ქართული ხალხური მუსიკა

6,437 views
6,102 views

Published on

Published in: Education
0 Comments
1 Like
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total views
6,437
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
1
Actions
Shares
0
Downloads
19
Comments
0
Likes
1
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

ქართული ხალხური მუსიკა

  1. 1. საქართველო უძველესი მუსიკალური კულტურის ქვეყანაა. ქართველმა ხალხმათავისი მრავალსაუკუნოვანი განვითარების გზაზე შექმნა საერო და სასულიერომუსიკის მაღალმხატვრული ნიმუშები. ქართული ხალხური მუსიკა აღიარებულიაუნიკალურ მოვლენად. მასში გაცხადდა ქართველი ხალხის შემოქმედებითი ენერგიადა გამომგონებლობა, მისი მუსიკალური გენია.1977 წელს ამერიკული კოსმოსური ხომალდით "ვოიაჯერი" კოსმოსში გაიგზავნაქართული ხალხური მრავალხმიანობის უბადლო ნიმუში - "ჩაკრულო". კომპოზიტორიგორ სტრავინსკის აზრით: "საქართველოში მიკვლეულ ცოცხალ საშემსრულებლოტრადიციას უდიდესი წვლილი შეაქვს მუსიკალურ მეცნიერებაში. ეს წვლილი ახალიმუსიკის ყველა აღმოჩენაზე უფრო მნიშვნელოვანია. უბადლოა იოდლი, რომელსაცსაქართველოში კრიმანჭულს ეძახიან. უკეთესი არაფერი მსმენია..."2001 წელს იუნესკომ ქართული ხალხური მუსიკალური კულტურა აღიარა"მსოფლიოს არამატერიალური, სულიერი საგანძურის შედევრად". ქართულიხალხური სასიმღერო შემოქმედება სათავეს იღებს უხსოვარი დროიდან. ძველიწელთაღრიცხვის VIII-IV საუკუნეების ისტორიული წყაროები გვაწვდის ცნობებსქართველთა საფერხულო, შრომისა და სამგზავრო სიმღერების შესახებ. იმ შორეულეპოქაში იშვა სხვა ჟანრებიც, რაზეც მიგვანიშნებს ჩვენამდე მოღწეული მრავალისიმღერის არქაული წყობა და წარმართული შინაარსი.სიმღერა ქართველთა ყოფა-ცხოვრებისა და წეს-ჩვეულებების განუყოფელი ნაწილიიყო. მან იმთავითვე ჰპოვა მრავალფუნქციონალური დატვირთვა, რამაც განუზომლადგააფართოვა სასიმღერო ჟანრებისა და ფორმების წრე.ქართული ხალხური სიმღერა სოფლად იშვა და განვითარდა. ამ უმდიდრესიკულტურის მატარებლები იყვნენ იმპროვიზაციის ნიჭით დაჯილდოებულიმომღერალი გლეხები, რომლებიც გატაცებით ერთვებოდნენ კოლექტიურიმუსიცირების პროცესში და ერთობლივი ძალებით ავითარებდნენ შემოქმედებითსადა საშემსრულებლო ტრადიციებს. ისინი ხალხური მუსიკის ნიმუშებს ზეპირიტრადიციის სახით გადასცემდნენ თაობიდან თაობებს. სასიმღერო საგანძურმახალხური პროფესიონალიზმის საშუალებით მოაღწია ჩვენამდე.ქართული ხალხური სასიმღერო შემოქმედება წარმოადგენს ეროვნულითვითმყოფადობით აღბეჭდილ მონოლითურ კულტურას. მასში გაერთიანებულიასაქართველოს სხვადასხვა კუთხის (მთისა და ბარის) მუსიკალური დიალექტები,რომლებსაც, შინაგანი ნათესაობის მიუხედავად, აქვთ თავისი განუმეორებელიკოლორიტი და გამორჩეული ხასიათი.ქართული ხალხური სასიმღერო შემოქმედების მთავარ ღირსებას წარმოადგენსმრავალხმიანობა, რომელიც აღმოცენდა ერთხმიანი სასიმღერო კულტურების
  2. 2. გარემოცვაში. საქართველოს მეზობელ ქვეყნებში ვერ შეხვდებით მრავლხმიანობისნიმუშებს.საქართველოში ძირითადად სამხმიანობაა განვითარებული. მოგვეპოვება როგორცცალფა, ისე ორხმიანი და ოთხხმიანი სიმღერების ნიმუშებიც. აღმოსავლეთ დადასავლეთ საქართველოში ჩამოყალიბდა მრავალხმიანობის განსხვავებული ტიპები,რომლებშიც მაღალ დონეს მიაღწია ეროვნული მუსიკალური აზროვნებისგანვითარებამ. ქართული ხალხური სასიმღერო შემოქმედება გამოირჩევა კილოური,რიტმულ-ინტონაციური სტრუქტურების, პოლიფონიური ფორმების,გამომსახველობითი საშუალებებისა და საშემსრულებლო ტრადიციებისსიმდიდრითა და მრავალფეროვნებით.მრავალხმიანი მღერის ტრადიცია დღესაც ცოცხლობს, როგორც საქართველოსსხვადასხვა კუთხეში, ისე თბილისში მოქმედი ფოლკლორული ანსამბლებისშემოქმედებაში. ქართული ხალხური მრავალხმიანი მღერის ტრადიციას აქტიურიმიმდევრები გამოუჩდნენ იაპონიაში, ამერიკის შეერთებულ შტატებსა და ევროპისმთელ რიგ ქვეყნებში.ქართული ხალხური მუსიკის შემადგენელი ნაწილია ქალაქური ფოლკლორი,რომელიც მნიშვნელოვნად განსხვავდება გლეხური სასიმღერო შემოქმედებისაგან. ესუაღრესად ორიგინალური კულტურა სათავეს იღებს XII საუკუნეში. ქალაქურიმუსიკის სამშობლოა საქართველოს უძველესი დედაქალაქი თბილისი, რომელიცდიდი სავაჭრო გზების ჯვარედინზე მდებარეობდა. ქალაქური მუსიკისჩამოყალიბებაზე ზემოქმედებას ახდენდა თბილისის ყოფა-ცხოვრებაში მიმდინარეპროცესები, მისი ინტერნაციონალური სულისკვეთება და გეოპოლიტიკურიორიენტირები. თბილისში თავს იყრიდა როგორც საქართველოს სხვადასხვაკუთხიდან, ისე აზიიდან და ევროპიდან შემოჭრილი ინტონაციური ნაკადები,რომლებმაც ეროვნულ ნიადაგზე მნიშვნელოვანი მოდიფიცირება განიცადეს დაწარმოშვეს ქართული ქალაქური მუსიკალური ფოლკლორის ორი შტო -აღმოსავლური და დასავლური.ქალაქური მუსიკის აღმოსავლურმა შტომ, შეიწოვა რა მეზობელი ქვეყნების (ირანი,თურქეთი, სომხეთი, აზერბაიჯანი) მუსიკალურ კულტურათა თავისებურებები,სათავე დაუდო ისეთ კოლორიტულ პლასტს, როგორიცაა ძველი თბილისისსასიმღერო შემოქმედება, რომელიც წარმოადგენს ქართული ქალაქური სიმღერისა დააღმოსავლეთ-აშუღური ელემენტების ნაერთს. ძველი თბილისის სიმღერებისათვისდამახასიათებელია ორნამენტული წყობის ერთხმიანი მელოდიკა, ლირიკული გზნებადა რომანტიკული ვნებათაღელვა. ეს სიმღერები აღმოსავლურ საკრავთა თანხლებითსრულდებოდა.XIX საუკუნის დასაწყისიდან თბილისი კავკასიის ადმინისტრაციული და
  3. 3. კულტურული ცენტრი ხდება. მკვეთრად იცვლება მისი ცხოვრების წესი. თანდათანიკიდებს ფეხს ევროპული კულტურა, იზრდება ინტერესი ევროპული მუსიკისადმი,რომლის ნიმუშები მკვიდრდება მუსიკალურ-ლიტერატურულ სალონებში, სადაცჟღერს ევროპული ინსტრუმენტები: ფორტეპიანო, სიმებიანი საკრავები, გიტარა,მანდოლინა და სხვ. ამავდროულად ყალიბდება კერძო სამუსიკო კლასები,სპექტაკლებს დგამენ მოხეტიალე იტალიური საოპერო დასები, ვრცელდებანეაპოლური სიმღერები და ბოშური რომანსები, ყოველივე ეს ზემოქმედებას ახდენსქართულ ქალაქურ სასიმღერო შემოქმედებაზე, რომლის წიაღში იბადება ევროპულიყაიდის თბილისური და ქუთაისური სიმღერები, შესრულებული გიტარისთანხლებით ერთ, ორ და განსაკუთრებით, სამ ხმაში. ამ ტიპის ქალაქურ სიმღერებსახასიათებს ფართოდ გაშლილი მელოდიურობა, მხურვალე ემოციურობა თუინტიმური გულითადობა, ეროვნული კოლორიტი და თემატური მრავალფეროვნება.თბილისი დღესაც ფართოდ უღებს კარს გარედან შემოჭრილ რიტმულ- ინტონაციურნაკადებს, თანამედროვე პოპ-მუსიკის მრავალფეროვან მიმდინარეობებს, რომელთათავისებურებები მეტნაკლები წარმატებით ეთვისება ქართული ქალაქური მუსიკისტრადიციებს. საქართველოში ქრისტიანული რელიგიის გავრცელებისთანავე (IVსაუკუნე) საფუძველი ჩაეყარა სასულიერო გალობას, რომელმაც სათავე დაუდოქართული პროფესიული მუსიკის განვითარებას, საგანმანათლებლო კერებისა დამუსიკალური დამწერლობის ჩამოყალიბებას.სასულიერო სემინარიებსა და აკადემიებში, რომლებიც მოღვაწეობდნენ როგორცსაქართველოში (გელათი, იყალთო), ისე საზღვარგარეთის ქართულ ცენტრებში(იერუსალიმი, სინას მთა, ათონი, შავი მთა სირიაში, პეტრიწონის მონასტერიბულგარეთში), იზრდებოდნენ მგალობლები, კომპოზიტორები, ჰიმნოგრაფები,ლოტბარები, თეორეტიკოსები, მოღვაწეობდნენ საგუნდო კოლექტივები, იქმნებოდასაგალობელთა კრებულები. განსაკუთრებით აღსანიშნავია, მიქაელ მოდრეკილისმიერ შედგენილი დიდტანიანი კრებული "იადგარი" (978-988), რომელშიც შესულიაIX-X საუკუნეების ძველი ქართული ლიტურგიკული ლიტერატურისა და ქართულიჰიმნოგრაფიის უნიკალური ნიმუშები. ქართული სასულიერო მუსიკაუგულვებელყოფილი იყო კომუნისტურ- ათეისტური იდეილოგიის ბატონობის ჟამს.ამ უძვირფასესი საგანძურის აღორძინება დაიწყო ახალ, დამოუკიდებელსაქართველოში.დღეს აღმოსავლეთ და დასავლეთ საქართველოში შექმნილი სამხმიანი გალობისუძველესი ნიმუშები ცხოვრებას განაგრძობენ ტაძრებსა და საკონცერტო ესტრადაზე.მსმენელზე დიდ ზემოქმედებას ახდენს საგალობელთა ამაღლებული ჰიმნურიხასიათი, დახვეწილი ქორალური წყობა, ღრმა და ნატიფი მუსიკალური აზროვნება.ქართული პროფესიული მუსიკის ახალ აღმავლობას ბიძგი მისცა ევროპულ
  4. 4. მუსიკალურ კულტურასთან ინტეგრაციის პროცესმა, რომელიც სათავეს იღებს XIXსაუკუნის მეორე ნახევრიდან. ამ პროცესის ინტენსიურ განვითარებას ხელი შეუწყოთბილისში მუდმივმოქმედი საოპერო თეატრის დაარსებამ (1851). ამიერიდან ჩვენსდედაქალაქში სისტემატურად იდგმებოდა იტალიური, გერმანული, ფრანგული დარუსული ოპერები, ბალეტები და ოპერეტები, იმართებოდა სიმფონიური მუსიკისკონცერტებიც. თანდათან იკრეფდა ძალებს მუსიკალურ- საგანმანათლებლომოძრაობა, რომელმაც განაპირობა ჯერ თბილისის მუსიკალური სასწავლებლისა(1886) და ქართული ფილარმონიული საზოგადოების (1905), შემდეგ კი თბილისისკონსერვატორიის (1917) დაარსება. შემოქმედებით ასპარეზზე გამოჩნდნენ ეროვნულიპროფესიული ძალები - პირველი თაობის ქართველი კომპოზიტორები დაშემსრულებლები, დაიბადა პროფესიული მუსიკის პირველი ნიმუშებიც - რომანსები,ოპერები და გუნდები. ამ ნაწარმოებთა ავტორები იყვნენ მ.ბალანჩივაძე,ზ.ფალიაშვილი, ნ.სულხანიშვილი, დ.არაყიშვილი, ვ.დოლიძე, რომლებიც ქართულიმუსიკის ისტორიაში შევიდნენ კომპოზიტორ-კლასიკოსების სახელით. მათშემოქმედებაში დასაბამი მიეცა ქართული ხალხური (გლეხური და ქალაქური) დაევროპული კლასიკური მუსიკის ტრადიციათა სინთეზს, რომელმაც მაღალმხატვრულგამოხატულებას მიაღწია ეროვნული საკომპოზიტორო სკოლის ფუძემდებლის,ზაქარია ფალიაშვილის (1872-1933) ოპერებში: "აბესალომ და ეთერი" (1919) და "დაისი"(1923).ახალი ქართული პროფესიული მუსიკის ოფიციალური დაბადება აღინიშნა 1919წელს, როცა თბილისის საოპერო თეატრის სცენაზე, ქართველი შემსრულებლებისმონაწილეობით, ზედიზედ დაიდგა სხვადასხვა ჟანრის სამი ქართული ოპერა:დ.არაყიშვილის კამერულ-ლირიკული ოპერა "თქმულება შოთა რუსთაველზე",ზ.ფალიაშვილის მონუმენტური ოპერა- ტრაგედია "აბესალომ და ეთერი" დავ.დოლიძის კომიკური ოპერა "ქეთო და კოტე". "საქართველოს ბულბულად"წოდებული დიდი მომღერლის, ვანო სარაჯიშვილის თაოსნობით თბილისის საოპეროსცენაზე გამოვიდა ქართველ მომღერალთა ბრწყინვალე პლეადა.არსებითად, აქედან იწყება ეროვნული საკომპოზიტორო და საშემსრულებლოხელოვნების აღმავლობა, მრავალი ღირსშესანიშნავი ფურცელი რომ ჩაწერა ქართულიმუსიკალური კულტურის ისტორიაში. კლასიკოსების მიერ გაკვალული გზაგააგრძელეს მომდევნო თაობების გამოჩენილმა კომპოზიტოერებმა, რომლებმაცპირველი ქართული სიმფონიის, ბალეტისა და საფორტეპიანო კონცერტის ავტორი,ანდრია ბალანჩივაძის, თაოსნობით საგრძნობლად გააფართოვეს ქართული მუსიკისჟანრებისა და ფორმების წრე, მისი თემატური საზღვრები. XX საუკუნის 30-50-იანწლებში დაწინაურებულმა კომპოზიტორებმა შექმნეს ქართული სიმფონიური,ინსტრუმენტული, კანტატა-ორატორიული, საოპერო და საბალეტო, კამერული,საგუნდო, საესტრადო, კინო და თეატრალური მუსიკის მნიშვნელოვანი ნიმუშები.
  5. 5. 60-იანი წლებიდან საფუძვლიანი ძვრები მოხდა ქართველ კომპოზიტორთაშემოქმედებით აზროვნებაში. დღის წესრიგში დადგა თანამედროვე დასავლურმუსიკალურ კულტურასთან ინტეგრირების ამოცანა, რომელმაც დაუდო რა სათავეტექნიკურ-ტექნოლოგიური რესურსების განახლების პროცესს, სერიოზულიკორექტივები შეიტანა ეროვნულ- ევროპული ტრადიციების ურთიერთმიმართებისკონტექსტში, ძირფესვიანად გადაახალისა მხატვრული აზროვნების ფორმები დაესთეტიკური კატეგორიები. თვალსაჩინო ნოვაციებითაა აღბეჭდილი გამოჩენილიქართველი კომპოზიტორების შემოქმედებითი ძიებები. 60-იანელთა ნოვატორულმაპარტიტურებმა განვითარების მაღალ ფაზაში გადაიყვანა ქართული მუსიკის წამყვანიჟანრები და ჰპოვა საერთაშორისო რეზონანსიც.საერთაშორისო აღიარებას მიაღწია ქართულმა საშემსრულებლო ხელოვნებამაც,რომელიც შეუნელებელი წარმატებით ვითარდება XIX საუკუნის მიწურულიდანდღევანდლამდე. ამ ვრცელსა და საინტერესო გზას, ღვაწლმოსილ პედაგოგებთანერთად, ავითარებენ სხვადასხვა თაობის გამოჩენილი ქართველი დირიჟორები,მომღერლები, ინსტრუმენტალისტები. საშემსრულებლო ხელოვნებაში მთელისისავსით გაცხადდა ქართველი მუსიკოსების შემოქმედებითი ენერგია და ოსტატობა,მასშტაბური ტალანტი.გამოჩენილ ქართველ ვოკალისტებს, პიანისტებს, მევიოლინეებს ფართოდ უღებენკარს მსოფლიოს მუსიკალურ ცენტრებში. ისინი ბრწყინავენ საერთაშორისოკონკურსებსა და ფესტივალებზე, ამშვენებენ სახელგანთქმულ საოპერო სცენებსა დასაკონცერტო ესტრადებს.ქართული ხალხური სიმღერა და მუსიკამუსიკა ერთ-ერთი საშუალებაა გავიგოთ ადამიანის შინაგანი ბუნება. ამ ხელოვნებისისტორიას შეიძლება ვუწოდოთ ხმოვანი სურათი, რომელზედაც აღიბეჭდნენღელვანი, ვნებანი და განწყობილებანი, რომლებიც განიცადა ადამიანმა თავისიარსებობის მთელი დროის განმავლობაში. ხმიერი და საკრავიერი მუსიკისგანვითარება მჭიდროდაა დაკავშირებული ერთმანეთთან. ხმიერი მუსიკა სტიმულსაძლევს საკრავიერის განვითარებას, მაგრამ საკრავიერიც თავის მხრივ გარკვეულგავლენას ახდენს ხმიერ მუსიკაზე. ხალხური მუსიკა და ხალხური საკრავები,შემონახული უძველეს დროიდან, სწორედ რომ წარმოადგენენ უძვირფასეს საბუთს,რომელიც ისტორიული განვითარების პროცესში, გვიჩვენებს ხალხის ამა თუ იმცივილიზაციის დონეს და გზებს, რომლებიც განვლო ხალხმა თავისი კულტურულიგანვითარების სხვადასხვა ეტაპზე. ამიტომ ხალხური სამუსიკო საკრავების შესწავლასფრიად ღრმა მნიშვნელობა აქვს ჩვენთვის, ქართველებისთვის!ქართველმა ხალხმა, რომლის კულტურაც ჯერ კიდევ წინაისტორიულ ხანაში ჩაისახადა საუკუნეების მანძილზე მსოფლიოს უძველეს კულტურებთან ურთიერთობაში
  6. 6. ვითარდებოდა, შექმნა მდიდარი მხატვრული მემკვიდრეობა, რომელიც გმირულადდაიცვა მრავალრიცხოვანი მტრების გამუდმებული თავდასხმების პირობებში. ესგარემოება მით უფრო აღსანიშნავია, რომ ყოველი ხალხის ღირსება ფასდება არამარტო ცალკეულ მოღვაწეთა სახელებით, არამედ მატერიალური და სულიერიკულტურის იმ თვალსაჩინო ძეგლებითაც, რომლებიც ხალხმა საუკუნეების მანძილზეშემოინახა. დიდი კულტურული მონაპოვარი ხშირად ისტორიულ ქარტეხილებსეწირება მსხვერპლად და მისი კვალის აღსადგენად საჭირო ხდება შემოქმედებითიძიება მეცნიერების ისეთი დარგების გამოყენების საფუძველზე, როგორიც არისარქეოლოგია, ანტროპოლოგია, ეთნოგრაფია და სხვა. მრავალი ათეული წლებისმანძილზე საქართველოს სხვადასხვა კუთხეში წარმოებულმა არქეოლოგიურმაგათხრებმა მოპოვებული მასალის საფუძველზე ძველი ქართული კულტურისსაერთო სახის აღდგენის საშუალება მოგვცეს. წინამდებარე ნაშრომი აღნიშნულისაკითხისადმი მიძღვნილი მცირედი ხარკია და მიზნად ისახავს ფართო მკითხველსგააცნოს ძველი ქართული მუსიკალური საკრავები. ჩვენ ძირითადად დავეყრდნობითძველ ქართულ მწერლობასა და არქეოლოგიური გათხრების შედეგად მოპოვებულმასალებს, რომელნიც საშუალებას გვაძლევს დავინახოთ ქართული საკრავებისგანვითარების გზები, თითოეული მათგანის ადგილი ქართველი ხალხის მუსიკალურყოფაში.საუკუნეთა განმავლობაში ქართველი ხალხი, ეროვნულ სიმღერებთან ერთად, ქმნიდადა ავითარებდა ეროვნულ სამუსიკო საკრავებს, რომლებსაც იყენებდა როგორცლხინში, ისე გასაჭირის ჟამს. მუსიკა ქართველი ხალხის სულიერი ცხოვრებისგანუყოფელი და თანაარსი მოვლენა იყო. ცხადია, ამან განაპირობა სხვადასხვა სახისმუსიკალური საკრავების განვითარება და მათი გამოყენების მაღალი კულტურა.დროთა განმავლობაში მუსიკალური აზროვნების შესაბამისად საკრავებიდახვეწაგანვითარებას განიცდიდნენ. მოძველებულნი კი გზას უთმობდნენ ახალსა დაუფრო სრულყოფილ საკრავებს. ცალკეულ შემთხვევაში ამ საკრავთა ზოგიერთინაწილი საერთოდ გადიოდა ხმარებიდან. ამჟამად, მოგვეპოვება ქართული საკრავებისბევრი ისეთი სახელწოდება, რომლის ნამდვილი მნიშვნელობა ჯერჯერობითგაურკვეველია, ვინაიდან სახელწოდების ქვეშ მოქცეული რეალური საგანი დიდიხანია გასულია ყოფიდან. ის ერთგვარი ბუნდოვანება, რომელიც ქართულისაკრავების აღმნიშვნელ ტერმინებსა და თვით საკრავებს შორის არსებობს, ერთობაძნელებს ძველი ქართული საკრავების კვლევა-ძიების საკითხს. ამ მხრივმდგომარეობას ისიც ართულებს, რომ საკრავების მთელი რიგი, რომელიც ნახსენებიაქართულ წერილობით წყაროებში, წინასწარ გარკვევასა და დადგენას მოითხოვს. ჩვენარ გაგვაჩნია მათ შესახებ უშუალო და პირდაპირი ცნობები, რომლის მიხედვითაცშეიძლება ჭეშმარიტების აღდგენა. ზოგჯერ ისინი ფრესკებზე მინიატურებსა და სხვანივთიერ ძეგლებზეა აღბეჭდილი. უფრო ხშირად კი ამ ბედნიერ შემთხვევითობასაცმოკლებული ვართ და ამა თუ იმ საკრავის მხოლოდ სახელწოდებაღა გვაქვს
  7. 7. შემონახული.აბხრცა (აფხარცა) ორ სიმიანი ხემიანი საკრავია. იგი გავრცელებულია აფხაზეთისტერიტორიაზე. აფხარცა ძირითადად სააკომპანემენტო საკრავია. მისი თანხლებითსრულდება სოლო ერთხმიანი, ორ და სამხმიანი სიმღერები.გამოკვეთილია მთლიანი ხისაგან, მისი საერთო სიგრძე – 480მმ. მისი ფორმანავისებურია მასზე ორი მოქლონია, ხის თავფიცარი დაწებებულია.
  8. 8. ბუზიკა ხალხში გავრცელებული საკრავების განხილვისას არ შეიძლება გვერდი ავუაროთე.წ. ბუზიკას (მცირე ზომის გარმონი), რომელსაც მნიშვნელოვანი ადგილი უკავიაგანსაკუთრებით ქართველ მთიელთა შორის. მას საქართველოს ბარშიც იყენებენ.ბუზიკა უპირატესად ქალების კუთვნილი საკრავია და ამიტომ შემთხვევითი არ არის,რომ ხშირად მას ნიშნობის დროს მიართმევენ ხოლმე საპატარძლოს. სხვათა შორის, ესწესი საკმაოდ დიდი ხნის წინ დამკვიდრდა. ბუზიკის გამოყენების არე საკმაოდფართოა. იგი სახალხო დღესასწაულებზე, ქორწილებსა, თუ მეჯლისებზე ჟღერდა,რის გამოც, მისი რეპერტუარი სასიმღერო და საცეკვაო მელოდიებისაგან შედგება.ბუზიკას სოლო საკრავის სახით იყენებდნენ, მაგრმ ზოგჯერ ანსამბლშიცმონაწილეობს. იგი განსაკუთრებით ხშირად იხმარება დაირასა, დიპლიპიტოსა დაფანდურთან ერთად.
  9. 9. ბუკიბუკი გაკეთებულია თუნუქისაგან (თითბერი). მილძაბრიდან საყვირის პირველნახევრამდე ჩასმულია ხის შტამბი. მეორე ნახევარში კი ბოლომდე მიმაგრებულიაშიგნით თუნუქის მილი. საყვირის სიმაღლეა 1270მმ. მილძაბრის დიამეტრი 220მმ.ჩაბერვის ადგილი 28მმ.“ვეფხისტყაოსნიდან” ირკვევა, რომ მეფედ კურთხევის დროს ბუკის კვრა წესად იყომიღებული. მაგალითად, როდესაც როსტევანმა თინათინი თანამოსაყდრედ(ხელმწიფედ) დასვა: “ბუკსა ჰკრეს და წინწილანი დაატკბობდეს ტკბილთა ხმათა”, ან“ბუკსა ჰკრეს და მეფედ დასვეს, ქოსნი ჰხმასა დაატკბობდეს”. ბუკი უმეტესადლაშქრობისას გამოიყენებოდა. “ვეფხისტყაოსანში” ნათქვამია: “გამოჩნდეს, სცემდესტაბლაკსა, ბუკმან ხმა გააზერაო”, ხოლო “ვისრამიანში” რამინის ლაშქრადგამგზავრების აღწერილობასი აღნიშნულია: “გაემართნეს დიდითა ლაშქრითა,ასაყრელთა ბუკთა სცემდეს, ქოს-ალამნი ჯეონისამებრ მოდიოდეს”, ე.ი. ბუკს ისეახმაურებდნენ, რომ ყველას სცოდნოდა ჯარის აყრა-გამგზავრებისთვის მზადებისდაწყება. ირანულ “ვისრამიანში” გამოთქმა “ასაყრელთა ბუკთა სცემდეს” არ არის. იგიქართველ ავტორს ეკუთვნის. ბუკის ირანული შესატყვისი შაჰ-მოაბადისა და ვიროსომის აღწერილობაში გვხვდება. იქ ნათქვამია: “ორგნითვე დაიწყეს ცემა ქოსთა და
  10. 10. ყუირილი ბუკთა და ყვიროსტვირთა ხმა იყო”. ქართული ბუკი ირანული“ვისრამიანის” სურს უდრის, რომელიც, საყვირს და ნესტვს ნიშნავს.ასეთი დანიშნულება ბუკს მარტო არაბეთსა და ირანში კი არ ჰქონდა, როგორც ესზემოთმოყვანილი ამონაწერების მიხედვით იყო საფიქრებელი, არამედ ჩვენშიც. ამისდამტკიცება ისტორიული და პოეტური თხზულებებითაც შეიძლება. მაგალითად,უკვე შავთელის “აბდულმესიანიდან” ჩანს, რომ ბუკი და ტაბლაკი XII ს-შისაქართველოში სამხედრო საკრავთა ჯგუფს ეკუთვნოდა:“დრო შამოიგო:დროშა მოიგდო;მტერნი დახოცნისაოხრებითა,ბუკ-ტაბლაკობით საარაკობითმედგრად იბრძოდისგამწყაძრებითა-ო.”ლაშა გიორგის არზრუმის მხარეს ლაშქრობის დროსაც იქაურებმა “ვითარცაგანთენდა, ჰკრეს ბუკთა და დაფდაფთა (დაირა) და შეიქმნა ხმა ქალაქთა შინა,დამასკუნელნი სისხლთა, მათთა დათხევისანი”. თამარ მეფის პირველ ისტორიკოსს,მოთხრობილი აქვს, რომ როდესაც საქართველოს ძლევამოსილი ჯარი ირანშილაშქრობიდან საქართველოში დაბრუნდა თამარი “მიეგება ზეიმითა და დიდებითა:იყო ხმა ბუკთა და დუმბულთა”.რასაკვირველია, მაშინაც კარგად ესმოდათ, რომ ბუკის ხმა მეტისმეტად ძლიერი დაგამაყრუებელი იყო. ამიტომ ბუკთა ტკრციალი ლხინისა და ნადიმის დროსუმთავრესად ზეიმის გამომხატველი უნდა ყოფილიყო. ეს გარემოება თვით შოთარუსთაველსაც აქვს აღნიშნული. მგოსნის სიტყვით: “სცემენ ბუკსა და ტაბლაკსა,მოსამატებლად ზარისად”.სამეგრელოში ბუკს დიდი დღესასწაულების დროს უკრავდნენ, მაგალითათ,სააღდგომო ლიტანიას წინ ორი მებუკე მიუძღოდა ხოლმე, არქანჯელო ლამბერტის(იტალიელი მისიონერი) ცნობით: “ნათლიღების დღესასწაულის წყალკურთხევისლიტანიობის დროს წირვა რომ დასრულდება, მთელი პროცესია მახლობელმდინარეზე მიდის, რათა დიდის ამბით წყალი აკურთხოს. ყველაზე წინ მედროშემიდის, რომელსაც ხელში დროშა უჭირავს. მას მისდევს ორი კაცი, რომელნიც ბუკსუკრავენ და ბოლოს მიდის დანარჩენი ხალხი”.
  11. 11. ბუკის ახმაურების გამოსახატავად ძველ ძეგლებში სხვადასხვა გამოთქმაა ნახმარი.მაგალითად: “შაჰ-ნამეში” ქექაოზის მაზანდარანს გამგზავრების აღწერილობაშინათქვამია: “მეორეს დღეს გაემართნეს ქოსსა ჰკრეს და ბუკი ყუირსა”. ბუკის ხმობა“იოსებ ზილიხანიანის” მეორე ვერსიაშიც არის: “მათ დროშები გაუშალეს, ქოსსასცემდეს, ბუკი ხმობდეს”. ქექაოზის, როსტომისა და მაზანდარანელის ომისაღწერილობაში კი სწერია: “დარაზმეს და ბუკსა სცემდეს, გამოიღებს ქოსი ხმასა”.სულხან-საბა ორბელიანსაც თავის იგავ-არაკებში ბუკის ცემა აქვს ნახმარი: “თუმცა ამსაკრავს ხმობა და ყუირილი უფრო შეეფერება, ვიდრე ცემანი საყვირთა”, ს.ორბელიანის განმარტებით საყვირთა სახეობანი ერთმანეთისაგან სიდიდითაცგანირჩეოდნენ, მაგ. “ბუკი საყვირია დიდი”, ხოლო “ზროხაკუდი საყვირია მომცრო”.გარმონიგარმონი საქართველოში ევროპიდან, კერძოდ კი რუსეთიდან შემოვიდა XIXსაუკუნის 30-40–იან წლებში და მაშინვე მოიპოვა დიდი პოპულარობა ხალხურიმუსიკის შემსრულემლებს შორის. გარმონი განსაკუთრებით თუშეთშიაგავრცელებული, სადაც როგორც სააკომპანიმენტო (ხმასთან), ისე სოლოინსტრუმენტად გამოიყენება.
  12. 12. დიპლიპიტოდიპლიპიტო დასარტყამი საკრავია. მას უმთავრესად ანსამბლში უკრავენ.დიპლიპიტო შედგება სხვადასხვა სიგანისა და ერთნაირი სიმაღლის თიხის ორიპატარა ქილისაგან(1), რომლებზეც გადაკრულია ციკნის ტყავი(2). ქილებიერთმანეთთან თასმითაა(3) გადაბმული. ქილების სიმაღლეა 200-250მმ, პატარა ქილისდიამეტრია 90მმ, დიდის -170მმ. დიპლიპიტოს უკრავენ ორი პატარა ჯოხით, ე.წ.«თხის ფეხუნებით»(4). ძირითადად გავრცელებულია აღმოსავლეთ საქართველოსქალაქებში.
  13. 13. დოლიქართული დასარტყამი საკრავები მრავალფეროვნებით გამოირჩევა. მათ რიცხვსმიეკუთვნებიან დაფი ანუ დაირა, დაფდაფი ანუ დოლი, ნაღარა, ტაბლაკი,დიპლიპიტო, წინწილა და სხვ. რამდენადაც აღნიშნულ სახელწოდებათაგან ზოგიუცხოურია, ხოლო ზოგი კი ქართული, საჭიროდ მიგვაჩნია აღნიშნულ საკრავთა ცალ-ცალკე განხილვა და მათი სახელწოდებების დადგენა. დოლი გავრცელებულიასაქართველოს ბარის კუთხეებში. დოლი წარმოადგენს ხის პატარა ცილინდრულკორპუსს(1), რომლის ორივე მხარეზე გადაკრულია ტყავი(2). ტყავი დამაგრებულიათასმებით და მასში გაყრილია რკინის რგოლები(3), რომლებითაც იჭიმება ტყავი.დოლის სიმაღლე ისე შეეფარდება ჟღერადი ზედაპირის დიამეტრს, როგორც 3:1.დოლზე (უფრო მეტად) უკრავენ ხელებით ან ჯოხებით. ზოგჯერ ჯოხსგაგანიერებული ბოლო აქვს. დოლი უჭირავთ მარცხენა იღლიის ქვეშ ანჩამოკიდებული აქვთ. უკრავენ მჯდომარე მდგომარეობაში. ზოგჯერ მედოლეთვითონაც ცეკვავს. დოლზე ჯოხებით დაკვრისას, ერთი ჯოხით ურტყამენ ცალმხარეს (ტყავზე), მეორეთი - მეორე მხარეს. ჯოხებს აქვთ ყულფები, რომლებითაცჯოხები შემსრულებელს ხელებზე აქვს მიმაგრებული. დოლზე მიიღწევა ტრელები,ტრემოლო, ფორშლაკები. როდესაც ფორტე-ს ეფექტის მიღწევა სურთ, უკრავენ შუაადგილას, ხოლო პიანო-ს დროს - დოლის ნაპირებზე. დოლის კორპუსი კეთდებახისაგან. მისცემენ ცილინდრის ფორმას და გადააკრავენ ტყავს, რომელსაც ამაგრებენთოკით ან თასმით. დოლზე უკრავენ ძირითადად მამაკაცები; ცეკვის დროს დოლიხაზს უსვამს ცეკვის რიტმს. დოლთან ერთად ხშირად ხდება სხვა ერთი რომელიმესაკრავის გაერთიანება ანსამბლად, მაგალითად ჩონგურის ან ჭიბონის, ზურნის,დუდუკების და იშვიათად სალამურის.
  14. 14. დუდუკიდუდუკი ჩასაბერი საკრავია; დუდუკის ძირითადი ნაწილებია: ლულა(1), ყამიში(2),ხუფი და რეგულატორი. ლულა(1) მზადდება უმთავრესად ჭერმის, აგრეთვე, თუთისადა ბზის ხისაგან. ლულაზე ზემოდან ამოჭრილია 8-9 და ქვემოდან 1ნახვრეტი(თვალი). ლულაში ჩადგმულია ლელის ან ლელქაშის ბრტყელი ორმაგიმილაკი__ყამიში(2).დუდუკის ბგერათრიგი დიატონურია. ნახვრეტების ნაწილობრივდახურვისას მიიღება ქრომატული ბგერათრიგიც. დუდუკი არის როგორცსაანსამბლო ისე სოლო საკრავი, აქვს ნაზი, რბილი ხმოვანება. «დასტა», აღმოსავლეთმუსიკალური საკრავების დამკვრელთა მცირე ანსამბლი, შედგება ორი ზურნისა ანორი დუდუკისა და დოლისაგან. მელოდიას ასრულებს ერთი მეზურნე - «უსტა» -ოსტატი; მეორე მეზურნე - «დამქაში» - მელოდიას ბურდონული ბანით მიჰყვებაკილოს ძირითად საფეხურზე. მედოლე დახელოვნებული მომღერალიცაა. დუდუკისრეპერტუარი მრავალფეროვანია; ასრულებენ უმთავრესად საყოფაცხოვრებო,სატრფიალო, სალაღობო, ლირიკულ, საცეკვაო მუსიკას. დუდუკი საქართველოშიაღმოსავლეთ ქვეყნებიდან შემოვიდა XVII საუკუნეში, იგი ყარაჩოღელებისა დათავადიშვილების დროსტარების განუყრელი თანმხლები იყო. დუდუკითანდათანობით განვითარდა და გამდიდრდა ქართული რეპერტუარით. ანსამბლმაგანსაკუთრებით წარმატებას XX საუკუნის 30-იან წლებში მიაღწია, როდესაცცნობილმა ხალხურმა მომღერალმა ანა ვარდიაშვილმა მას მესამე დუდუკი დაუმატა.
  15. 15. ამიერიდან დასტამ იწყო სამხმიანი ქართული სიმღერების შესრულება და დიდიპოპულარობა მოიპოვა საქართველოში და მის საზღვრებს გარეთაც. დუდუკს ისეროგორც ჩასაბერ საკრავთა ჯგუფის ყოველ წევრს, ახასიათებს განსაზღვრულიაღნაგობა და ინტონაცია. დუდუკის ძირითად ინდივიდიალურ თავისებურებას საამოდა გულში ჩამწვდომი ხმა წარმოადგენს. ამ თვისების გამო ეწოდებოდა მას «ტკბილიდუდუკი». მწერალ ვასილ ბარნოვის თქმით, იშვიათად თუ მოიძებნება დუდუკზეტკბილი და ნაზსევდიანი ხმის მქონე ხალხური საკრავი რომლის კილო ასეახლობელია ქართველი კაცისათვის, მაგრამ არა მარტო ტკბილ ხმათათვის შეიყვარაიგი ჩვენმა ხალხმა. კოლორიტული ქართული სიმღერა, წარსული ცხოვრებითდაღდასმული მისი ნაღვლიანი კილო, გამოძახილს ჰპოვებდა ტკბილი დუდუკისჰანგებში. მის ხმებში აქსოვდა და ასახიერებდა ქართველი კაცი თავის გულის ნადებს,შინაგან განცდებს, ტკბილმა ტემბრმა და დიდმა გამომსახველობითმა ძალამ დუდუკიხალხის საყვარელ მუსიკალურ საკრავად აქცია. დუდუკს ქართულ ხალხურმუსიკალურ მემკვიდრეობაში მტკიცე და ღრმა ტრადიციები გააჩნია, ამას, სხვამრავალ ფაქტთან ერთად, მისი დამზადების მაღალი კულტურაც მოწმობს. ამისსავედამადასტურებელია ის გარემოებაც, რომ დუდუკის გაუმჯობესება - დასრულება(სხვადასხვა ხმის მისაღებად საგანგებო საშუალებათა ძებნა), როგორც ამას ქვემოთდავინახავთ, ქართველ მედუდუკეთა დაუცხრომელი ზრუნვისა და შემოქმედებითიძიების საგანს წარმოადგენს. უნდა აღინიშნოს, რომ ჩვენს ძველ წერილობითწყაროებში ამ საკრავის რაობისა და წარმომავლობის შესახებ პირდაპირი ცნობები არმოიპოვება, არც სახელი - დუდუკი ჩანს. ამ მიმართებით გარკვეული მნიშვნელობაენიჭება ტრადიციით მიმდინარე ზეპირგადმოცემებს და ხანდაზმულ პირთაჩვენებებს. მაგალითად, 1935 წელს აკად. ივ. ჯავახიშვილის თაოსნობით შეკრებილშინამრეწველობის ისტორიის მასალებში დაცულია 63 წლის ნიკო დავითნიძისნაამბობი: «შიგნით კახეთში, სულ წინათ, ყოფილა გამწვარი ხე, აი როგორც სალამური,ეგეთი ყოფილა. იმას ჰქვიოდა დუდუკი, ის უკრამთ უწინა. იმ დუდუკს ჯერ არაფერიჰქონია: აი, როგორც უენო სალამური იმ ჯურა ყოფილა. მერე იმ დუდუკისთვინამაღლიდან ჩალები გაუკეთებია: პირში უკეთებდნენ იმ ჩალებს და იქიდანჰბერამდნენ. იმას ჰქონდა მძიმე, შეწყობილი ხმა. მერე გააკეთეს ბოლობრტყელიდუდუკი და ზურნა დაუძახეს... დუდუკიდან მოუგონებიათ ზურნა... იმ ზურნასსტვირსაც ეძახიან და ვინც დაუკრამდნენ, მესტვირეებს ვეძახდით იმათა». დუდუკიდა ზურნა სხვადასხვა საკრავია. «მათ საერთო ის აქვთ, რომ ორივე საკრავი ენიანია,თუმცა სწორედ ეს ენაა, რომ განასხვავებს მათ ერთმანეთისაგან. პირველის ენასაგანგებოდ მზადდება ლერწმისაგან, მეორეს ენა (ყამიში) - სხვა ხასიათისაა. ისინიმოყვანილობითაც განირჩევიან. პირველს შვეტი, სწორად გაყვანილი გრძელი ტანიაქვს, მეორეს - კონუსისებური, ბოლოგანიერი. ორივე საკრავს 9-9 სახმო თვალი აქვს,რვა თვალი ზემოდან და თითო-ქვემოდან.» პირველიცა და მეორე მთხრობელიც ხაზსუსვამენ, რომ ეს საკრავები ხმის მიხედვითაც განსხვავდებიან ერთმანეთისაგან.დუდუკი «წმინდა ხმაზე იძახის», «დაბლად და ტკბილად უკრავს», ზურნა კი «მაღალ
  16. 16. ხმაზე ჭყივის და მსმენელს აგულისებს». ამ ორი საკრავის შედარებისას მედუდუკეებიგანსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებენ თითოეული მათგანის მუსიკალურჟღერადობას. მათი თქმით დუდუკი «მიმქრალი», წმინდა წკრიალა ხმით ჟრერს და«ღუღუნებს», ზურნა მაღალი, მყიფე და გაბზარული ხმით «როშავს». ამის გამო, ესსაკრავები თავისი ფუნქციითაც განირჩევიან. დუდუკი, პირველყოვლისა, ლხინისსუფრის თანმხლებია. იგი მისი მშვენება და სამკაულია, ისე როგორც სტვირი.ქართული სერობისათვის ეს დამახასიათებელი მომენტი იყო. თვით ამ ნაშრომისავტორი მოწმეა იმისა, რომ დუდუკი დღეობების, სიმღერა-თამაშის, ქორწილებისა დალხინის განუყრელი თანმხლები იყო. ქართლში კერძოდ, სოფელ რუისში, სადაცფერისცვალობის დიდი დღეობა იმართებოდა, გლეხი თუ აზნაური მედუდუკეთასამეულის (დასტის) ჰანგების თანხლებით ატარებდა დროს და ილხენდა. ზურნა უფრო მოწოდებითი, შემაგულიანებელი, გმირული სულისკვეთებისგამომხატველი საკრავი იყო. იგი ამ დანიშნულებით იხმარება ახლაც. ზურნასაანსამბლო საკრავია. ანსამბლში შედიან პირველი და მეორე ზურნები და დოლი.ზურნაზე სრულდება საცეკვაო, საჭიდაო და სადღესასწაულო მელოდიები. ზურნისძირითადი ნაწილებია: ღერო(1) და ყამიში(2). ღერო(1) მზადდება უმთავრესადგარგარის, აგრეთვე კაკლის ხისგან. ღეროზე ზედა მხრიდან ამოჭრილია 7-8 თვალი,ქვედა მხრიდან ერთი თვალი. ბოლოგანიერი ღეროს სიგრძეა 280-300 მმ. ღეროსუკეთდება ლერწმისაგან დამზადებული ყამიში(2). ზურნის დიაპაზონია მცირეოქტავის ”სი”-მესამე ოქტავის “დო”. ზურნა და დოლი | ზურნადუდუკის კეთების ტრადიცია საქართველოში ახლაც ცოცხლობს და, შეიძლებაითქვას, წარმატებით ვითარდება. აი როგორ აღწერა საკრავის დამზადების პროცესიცნობილმა მედუდუკემ მიხეილ ადამაშვილმა: «დუდუკი ძირითადად ჭერმისა დაბზის ხისაგან კეთდება. ჭერმისაგან დამზადებული დუდუკი საერთოდ ძალზედხმიანია, ფართო რეზონანსი აქვს. ბზის დუდუკი, მტკიცე და მკვიდრია, მაგრამ ხმისსინარნარითა და ჟღერადობით პირველს ვერ ედრება. სამასალე ხე მზვარე ადგილასააუკეთესი. საქართველოში ყველაზე კარგი მასალა ავჭალასა და დიღომში იზრდება.საერთოდ, საკრავის დასამზადებლად უმჯობესია შვეტი, ტოტებამდე უროკო ტანი ხე,რომელიც ადვილად ემორჩილება დამუშავებას. სამასალედ შერჩეულიზრდადამთავრებული ჭერმის ხე უნდა მოიჭრას, როდესაც მას შემშრალი აქვს როპი.შემდეგ ამისა, შერჩეული ტანი ხე დაიმორება ზომაზე (მორის სიგრძე საშუალოდ40-50 სმ). დაჭრილ მორებს თავსა და ბოლოზე საქონლის პატივსა და მიწას მოსცხებენ,რათა ნედლი ხე არ «გაიღვეროს» და «დაიფრაკოს». შემდეგ ამ სახით შემზადებულსადუდუკე ხის მორებს ჩრდილში, მშრალ ადგილას ინახავენ და აცლიან გაშრობას დაშეჭკნობას. ორი-სამი თვის შემდეგ მასალა საკმაოდ გამომშრალია და აღარ არისსაშიში, რომ დასკდეს. ამის შემდეგ მორს აიღებენ, ცილას შემოათლიან და გულზედააყენებენ. დააპობენ ზომაზე. თითოეულს დახვრეტენ «ციბრუტით». ამ სახით
  17. 17. მიღებულ შინაგან სიღრუეს მართხაფი ეწოდება. იტყვიან: «რა მართხაფია შიგნით» ე.ი.რას უდრის დიამეტრიო. გახვრეტის შემდეგ გაიჩარხება თანაზომიერად. კედლისსისქე უნდა დავიდეს 20-21 მმ-დე. მხოლოდ თავთანაა სულ მცირედითგაგანიერებული (დაახლოებით 1 სმ-ის დაშორებით ნახვრეტიდან), რათა მასშიადვილად ჩაჯდეს ლელის «საბაგური» (ყამიში), რომლის სიმსხო 3-4 მმ-ს უდრის. ამსახით გამზადებული სადუდუკე ახლა თვლების გაწყობას საჭიროებს. ამისათვისდუდუკს ზედაპირზე უკეთდება რამდენიმე «სახმო თვალი». თითოეული «თვალი»(ნახვრეტი) მრგვალი მოყვანილობის და ერთნაირი სიდიდისაა. დუდუკს აქვს ათითვალი: 9 მათგანი ზემო თვალია თანრიგით (000 000 000), ხოლო მეათე -ქვეშათვალია, რომელიც ქვედაპირზე, წინა ორთვალშუაა მოთავსებული». ძველდუდუკს, მცოდნეთა ჩვენებით მხოლოდ 7 «თვალი» ჰქონდა. ექვსი ზედა მხრით დაერთიც ქვეშ, ქვედა მხრით, რაც შეეხება «ბანის დუდუკს», იგი შემუშავდა 1933 წელს.მას 11 თვალი აქვს. უკანასკნელ ხანს, კერძოდ 1958 წელს, მიხეილ ადამაშვილმაშეიმუშავა ბანის დუდუკი, რომელსაც 8 თვალი ბანის აქვს. აღნიშნულ ძველდუდუკზე ზემოთა ექვსივე თვალი თანაბარია და ერთნაირ ხმას იღებს. მხოლოდმეშვიდეს დაშორება ქმნის ხმის ნაირგვარობას. განვაგრძობთ დუდუკის დამზადებისპროცესის აღწერას: ...ყოველივე ზემოთქმულის შემდეგ საჭიროა დუდუკის«დადაღვა». ამიტომ გამზადებულ დუდუკს ათავსებენ ქონში (ქონი უნდა იყოსძროხისა, შიგნეულის). ცალკეულ შემთხვევაში, მხოლოდ შიგნით ასხამენ გამდნარქონს, რათა მისი ტანი მთლიანად გაიჟღინთოს და წყალშეუვალი გახდეს, შემდეგდუდუკს ერთი დღე-ღამის განმავლობაში კირწყალში ჩადებენ, ან შემოალესავენ კირსგარედან. კირი ახალი უნდა იყოს, ძველი ვერ იღებს ძალას. კირი თავისებურ ფერსაძლევს ხეს, მოყავისფროდ დათალხავს ხოლმე მის ზედაპირს, ზოგიერთი ხე ვერიღებს კირს და ყავისფერი რჩება, ზოგი კი ადვილად ითვისებს და მოშავო გამოდის. ამშემთხვევაში დიდი მნიშვნელობა აქვს ხის ასაკს. უფრო ახალგაზრდა ხე ძნელადემორჩილება კირის გავლენას ხოლო შედარებით ხნიერი - ადვილად. საერთოდდუდუკისათვის ხე რაც უფრო ხნიერია, უკეთესია, ოღონდ სულ ბებერი ხეც არ ვარგახმისათვის. ახლა კი «საბაგური» - ყამიში (ლელი, ჩალა) უნდა გაუკეთდეს. ეს საყამიშეჩალა იზრდება ჩვეულებრივად ტბის, რუსა და წყლის პირებზე. იგი მოიჭრებაძირიდან მესამე-მეოთხე მუხლზე. უნდა იყოს საკმაოდ მომწიფებული, კარგადშემხმარი, შარშანდელი. ახალი და მწვანე უნდილი გამოდის, არ ვარგა, ლელი მოაქვთკონებად შეკრული და გასანიავებლად ინახავენ ცოტა ხანს. შემდეგ დაჭრიანთითოეულ საყამიშედ შერჩეულ ღეროს ზომაზე, მისი სიგრძე უნდა იყოს ერთი ციდა,ხოლო სიმსხო - ნეკის ტოლი. მუხლის ბოლო დაახლოებით 0,5 სმ. უნდა იყოს. ამსახით გამოჭრილი ლელი საჭიროა გამოიწმინდოს შიგნითა მხრით. გამოსაწმენდადიხმარება რკინის ან ხის წვრილი ღერო. გაწმენდა მიზნად ისახავს ლელის შიგნითაგარსის გამოხვეწას. ასეთი საწმენდი მრგვალი, სწორი და ბოლო მომრილი უნდა იყოს,რომ არ დააზიანოს ლელის ღრუ (შიგნითა კედელი). როდესაც ეს საქმე მოთავდება დამუხლი გაიწმინდება, ერთი გოჯის ზომაზე შეარჩენენ გარეთა კანს, რომელიც
  18. 18. საბოლოოდ არ დარჩება. იგი მხოლოდ დამუშავების პროცესშია სახმარი და როდესაცგარეთა კანის დახვეწა დასრულდება (რასაც დანით აკეთებენ), ამ ნაშთსაცმოაშორებენ. შემდეგ ირიბად წაითლება (გვერდზე) «ტუჩები» და ხელის მოსაკიდიდარჩება. ამის მერე მას დანის ყუით უწყებენ ზელვას, ურბილებენ გვერდებს. ამასთანიწყებენ დაყალიბებას. აქვთ ორი, დიდი და პატარა ყალიბი და იმით ახდენენდაწნეხვას. ჟერ ხმარობენ დიდ ყალიბს. როცა ლელი კარგად დაწვება და პირსშეიკრავს, გაუკეთდება თვის ზომის ბრტკალს. შეუმოწმწბენ გარშემო «საბაგურს» დაუკვე მზადაა. მხოლოდ დადაღვაღა უნდა. დადაღვისათვის ხმარობენ სელის ზეთს(მწარე ზეთი). ცეცხლის პირად ფრთხილად ატრიალებენ ზეთში ისე, რომ არ დაიწვას.როდესაც კარგად «შეიბრაწება» ამოიღებენ ზეთიდან და გაცივების შემდეგ ჩაუშვებენსუფთა წყალში. აავსებენ წყლით და ტოვებენ ერთხანს რათა კარგად გაიჟღინთოს.შემდეგ ამოიღებენ და შეამოწმებენ ხმოვანების მიხედვით. თუ ვარგისი ხმა აქვს, ახლამას ფარდს გაუკეთებენ. ფარდი მზადდება ერთგვარი ეკლისაგან, რომელსაც ღიჭაეწოდება. ღიჭის საფარდეები რამდენიმე ცალადაა გამზადებული და მათგანრომელიც უკეთ მოერგება მას უკეთებენ. დუდუკის დამზადების ეს წესები ჩვენიხალხის მუსიკალური კულტურის მაღალ დონეს მოწმობს. თანამედროვემედუდუკეთა შეხედულებით, დუდუკი ქართული სინამდვილიდან მომდინარესაკრავია. ამის სფუძვლად ისინი თვლიან დუდუკის კულტურის ტრადიციებს,პროფესიონალ მედუდუკეთა და რაც მთავარია, დუდუკის წარმოების მოქმედიცენტრების (თბილისი, გორი, დირბი, იყალთო და სხვ.) არსებობას საქართველოში.სოფელი დირბი დუდუკის წარმოების განსაკუთრებულად მნიშვნელოვან ცენტრადარის აღიარებული. სახელმოხვეჭილი მედუდუკეები - გოლა, ციგანა, ტიღა, დავითზუბიაშვილი წარმოშობით დირბელები იყვნენ. მედუდუკეთა შორის დირბისახელისა და ხელობის რეკლამა იყო.კიდევ ერთ საგულისხმო ცნობას გვაწვდის მიხეილ ადამიშვილი: «წინაპრებისგადმოცემით, დუდუკი ჩვენი საკრავია. ხალხს ერევა ერთიმეორეში დუდუკი დაზურნა. ეს უკანასკნელი მართლა არაა აქაური. ბევრი ქვეყანა შემოვიარე - ამბობს ის -მაგრამ არსად ეს საკრავი არ მინახავს. ზურნა კი რამდენიც გინდა, ყველგან იყო.კერძოდ, პარიზში ასეთი შემთხვევაც მქონდა: ერთ რესტორანში შევედითსასადილოდ, იქ დავუკარით დუდუკი, რესტორნის პატრონი აღმოჩნდა სომეხი,რომელიც მოკრივე ყოფილიყო და შემდეგ რესტორანიც გაეხსნა. დუდუკის ხმა რომგაიგონა, გახარებული მოვარდა ჩვენთან და აღფრთოვანებულმა მოგვმართა: «ბიჭებო,თავი ახლა საქართველოში მგონია, დუდუკის ხმა რომ გავიგონე». ...საზღვარგარეთ,სადაც კი დავუკარით დუდუკი, საერთო ინტერესი გამოიწვია. კონცერტისდამთავრების შემდეგ, ჩვენთან მოდიოდნენ როგორც სპეციალისტები, ისე სხვადაინტერესებული პირნი და დაწვრილებით გვეკითხებოდნენ ამ საკრავის ამბავს.მაგალითად ჩეხოსლოვაკიაში, როდესაც კონსერვატორიის ერთმა პროფესორმადუდუკის ხმა მოისმინა, შესვენებისას პირდაპირ კულისებში შემოიჭრა და
  19. 19. განცვიფრებით გვკითხა: რა საკრავია ეს, როგორია მისი აღნაგობა და სხვ. ყოველივედაწვრილებით ჩაიწერა და დიდი მადლობა გვითხრა.უნდა ითქვას, რომ საერთოდ, დუდუკით დაინტერესება ერთობ დიდი იყო ყველგან.დუდუკის მელოდიები ფირფიტებზეც გადაჰქონდათ და დიდი რაოდენობითავრცელებდნენ». «კარგად ვიცი და მწამს, რომ დუდუკის ნამდვილი და ძირითადიბუდე საქართველოა. ამას მოწმობს ძველ მედუდუკეთა გადმოცემები და დუდუკისდიდი ტრადიციების არსებობა სწორედ აქ. საერთოდ, დუდუკი ძალიან თავისებურიდა სათუთი საკრავია და მისი სრულყოფილად დაუფლება საკმაოდ ძნელია.მაგალითად, ისეთი ცნობილი და ხელოვანი მედუდუკეები: პავლე მაისურაძე, ვანორაზმაძე, დათა ზუბიაშვილი, ავეტიკა თეთრიაშვილი და სხვანი რომ იყვნენ, ახლაძვირად თუ მოიძებნებიან. ამ მედუდუკეთა დაკვრა გამოირჩეოდა ტკბილი და საამოხმით. ძველი მედუდუკენი უნოტოდ უკრავდნენ, მაგრამ იმდენად წმინდად, რომ მისიგადაღება ნოტებზე სპეციალისტებს სულაც არ უჭირდათ.მრავალღერიანი სალამური: ლარჭემ-სოინარიქართული მრავალღერიანი სალამური გვხვდება დასავლეთ საქართველოს ორკუთხეში: სამეგრელოსა (ლარჭემი) და გურიაში (სოინარი). ქართულიმრავალღერიანი სალამური შედგება (აწყობილია) სხვადასხვა სიგრძის ექვსიმილისაგან. თვითოეული მილი გამოსცემს გარკვეული სიმაღლის ბგერას. მილებიშეკრულია კანაფით და ხის ქერქით. მეგრულ ლარჭემსა და გურულ სოინარს შორის
  20. 20. პრინციპული განსხვავება არ არის. გურული სოინარი უფრო მინიატურულია,მეგრული ლარჭემი შედარებით დიდია. ყურადღებას იქცევს ლარჭემისა და სოინარისმილთა განლაგება. მილები განლაგებულია ერთმანეთის გვერდით შემდეგნაირად:ცენტრში გრძელი მილები, ხოლო ნაპირებისაკენ კლებადი სიგრძით. ესგამომუშავებული კონსტრუქციული ფორმა, დასავლეთ საქართველოში მკაცრადაადაკანონებული. ასეთი კონსტრუქცია უაღრესად იშვიათია, თუ არ ვიტყვით, რომერთადერთია ყველა ცნობილ მრავალღერიან სალამურთა შორის, რომელთა მილებითანმიმდევრულად სიგრძის მიხედვით არის დალაგებული. როგორც უკვე ავღნიშნეთ,სოინარი შედგება ლერწმის ექვსი სალამურის ანუ ლულისაგან. პირველ ლერწმადუგრძესი ითვლება, რომელიც ყველაზე ბოხ ხმას გამოსცემს. მას გურიაში დიდი ბანიჰქვია, ხოლო ეგრისში - მებანე. მეორე ლულად მის მარცხნივ მოთავსებული ლერწამიიწოდება. იგი პირველზე მოკლეა და უფრო წვრილ ხმას გამოსცემს. გურიაში მასსაშუალო და პატარა ბანი ჰქვია, სამეგრელოში კი მებანე. მესამე ლულას, პირველისმარჯვნივ მდებარეს, შევსებულ ლულას ეძახიან. ის მეორეზე მოკლეა და უფროწვრილ ხმას გამოსცემს. გურიაში მას მესამე ხმა ეწოდება და დამწყები ხმისმოვალეობას ასრულებს. მას კიდევ გიმაჭყაფური, ანუ გემაჭყაფალი ჰქვიასამეგრელოში. მეოთხე ლულად მეორის მარცხნივ მოთავსებულ ლულას თვლიან. იგიმესამეზე მოკლეა და უფრო წვრილ ხმას გამოსცემს. მას გურიაში მეოთხე ხმაც ჰქვიადა გადატანილიც, სამეგრელოში კი მეჭიფაში ეწოდება. ჭიფე მაღალ პირველ ხმასნიშნავს, ამიტომ მეჭიფაში, რომელიც მებანის მსგავსად არის ნაწარმოები, მეწვრილესუდრის, ე.ი. წვრილი ხმის გამომცემია. მეხუთე ლულა მესამის გვერდით არისმოთავსებული. მას გურიაში მეხუთე ხმას, ანუ მოძახილს უწოდებენ. ეგრისში ამლერწამსაც გემაჭყაფალი, ე.ი. დამწყები ჰქვია. მეექვსე ლულა მარცხნივ განლაგებულიუკანასკნელი ლერწამია. იგი ყველაზე მოკლეა და უწვრილეს ხმას გამოსცემს.გურიაში მას მეექვსე ხმას, ან კრიმანჭულს უწოდებენ. ზოგნი ამ მილსაც მოძახილსეძახიან. სოინარის დამკვრელები პირველ გრძელ ლულას ბანად თვლიან და მთელისაკრავის ძირითად ლერწმად მიიჩნევენ. მესამე ლულა წყებაა, მეხუთე მოძახილი,მეექვსე კრიმანჭული. ლარჭემის (სოინარის) დიაპაზონია ტონ-ნახევარტონიანი.ჩაბერვა ხდება ერთდრულად ორ მილში. ასეთი ჩაბერვით მიიღება ტერციები.სოინარი შემსრულებელს უჭირავს ვერტიკალურად, (ბგერის გამოცემა ჩაბერვითხდება). "დაკვრის წინ", სამეგრელოშიც და გურიაშიც საკრავის მილებს ნახევარისაათით წყლით შეავსებდნენ, რათა საკრავს სუფთა ბგერები ექნეს. როგორც ჩანს, ესარის პროფილაქტიკური საშუალება იმისათვის, რომ მილები არ დაიბზაროს. ამისშემდეგ იგი წმიდა, მკაფიო ხმას გამოსცემდა. მრავალღერიან სალამურზეშემსრულებლებად გვევლინებიან მხოლოდ მამაკაცები. ლარჭემსა და სოინარზესრულდება მწყემსური და საცეკვაო მელოდიები. ქართული მრავალღერიანისალამური ძირითადად დაკავშირებულია მწყემსურ ყოფასთან, ხოლო მისიგამოყენება ქორწილში, ხატობა-დღეობებში, გვიანდელი მოვლენა უნდა იყოს.სამეგრელოში ლარჭემი მწყემსების საკრავს წარმოადგენს. მწყემსები ლარჭემზე

×