25 gaiak euskaraz

24,279 views
24,004 views

Published on

Haur hezkuntzako gaitegiak 2011ko oposaketarako euskaraz

Published in: Education
0 Comments
26 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total views
24,279
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
1,934
Actions
Shares
0
Downloads
875
Comments
0
Likes
26
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

25 gaiak euskaraz

  1. 1. 1. GAIASEI URTE BITARTEKO HAURREN EZAUGARRI NAGUSIAK. BEREGARAPENEAN ERAGITEN DUTEN FAKTORE NAGUSIAK. ETAPA ETAMOMENTU ESANGURATSUENAK. LEHEN URTEAN HAURRAK DUENGARAPENA. HELDUEN PAPERA.SARRERA1. 0-6 URTE BITARTEKO HAURREN EZAUGARRI NAGUSIAK a) Izaki globala b) Sexua du c) Izaki bakarra, zoragarria, errepikaezina eta mugatua d) Izaki dinamikoa da, uneoro garatzen ari da. e) Eraikitzen duen izakia da. f ) Soziala da.2. GARAPENEAN ERAGITEN DUTEN FAKTORE NAGUSIAK 2.1.- Teorietara hurbilketa  Teoria kognoszitibo-eboluzionistak (Piaget, Vigotsky)  Inguruneak aprendizaian duen eraginean oinarritutako ikuspuntua (Skinner, Paulov, Albert Bandura)  Ikuspuntu etologikoa (Lorenz eta Tinbergen)  Ikuspuntu ekologikoa (Brofenbrenner) 2.2.- Garapen hitzaren kontzeptua (hazi, heldu, kanpo-barne faktoreak3. GARAPENEKO ETAPA ETA MOMENTU ESANGURATSUENAK 3.1.-Haur garapena lantzen duten aditu ezberdinen etapak  Arnold Gessel  Henri Wallon  Sigmund Freud 1
  2. 2.  Jean Piaget  Life-Span 3.2.- Haur garapeneko momentu esanguratsuenak - Barrea - 8. hilabeteko angustia - lehenengo pausoak - hizkuntzaren agerpena - Aurkakoaren krisia (crisis de oposición) - Egozentrismoaren desagerketa4. LEHEN URTEAN HAURRAK DUEN GARAPENA 4.1.- Maila fisikoa (pisua, altura eta hortzak) 4.2.- Maila neurologikoa (errefleju arkaikoak) 4.3.- Maila kognitibo-motorea (apenas mugitzetik ibiltzera iristen da) 4.4.- Zentzuen maila eta maila perzeptiboa : Dastamena, usaimena,ukimena, ikusmena, entzumena. 4.5.- Maila sozio-afektiboa 4.6.- Hizkuntza eta komunikazio maila5. HELDUEN PAPERA 5.1.- Familia 5.2.- Hezitzailea. Irizpide metodologikoak:  Globalizazio printzipioa  Afekto eta erlajazio printzipioa  Autonomia printzipioa  Indibidualizazio printzipioa  Ikasten ikasteko printzipioa  Jokuaren printzipioa  Hezkuntza koherentearen printzipioaONDORIOAK 2
  3. 3. SARRERA Orain aztertuko dudan gaia, haur hezkuntzan dauden haurren garapenpsikologiko, biologiko eta sozialetaz mintzo da; hau da, 0-6 urte bitartekoena.Zalantzarik ez dago, hezkuntza eskuhartze edo praktika on bat egiteko, ezinbestekoadela haurrak ezagutzetik hastea, eta horretarako nola formatzen den, nola barneratzendituen gauzak, datuak nola prozesatzen dituen... jakin behar dugu. Guzti hau jakinik,errazago izango zaigu (hezitzaileoi) gure lana ahalik eta hobekien betetzea. Haurtzaroa, izaki bizidun guztiok pasatzen dugun bizitzako etapa bat da, etaetapa horrek, ezaugarri, behar, gaitasun, eta identitate propioak ditu. Horregatik, behar-beharrezkoa da etapa honetako haurraren ezaugarri orokorrak jakiteaz gain, portaeran(conducta) ze aldaketa gertatzen diren eta aldaketa horiek zergatik gertatzen direnezagutzea. Honetaz gain, ulertu behar dugu, gaitasun mentalak barneratzeko edoasimilatzeko prozesua zein den, zeren gaitasun mental horiei esker, gorengo mailakobeste ezagutza batzuk barneratzen dira. Azken finean, hau guztia ezagutu behar dugu(zertarako?) irakaskuntza-ikaskuntza prozesu osoan gela barneko bizi kalitateahobetzeko helburuz.*Oharra: gai honetan behin baino gehiagotan aipatuko dut haurren adina. Baina osokontutan izan behar da, aipatutako adin hori ez dela zehatz-mehatza, alegia, haur batetikbestera aldatu egingo dela, eta hala izanik ere, normaltasunez hitz egiten ari garela. 3
  4. 4. 1.- 0 - 6 URTE BITARTEKO HAURREN EZAUGARRI NAGUSIAK. Zer da haur bat? Haur bat, izaki global, sexua duena, bakarra, zoragarria,errepikaezina eta mugatua da. Horretaz gain, garatzen ari da biologikoki, psikikoki etasozialki. Eta bera bizi den ingurune sozialarekin duen interakzioari esker, berepertsonalitate propioa eraikitzen ari da. Definizio honetatik, haurrek ezaugarri hauekondoriozta daitezke:a) Izaki GLOBALA da Haurrak inguruan duen mundua perzibitzeko eta ezagutzeko duen modua globalada, hau da, bere ezagutza eskema sortzen ditu duen eremu biologiko, psikiko etasozialari esker. Eremu edo dimentsio horiek, elkarren artean erlazioan daudehaurtzaroko etapa guztian.b) SEXUA duen izakia da Sexuak ezaugarri propioak ditu. Hau da, neska eta mutilak fisikoki ez garaguztiz berdinak, eta horrek eragina du garapenean eta honekin zuzenean erlazionatutadauden beste eremuetan ere (bizitza sozialean...)c) Izaki BAKARRA, ZORAGARRIA, ERREPIKAEZINA eta MUGATUA Haur bakoitzak bere esperientzia propioak bizitzen ditu. Nahiz eta helduakegoera bera eskaini bi haurrei, bakoitzak bere esperientzia biziko du, eta inoiz ez dira biesperientzia horiek berdinak izango. Esperientzia hauek, haur bakoitzari, moduezberdinean sentitzeko, pentsatzeko eta aktuatzeko aukera eskaintzen dio. Horregatikesaten da izaki bakarrak (único, originalidad) dela. Bestalde, gaitasunak asko dira, baina ezberdinak eta mugatuak dira, izakia beramugatua den bezala. Alegia, haur bakoitzak bere mugak ditu, eta ahal den neurrian,bakoitza bere gorengo mailara irits dadin saiatu behar gara. Haur bakoitzak ezaugarrieta gaitasun jakin batzuk dituelako, irakas-kuntza-ikaskuntza prozesuan indibidualizazioprintzipioa kontuan hartu behar dugu, haur bakoitzaren garapen maila eta erritmoaerrespetatuz. 4
  5. 5. d) Izaki DINAMIKOA da, MOMENTUERO GARAPENEAN DOA Haurra jaiotzen den unetik, heldutasun osoa lortu arte, bere garapen prozesua ezda geratzen. Une batzuetan garapeneko alor bat gehiago garatuko da bestea baino,esaterako, 0-1 urte: mugimenduan aldaketa handia (honekin, espazioan kokatzen ikastendu); 1-2 urte: ahoz-hizkuntza..e) ERAIKITZEN DUEN izakia da Haurraren garapen fisiko eta motorikoari esker, bere ingurunean aktibokiinteraktuatzen edo eragiten du. Interakzio honi esker, bere hipotesi propioak sortuko etaegiaztatuko ditu (ekintzaren bidez), alegia, munduaren ezagutza eraikitzen joango da.(Piaget-en teoria azaldu daiteke pixka bat: etapa ezberdinak, eta ezagutzak barneratuahala etapa batetik bestera...)f) Izaki SOZIALA da Nahiz eta orain arte aipatu haurra bakarra dela, hazteko erritmo propioa duela...,haurrak bere pertsonalitatea eraikitzen du bera bizi den ingurunearekin erlazionatzenedo interakzionatzen duen heinean. Haurra, jaiotzen den momentutik taldeezberdinetako partaide da: familia, auzoa... Azterketa txiki hau eginez, haurrak garapeneko etapa ezberdinetik igaro ahala,aldatzen ari dela ikusi dugu, eta honela, bere pertsonalitatea eraikitzen ari da:biologikoa, kognitiboa eta soziala. Baina, nola gertatzen dira aldaketa horiek? Zergatikedo nola pasatzen dira haurrak etapa batetik bestera? Galdera hauei erantzunez,hurrengo atalari sarrera emango diot. Bertan, besteak beste, gai hau landuko da:haurraren garapenean zein faktorek eragiten dute? Galdera honen erantzuna ezagutzeak,informazioa emango digu gure lana diseinatzeko eta planifikatzeko. 5
  6. 6. 2.- GARAPENEAN ERAGITEN DUTEN FAKTORE NAGUSIAK. Atal hau sakonki lantzen hasi aurretik, indar gehien hartu-izan duten teoria edoikuspuntu batzuk gogoraraziko ditut: 2.1.- TEORIETARA HURBILKETALau eredu ezberdin nagusitzen dira:a) TEORIA KOGNOSZITIBO-EBOLUZIONISTAK (Piaget, Vigotsky) Teoria hauen ustez, haurrak garatzen dira eta beraien portaera (conducta)aldatzen dute, (zergatik?) batez ere, beraien ezagutza mailan eta gaitasun intelektualeanaldaketak gertatzen direlako.b) INGURUNEAK APRENDIZAIAN DUEN ERAGINAN OINARRITUTAKOIKUSPUNTUA (Skinner, Paulov, Albert Bandura) Hauen ustez, gizakion portaeraren zati handi bat, batez ere portaera soziala,barneratu edo jaso egiten dugu (adquirir), ez da guztiz innatoa, baina onartzen dutefaktore biologiko eta kognitiboek giza garapenean nolabaiteko eragina dutela. Aurrekoteorikoekin alderatuta, hauek ez dute onartzen portaeran gertatzen diren aldaketak, betigeroz eta gaitasun kognitibo hobeagoetan erreflejatzen direla.c) IKUSPUNTU ETOLOGIKOA (Lorenz eta Tinbergen) Teoriko hauek, portaera aldaketak azaltzen saiatzen dira, aldaketak horiprobokatu duen kausa eta zergatiaren bidez. Zergati hauek determinatzaile innatoak(ingurunea, esperientziak, norberaren egoera fisiko eta emozionala) edo determinatzaileebolutiboak izan daitezke. Batez ere portaera innatoak aztertzen dituzte, eta honela definitzen dituzte:unibertsalak dira, estereotipatuak, ezin dira ikasi eta inguruneak oso gutxi eragiten dubertan.d) IKUSPUNTU EKOLOGIKOA (Brofenbrenner) Azken urte hauetan indarra hartzen ari den teoria bat da. Hauek, haurrarengarapena aztertzen dute, baina beti kontestuan, zeren hauen ustez, haurraren garapena ezda inoiz laborategian gertatzen, baizik eta ingurune sozio-kultural zabal batean gertatzen 6
  7. 7. da: etxean, familian, eskolan, lagunekin, irakasleekin... Horregatik, inguruneakhaurrarengan duen eragin mota aztertzen dute. Brofenbrenner-ek sistema ezberdinetaz hitz egiten du:  Mikrosistema: haurrak gertuen duena da: familia, eskola, lagunak... Normalean konstantea da, baina haurra hazten doan heinean aldatzen doa.  Mesosistema: mikrosistemen artean gertatzen diren erlazioak dira.  Exosistema: haurrak berak eszenatoki honetan ez du zuzenean parte hartzen baina berarengan eragina du. Adib. gobernua, eskolako zuzendaritza...  Makrosistema: kultura, balore, sinismen...-en eragina. Normalean aurrekoak baino sistema egonkorragoa da, baina aldaketak ere gerta daitezke, esate baterako, politika konserbadore batetik liberak batetik pasatzea. 2.2.- GARAPEN HITZAREN KONTZEPTUAGarapen hitzaren barnean, bi kontzeptu ezberdindu behar ditugu:* Hazkundea: gorputzeko masaren haunditzea da.* Heldutasuna: aldaketak morfologiko mailan eta portaeran.Beraz, zer da GARAPENA? Maila fisiko eta psikologikoan gertatutako aldaketa kualitatibo eta kuantitatiboensekuentzia ordenatu bat da (hau da, aldaketek orden logiko bat jarraitzen dute), etazuzenean eragiten dute portaeran, eta pentsatzeko eta sentitzeko moduan. Aldaketafisiko eta psikologiko horiek faktore ezberdinengatik gertatzen dira. Garapenabaldintzatzen duten faktore hauek barnekoak hala kanpokoak izan daitezke: - Kanpoko faktoreak: o Alimentazioa eta nutrizioa: etapa kritiko batean nutrizio txar batek eragin kaltegarriak edota irreversibleak izan ditzake. o Ingurugiroko ezaugarriak (variables ambientales): osasun baldintzak, gaixotasun arin edo kronikoa, habito sozialak... o Klima afektiboa: klima afektibo lasai, egonkorra eta aberatsa izan behar du. 7
  8. 8. o Estimulazioa eta esperientziak: haurrak barneratzen dituen estimulazio eta esperientziak. - Barneko faktoreak: o Karga genetikoa o Sistema nerbiosoaren heldutasuna o Sistema endokrinoaren heldutasuna Atal honekin amaitzen dugu, esanez, garapena etapa edo denbora zehatz bateangertatzen dela, eta etapa horretan, haurrak predisposizio handia daukala gaitasun batzukbarneratzeko. Predisposizio hori, haurraren heldutasun mailaren araberakoa izaten da,hau da, ezinbestekoa da oinarri fisiologiko bat izatea, honela, haurrak izango dituenesperientzia berrien bidez, portaera berriak ikasiko ditu. Horretaz gain, predisposiziohori, barneko (gaitasun kognitiboak, predisposizio genetikoa eta heldutasuna) etakanpoko (ingurune fisikoa eta soziala) faktoreengandik ere baldintzatuta dago. Guztihonek eragingo du haurraren portaeran, eta portaera horiei esker, haurraren garapenaaldatzen eta konfiguratzen joango da. 8
  9. 9. 3.- GARAPENEKO ETAPA ETA MOMENTU ESANGURATSUENAK. 3.1.- HAUR GARAPENA LANTZEN DUTEN ADITU EZBERDINENETAPAK. Ondoren aipatuko ditudan autoreek, harren garapenean adituak dira, etahazkundea eta haur portaerak etapa ezberdinetak kokatzen dituzte.3.1.1. ARNOLD GESSEL Autore honen arabera, garapena jarraia da (progresiboa) eta sistemanerbiosoaren heldutasunak determinatzen du.3.1.2. HENRI WALLON Haurra aztertzen du beti bi gauza kontutan hartuta: baldintza fisiologikoak etainguruneko baldintzak (ambientales). Bere ustez, bi hauen arteko elkarrekintzaren bidezsortzen da portaera. Wallon-en hitzetan, ez da posible biologikoa eta soziala separatzea,dena azken finean, elkarreraginean baitago. Wallon-en ustez, garapena ez da jarraia, etapa edo fase batzuk daude. Etagarapen horretan lau “dominio” daude, eta jarraiak edo sucesivo-ak dira, hau da,hirugarrena lortzeak, esaterako, aurreko biak lortuak dituela adierazten du... -Afektuaren dominioa -Mugimenduaren dominioa -Ezagutzaren dominioa -Pertsona (garapenaren gorengo helburua da)Garapenean 7 etapa bereizten ditu:1) Umetoki barneko bizitza2) Mugimendu inpulsiboen etapa (0-6 hilabete): mugimenduan aldaketa handiak daude, begiradaren bidez helduekin lehen interkanbioak gertatzen dira... 9
  10. 10. 3) Etapa emozionala (6-12 hilabete): haurrak soilik bere beharrak ikusten ditu eta berehala asetzea nahi du. Ez du bereizketarik egiten bere gauza eta kanpoko munduarenen artean. Helduaren papera haurraren beharrak asetzean datza. Lehen erlazio sozialak hasten dira.4) Etapa sensoriomotorra eta proiektiboa (1-3 urte): objetuak manipulatzen hasiko da. Mugikortasun handia du eta desplazamenduei esker esperientzia berriak biziko ditu. Hizkuntza agertuko da eta honek portaeran aldaketa handia suposatzen du.5) Personalismoaren etapa (3-6 urte): bere “ni” indarrean jartzen da, helduarekiko independentzia lortu nahi du. Uneoro atentzioa lortu nahi du, eta horretarako estrategia ezberdinak erabiliko ditu. Sentimendu berriak agertuko dir: frustrazioa, kooperazioa, norgehiagoka... Gero eta gehiago sozializatzen hasiko da. Pentsamendua erabiltzen du.6) Etapa kategoriala (6-11 urte)7) Gaztaroa eta nerabetzaroa3.1.3. SIGMUND FREUD Freud-ek batez ere pertsonalitatearen garapena aztertzen du, eta hor etapa batzukbereizten ditu, haurrak plazerra gorputzeko zein ataletan aurkitzen duenaren arabera.Segun eta haurrak esperientzia horiek nola bizi dituen (satisfazioa, frustrazioa...)pertsonalitatean egitura zehaztuko dute. Beraz, garapenean 5 fase edo etapa bereiztenditu:a) Aho fasea (0-1 urte): plazerra ematen dio organoa ahoa da. Ahoaren bidez haurrak objetuak ezagutzen ditu. Elikagaiak ahotik sartzen ditub) Uzki fasea (1-3 urte): plazerra ematen dio organoa uzkia da, eta plazerra ematen dio kakak eusteak eta kanporatzeak. 10
  11. 11. c) Fase falikoa (3-5/6 urte): bere organo genitalek atentzioa deituko die, bere organoak manipulatuz gozatuko du. Bere sexu organoekiko kuriositatea izango du, baina baita besteen organoekiko ere. Honela, ezberdintasunak deskubrituko ditu eta sexu batekin identifikatuko da.d) Latencia fasea (6tik pubertaterarte)e) Genital fasea (pubertate garaia) Freud-en ustez, oso garrantzitsua da nola bizitzen diren etapa haueta-kobakoitza, arazoak suertatzen badira, haurra oraindik gainditu ez duen etapa horretan“ataskatuta” geratzea gerta daiteke (adi. aho faseko beha-rrak ongi gainditu ez dituenhaur batek, ondorengo etapetan fijazioa izan dezake aho etapako zerbaitekin: behatzatxupatzea, objetuei koska egitea..), edo atzeko etapa batera bueltatzea (adib. 5 urtekohaur batek anai txiki bat izan du, eta 5 urteko hori berriro esfintereak deskontrolatzenhasi da).3.1.4. JEAN PIAGET Piagetek aztertzen du garapena oinarrituz inteligentziaren garapenean, eta hau,ingurunera egokitzeko prozesu aktibo bezala ulertzen du. Garapen kognitiboan etapaedo estadio ezberdinak bereizten ditu. Etapa bakoitzean, norberak eskema edo modupropioak erabiltzen ditu arazoak konpontzeko, beti ere, oreka aurkitzea helburu delarik.Piageten ustez, garapena, oreka gutxiagoko etapa batetik goragoko edo oreka gehiagokobeste etapa batetara pasatzea da. Etapa bakoitzean bi fase daude, lehenengoa prestakuntza fasea da, eta bigarrenaekintzarena. Periodo edo etapa hauek sucesivo-ak dira, hau da bat bestearen atzetiklortzen da, eta ez dute koinziditzen beti adin kronologiko zehatz batekin. Piagetek garapenean lau estadio edo etapa bereizten ditu, eta hauetakobakoitzaren barnean, beste azpi-estadio batzuk definitzen ditu:1) Periodo sensoriomotorra (0-2 urte): izenak berak dioen bezala, etapa honetan berebiziko garrantzia dute zentzuek eta mugimenduak inteligentziaren 11
  12. 12. konfigurazioan. Periodo honen barnean 6 subestadio daude eta hauetako bakoitzean zentzumen edo arlo bat nagusitzen da bereziki. Periodo honetan haurrak egiten duen aurkikuntzarik nagusiena zera da: “permanencia del objeto”, hau da, nahiz eta objetua ez ikusi, ohartzen da objetu hori existitzen dela.2) Eragiketa aurreko etapa (preoperatorio) (2-6/7 urte): etapa honetako ezaugarririk nagusiena, pentsamendu sinbolikoaren agerketa eta desagerketa graduala da. Agertzen dira seinaleak, sinboloak, zeinuak, imagen mentalak ditu, hizkuntza garatu du, gai da aurrean eredurik ez duen marrazki bat imitatzeko, gai da aurrean ez dituen edo iraganeko gauzez hitz egiteko, joku sinbolikoa erabiltzen dute (medikuetara jolasten dute...)... Gaitasun guzti hauek bere inguruko mundua antolatzen laguntzen diote, honela errealitatea ulertzea erraztuz, zeren ingurunean elkarreragiteko aukera handiagoak ditu, besteekin erlazionatzeko aukera gehiago... eta honela, aukera gehiago ditu bere pertsonalitatean aurrera egiteko, gauzen eta norberaren konzientzia hartzen baitoa. Etapa honetan bi azpi-estadio bereizten ditu:  Pentsamendu sinbolikoaren edo aurrekontzeptuen azpi-estadioa (2-4 urte): Pentsamendua aurrekontzeptuetan (objetu edo egoera zehatz batekin lotutako eskemak dira) oinarrituta dago. Adibidez, 3 urteko haur batek aulkia esaten duenean, beti erreferentzia du bere logelan duen aulki urdina, bere ustez aulki guztiak berea bezalakoak dira. Gauzak ikusteko modu honi, “razonamiento transductivo”a deitzen zaio.  Pentsamendu intuitiboaren azpi-estadioa(4-6/7 urte): Errealitatea interpretatzen edo azaltzen du, demostratu ezin dituen intuizioetan. Adibidez, posible da 4 urteko haur batek pertsianak gaua egiteko direla esatea, edo, mendi txikiak paseo txikiak emateko egin zirela...3) Eragiketa zehatzen etapa (7-12 urte) 12
  13. 13. 4) Eragiketa formalen etapa (12 urtetik aurrera)3.1.5. LIFE-SPAN Azken urte hauetan ospe handia hartzen ari dira Life-Span edo “ciclo vital”bezalako teoriak. Teoria hauek lehen azaldutako teorien kontra daude. Aurreko teoriek,garapena batez ere lehen haurtzaroan eta adoleszentzia arte ematen zela zioten; “ciclo-vital” teoriaren ustez, ordea, adin guztietan garatu eta haz daiteke pertsona. Hauen ustez,pertsona garatzen da bizi dituen esperientzien emaitza moduan.Garapenean zenbait etapa daude:a) Prenatal etapa (zigotoa sortzen denetik jaio arte): oso etapa garrantzitsua da garapenean, zeren hazkundea oso bizkorra da eta amaren dependentzia osoa du.b) Lactancia etapa (0-12/18 hilabete): garapen azkarra ematen da maila motorikoan, kognitiboan eta sozialean.c) Haurtzaro goiztiarra (infancia temprana) (1-6 urte): aldaketa handiak daude fisikoki, kognitiboki eta pertsonalitatean.d) Erdiko haurtzaroa (infancia media)e) Beranduko haurtzaroa (infancia tardía) 0-6 urteko haurren garapenari buruzko teorien deskribapen bat egin ondoren,etapa hauetako unerik esanguratsuenak aipatzea oso garrantzitsua da. Beraz, horiaztertzera pasako naiz. 13
  14. 14. 3.2.-HAUR GARAPENEKO MOMENTU ESANGURATSUENAK.1) BARREA. 3. hilabete inguruan. Pertsona ezagutzen duela adierazteko egiten du2) 8. HILABETEKO ANGUSTIA Ezagutzen eta identifikatzen ditu pertsona ezagunak eta ezezagunak, eta beldurraagertzen du ezezagunekin. Ama ondoan ez badu, abandonatua izan dela sentitzen du, etanegarra eta angustiaren bidez adierazten du.3) LEHENENGO PAUSOAK EDO URRATSAK 12-18 hilabete inguruan ibiltzen hasiko da. Nahiz eta ibiltza ekintza guztizmotorikoa izan, izugarrizko eragina du garapen intelektualean. Orain gai daobjetuengana bera hurbiltzeko, manipulatzeko, ukitzeko... Bide batez, bere gorputzarennozioa eta espazio eta denbora nozioaz jabetzen da.4) HIZKUNTZAREN AGERPENA Hizkuntzaz jabetzea, oso euskarri garrantzitsua da haurraren pentsamendurakoeta erlazio sozialen garapenerako.5) AURKAKOAREN KRISIA (crisis de oposición) 3 urte bete aurretik gertatzen da. Haurrak independientea izan nahi du, berakbakarrik aktuatu. Bere burua ezagutu du eta bere mugak ezagutu nahi ditu. Oraindikbesteen dependentzia du eta behar ditu. “Autosuficiencia” hori behar-beharrezkoa daindependentziara iristeko.6) EGOZENTRISMOAREN DESAGERKETA 5 urte inguruan, berearen berdinak ez diren beste ikuspuntu batzuk badaudelaohartzen hasten da, eta bere ideiak eta ekintzak azaltzeko eta justifikatzeko beharraikusten du. Egozentrismoaren desagerketa behar-beharrezkoa da garapen sozialerako. 14
  15. 15. 4.- LEHEN URTEAN HAURRAK DUEN GARAPENA. 0-6 urte bitarteko haurren ezaugarririk nagusiena eremu guztietan gertatzen direnaldaketa kantitate handia da, eta batez ere lehen urtebetea da garrantzitsua. Horregatik,orain, lehen 12 hilabeteez hitzegingo dut. 4.1.-MAILA FISIKOA Maila fisikoari dagokionean, haurrak izugarrizko aldaketak jasaten ditu lehenurtebetean: pisua, talla.... Aldaketa hauek haur guztiengan gertatzen dira, baina aldaketahauetan nabarmen eragiten dute kanpoko eta barneko faktoreek, esate baterako, kargagenetikoa, alimentazio mota, maila sozio-ekonomikoa eta afektiboa....  Pisua: jaiotzean bataz-beste 3,5 kg. eta urte batekin 10 kg.  Altuera: jaiotzean bataz-beste 50 cm eta urte batekin 74 cm.  Hortzak (dentición): jaiotzean 0 hortz ditu. 8 hilabetekin hasiko zaizkio esnezko hortzak eta 3 urte arte luzatzen da hortzen kontua. 4.2.-MAILA NEUROLOGIKOA Maila neurobiologikoan, haurrak errefleju arkaiko batzuk ditu:-Reflejo de succión: haurraren ahoarekin kontaktuan objetu bat jartzen bada, beratxupatzeko mugimendu ritmiko bat jarriko da martxan.-Reflejo de grasping o prensión: haurrarekin eskuarekin kontaktuan bjetu bat jartzenbada, eskua itxi egingo du objetua hartzeko.-Reflejo de moro: soinu edo zarata handi bat entzutean haurra beldurtu egiten da, etabesoak ireki egingo ditu bapatean eta ondoren itxi.-Reflejo de marcha automática: haurrai beso azpitik heldu eta bere oinek lurra jotzenbadute, ibiltzean egiten den moduko mugimendua egiten du. 15
  16. 16. -Reflejo de enderezamiento estático: oin azpian indar bat egiten badiogu, besoak irekiegiten ditu.-Reflejo de los puntos cardinales: ezpainen inguruan laztana egiten badiogu, berakburua jiratukodu guk laztana egin diogun norabidean. Erreflejuek, haurra garatzen ari dela adierazten dute, jaioberriaren heldutasunneurologikoa neurtzen baitute. Horretaz gain, desagertua egon behar zen errefleju batekoraindik ere irauten badu, garapenean atzerapena adierazten du, beraz, patologiarenbaten abisua izan daiteke. 4.3.-MAILA KOGNITIBO-MOTOREA Piageten teorian oinarrituz azaltzen da garapen kognitibo-motorea. Autore honijarraituz, 0-1 urte bitarteko haurra, periodo sensoriomotorean kokatzen da, non,inteligentzia eta pentsamendua oso erlazionatuta daude zentzuekin etamugimenduarekin. Eta gaitasun kognitiboak, objetuekin egiten dituen ekintza etamanipulazio errepikakorrei esker eraikitzen ditu. Ezagutza berri hauek, aurrekoezagutzetan oinarritzen dira (=ezagutza esanguratsua). Haurrak hazten ari den neurrian,bere ekintzak antolatu egiten ditu, eta ekintza horiek gero eta inteligenteagoak etaintentzionalagoak dira. Lehen urtebetean, mugimenduari dagokionez, honelako bilakaera ematen du:1-2 hilabete: -mugimendua oso oinarrizkoa da. -buruaren eta gorputzaren tono muskularra oso baxua da.3-4 hilabete: *Hipotonia eta hipertonia desagertzen dira, beraz, buruaren eta gorputzaren kontrol hobea du. *objetuak interesatzen hasi zaizkio, baina oraindik berak bakarrik ezin ditu hartu. Guk hurbiltzen badizkiogu, berak eskuarrekin harrapatuko ditu. Gai da objetuak ahora eramateko, hori da bere bitartekoa gauzak ezagutzeko eta esploratzeko.5-6 hilabete: -Kasualitatez oinak deskubritzen ditu, beraz, eskuak ez zaizkio asko interesatzen. 16
  17. 17. 7-8 hilabete: *Alde batetara eta bestera jira daiteke. *Arrastaka ibiltzetik gateoan ibiltzera pasako da. *Gorputzaren tonua asko igo da. Posturak hobeto kontrolatzen ditu. Esaterko, eseritzeko posturan egon daiteke (8 hilabetekin ez du euskarririk behar). *Pinza egiten hasiko da (gauza handiak hartzeko)9-10 hilabete: -Leku batetik bestera mugitzen da (desplazatu). Honela, interesatzen zaiona hartzeko aukera du.Kognitiiboki, intentzionalitatearen garapena gertatzen hasten da. -Oreka mantentzen du. Eta zerbaiti eutsita zutik egoteko gai da. Lehen pausoak emango ditu. -Pinza egingo du gauza txikiak hartzeko (ogi apurra)11-12 hilabete: Oreka ematen dion zerbaiti helduz ibiltzeko gai da. Bakarrik ibiltzeko prestatzen ari da. 4.4.-ZENTZUEN MAILA ETA MAILA PERZEPTIBOA Zentzuen garapenari dagokionean, haurrak jaiotzen denenean, nahiko garatutaizaten ditu zentzumen gehienak (ongi ornituak) eta prest egoten da zentzumenakerabiltzen ikasteko.  Dastamena: nahiz eta haurra jaiotzen denean ez dagoen oraindik oso garatuta, aho organoaren bidez izaten du haurrak kontaktua munduarekin. Laisten, zapore gozoak eta gaziak bereizten hasiko da.  Usaimena: haurren usaimen ona dutela zihurtatzeko, ez dago beraien aurpegiko erreakzio eta mugimenduak ikusi besterik. Haurrarentzat, bere amaren gorputzaren usaina da guztien artean esanguratsuena.  Ukimena: haurraren mugimendu-sistema garatzen doan heinean, ukimen zentzumena aberasten doa, eta honek inteligentzia sensorio-motorraren eraikuntzan laguntzen du. 17
  18. 18.  Ikusmena: -Jaiotzean: gai da ikusteko, baina ez helduok egiten dugun zehaztasun mailarekin, izan ere, bere ikusmen sistema oraindik heldugabea da edo guztiz osatu gabe dago. Hasiera batean, soilik 20-25 zm-tara dauden gauzak edo pertsonak ikusten ditu soilik zehaztasunez. -2 hilabetekin, bi begiak objetu berera enfokatzeko gai da, eta normalean, mugimenduan dauden gauzak begiratzea gustatzen zaio. -4 hilabetekin: haurraren ikusmena helduen parekoa dela esan dezakegu; hau da, distantzia ezberdinetara dauden objetuak bereizten ditu, eta zehaztasun txikiak ere behatzen ditu.  Entzumena: -Jaiotzean: oso sensiblea da soinuen intentsitateari, jasotzen ditu, baina bigarren hilabete arte ez da gai soinu hoiek nondik datozen jakiteko. -2 hilabetekin: gertukoen ahotsak bereizten hasten dira, esaterako, amarena. -3 hilabetean: soinuan datorren lekura mugitzen du burua, eta pertsonen ahotsak hobeto jasotzen ditu beste soinuak baino. -4 hilabetean: dagoeneko lortu entzumenaren heldutasuna, hau da, soinuaren norabide zehatza lokalizatzen du. 4.5.-MAILA SOZIO-AFEKTIBOA Haurrak jaiotzean emozio ezkorrak adierazten ditu: negarra, tentsio muskularra,arnasteko arazoak. Exzitazio guzti hau, bere behar biologikoekin erlazionatuta dago(jan, lo egin...). Denborarekin, emozio hauek polarizatzen eta ezberdintzen hastendira. Haurrak bi hilabete inguru dituenean, edozein helduk dituen emozio berakadierazten ditu: poza, tristura, beldurra... Haurrak bizitzako lehen erlazio berezia apegoa egin duen pertsonarekin izatendu, eta normalean hau ama da. Amak, haurraren ekintza edo portaerak interpretatzenditu, eta haurra, pixkanaka, amaren portaerak ezberdintzen joango da. Ama etahaurraren artean gertatzen diren lehen lazo afektibo hauei esker, haurrak sozializatzekoprozesua hasten du, eta honela, bere maila sozio-afektiboa handitzen joango da. Haurrak8 hilabete inguru dituenean, oso ongi bereiten ditu berarekin erlazio estua dutenpertsonak (ama, aita, anai-arreba, zaintzailea...) eta ezezagunak. 18
  19. 19. 4.6.- HIZKUNTZA ETA KOMUNIKAZIO MAILA Haurrak helduekin (amarekin) duen erlazioari esker, hizkuntza etakomounikazioa garatzen da. Hasiera batean, negarraren bidez (oinarrizko beharrakasetzeko), barrearen bidez (amaren ahotsa entzutean)... Kognitiboki bere ekintzenintentzionalitatea garatzen duen neurrian, bere emozioak ere intentzionalizatzen ditu,hau da, orain ez du negar egingo soilik gosea duenean, baizik eta “maliziaz” objetu batnahi duenean ere negar egingo du (atentzioa deitzeko). Orain arte, garapenak maila guztietan aldaketak suposatzen dituela ikusi dugu.Baina garapena ez da soilik haurrak objetuekin duen erlazioaren bidez garatzen, baiziketa bere berdinekin, helduekin... duen erlazioari esker ere bai. Horregatik, hurrengolerroetan, familiaren eta hezitzailearen (irakaslea) paperaz hitz egingo dut.5.-HELDUEN PAPERA. Haurra bere pertsonalitatea eraikitzen joango da, bai pentsamendu, sentimendueieta ekintzei dagokionez. Pertsonalitate hori, objetuekin eta inguruko pertsonekin duenerlazioaren bidez gauzatzen da. Gogoratu behar dugu, hasiera-hasieran, haurrak soilikbere ama eta familiakoekin erlazionatuko dela; beranduago hezitzailearekin, etaondoren, bere berdinekin (lagunekin). Erlazio guzti hauen ondorioa dapertsonalitatearen eraikuntza. Ingurunetik hartzen duen informazioari esker, gaitasunmentaletan hobetzen edo hazten da, eta honetaz gain, bere buruari buruzko ezagutza ereeraikitzen du (autoimagina eta autokontzeptua). 5.1.-FAMILIA Familiak haurrari eskaintzen dion giro edo baldintzak, aberastu edo oztopatuegingo du haurraren garapen prozesua, izan ere, familia giroa baita haurra bizi deningurunea: giro horretan sentitzen du, oinarrizko baloreak ikasi, giza ohituretaz jabetu,norbere burua ezagutu, komunikatu, lehen erlazioak sortu, bazterketa esperimentatzendu..... alegia, modu globalean heldu egiten da. 19
  20. 20. Haurra eskolan hasten denean, beraretzat izugarrizko aldaketa handia gertatzenda, zeren etxean ziur sentitzen zen, familiako erdigunea zen, zaindua zegoen.... etaeskolan, beste ikasleekin erlazionatu behar du, eraikuntza eta materialak arrotzak dira,helduak ez ditu ezagutzen... Eskolako giro honetan, ez da seguru eta konfidantzazsentitzen. Aldaketak handi honetan inplikatuta dauden helduak (irakasleak,hezitzaileak...) egokitze aldi hau oso ongi zaindu behar dute, oso garrantzitsua baita, etagurasoek ere zerbait egin dezakete (haurrak eskolara joateko animatu, beraien beldurrakhaurrari ez transmititu... 5.2.-HEZITZAILEA Goian aipatutako egokitzapen aldi honetan, eta ondoren irakaskuntza-ikaskuntzaprozesuan hezitzailearen lan bat, gurasoak orientatzea da, haurrekin nola kolaboratubehar duten jakiteko. Gurasoak, irakasleak bezala, haurraren gaitasun guztiakestimulatzen eta potentziatzen saiatu behar dira, eta horretarako, irizpide metodologikohauek jarraitu behar dira:  Globalizazio printzipioa: haurraren gaitasun guzti-guztiei atenditu behar zaie, haurrak modu globalean perzibitzen duela kontutan hartuz: hau da, haurrak ez du ezer ikasiko, aurretik bere gorputzetik edo esperientziatik igaro ez bada.  Afekto eta erlajazio printzipioa: o Haurrari klima afektibo, “acogedor” eta erlajatua eskaini. o Leku eta pertsona aldaketak ekidin. o Haurrarekin maiz hitz egin, modu argian eta zuzenean. Hiztegi sinple batekin, eta hilabeteko umea izango bazen bezala.  Autonomia printzipioa: o Haurrari berari, esperimentatzeko eta ekintzak egiteko aukerak eskaini. o Haurrari leku zabalak eskaini, arriskurik gabe nahi duen moduan mugi dadin. 20
  21. 21.  Indibidualizazio printzipioa: o Haur bakoitzaren gaitasunetan sinetsi, eta bere ekintzetan estimulatu eta animatu. o Haur bakoitzarne ikasteko modua eta erritmoa errespetatu eta onartu. o Ikaskuntza prozesuan helduak parte hartuko du, soilik, behar- beharrezkoa denean. Ikasten ikasteko printzipioa: o Explorazioaren bidez aprendizai esanguratsuak egin ditzan erraztu. Alegia, ideia eta ezaugarri garrantzitsuenak deskubri ditzan lagundu. o Gai izan dadila bere aprendizai esanguratsuak sortzeko. Jokuaren printzipioa: jokua da haurren aprendizaien motorra. Hezkuntza koherentearen printzipioa: o Hezkuntza-eskuhartzea planifikatu eta organizatu helburu zehatz batzuek lortzeko asmoz. Horretarako, kontuan izan: maila ebolutiboak (garapenaren faseak), haurren beharrak eta interesak. Egoeraren diagnostiko bat egin behar da, alegia, taldearen eta haur bakoitzaren ezaguarriak ezagutu behar ditugu. o Planifikatu dena maiztasun batekin ebaluatu, garapen prozesua behatu... eta beharrezkoa bada, interbenitu eta aldaketak egin.ONDORIOA Gai honekin amaitzeko, ideia hauek azpimarratuko nituzke:- Hezitzaile batentzat ezinbestekoa da haurren garapeneko aldaketen berri izatea, etahezkuntzaren eskuhartzea egokitu egin beharko da adin bakoitzeko ezaugarrietara etaikasteko modu ezberdinetara.- Bizitzako lehen urteetan izandako gertaera eta esperientzia guztiek haurraren garapeneannabarmen eragiten dute. Eragin hau zergatik da handia? Adin horretan garapenarenprozesuan aldaketa asko gertatzen direlako (maila fisikoan, kognitiboan, afektiboan etasozialean) eta haurraren pertsonalitatea eraikitzen delako. 21
  22. 22. 2.GAIA6 URTE BITARTEKO HAURREN GARAPEN PSIKOMOTOREA.PSIKOMOTRIZITATEA HAUR HEZKUNTZAKO CURRICULUMEAN.SENTSAZIOA ETA PERZEPZIOA EZAGUTZEKO ITURRI MODUAN.ANTOLAKUNTZA SENSORIALA (ZENTZUMENAK) ETA PERZEPTIBOA.HEZKUNTZA ESKUHARTZEA.SARRERA1. SEI URTE BITARTEKO HAURREN GARAPEN PSIKOMOTOREA 1.1. PSIKOMOTRIZITATEA: GARAPEN MOTOREAN ERAGITEN DUTEN LEGE ETA FAKTOREAK. 1.1.1.-HELDUTASUN LEGEAK  Ley próximo-distal  Ley céfalo-caudal  Ley de lo general a lo espedífico 1.1.2.-GARAPENEKO FAKTOREAK 1.2.- GAITASUN MOTOREEN EBOLUZIOA. * GAITASUN MOTOREAK A) OREKA GAITASUNA B) GAITASUN LOKOMOTOREA  Zorutik desplazatzea  Ibiltzea  Eskailerak igotzea  Korri egitea  Saltatzea  Baloi bati ostikoz jotzea c) MANIPULATZEKO GAITASUNA - La prensión - Grafia 22
  23. 23. * GAITASUN PSIKOMOTOREN EBOLUZIOA a) GIZA ESKEMA  Nivel de cuerpo vivenciado  Nivel de cuerpo percibido  Nivel de cuerpo representado b) ORIENTAZIO ESPAZIALA c) DENBORAREN PERZEPZIOA d) LATERALITATEA2. PSIKOMOTRIZITATEA HAUR HEZKUNTZAKO CURRICULUMEAN. 2.1.-PSIKOMOTRIZITATEA HELBURUETAN 2.2.-EDUKIAK 2.3.-METODOLOGIA 2.4.-EBALUAKETA3. SENSAZIOA ETA PERZEPZIOA EZAGUTZEKO ITURRI MODUAN. ANTOLAKUNTZA SENSORIALA ETA PERZEPTIBOA. 3.1.-SENSAZIOA ETA PERZEPZIOA 3.2.-ANTOLAKUNTZA SENSORIALAREN ETA PERZEPTIBOA. 3.2.1.-IKUSMEN PERZEPZIOAREN GARAPENA a) Oinarri fisiologikoak b) Koloreen perzepzioa c) Ingurunearen pezepzioa eta esplorazioa 3.2.2.-ENTZUMEN PERZEPZIOAREN GARAPENA 3.2.3.-USAIMENA 3.2.4.-DASTAMENA 3.2.5.-UKIMENA4. HEZKUNTZA ESKUHARTZEA.  HELBURUAK  EDUKIAK  METODOLOGIA  HEZKUNTZA BALIABIDEAK  IRAKASKUNTZA-IKASKUNTZARAKO EKINTZAKONDORIOAK 23
  24. 24. SARRERA Gai hau haurraren garapen psikomotorearen ingurukoa da, eta besteak beste gaihauek jorratuko ditut: garapen psikomotorean eragiten duten faktoreak aurkeztuko ditut,garapena bera nola ematen den eta bere eboluzioa, nola antolatu psikomotrizitatearenlanketa adin honetan, 0-6 urte bitarteko haurrengan gai honek duen garrantziaazpimarratuko dut... Oraintxu ikusi bezala, garapen psikomotorearen gaia sakonki aztertuko dut, baina ezdugu ahaztu behar, garapen psikomotorea gertatzeko behar-beharrekoz da:inteligentziaren garapena eta garapen sozio-afektibo egoki bat. Gaiari heldu asmoz, lehenik eta behin psikomotrizitate kontzeptua bera landuko dut,eta garapen horretan eragiten duten zenbait legeren aipamena egingo dut. Honenondoren, arlo perzeptibo, kognitibo eta motorearen eboluzioa aztertuko dut, eta jarraianhaur hezkuntzako curriculuan gai hau nola txertatzen den aztertuko dut. Azkenik,hezitzailearen lanak haurraren garapen psikomotorean ahalik eta modurikesanguratsuenean eragitea helburu delarik, hezkuntza eskuhartzea ahalik eta hobekienegiteko pauta edo irizpide batzuk aipatuko ditut.1. SEI URTE BITARTEKO HAURREN GARAPEN PSIKOMOTOREA Gai honetan zehar maiz agertuko dira psikomotrizitate eta garapen hitzak. Bainazer esan nahi du bakoitzak? Hori aztertzen hasiko naiz. PSIKOMOTRIZITATE HITZA, bi hitzez osatuta dago: “psiko” eta “motorea”,beraz, bi hauek definitu beharko ditut:  ”Psiko”: ekintza psikikoei egiten die erreferentzia, eta oinarrizko bi alderdirekin: kognitiboa eta afektiboa.  “Motorea”: mugimenduaren bidez geratzen da adierazita. 24
  25. 25. Mugimendua ongi egiteko, ezinbestekoa da: - Kontutan hartuz edozein mugimenduzko ekintzaren oinarrian edo atzean nerbiosistema zentrala dagoela, garrantzitsua da oinarri neurobiologikoa izatea. - Hezurren sistema muskularra izatea beharreko da, hori baita mugimenduareneuskarria edo armazoia. (oinarri anatomikoa) - Informazio sensoriala behar-beharrezkoa da burmuineko ekintza bat egoteko(actividad cerebral) - Azkenik, oinarri neurobiologikoak, anatomikoak eta sensorialak esistitzenbadira, baina beraien funtzionamendua edo heldutasuna ez badago “egoera ezinhobean”,ez dute ongi funtzionatzen, eta beraz, ez zen mugimendua posible izango.GARAPEN HITZAren barnean, bi kontzeptu ezberdindu behar ditugu:* Hazkundea: gorputzeko masaren haunditzea da.* Heldutasuna: aldaketak morfologiko mailan eta portaeran.Beraz, zer da GARAPENA? Maila fisiko eta psikologikoan gertatutako aldaketa kualitatibo eta kuantitatiboensekuentzia ordenatu bat da (hau da, aldaketek orden logiko bat jarraitzen dute), etazuzenean eragiten dute portaeran, eta pentsatzeko eta sentitzeko moduan. Aldaketafisiko eta psikologiko horiek faktore ezberdinengatik eta heldutasun legeengatikgertatzen dira: 1.1.-PSIKOMOTRIZITATEA: GARAPEN MOTOREAN ERAGITEN DUTENLEGE ETA FAKTOREAK. 1.1.1.-HELDUTASUN LEGEAK  Ley próximo-distal: haurrak lehenik eta behin, bere gorputzetik gertuendituen gorputzeko zatiak kontrolatzen ditu; adib. sorbalda lehenago kontrolatuko dubehatzak baino. 25
  26. 26.  Ley céfalo-caudal: mugimenduaren kontrola burutik hasten da, gerolepoa, gorputza eta hanketan amaitzen da. Beraz, haurra zutik mantentzeko gai izanaurretik, beste atalak kontrolatu behar ditu.  Ley de lo general a lo espedífico: haurrak egiten dituen lehenmugimenduak oso orokorrak dira, zabalak eta koordinatu gabeak. Garapena aurreradoan heinean, mugimenduak geroz eta txikiagoak eta kontrolatuagoak egingo ditu. Lege hauek diotenari jarraituz, garapen motorea bi kategoriatan banatzen delaesan dezakegu: * Motrizitate zabala, handia (gruesa): muskulu talde handiak mugitzen edokoordinatzen dira. Adib: oreka mantentzean, lokomozioa, posturaren kontrola... * Motrizitate fina (“o la prensión): muskulu talde txikiak mugitzen edokoordinatzen dira, batez ere eskukoak eta behatzetakoak. Motrizitate fin honi esker,haurrak jateko, eraikitzeko eta esploratzeko aukera du. 1.1.2.-GARAPENEKO FAKTOREAK Garapena baldintzatzen duten faktore hauek barnekoak hala kanpokoak izandaitezke: - Kanpoko faktoreak: o Elikadura eta nutrizioa: etapa kritiko batean nutrizio txar batek eragin kaltegarriak edota irreversibleak izan ditzake. o Ingurugiroko ezaugarriak (variables ambientales): osasun baldintzak, gaixotasun arin edo kronikoa, habito sozialak... o Klima afektiboa: klima afektibo lasai, egonkorra eta aberatsa izan behar du. o Estimulazioa eta esperientziak: haurrak barneratzen dituen estimulazio eta esperientziak. - Barneko faktoreak: 26
  27. 27. o Karga genetikoa o Sistema nerbiosoaren heldutasuna o Sistema endokrinoaren heldutasuna 1.2.- GAITASUN MOTOREEN EBOLUZIOA. Garrantzitsua da gaitasun hauen garapen prozesua ezagutzea, zeren haurrakjasaten duten garapena ezagutuz gero, gure eskuhartzearen bidez, behar dutenestimulazioa eskeini ahal izango diogu. Garapena baldintzatzen duten legeak eta faktoreak modu egokian aurreratzenbadute, haurraren garapen psikomotorea garantizatua dago, eta Haur Hezkuntzarenamaieran, garapen psikomotorearen gorengo helmugara (norberaren gorputzarenkontrola) iristeko gaitasunak eskuratuak izango ditu. Norberaren gorputzaren kontrolalortzen lagunduko dio mugimenduak.Haurrak lortu beharreko gaitasun horiek, bi multzotan bereiz daitezke: 1) GAITASUN MOTOREAK a. Oreka gaitasuna b. Lokomotora gaitasuna c. Manipulatzeko gaitasuna 2) GAITASUN PSIKOMOTOREAK a. Gorputz eskema b. Orientazio espaziala c. Denboraren perzepzioa d. LateralitateaOndorengo orrietan, guzti hau sakonduko dut.1 ) GAITASUN MOTOREAK, hau da, espreski mugimenduarekin lotuta daudenak: a. Oreka gaitasuna 27
  28. 28. Grabitatearekiko gorputzaren kontrola inplikatzen du. Adib. buelta eman, balanzeatu, buru gainean apoiaturik egon, tabla baten gainean ibili... Haurrak oreka gaitasuna garatu dezan, eta goian aipatu bezalako ekintzakonplexuak egin ditzan, beharrezkoa da haurrak nola lortzen duen zutik jartzeaaztertzea. Horretarako, ezinbestekoa da tono muskularra, posturaren kontrola etaorekaren garapena gorengo maila batean egotea.  Tono muskularra: muskuluak duen tentsioa da, bai atseden garaian, eta bai ekintza egiten ari garen bitartean. Muskuluaren tentsio hau gogorregia (hipertonia) edo suabeegia (hipotonia) izan daiteke.  Posturaren kontrola: tono muskularrarekin erabat erlazionatuta dago. Beraz, tono muskularraren kontrol ona badago, gorputza postura bat edo beste hartzeko gai izan da, eta baita postura horretan gero eta gehiago irauteko ere.  Oreka: tono muskularraren eta posturaren kontrolaen bidez, haurra oreka gaitasuna garatzen joango da. Bi oreka mota daude: - Oreka estatikoa: geldirik egotea. - Oreka dinamikoa: desplazamentuetan gorputza kontrola-tzean datza, esate baterako, marra baten gainean ibiltzea. Ondoren, tono muskularrak, posturaren kontrolak eta oreka gaitasunak 0-2 urtebitarteko haurraren gorputzaren kontrolean nola eragiten duten aztertuko dut.0-3 hilabete: haurraren motrizitatea oso oinarrizkoa da, oraindik errefleju arkaikoakmantentzen dira. (Orain erreflejuak aipatuko ditut, baina ondoren sakonduko ditut zerdiren erreflejuak eta zein diren nagusienak).3-4 hilabete: garunean heldutasun bat gertatzen da, eta errefleju primarioak desagertuzdoaz.9-10 hilabete: tono muskularra gogortzen ari da, eta honi esker, bizkar-hezurragogortzen da, eta haurrak gai da zutik egoteko. Ondoren, urtebete inguruan, gai da zutikheldu gabe egoteko eta lehen pausoak emateko. Honek, oreka estatikoa garatzen ari delaadierazten du.15-18 hilabete: oreka dinamikoa garatzen du. 28
  29. 29. 2 urte: dagoeneko, tono muskularra, posturaren kontrola eta oreka erabat garatu direlaesan daiteke.Erreflejuak Erreflejuak, estimulo baten aurrean emandako erreakzio automatikoak dira.Erreflejuak egoteak, edo ez egoteak, garunari buruz (heldutasun neurologikoa) etasistema nerbiosoari buruz informazioa ematen digu. Errefleju batzuk bizi guztia irautendute, baina errefleju primarioak deitzen ditugunak lehen urtebetean desagertzen dira, etahorreak, garuna egoki garatzen ari dela adierazten du. Baina errefleju batzuk jaiotzeanez badaude, edo estipulatutako denboran desagertzen ez badira, lesio organiko bat egondaitekeela esateko irizpide bat da.Hauek dira errefleju arkaiko nagusienak:- Reflejo de succión: haurraren ahoarekin kontaktuan objetu bat jartzen bada, beratxupatzeko mugimendu ritmiko bat jarriko da martxan.- Reflejo de grasping o prensión: haurrarekin eskuarekin kontaktuan bjetu bat jartzenbada, eskua itxi egingo du objetua hartzeko.- Reflejo de moro: soinu edo zarata handi bat entzutean haurra beldurtu egiten da, etabesoak ireki egingo ditu bapatean eta ondoren itxi.- Reflejo de marcha automática: haurrai beso azpitik heldu eta bere oinek lurra jotzenbadute, ibiltzean egiten den moduko mugimendua egiten du.- Reflejo de enderezamiento estático: oin azpian indar bat egiten badiogu, besoak irekiegiten ditu.- Reflejo de los puntos cardinales: ezpainen inguruan laztana egiten badiogu, berakburua jiratukodu guk laztana egin diogun norabidean. 29
  30. 30. - Reflejos de parpadeo: soinu, zarata edo argi baten aurrean, haurrak begiak itxi edoitxi ireki ibiltzen ditu.- Reflejo de ojos de muñeca: haurraren burua poliki-poliki alde batera mugitzendugunean, haurraren begiek mugimendua ez dutela jarraitzen ikus dezakegu.- Reflejo natatorio: haurra uretan sartzen dugunean, beso eta oinak erritmikokimugitzeko joera du.- Reflejo de paracaídas: haurra eserita eta alboetatik helduta dugu, eta gainazal bateanazkar jeitsiarazten dugu (adib txirristran), haurrak besoak zabaltzen ditu “erorketatik”protegitzeko. b. Gaitasun lokomotorea Lurrean edo zoruan gertatzen diren mugimenduek osatzen dute. adib. ibili, korriegin, salto egin, jauzi egin, eskailerak igo...  Zorutik desplazatzea: haurrak 6 hilabete inguru dituenean hasten da zorutik desplazatzen, arrastratuz. 8 hilabete inguruan, arrastaka ibiltzetik gateora pasatzen dira. Haur batzuk aurreraka arrastratzen dira, besteak atzeraka, batzuk ez dira inoiz gateatzen ibiltzen... ez du inporta. Garrantzitsuena, bakoitzak bere desplazatzeko modua aurkitzea da, deskubri dezatela gai direla nahi duten lekura joan eta gauzak hartzeko, exploratzeko... Haurrak urte bat eta erdi duenean, prest dago beste desplazamendu bat egiteko: ibiltzea.  Ibiltzea: Haurrak ibiltzen ikasten duenean, izugarrizko autonomia lortzen du bere desplazamenduei dagokienean, eta hau 9-10 hilabete inguruan hasten da. Haurrak ibiltzen ikasteko, garatuak izan behar ditu: oreka dinamiko eta estatikoa, tono muskular altua, oinen arteko koordinazioa, eta nahikoa indar bere pisua oin batek aguantatzeko. Gogora dezagun, zutik jartzeko eta ibitzeko gaitasunen eragin handia dutela faktore ezberdinek: morfologia, herentzia, ingurune afektibo eta soziala. 30
  31. 31. Haurrak 2 urte dituenean gai da korri eta salto egiteko. 3 urtekin, beso eta oinen balantzeo alternatiboa automatizatzen du. Eta 4 urtekin, helduen antzeko ibilkera lortzen du.  Eskailerak igotzea: hasieran eskailerak banaka-banaka igotzen dituzten, beti hanka berarekin, eta espailera bakoitzean atsedena hartuz. Haurrak 2 urte erdi dituenean hasten dira eskailerak helduak bezala bakarrik igotzen, eta 3 urterekin, jaisten dituzte bakarrik.  Korri egitea: 2 urte ondoren hasten da korri egiten, baina zailtasun handiak ditu bapatean gelditzeko, edo korrika doala giro bat egiteko. 4 urte inguruan lortzen da guzti hau ongi menperatzea. 5 urtetik aurrera, korrika egitearen abiadura asko bizkortzen da.  Saltatzea: 2 urte inguruan hasten da saltoak egiten. Bi oinekin batera saltatzen 3 urte dituenean ikasiko du.  Baloi bati ostikoz jotzea: hasiera batean, gorputza (besoak...) geldirik daudenean jotzen du ostikoz baloi bat. Baina denborarekin, inpulsoa hartzen du, gorputza ere gehiago mugitzen du. Guzti hau 5 urte inguruan gertatzen da. c. Manipulatzeko gaitasuna Adib. gauzak jaurtitzea, hartu, ostikoak eman, zerbait jo... Gauzak heltzea: Prensio gaitasuna, oreka eta desplazamendu gaitasunekinbatera, aldi berean, garatzen da. 0-6 urte bitarteko haurrek, gauzei heltzen ikasteko(prensión), lau fase igarotzen dituzte: - Gauza edo objetua bisualki lokalizatzea. - Eskua edo punteria gerturatzea. - La prensión. - Objetuaren explorazioa. 31
  32. 32. Haurrak, lehenengo, objetua bisualki lokalizatzen du. Hilabeteak igaro ahala, bere eskuekin objetu horiek hartu ditzala konturatzen da, eta hemen, 5-6 hilabete inguruan, borondatezko prensioa eta heltzea hasten da. 8 hilabete inguruan, “beheko pinza” egiteko gai da, horrela, gauzak heltzeko prozesua asko hobetzen du. 9-10 hilabetekin “goiko pinza” egiten du. Grafia: pinza-ri esker, pintura batekin zerbait ekoiztu dezakeela ikertzen du.Hasiera batean, berak egiten dituen zirriborroek ez dute esanahirik, baina helduarenlaguntzaz, zirriborro horiek esanahia hartzen dute. Grafo-motrizitatera iristeko ere, urrats edo pauso ezberdinetatik igaro behar da: - Zirriborro motoriko fasea (garabato motor): 1,5 – 2 urte bitarteangertatzen da. Etapa honetan, haurrak zirriborroak egiten ditu mugimendu inpulsibo,azkar eta kontrolik gabekoen bidez. Beso guztia mugitzen du, eta ez du koordinatzeneskuaren trazoa bistarekin. Zirriborroak egiten ditu grafia egiteko mugimendu horrekplazerra ematen diolako. - Zirriborro perzeptiboa (garabato perzeptibo): praktika askoren poderioz,eskumuturraren kontrola geroz eta hobeagoa da, eta honela, zirriborro perzeptiboenfasera heltzen gara. Oraindik ez dago esku eta begiaren arteko koordinaziorik, etazirriborroak egiten jarraitzen du mugimendu horrek plazerra ematen diolako. Baina 3urte inguruan, eskua eta begien arteko koordinazioa gertatzen hasten da, etaperzepzioa jokuan sartzen da, hau da, haurrak mundua behatzen du, eta munduareninterpretazioa bere zirriborroen bidez adierazten du. Dagoeneko, egiten dituenzirriborroei izena eta esanahia jar dakizkioke. Oraindik guretzat, marrazten duena etaberak marraztu duena kontatzen duenean, ez datoz bat, baina denborarekin, bereezagutzak ere handitzen doaz, eta zirriborro horiek hobetuz joango dira. - “ Etapa de los renacuajos”: marrazki guztietan “ni” agertzen da, (zirkuluhandi bat), ondoren oinak eta besoak jarriko dizkio marra batzuen bidez...denborarekin, inguruko beste objetu edo pertsonak txertatuko ditu marrazkian. - Zirriborro adierazgarriaren fasea (garabato representativo): 4 urtekin ematenda, eta honetan lagundu du pentsamendu sinbolikoak. Fase honen ezaugarririk 32
  33. 33. nagusiena, marraztu aurretik mentalki antizipatzen du zer marraztuko duen, alegia, zerbait berezia egiteko intentzio bat dago. Marrazten hasi aurretik, zer marraztuko duen esango digu. Bestalde, haurrek egindako marrazkiek, balio pedagogiko eta didaktiko handia dute, zeren munduaz duen perzepzioa isladatzen da bertan. 2) GAITASUN PSIKOMOTOREAK: gaitasunak osagarriak dira, hau da,konplementatu egiten dira, eta beraz, batek ezin du bestearengandik independientekieboluzionatu. a. Gorputz eskema Pertsonaren garapen integral edo osorako, oso garrantzitsua da giza eskema on batbarneratua izatea; zeren horrela, badu norberak bere gorputzaren kontzientzia,gorputzeko zatien berri, goputz-mugimenduak ezagutzen ditu, posturak, jarrerak... Gorputz eskema lantzen dugunean haurrekin, zera ari gara lantzen: - Gorputzaren kontzeptua: intelektual mailan jakin dezatela zer den gorputza, bere atalak, atal bakoitzaren funtzioa zein den... - Gorputzaren imagina: norbere gorputzari buruzko sentimendu batzuk izatea erakusten diegu. Sentimendu horiek aldakorrak izan daitezke eboluzioaren une kritiko batzuetan. Autoestima ere landu behar dugu, eta hau, amarengandik urruntzen hasten denean hasiko da. Gorputzaren eskema oso bat, 5-6 urterekin osatuko dute lehen aldiz. Haur Hezkuntzan gorputzaren eskema landu behar-beharrezkoa da. Zergatik? - gaitasun motorikoak garatzen dituelako. - ondorengo aprendizaien oinarria izango delako. Autore batzuen ustez (LeBoulch), giza eskema gaizki egituratuta izateak, arazoak ekar ditzake: 33
  34. 34. - Maila perzeptiboan: ikusmen perzepzioa eta espazio eta denborarenperzepzioa ez du ona izango, beraz, mundua eta gauzak ez ditu ongi perzibituko.Denboran eta espazioan kokatzeko arazoak izango ditu. Guzti honek, eskolakoaprendizaietan atzerapena ekar dezake. - Maila motorikoan: torpeagoak dira, koordinazio falta dute,mugimenduak geldi egiten dituzten... Guzti honek eragina du idazketarenaprendizaian (hizkiak ez dira leku egokian idazten, hizkiak nahasgarriak dira...) - Erlazio mailan: aurretik agertutako arazo guzti horiek, haurrarengansegurtasun eza sortzen dute, eta honek aldi berean, erlazio mailan eragiten du:erlazio afektibo gutxi eta eskasak izango ditu. b. Orientazio espaziala Orientazioaren gaitasuna, giza eskemaren garapenarekin batera gertatzen da.Beraz, giza eskemaren ezagutza eta eskema ona bada, espazioaren orientazioaere ona izango da. Orientazioa mentalki egituratzerakoan, fase batzuk pasa behardira: Espazioan orientatzea: haurra gai da objetu baten posizioa zehazteko,bere gorputzean dituen erreferentzi batzuen bidez (eje horizontalak etabertikalak). Antolakuntza espaziala: objetuan espazioan kokatzean datza, etahorretarako, kontzeptu hauek erabitzen dira: gertu, urruti, ordena-tu, aurrekoa,atzekoa, koloreka edo tamainaren arabera sailkatu... Egitura espaziala: Hau da denetan zailena, zeren elementuen arteanerlazioak aurkitu behar ditu. Egitura espazialak zentzua izan dezan, orden batjarraitu behar du haurrak. Adib. esaldi bateko hitzak ordenatu, etxe batekoobjetuak antolatu, hegazkinaren zatiak... 34
  35. 35. Espazioaren eboluzioa0 - 2 urte: Hasieran espazioa, haurrak berak bizitzen du. Espazio edo leku ezberdinetara joaten da zentzuen bidez objetuak lokalizatuz eta exploratuz. 18 hilabetekin, “permanencia del objeto” lortzen du, eta beraz, badaki gauza bakoitzak lortzeko nora joan behar duen.3 - 6 urte: etapa sensoriomotorra amaitzen denean eta pentsamendu sinbolikoa hasten denean, haurra prestatuta dago espazioa mentalki errepresentatzeko. Gelan espazioa lantzeko, ezinbestekoa da egingo diren ekintzak egituratuak egonbehar direla orden edo jarraitasun batekin. Gomendatzen da honela lantzea (praktikaalorrerako garrantzitsua da):  Lehenengo nire gorputza (yo corporal) eta ondoren ni espazioan (burua goran, oinak behean, sabela aurrean, ipurdia atzean...).  Objektu edo gauzak, beti, norberaren erreferentziaren arabera kokatu (objetuak dira mugitzen direnak).  Ni edo norbera, objetuen arabera kokatu (pertsona da mugitzen dena).  Objektuak beraien artean kokatu.  Espazio grafikoa landu (arbelean marraztuta dagoen zirkulua marraztu...) c. Denboraren perzepzioa Psikomotrizitatean lantzen diren eduki guztien artean, denboraren antolaketa etaegituraketa da haurrei barneratzeko zailena egiten zaiena, zeren denboraz hitz egitendenean, abstrazio batetaz ari gara hizketan, eta horretaz gain, zentzuen bidez ezin dutebizitu edo esperimentatu. Lanketa hau ere, poliki-poliki egin behar da: lehen-gero,beranduago, atzo-bihar, iraganean-etorkizunean... 0 - 3 urte: etapa sensoriomotorrarekin koinziditzen du. Denbora eta espazioa momentuz independienteak dira, eta denbora oso praktikoa da, eta haurraren behar biologikoak betetzeko ekintzekin lotuta dago. 35
  36. 36. 3 - 6 urte: funtzio sinbolikoaren garapenarekin koinziditzen du, hau da, eragiketa-aurreko etapa. Oraindik, denbora eta espazioa independienteak dira haurrarentzat, baina haurrak gai dira beraien egoera pertsonalak denboran zehar kokatzeko: jaiki, jantzi, gosaldu... (honelako ariketak egin behar dira haurrekin). Denbora lantzeko beste ekintza bat: asteko egunak ordenatu, haurbakoitzak asteko egun bat da, eta rotatzen joatzen dira, horrela, haurrakohartzen dira gaur astelehena zirela eta bihar asteartea izango direla. 36
  37. 37. d. Lateralitatea Lateralitate prozesuan ere fase ezberdinak daude:  Indiferenziazio fasea: 0 - 2 urte bitartean gertatzen da, hau da, periodo sensoriomotorean. Lateralitatea oraindik ez dago definituta, eta haurra poliki-poliki deskubritzen hasten da bi esku dituela...  Alternantzia fasea: 2 - 4 urte bitartean ematen da. Eguneroko ekintzak egiteko bi eskuak erabiltzen ditu, indistintamente.  Automatizazio fasea: 4 - 6 urte bitartean ematen da. Poliki-poliki, bere gestoak automatizatzen hasten da, eta berehala ohartzen gara ekintza batzuetan ( telefonoa hartu, txupatu...) gorputzeko alderik nagusiena edo dominanteena erabitzen duela.Gaitasun guzti hauen bidez, psikomotrizitateko edukiak osatzen dira.2.- PSIKOMOTRIZITATEA HAUR HEZKUNTZAKO CURRICULUMEAN. Haur Hezkuntzako azken helburu nagusiak zera dio:“haurren garapen fisiko, intelektual, afektibo, sozial eta amoralean parte hartu(contribuir)”. Eta Haur Hezkuntzako helburuak aztertzen baditugu, zera ikus dezakegu,aipatzen diren gaitasun guztien artean hiruk, erreferentzi zuzena egiten diola garapenpsikomotoreari: 1) Norbere gorputza eta honekin aritzeko (ekintza egiteko) aukerak ezagutu. 2) Ingurune naturala, familiarra eta soziala behatu eta esploratu. 3) Eguneroko ekintzetan geroz eta autonomia maila handiagoa lortu. Haur Hezkuntzako curriculumean garapen psikomotoreak duen lekua aztertzeko,curriculumaren dekretoetan oinarrituko naiz, beraz, orain hori aztertuko dut. 37
  38. 38. 2.1.- PSIKOMOTRIZITATEA HELBURUETAN Curriculuak, helburu orokor handi batzuk zehazten ditu, gaitasunetan adieraztendirenak. Gaitasun horiek, eskolako eta ikasleen errealitatera egokitu eta zehaztu eginbehar dira. Hau eskolako irakasle taldearen lana izango da, eta curriculumeko konkreziomailan zehaztean datza. Haur Hezkuntzarako proposatzen diren helburu guztiek, nolabait, erreferentziegiten dio psikomotrizitateari, baina batez ere bitan da gaitasun hori aipagarria, etahoriek aztertuko ditut: - Norberaren gorputza deskubritu, ezagutu eta kontrolatu pixkanaka, norberarenirudi edo imajin positibo bat sortuz, bere identitate sexuala baloratuz, ekintzak egitekoeta expresatzeko bere gaitasun eta mugak ezagutuz, eta osasun eta ongizatearenoinarrizko ohiturak barneratuz. - Norberaren gorputza deskubritu, ezagutu eta kontrolatu pixkanaka, bereoinarrizko elementuak ezagutu, ezaugarriak ezagutu, bere posibilitate eta mugakbaloratuz, eguneroko ekintzetan geroz eta autonomia handiagoarekin aritzeko. Helburua hauek gaitasun psikomotoreen garapenari erreferentzi egiten diote,zeren, eguneroko ohituretan eta ekintzetan autonomia lortzeko, behar-beharrezkoa dagiza gorputzaren eskema barneratua izatea, hau da, haurrak ez ditu soilik bere gorputzaosatzen duten zatiak ezagutu behar, baizik eta baita mugimenduari dagokionez ze mugaedo ezintasun dituen ingurunean eragiteko. Horretaz gain, gogoratu behar dugu, gizagorputzaren eskemaren garapena ez zela posible izango giza interakziorik gabe, erlazioafektiborik gabe... Zeren azken batean, erlazio hauei esker, haurrak bere buruarengankonfidantza eta segurtasuna du, eta sentimendu hauek oso balio garrantzitsua dutehaurren garapenean, zeren, haurrak mugimendu mailan konkista berriak egiterainpulsatzeko motorra dira. Irakasleek gelarako egiten dituzten unitate didaktikoetan, psikomotrizitatea uneezberdinetan agertu behar da: 38
  39. 39. - Eguneroko ohituretan (errutina), ikasleen autonomia indartuz. - Jokuan (joku askean edo zuzenduan) - Atsedeneko orduan - Gelako ekintzetan,... 2.2.- EDUKIAK Edukiak, Haur Hezkuntzako helburu orokorrak lortzeko bitartekoak dira. Edukihauek, mota ezberdinetako aprendizaiak barnebiltzen dituzte: kontzeptuala, prozeduraketa jarrerak. Gelako programazioaren eta mugimenduzko ekintza ezberdinen bidezgaratu edo barneratuko dituzte ikasleek eduki hauek. Ez da existitzen Haur Hezkuntzako psikomotrizitaterako edukien blokeespezifiko bat, baina aldiz, eduki hauek, Haur Hezkuntzako esperientzia arlo edo eremuguztietan inplizitatuta daude. Esperientzia arloak edo eremuak, globalki lantzen dira gelan, eta gai honetanaipatutako psikomotrizitateko elementu guztiak agertzen dira bertan. Beraz: - Ikasleek ezingo dute beraien identitate eta autonomia pertsonala eraiki aurretik giza gorputzaren eskema barneratu gabe. - Ezingo dira erlazionatu eta beste lazo afektiboak sortu, aurretik oreka eta desplazamendu gaitasunak (motorikoak direnak) garatu gabe. - Ezingo dira komunikatu, ezta errealitatea errepresentatu ere, aurretik giza gorputzaren eskema egoki bat garatu gabe. Izan ere, lehenengo gorputzaren bidez komunikatzen gara, eta errealitatea errepresentatzen jakiteko, aurretik motrizitate fina, grafia... landu behar dira. 2.3.-METODOLOGIA Irizpide metodologikoek, Haur Hezkuntzako haurrekin pedagogikoki nolaaktuatu jakiteko orientazioak ematen dituzte. Gaur egungo curriculuak jasotzen dituen irizpide metodologiko edoorientazioek, eredu aktibo bat aurkezten dute, haurra da ingurunearengan eragitenduena, honela, bere autonomia garatuz. Horregatik, “principio de actividad”, 39
  40. 40. globalizazio irizpidea eta aprendizai esanguratsuen irizpidea oso erlazionatuta daudeautonomia pertsonalarekin, iniziatibarekin, mugimenduarekin, perzepzioarekin, garapenpsikomotorearen oinarriekin. Bestalde, ingurune fisikoaren antolaketak zerikusi handiadu psikomotrizitatea bultzatzearekin, eta garapen psikomotorearentzat ezinbestekobaldintzak dira baita ere segurtasunezko eta konfidantzazko klima edo ingurunea izatea. 2.4.- EBALUAKETA Curriculuan ez da aipamen zehatzik egiten ikasleen prozesu psikomotorearenebaluaketa egiteko orientabideei buruz. Orientabide orokorrak (ebaluaketa global,jarraia eta formatiboa. Behaketa ibiliko da teknika bezala) baliagarriak izan badaitezkeere, kontuan izan behar da:  singularitatea, hau da, mugimenduaren garapenean haur bakoitzak ezaugarri eta behar bereziak ditu.  Interakzio soziala (ikasle-irakasle, ikasle-ikasle) ebaluaketa irizpide bat izan behar da, hau da, ebaluatu egin behar da. Izan ere, interakzio hau da adin honetako haurrei garapen integrala lortzeko motibazioa edo motorra. Aztertzen ari garen adin garaian sentitzeko eta perzibitzeko gaitasunak oso indarrean daude, eta beraz, haurrak gaitasun horiek nola erabiltzen dituen aztertuko dugu, eta ohartuko gara, inteligentziaren eraikuntzarako ezinbesteko baldintza direla.3.- SENTSAZIOA ETA PERZEPZIOA EZAGUTZEKO ITURRI MODUAN.ANTOLAKUNTZA SENSORIALA ETA PERTZEPTIBOA. Haurrak giza gorputzaren eskema barneratzen du zentzuen bidez jasotako datueieta gorputzaren desplazamentuei esker. Zentzuen garapenaren ondoren, garapen kognitibo-motorea hasten da. Haurrakhasieran zentzuen bidez bakarrik jasotzen du informazioa. Eta atentzioa eta memoriarenbidez, oinarrizko gauzak ikasten hasiko da. Beraz, esan daiteke, zentzuen estimuluaberatsak goi mailako prozesu kognitiboetan modu onean eragiten duela:pentsamenduan, arrazonamenduan, inteligentzian eta hizkuntzan. 40
  41. 41. 3.1.- SENSAZIOA ETA PERZEPZIOA Lehenengo sensazio eta perzepzio hitzak definitu behar ditut: * Sentsazioa: ingurunea “notatzeko” dugun sensibilitatea da. Ingurunetik edonorberaren gorputzetik estimulua organoek (esku, hanka...) jasotzen duten. Ondoren,nerbio sensorialek informazioa garunera eramaten dute. Hor, informazioa errejistratzenda eta sensazioan bilakatzen da (eta ondoren perzepzioan). Haurrak 0-3 urte bitarte dituenean garatzen dira gaitasun sensorialak etazentzumenak. Ondoren, estabilizatu egiten dira eta bizitza guztian irauten dute. * Perzepzioa: sensazioak emandako datuak antolatzeaz, interpretatzeaz etakodifikatzeaz arduratzen da. 3-6 urte bitartean garatzen da. 3.2.- ANTOLAKUNTZA SENSORIALAREN ETA PERZEPTIBOAK 3.2.1.-IKUSMEN PERZEPZIOAREN GARAPENA a) Oinarri fisiologikoak: - Jaiotzean: gai da ikusteko, baina ez helduok egiten dugun zehaztasun mailarekin, izan ere, bere ikusmen sistema oraindik heldugabea da edo guztiz osatu gabe dago. Hasiera batean, soilik 20-25 zm-tara dauden gauzak edo pertsonak ikusten ditu soilik zehaztasunez. - 2 hilabetekin, bi begiak objetu berera enfokatzeko gai da, eta normalean, mugimenduan dauden gauzak begiratzea gustatzen zaio. - 4-5 hilabetekin: haurraren ikusmena helduen parekoa dela esan dezakegu; hau da, distantzia ezberdinetara dauden objetuak bereizten ditu, eta zehaztasun txikiak ere behatzen ditu. b) Koloreen perzepzioa Helduek bezala, haur txikiek ere mundua koloreetan ikusten dute, eta helduok egiten dugun modu berean. 41
  42. 42. c) Ingurunearen pezepzioa eta esplorazioa Ikusteko gauzen preferentzia batzuk badituzte. Esate baterako, nahiago dute dizdira duten estimuluak begiratzea, kontrasteak, mugimenduzko gauzak, koloreetakoak, soinua dutenak... 3.2.2.- ENTZUMEN PERZEPZIOAREN GARAPENA Haur jaioberriek entzuten dute. Soinu gogorren aurrean urduri jartzen dira, aldiz,amaren ahotsari esker eta soinu lasaiagoei esker, lasaitzen dira. - Jaiotzean: oso sensiblea da soinuen intentsitateari, jasotzen ditu, baina bigarren hilabete arte ez da gai soinu horiek nondik datozen jakiteko. - 2 hilabetekin: gertukoen ahotsak bereizten hasten dira, esaterako, amarena. - 3 hilabetean: soinuan datorren lekura mugitzen du burua, eta pertsonen ahotsak hobeto jasotzen ditu beste soinuak baino. - 4 hilabetean: dagoeneko lortu entzumenaren heldutasuna, hau da, soinuaren norabide zehatza lokalizatzen du. 3.2.3.- USAIMENA Haurrek usaimen ona dutela ziurtatzeko, ez dago beraien aurpegiko erreakzio etamugimenduak ikusi besterik. Beraz, jaioberriek ere usai ezberdinak bereiz ditzakete.Haurrarentzat, bere amaren gorputzaren usaina da guztien artean esanguratsuena. 3.2.4.- DASTAMENA Nahiz eta haurra jaiotzen denean ez dagoen oraindik oso garatuta, ahoorganoaren bidez izaten du haurrak kontaktua munduarekin. Laisten, zapore gozoak etagaziak bereizten hasiko da. 3.2.5.- UKIMENA Jaioberriarentzat, ukimena hizkuntza bat da, zeren, bere amaren larruazalarekinduen kontaktuari esker bere bibrazioak jasotzen ditu eta sentimenduak esperimentatzenditu. Honela garatzen hasten da garapen sozio-afektiboa. 42
  43. 43. Hasieran ahoa bada ere mundua esploratzeko bitarteko, mugimendua garatzendoan heinean, ukimena funtsezkoa izango du esplorazio horrekin jarraitzeko. Beraz,haurraren mugimendu-sistema garatzen doan heinean, ukimen zentzumena aberastendoa, eta honek inteligentzia sensorio-motorraren eraikuntzan laguntzen du.---------------------------------------------------------------------------------------------------------- Orain arte zera aztertu dugu:* Psikomotrizitatearen garapena - heldutasun biologikoaren estimuluei esker eta - estimulu sozialari esker garatzen da.* Garunaren heldutasunik (maduración cerebral) eta heldutasun fisikorik gabe ezdago garapenik. Baina heldutasunak berak bakarrik ez du garapena sortzen.Heldutasunaz gain, haurrak behar ditu: -ekintza zehatz batzuen aprendizaia estimulatuko duten egoerak. -Praktika -Gida edo eredua behar du -Motibazioa -Egiten dituen lorpenak baloratzea -Afektoa eta apoioa (adib. ekintzetan frakasatzen duenean)Guzti hau jakinda, hezkuntzaren eskuhartzea nola edo nolakoa izan behar da haurrakbere gaitasun psikomotoreak ahalik eta gehien eta hobekien garatzeko? ( honierantzuten saiatuko gara hurrengo atalean).4. HEZKUNTZA ESKUHARTZEA. Hezkuntza eskuhartzearen lan garrantzitsu bat, hezkuntza programa batdiseinatzea da, eta horretarako noski, curriculuan aipatzen diren elementu eta irizpideakaintzat hartu beharko dira. 43
  44. 44.  HELBURUAKGarapen psikomotoreari dagozkion helburu hauek aipa genitzake:- Gaitasun sensoriomotorra hezi, gorputzeko sensazioak estimulatuz.- Gaitasun perzeptiboa hezi; hau da, haurra perzibitzeko gai izan dadila; gorputzekoatal ezberdinak, bakoitzaren funtzioak, bakoitzaren posturak eta mugimenduak ezagutu;objetuak aurkitu, antolatu eta espazioan orientatu....- Gaitasun sinbolikoa eta adierazpen gaitasuna hezi. Haurra gai izan dadila beregorputzaren eskema adierazteko edo errepresentatzeko: dibujoaz, plastilinaz, enkajeez...Eta gai izan dadila bere ekintzak denboran antolatzeko (adib. biñetak erabiliz). EDUKIAKEdukiei dagokionean, irakasleek egin beharko dute:- Garapen psikomotorearekin zerikusia duten edukiak aukeratu eta sekuentziatu.Horretarako kontuan izan behar da haur bakoitzak garapeneko maila batean egongodela...- Irizpide batzuen arabera edukiak antolatu eta jerarkizatu. Honela, aprendizaienarteko loturak barneratuko dituzte eta bizipenak intelektualizatzen joango diraprogresiboki. METODOLOGIA Metodologiari dagokionez, globalizazio printzipioa izan behar da kontutan. Honetazgain, haur bakoitzak “biziko, esperimentatuko” duen Haur Hezkuntza bat nahi dugu.Beti lehentasuna emango diegu haurren behar eta interesei, honela, motibazio maila igoegingo da, eta aprendizai esanguratsuena ere bai. Beraz:- Planifikatzea ona da, baina espontaneoki suertatzen diren egoerak ereaprobetxatzen ikasi behar du irakasleak.- Haurrek duten eta erabiltzen duten izera ludikoa aprobetxatu. 44
  45. 45. - Metodologia “vivencial-globalizada” bat proposatzen dugu, non HaurHezkuntzako curriculua garatzen dugun garrantzia emanez: giza gorputzaren bidezsentimendu eta emozioak komunikatzeari, gorputzaren bidezko expresioa,gaitasun kognitibo eta motorrak aldi berean landuz. HEZKUNTZA BALIABIDEAKDenbora, espazioa, zentroko baliabide eta materialak antolatu behar dira. IRAKASKUNTZA-IKASKUNTZARAKO EKINTZAKHizkuntzaren garapenari izugarrizko garrantzia emango zaio:- Haurrek ekintza aurretik dituzten ideiak adieraz ditzatela.- Imajina grafikoak erabili- Kontzeptu bat lantzean, egoera ezberdinetan bizitzeko aukerak eskaini.- Exploraziozko ekintzak bultzatu, eta ondoren komentarioak egin: zer egin duzue, zerikusi duzue, nola sentitu zarete...- Aktibitate musikalak proposatu, hau ere bizi dezaten.- Motrizitate “gruesa”-ko ekintzak proposatu.- Gaitasun manipulatiboa eta grafo-motorak garatzeko ekintzak proposatu- Gorputza erabiliz ekintzak burutu (posturak, lateralitatea...)ONDORIOAK 45
  46. 46. 46
  47. 47. 3.GAIAPERTSONALITATEAREN GARAPENA. 0-6 URTE BITARTEKO HAURRENGARAPEN AFEKTIBOA. AUTORE EZBERDINEN APORTAZIOAK.AUTONOMIAREN KONKISTA. HEZKUNTZA ESKUHARTZE EGOKIBATERAKO JARRAIBIDEAK.SARRERA1. PERTSONALITATEAREN GARAPENA 1.1.TENPERAMENTUA 1.2.IZAERA (carácter)2. 0-6 URTE BITARTEKO HAURREN GARAPEN AFEKTIBOA. 2.1.-AFEKTIBITATEA. AFEKTUAREN GARAPEN PROZESUA 2.2.-EGOERA (estado afektibo) AFEKTIBOEN SAILKAPENA 2.2.1.-Egoera afektibo dinamikoak  Beharra  Motibazioa 2.2.2.-Egoera afektibo estatikoak -Sentimenduak -Emozioak 2.3.-KOMUNIKAZIO AFEKTIBOAREN LEHENENGO MANIFESTALDIAK 2.3.1.-Negarra  Tristura eta haserrea  Antsietatea eta beldurra  Kolera-ira 2.3.2.-Atsegina(el agrado) -Poztasuna-zoriontasuna 2.3.3.-Beste emozioak  Interesa  Sorpresa  Lotsa 47
  48. 48. 2.4.-EMOZIOAK ONARTZEKO PROZESUA 2.5.-GARAPEN AFEKTIBOAREN ETAPAK (Alport) 2.5.1.-LEHENENGO ETAPA: norbere (sí mismo) kontzeptuaren garapena 2.5.2.-BIGARREN ETAPA: autoestima 2.5.3.-HIRUGARREN ETAPA: norberaren zabalketa eta autoimajina 2.6.-APEGO FIGURAREN GARRANTZIA 2.6.1.-Oinarrizko funtzioak 2.6.2.-Etapak  Fase 1: sensibilidad social indiscriminada  Fase 2: sensibilidad social diferenciada  Fase 3: apego centrado 2.6.3. Apego motak -Apego segurua -Apego insegurua ebitazioarekin -Apego insegurua ambivalencia-rekin.3. GARAPEN AFEKTIBOAREN ETA PERTSONALITATEARENGARAPENAREN EZAGUTZEI AUTORE EZBERDINEK EGINDAKOAPORTAZIOAK 3.1.-SIGMUND FREUD * Etapak (aho fasea, uzki fasea, fase falikoa...) * Edipo konplejua * Elektra konplejua *Caín konplejua 48
  49. 49. 3.2.-ERIKSON * Etapak: - Oinarrizko konfiantza versus deskonfiantza - Autonomia versus lotsa eta kezka - Iniziatiba versus kulpa 3.3.-WALLON * Etapak - Personalismoaren estadioa - Behar afektiboak - Oposizio krisia - “gracia”-ren estadioa - helduei imitatzea4. AUTONOMIAREN KONKISTA 4.1.-AUTONOMIA  1.fasea: erabateko menpekotasuna  2.fasea: separazioa-indibidualizazioa  3.fasea: menpekotasun erlatiboa 4.2.-AUTOKONTROLA - Autokontrol inkoszientea - Autokontrola kanpotik erregulatua - Autokontrol pertsonala - Autokontrol landua5. HEZKUNTZA ESKUHARTZE EGOKI BATERAKO JARRAIBIDEAK  Apoioa eman eta seguritate emozionala  Portaera ereduak eskaini  Oreka emozionala 49
  50. 50.  Estabilitate afektiboa  Afekto eta erlazio printzipioa  Autonomia printzipioa  Indibidualizazio printzipioa  Hezkuntza koherentearen printzipioa -0-3 urte bitarteko haurrentzat pautak -3-6 urte bitarteko haurrentzat pautak:  Gelan komunikazio egoerak erraztu  Haur autonomia garatuONDORIOAKSARRERA Orain aztertuko dudan gaia, haurren pertsonalitatearen garapena da. Askotanesan eta entzuten ditugu honelako adierazpenak: “mutil horrek pertsonalitate handia edogogorra du”. Baina zer esan nahi du pertsonalitate asko izateak? Rojas Marcosautorearen hitzetan, pertsonalitatea izatea, gaitasun emozioal eta sozial konkretu batzukgaratzea da. Kasu hauetan, pertsonek oreka egoera bat aurkezten dute edozein erlazioenaurrean (lanean, familian...). Beraz, pertsonalitate ona izateko bete behar direnezaugarriak hauek dira: norberarengan segurtasuna izan, autonomia. Orain landuko dudan gaian, 0-6 urte bitarteko haurrek pertsonalitate bateko edobesteko joera nola garatzen duten aztertuko dut. 50
  51. 51. 1. PERTSONALITATEAREN GARAPENA Gaitasun innatoak (edo tenperamento), haurrak jaiotzean duen portatzeko estiloglobalari esaten zaio. Haurrak hazten doazen bitartean, eta sozializazio prozesuaren(honen ezaugarririk nabarmenena, ingurune fisiko eta sozialarekin duen interrelazioaktiboa da) barnean garatzen doazen bitartean, izaera (carácter) zehaztuz doaz, eta bestegaitasun batzuk ere barneratzen dituzte:  Gaitasun emozionalak: balore pertsonal eta sozialekin zerikusia dutenak dira.  Gaitasun sozialak: komunikazio eta habilitate sozialei egiten die erreferentzia.Gai honetan, pertsonalitateaz hitz egiten dudanean, gaitasun emozionalez eta gaitasunsozialez hitz egiten arituko naiz.Zer da orduan tenperamentua? 1.1. TENPERAMENTUA Tenperamentua, pertsonalitatearen ezaugarri bat da, eta honi esker da pertsonabakarra eta besteetatik desberdina. Portaera tenperamentalak genetikoak dira, denboraniraunkorrak eta jaiotzetik nabarmenak dira. Tenperamentua, egoera zehatzei aurreegiteko modua edo forma da. Adib. kolunpio batean bi haurrei kolunpiatzen diegu(egoera bera bientzat), baina gerta daiteke bat barrez edo kontentu egotea; eta besteak lohartzea. Beraz, haurren erreakzioak desberdinak izan direnez, beraien tenperamentua eredesberdina da. Robert Plomin-ek tenperamentu mota ezberdinen sailkapena egin zuenestimuluen aurrean duten erreakzioaren arabera. Horretarako hiru parametro hartzendira kontutan (emozionalitatea, aktibitate maila edo kopurua eta soziabilitatea):  Haur errazak: emozionalitate maila baxua, aktibitate maila baxua eta soziabilitate maila altua. Oso ongi egokitzen da ingurura, esperientzia berriak nahi ditu... Humore positibo eta alegrea garatzen dute. 51
  52. 52.  Haur zailak: emozionalitate maila altua, aktibitate maila altua eta soziabilitate maila baxua. Ingurura, jende berrira egokitzea kostatzen zaio, horregatik negar egiten du... Humore ezkorra dute.  Erreakzio geldoko haurrak: Haur zailekin konparatuz, emozionalitate maila eta aktibitate maila baxuagoa dute; beraz, ez dira hainbeste mugitzen. Ez dira kexatzen (negarrez...) aurrekoak bezain beste. 1.2. IZAERA (carácter) Haurrak barneratzen dituzten balore eta gaitasun emozional eta sozialen araberaeraikitzen da. Afektibitatea aldatu egiten da gure bizitzan zehar, estimulu eta kanpokoegoeren arabera. Gainera, gure pertsonalitatea ez dadin estankatuta geratu eta pertsonaheldu bezala haz gaitezen, ingurura egokitzeko saiakera handi bat egin behar dugu. Baina gure haurrek nola garatzen dute euren pertsonalitatea? Nola ikasten duteingurura egokitzen? Nola doaz beraien izaera zehazten? Galdera guzti hauei erantzutensaiatuko naiz hurrengo atalean.2. 0-6 URTE BITARTEKO HAURREN GARAPEN AFEKTIBOA. Izaera, garapen sozio-afektibo prozesuaren bidez formatzen joaten da. Orain,afektibitateaz zer ulertzen dugun aztertu behar dugu. 2.1.-AFEKTIBITATEA. AFEKTUAREN GARAPEN PROZESUA Garapen afektiboa, haurra eta inguruaren arteko interakzio sozialarenemaitza da. Prozesu honetan, garapeneko beste guztietan bezala, kanpoko eta barnekofaktore batzuk eragiten dute, eta horren arabera, haurrak modu batera edo besterakonportatzen da. Kanpoko faktoreak, inguruan daudenak dira, eta barneko faktoreaknorberaren barnean daude. Hauek dira faktoreak 52
  53. 53. - Kanpoko faktoreak: o Alimentazioa eta nutrizioa: etapa kritiko batean nutrizio txar batek eragin kaltegarriak edota irreversibleak izan ditzake. o Ingurugiroko ezaugarriak (variables ambientales): osasun baldintzak, gaixotasun arin edo kronikoa, habito sozialak... o Klima afektiboa: klima afektibo lasai, egonkorra eta aberatsa izan behar du. o Estimulazioa eta esperientziak: haurrak barneratzen dituen estimulazio eta esperientziak. - Barneko faktoreak: o Karga genetikoa (hau da batez ere garrantzitsuena, eta haurraren tenperamentuarekin oso lotuta dago) o Sistema nerbiosoaren heldutasuna o Sistema endokrinoaren heldutasuna Jakin badakigu, ase edo bete behar dituen behar fisiologiko, kognitibo eta sozialakdituela. Baina ba al ditu jaiotzetik ase behar diren behar afektiboak? Bai noski, haurrakafektibitate beharra ere badu (fisiologiko, kognitibo eta sozialaz gain), zeren gizakia da,eta babesa behar du, afektua, errekonozimendua, baloratzea, ulertzea... Aktitude guztihauek, sentimendu batzuk sortzen ditu, autoestimara iritsiz. Autoestimarako bidea jaiotzean hasten da; haurrak bere behar biologikoak hasebehar dituenean. Eta ondoren, aprendizaiaren bidez, seguru sentitzeko beste beharbatzuk ase beharko ditu: afektua.  Afektua: haurrak duen animo egoera da.  Garapen afektiboa: barneko prozesu bat da, eta haurraren afektu egoera ezberdinak portaeren arabera manifestatzen dira. Honen helburua, helduak haurraren behar edo gabeziak betetzea izaten da. 53
  54. 54. 2.2. EGOERA (estado afektibo) AFEKTIBOEN SAILKAPENA Bi egoera afektibo ezberdintzen dira: 2.2.1.- Egoera afektibo dinamikoak Haurrak ikertzeko eta esperimentatzeko joera du. Egoera afektibo hauekbeharren eta motibazioaren bidez adierazten dira:  Beharra: haurrak bere esku dagoen guztia egingo du satisfazioa lortzeko. Behar hau koszientea edo inkoszientea izan daiteke: o Behar inkoszienteak: behar biologikoak o Behar koszienteak: zerbaiten deseoa edo interesa da.  Motibazioa 2.2.2.- Egoera afektibo estatikoak - Sentimenduak: sentimenduak, sensazioak esperimentatzea da. Pertsonabakoitzak egoera beraren aurrean inpresio diferente eta bakarra sentitzen dugu. Egongaitezke zerbait sentitzen eta albokoa ohartu ere ez. Aldiz, emozionatzen garenean,inguruko jendea ohartzen da. - Emozioak: norberaren egoera animikoa gorputzeko aldaketa fisikobaten bidez kanpora adieraztean datza: barrea, negarra, izerdia, beroa, arnas hotsa... Haurrak txikiak direnean, emozio hutsak dira. 2.3. KOMUNIKAZIO AFEKTIBOAREN LEHENENGO MANIFESTALDIAK Sozializazio prozesua haurra jaiotzen den unean jartzen da martxan.Sozializazioa, haurra eta bere garapenean zer ikusia duten pertsonen artean gertatzenden interakzio reciproca eta aktiboa da. Lehen bi urteetan, sozializazioaren agenteriknagusiena familia da, eta familia horretako kideekin izaten duen erlazioek izugarrieragingo dute haurraren pertsonalitatean. 54
  55. 55. Haurrak duen lehen erlazio soziala amarekin da, baina gaur egungo gizarteanhau aldatzen ari da, eta aita, amona edo zaintzailea jarri beharko genuke amaren ordez,baina guk ama hitza erabiliko dugu figura hori adierazteko. Haurra eta amaren arteansortzen den erlazio horren ezaugarriak hauek dira: “diádica”, zirkularra eta“transacional”; hau da, haurraren portaerak eragiten du amaren erantzunetan etaaktuatzeko moduetan. Eta aktuatzeko modu hauek eta erantzunek, aldi berean, haurrakemango dituen erantzunetan eragiten dute. Haurrak zerbait gustukoa duenean eta gustukoa ez duenean, emozioak agertzenditu. Honako hauek: 2.3.1.- Negarra Negarra, haurraren erantzun emozional bat da, hasieran, bere behar fisiologikoakasetzearren egiten du, eta ondoren, behar afektiboak asetzeko. Beraz, negarra, egoeradesatsegin bat adierazteko erabiltzen den emozio bat da: gosea, logura, kaka,humedadea, beldurra, antsietatea... Ikusten denez, egoera desatsegin ezberdin asko daude, eta horregatik, negarmota ezberdinak ere badaude. Ama askok diotenez, negar mota ezberdina da zergatiarenarabera: gosea, mina, beldurra... Negarraren intentsitateak edo bolumenak ere,egoeraren larritasuna adierazten du. Ondoren aztertuko ditudan emozioetan ere, sarri negarra agertzen da.  Tristura eta haserrea: hasieran haurraren oinarrizko beharrekin lotuta daude, baina hilabeteak aurrera joan ahala, gauzak lortzeko bide bat da (berari eskutatik ezer ez kentzeko...)  Antsietatea eta beldurra: haurrak lehen antsietatea sentitzen du 6-8 hilabete inguruan, bere ama ondoan ez dagoela ohartzen denean: “la ansiedad por separación”.  Kolera-ira: 55
  56. 56. 2.3.2.- Atsegina (el agrado) Gustura dagoela edo “agradoa”, 1-4 hilabete bitartean garatzen den barrearenbidez, ukitzeko gerturatzea, begirada, besarkadaren bidez adierazten da. Emozio hauekdira: Poztasuna-zoriontasuna:  Plazerra: bere helburua lortu duenean: joku bat berari ematea, helduen atentzioa lortzea...  “Gozo”: pertsonekin erlazioa hasten denean, oso sentimendu plazentero bat sortzen da, eta horri gozo deitzen zaio.  Norberarekiko zoriona: bere zenbait portaera txalotuak direla ikusten du, eta errepikatu egiten ditu. 2.3.3 Beste emozioak  Interesa: 3 hilabete arte, haurraren estimulurik gogokoena giza aurpegia da.  Sorpresa: jolasa “ku-ku”.  Lotsa:lehenengo urtea amaitu arte ez da agertzen, eta emozioa ez da fisikoki agertzen (azalaren kolore aldaketa, izerdia...) Orain arte agertu ditudan emozio guzti hauek, innatoak dira eta kultura guztietandaude. Haurrak emozio hauek martxan jartzen ditu bere sozializazio prozesuaren bidez,eta poliki-poliki atsegina ematen dioten gauzak edo helburuak lortzen ditu. 2.4.- EMOZIOAK EZAGUTZEKO PROZESUA Emozioak ezagutzearekin zera esan nahi dugu: haurra kosziente egitea zein denemozio bakoitza eta nola adierazten den. Haurrak emozioak onartzen ikasten du bereamarekin (helduarekin) duen interakzioari esker. 56
  57. 57. Haurrak txikiak direnean, emozio afektiboak trasmititu baino gehiago,behatutako portaera imitatzen dute. errepikapen honi esker hasten da emozioakezagutzen. Honela, kondukten errepertorio bat ikasten du eta , eta honi esker,konbersazio afektiboko lehen dialogoak egiten hasiko da. Haurrak 6 hilabete inguru dituenean, imitatzen dituen portaera hauekerrepikatzeari uzten diote, eta emozio horietaz koszientzia hartzen hasten dira, alegia,nahiago dituzte erantzun batzuk besteak baino, aurpegiko gestu batzuk besteak baino... 2.5. GARAPEN AFEKTIBOAREN ETAPAK (Alport) Haurra jaiotzen denean eta arlo edo eremu guztietan eboluzionatzen hastendenean, konzientziaren formakuntza hasteko prestatuta dago, eta hau da, bere izatearenarrazoia. Konzientzia hau garatzen du, hiru galdera garrantzitsu hauei erantzunaaurkitzen hasi delako: - Nor naiz ni? - Zer adierazten dute besteek niretzat? - Zer adierazten dut nik besteentzat? Bizitzan zehar galdera hauei erantzun ezberdina ematen joaten gara, bizitakoesperientzien arabera, baina haurtzaroan jartzen dira oinarriak autoestima on batsortzeko. Haur garapen afektiboa etapa ezberdinetatik pasatzen da, eta helburua, norberaezagutzea da. Hauek dira Alport-en ustezko etapak:  1. ETAPA: norbera kontzeptuaren garapena Norbere identitateaz kosziente izateko, lehenengo, norbere gorputz bat badela onartu behar da. Bere ezaugarri (sexu..), gaitasun eta mugez ohartzen da.  2. ETAPA: autoestima Autoestima, autokontzeptua balorez jaztea da, balore horiek positiboak edo negatiboak izan daitezke. Autoestima definitzerako garaian, garrantzia dute aspektu ezberdinek: Edipo edo Electra konplexuek, oposizioaren krisia, anai- arrebak dituen (afektua lortzerakoan hauek etsai moduan ikusten ditu), empatia 57
  58. 58. gaitasuna garatzen du, joku sinbolikoan etsaiak aurkitzen ditu, eztabaidak... Segun eta guzti hauei nola aurre egiten dien, autoestima bat edo beste izango du.  3. ETAPA: norberaren zabalketa eta autoimajina Haurrak 5 urte inguru dituenean, besteek berari buruz esaten diotena pentsatzen du bere buruaz, hau da, amak beti neska bati ze txintxoa zaren esaten badio, neska hori txintxoa izaten saiatzen da; eta norbaiti bihurria dela esaten badiote maiz, bihurrikeriak egiten ditu (honi efecto Pigmaleon esaten zaio). Autoimajina eraikitzerako garaian, apegoko figurek dute zeresanik gehien. 2.6.- APEGO FIGURAREN GARRANTZIA Apego hitza erabiltzen dugu, pertsona pribilegiatu batekin burutzen den lazo afektiboa adierazteko. Normalean, pertsona hori ama izaten da. Haurrak apego figura honen (ama) falta somatzen duenean, portaera afektiboak aktibatzen ditu. 2.6.1.-Oinarrizko funtzioak Apegoa behar-beharrezkoa da zeren haurraren orekarako oinarrizko funtzioak betetzen edo asetzen ditu:- Superbibentzia: oinarrizko behar biologikoak betetzen ditu.- Segurtasuna ematen du: apegoa duen figurari esker hasten da haurra ingu-ruko munduarekin kontaktatzen. Amari esker, beldur guztiak uxatzen dit- Estimulazio iturri da:- Osasun psikofisikoa errazten edo hobetzen du: apegoko figurarekin duen binkulo afektiboari esker, haurra orekatua eta armonian aurkitzen da. Apego figura(k) desagertzen bada, haurrak beldurra, angustia, inseguritatea sentitzen hasten dira. Kasu hauetan, haur bakoitzak bere apegoko figurarekin esperimentatzen dituen bizipenen arabera, goragalea eta diarrea duten haurrak aurki ditzakegu; eta hau, azken batean, banaketaren beldur dela adierazteko manifestaldi bat baino ez da. 58
  59. 59. 2.6.2.- Etapak Apegoaren eta haurraren artean erlazio berezi hau haurra jaiotzen denmomentuan hasten da, baina definitiboki zehaztua geratu aurretik, etapa ezberdinetatikigarotzen da:  Fase 1: sensibilidad social indiscriminada0-2 hilabete bitartean gertatzen da. Haurrek ez dute interes berezia jartzen amarekiko,baizik eta beraiengana hurbiltzen den edozein helduetan fija-tzen da. Haurrak errekurtsobatzuk ditu ama beti alboan izateko (negarra...).  Fase 2: sensibilidad social diferenciada2-6/7 hilabete bitartean. Haurra eta amaren artean komunikazio afektibo bat garatzenari da. Haurrak amarengan apoioa eta segurtasuna aurkitzen du.  Fase 3: apego centrado7 hilabetetik 2 urtera. Apegoa orekatzen da. Garai honetan beldurra sentitzen duezezagunekin, eta beti ama aurkitu nahian ibiltzen da. 2.6.3. Apego motak- Apego segurua: haur hauek apegoa duten heldua erabiltzen dute seguritatea emateko,eta hori erabiltzen dute mundua exploratzeko. Haurra eta ama separatzen direnean,exploratzeko aukerak ere gutxitu egiten zaizkie haur hauei.- Apego insegurua ebitazioarekin: haurra amatik separatzen denean, ez du portaeradesatseginik agertuko, eta berriz elkartzen direnean ere ez dago horrelako irrikarik.Haur hauek bere gelakideekin eta irakasle-hezitzaileekin duten hasierako erlazioaurruntzekoa da, deskonfiatua, eta eskolara egokitzapena apego segurua dutenak bainookerragoa dute.- Apego insegurua ambivalencia-rekin: haurrak oso gaizki pasatzen du apegoa duenpertsonatik separatzea. Horregatik, berarekin elkartu nahi du, baina aldi berean, gaizkipasa arazi diolako, erretxazatu egiten dio. Erlazio honetan arazoak egongo dira eta haurhorri asko kostatuko zaio gelara egokitzea. 59

×