayokong sabihino Kapag naghihilik . na isa-isang. urr,taaliso, , 1 ( , . , .. , May tnisteriosartg pintuan na .spring: · · _ ,. · 2 dalagang magaganda ang papasok; uupo sa silya sa tabi ng pari at maghihintay • 0 0 sa na1s mangyan ng pan. Itnahinasyonn~, nin~C? .a~g b,~P.~lang.~~abi sa dapat mangyari. Paano siya nagpaparusa? Pag :.:nay Indio na di nagtrabaho sa maysakit ang asawao Palo - 50 x 3 = 150 Lagyah ng suka at paminta para madali. Pagkaraan ng maraming araw may kausap si P. Botoq naloka, nagmumura sa prayle. i ~10 Y ·A (1868- 899) · I. Isinilang sa Urbis, Tondo, Maynila noong Oktubre 29,1868. Isang parmasyotikohgptodukto ng Ateneo, subalit narig ~agsimW.a ang rebolusyon is a siya sa mga ipinataponsa Espanya. N aging daan ito upang maiinang niya ang kahusayang pangmilitar ~tpamatnahayag. 192
  • 21. Ang TandaAng tanda ang cara-e-cruz mo sa aming Panginoon naming Frayle sa manga ama namin, sa ngalannang cara-e-cruz at sa mga frayle nang Espiritu santo sya naua.PagsisisiPanginoon kong Fraile, Dios na hindi tatoo at labis nang pagkatuo gumaga at sumalakay sa akin:pinagsisihan kong masakit sa tanang loobang dilang pag-asa to sa iyo, ikaw nga ang dugo ko.Panginoon ko at kaauay ko na inihihibik kong lalo sa lahat, nagtitika akong matibay na matibay nadina muli-muling mabubuyo sa iyo: at lalayuan ko na at pangingilagan ang balanang makababaclanang loob ko sa pag-asa sa iyo, macalilibat nang dating sakit nang manga bulsa ko, at nagtitikanaman acong maglalathala nang dilang pagcadaya ko umaasa akong babambuhin ka rin, alang-alang sa mahal na panyion at pangangalakal mo nang Cruz, sa pag-ufol sa akin. Siya naua.Ang Amain NaminAmain naming sumasakumbento ka, sumpain ang ngalan mo, malayo sa amin ang kasakiman mo,kitlin ang leeg mo dito sa lupa para nang sa langit. Saulan mo kami ngayon nang aming kanin naiyong inaraw-araw at patawanin mo kami sa iyong pag-ungal para nang pag papatawa mo kungkami nakukuwaltahan; at huwag mo kaming ipahintulot sa iyong manunukso at iadya mo kami samasama mong dila.Ang Aba Ginoong BaryaAba ginoong Barya nakapupuno ka nang alkansya ang Fraile l sumasainyo bukod ka niyangpinagpalat pina higit sa lahat, pinagpala naman ang kaban mong mapasok. Santa Barya Ina nangDeretsos, ipanalangin mo kaming huwag anitan ngayon at kami ipapatay. Siya naua ...Ang Aba Po Santa BariaAba po Santa Bariang Hari, inagao nang Fraile, ikao ang kabuhayan at katamisan. Aba bunga nangaming pauis, ikaw ang pinagpaguran naming pinapanaw na tauong Anac ni Eva, ikaw nga angipinagbubuntonh hininga naming sa aming pagtangis dito sa bayang pinakahapishapis. Ay abapinakahanaphanap naming para sa aming manga anak, ilingon mo sa aming ang cara- i -cruz moman lamang at saka bago matapos ang pagpanaw mo sa amin ay iparinig mo sa amin ang iyongkalasing Santa Baria ina nang deretsos, malakas at maalam, matunog na guinto kami ipanalanginmong huag magpatuloy sa aming ang manga banta nang Fraile. Amen.
  • 22. Ang Mga Utos ng Prayle (Ang Sampung Utos ng Pray/e) Sa makabagong pagbabaybay Ang mga utos nang Pray/e ay sampu: Ang nauna: Sambahin mo ang Prayle na lalo sa /ahat. Ang ikalaua: Huwag kang magpapahamak o manu mba ng ngalang deretsos. Ang ikatlo: Manalangin ka sa Pray/e Linggo man at piyesta. Ang ikapat: /san/a mo ang katauhan mo sa pagpapalibing sa amat ina, Ang ikalima: Huwag kang mamamatay kung wa/a pang sa/aping panlibing. Ang ikanim: Huwag kang makiapid sa kanyang asawa. Ang ikapito: Huwag kang makinakaw. Anh ikaualo: Huwag mo silang pagbibintangan, kahit ka masinungalingan. Ang ikasiyam: Huwag mong ipagkait ang iyong asawa. Ang ikapulo: Huwag mong itangi ang iyong ari. /tong sampong utos ng Prayley dalawa ang kinauuwian. Ang isa: Sambahin mo ang Prayle lalo sa lahat. Ang ikalawa: lhain mo naman sa kaniya ang puri mot kayamanan. Siya nawa. Ang mga kabuhungang asal, ang pangalay tontoga/es ay tat/o. lgalang mo .............. . Katakutan mo ............ Ang Prayle At pagmanuhan mo .... . Sa orihinal na pagbabaybay Ang manga utos nang Fraile ay sampo: Ang nauna: Sambahin mo ang Fraile na /alo sa /ahat. Ang ika/aua: Huag kang mag papahamak manuba nang ngalang deretsos. Ang ikatlo: Mangilin ka sa Fraile lingo man at fiesta. Ang ikapat: /sang/a mo ang catauan mo sa pagpapalibing sa amat ina, Ang ika/ima: Huag kang mamamatay kung uala pang sa/aping pang libing. Ang ikanim: Huag kang makiapid sa kanyang asaua. Ang ikapito: Huag kang makinakaw. Anh ikaualo: Huag mo silang pagbibintangan, kahit ka masinungalingan. Ang ikasiyam: Huag mong ipagkait ang iyong asaua. Ang ikapulo: Huag mong itangui ang iyong ari. !tong sampong utos nang Frailel dalaua ang kinaoouian. Ang isa: Sambahin mo ang Frai/e lalo sa Ia hat. Ang ika/aua: lhayin mo naman sa kaniya ang PIJ.f mot kayamanan. Siya naua. Ang manga kabohongang asal, ang pangala i tontogales ay tat/o. lgalang mo .. .... ........ . Katakutan mo .... ........ Ang Frai/e At Pag Manu han mo .... .-~