Your SlideShare is downloading. ×
Eviews manua
Eviews manua
Eviews manua
Eviews manua
Eviews manua
Eviews manua
Eviews manua
Eviews manua
Eviews manua
Eviews manua
Eviews manua
Eviews manua
Eviews manua
Eviews manua
Eviews manua
Eviews manua
Eviews manua
Eviews manua
Eviews manua
Eviews manua
Eviews manua
Eviews manua
Eviews manua
Eviews manua
Eviews manua
Eviews manua
Eviews manua
Eviews manua
Eviews manua
Eviews manua
Eviews manua
Eviews manua
Eviews manua
Eviews manua
Eviews manua
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Thanks for flagging this SlideShare!

Oops! An error has occurred.

×
Saving this for later? Get the SlideShare app to save on your phone or tablet. Read anywhere, anytime – even offline.
Text the download link to your phone
Standard text messaging rates apply

Eviews manua

681

Published on

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total Views
681
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
0
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

Report content
Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
No notes for slide

Transcript

  • 1. ¯ÑÕ-íû äàðãûí 2008 îíû 07äóãààð ñàðûí 18-íû ºäðèéí 01/97 òîîò òóøààëûí õàâñðàëò ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ YÍÄÝÑÍÈÉ ÑÒÀÒÈÑÒÈÊÈÉÍ ÕÎÐÎÎÝäèéí çàñàã, íèéãìèéí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äýýðõóâèëáàð òîîöîî, òààìàãëàë áîëîâñðóóëàõàä àøèãëàõ ãàðûí àâëàãà Óëààíáààòàð õîò 2008 îí
  • 2. ÀãóóëãàI. Íèéòëýã ¿íäýñëýëII. Õóâèëáàð òîîöîî, òààìàãëàë áîëîâñðóóëàõàä àøèãëàãäàõ ñòàòèñòèêèéí àðãóóä II. 1 Ýêñòðàïîëÿöè õèéõ ýíãèéí àðãà II. 2 Äèíàìèê ýãíýýíèé àíàëèòèê àðãà 2.2.1 Äèíàìèê ýãíýýíèé òîîí óòãûí ººð÷ëºëòººð òýãøèòãýëèéã ñîíãîõ 2.2.2 Äèíàìèê ýãíýýíèé ãðàôèêààð òýãøèòãýëèéã ñîíãîõ 2.2.3 Äèíàìèê ýãíýýíèé èíòåðïîëÿöè 2.2.4 ̺÷ëºãèéí áîëîí óëèðëûí õýëáýëçëèéí øèíæèëãýý II. 3 Îëîí õ¿÷èí ç¿éëèéí ðåãðåññèéí àðãàIII. Ñòàíäàðò ïðîãðàììûã àøèãëàí ýäèéí çàñàã, íèéãìèéí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äýýð õóâèëáàð òîîöîî, òààìàãëàë áîëîâñðóóëàõ íü Õàâñðàëò
  • 3. I. Íèéòëýã ¿íäýñëýë 1. Ýíýõ¿¿ ãàðûí àâëàãà íü ¯ÑÃ-ûí äàðãûí (õóó÷èí íýðýýð) 2007 îíû 5äóãààð ñàðûí 7-íû 01/64 òîîò òóøààëààð áàòëàãäñàí “Ñòàòèñòèêèéí áþëëåòåíü,òàíèëöóóëãàä îðóóëàõ àëèâàà ìýäýýëëèéã öóãëóóëàõ, áîëîâñðóóëàõ õÿíàõ,á¿òýýãäýõ¿¿í áîëãîí ãàðãàõ” æóðìûí 2.1 äýõ çààëòûã õýðýãæ¿¿ëýõýä ÷èãëýãäñýí. 2. Óã ãàðûí àâëàãûã àøèãëàí ñàëáàðûí ìýäýý õàðèóöñàí ìýðãýæèëòýíºìíºõ ñàð, óëèðàë, æèëèéí ìýäýýëëèéí äèíàìèê áîëîí õîëáîãäîõ áóñàäìýäýýëëèéí ýõ ¿¿ñâýðò òóëãóóðëàí òóõàéí ñàëáàðûíõàà ñàð, óëèðàë, æèëèéíõ¿ëýýãäýæ áàéãàà ã¿éöýòãýëèéí áîëîìæèò õóâèëáàðóóä, áàéæ áîëîõ ò¿âøèí, ÷èãõàíäëàãûã òîîöíî. II. Õóâèëáàð òîîöîî, òààìàãëàë áîëîâñðóóëàõàä àøèãëàãäàõ ñòàòèñòèêèéí àðãóóä Ýäèéí çàñàã, íèéãìèéí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äýýð õóâèëáàð òîîöîî, òààìàãëàëáîëîâñðóóëàõàä àøèãëàãäàõ ñòàòèñòèêèéí àðãóóäûã äàðààõ ãóðâàí á¿ëýãòõóâààí àâ÷ ¿çíý. II.1 Ýêñòðàïîëÿöè õèéõ ýíãèéí àðãà Ñóäëàãäàæ áàéãàà þìñ ¿çýãäëèéí èðýýä¿éí ÷èã õàíäëàãûãýêñòðàïîëÿöèéí òóñëàìæòàéãààð õóãàöààíû òîäîðõîé ¿åä ïðîãíîç÷ëîõîääàðààõü ýíãèéí àðãóóäûã àøèãëàíà. ªñºëòèéí äóíäàæ õóðäûã àøèãëàí ÷èãõàíäëàãûã òîîöîõäîî äàðààõü 3 àðãûã õýðýãëýíý.¯¿íä:  1. Àðèôìåòèê äóíäæèéí àðãà. Ýíý àðãûã õóãàöààíû ¿å á¿õýíä àáñîëþò ººð÷ëºëò íü òîãòìîë,õàðüöàíãóé ºñºëòèéí õóðä áóóðàõ õàíäëàãàòàé äèíàìèê ¿ç¿¿ëýëòèéí õóâüäàøèãëàõàä òîõèðîìæòîé. Òîìú¸îëáîë:      ¯¿íä: - Ñóóðü îíû òîî õýìæýý - n îíû òîî õýìæýý – Àðèôìåòèê ºñºëòèéí äóíäàæ õóðä - Õî¸ð ¿åèéí õîîðîíäîõ õóãàöàà
  • 4.   2. Ãåîìåòð äóíäæèéí àðãà . Ýíý àðãûã àáñîëþò ººð÷ëºëò íü ìîäóëèàðàà õóãàöàà àõèõ òóñàìíýìýãääýã, õàðüöàíãóé ºñºëòèéí õóðä íü òîãòìîëäóó äèíàìèê ¿ç¿¿ëýëòèéí õóâüäàøèãëàõàä òîõèðîìæòîé. Òîìú¸îëáîë:      ¯¿íä: - ñóóðü îíû òîî õýìæýý - n îíû òîî õýìæýý – Ãåîìåòð ºñºëòèéí äóíäàæ õóðä - 2 ¿åèéí õîîðîíäîõ õóãàöàà   3. Ýêñïîíåíöèàëü äóíäæèéí àðãà. Ýêñïîíåíöèàëü äóíäàæ íü òóõàéí  ¿ç¿¿ëýëò ìàø áîãèíî õóãàöààíäòàñðàëòã¿é ºñºõèéã õàðóóëíà. Ãåîìåòðèéí äóíäàæ íü ýêñïîíåíöèàëü äóíäæèéííýã îíöãîé òîõèîëäîë þì. Ýêñïîíåíöèàëü äóíäæààð òîîöñîí òóõàéí¿ç¿¿ëýëòèéí ºñºëòèéí äóíäàæ õóðä íü ãåîìåòð äóíäæèéíõààñ èë¿¿ áàéíà.Ýêñïîíåíöèàëü äóíäàæ íü 20-25 æèë áóþó óðò õóãàöààíû ºñºëòèéí õóðäûãòîîöîõîä òîõèðîìæòîé. Òîìú¸îëáîë:   ¯¿íä: - ñóóðü îíû òîî õýìæýý - n îíû òîî õýìæýý – Ýêñïîíåíöèàëü ºñºëòèéí äóíäàæ õóðä 4
  • 5. - 2 ¿åèéí õîîðîíäîõ õóãàöàà Õ¿í àìûí òîîíû ñ¿¿ëèéí 5 æèëèéí òàëààðõ ìýäýýëëèéã àøèãëàí 2008îíû ºñºëòèéí äóíäàæ õóðäûã òîîöâîë: (ìÿíãààð) Îí 2003 2004 2005 2006 2007 Õ¿í àìûí òîî 2504 2533.1 2562.3 2594.8 2635.2ªñºëò, õýëõýý ¯íýìëýõ¿é - 29.1 29.2 32.5 40.4 àðãààð Õóâü - 101.16 101.15 101.27 101.56 Õ¿í àìûí òîîíû ºñºëòèéí ÷èã õàíäëàãààñ õàðàõàä 2003-2007 îíû õîîðîíäàáñîëþò óòãà æèë á¿ð ºñºõ õàíäëàãàòàé áàéãàà ó÷èð ºñºëòèéí äóíäàæ õóðäûããåîìåòð äóíäæààð òîîöú¸. 2635 .2 k=4 − 1 = 0.0128 2504 .0Õ¿í àìûí 2008 îíû òîî: ìÿíãàä õ¿ðýõýýðáàéíà. II.2 Äèíàìèê ýãíýýíèé àíàëèòèê àðãà Äèíàìèê ýãíýýã àøèãëàí ñóäàëæ áóé ¿çýãäëèéí õàíäëàãûí øèíæèëãýýõèéæ òýãøèòãýëýýð èëýðõèéëñíýýð äàðàà ¿å¿äèéí ÷èã õàíäëàãûã óðüä÷èëàíïðîãíîç÷ëîõ áîëîìæòîé. Ïðàêòèêò ò¿ãýýìýë õýðýãëýãääýã òýãøèòãýë¿¿äèéã àâ÷¿çüå. Äèíàìèê ýãíýýíèé òîîí óòãûí ººð÷ëºëò, ãðàôèê ä¿ðñëýëèéã õîñëóóëàíò¿¿íèé õýëáýðèéã ñîíãîíî.Ýäãýýð òýãøèòãýëèéí òîìú¸î äàðààõü áàéäàëòàé áàéíà. 1. Øóãàìàí òýãøèòãýë Íýã ïàðàìåòðòýé y t = a1t (13) Õî¸ð ïàðàìåòðòýé yt = a0 + a1t (14) yt -òýãøèòãýñýí òºâ a -ïàðàìåòð t -õóãàöààíû äóãààð 2. II ýðýìáèéí ïàðàáîë Íýã ïàðàìåòðòýé yt = a2 t (15) yt = a 2 t 2 (16) Ãóðâàí ïàðàìåòðòýé y t = a 0 + a1t + a 2 t 2 (17) 3. III ýðýìáèéí ïàðàáîë y t = a0 + a1t + a 2 t 2 + a3 t 3 (18) 4. Ãèïåðáîë y t = a0 + a1 : t (19) 5. Èëòãýã÷ ôóíêö 5
  • 6. y t = a 0 a1 t Õî¸ð ïàðàìåòðòýé (20) a0 + a1t + a 2 t 2 Ãóðâàí ïàðàìåòðòýé y t = 10 (21) 6. Çýðýãò ôóíêö yt = a0 t a1 (22) 7. Ëîãàðèôì ôóíêö yt = a0 + a1t + a 2 ln t (23) R 8. Ëîãèñòèê ôóíêö yt = (24) 1 + 10 a0 + a1t R yt = (25) 1 + a0 e −a1t2.2.1 Äèíàìèê ýãíýýíèé òîîí óòãûí ººð÷ëºëòººð òýãøèòãýëèéã ñîíãîõ 1. Õýðâýý äèíàìèê ýãíýýíèé ò¿âøèíã¿¿äèéí àáñîëþò ººð÷ëºëò íü òîãòìîë òîîíû îð÷èìä ººð÷ëºãäºæ áàéâàë øóëóóí øóãàìàí (13)-(14) òýãøèòãýëèéã ñîíãîíî. Δ = y 2 − y1 ≈ y3 − y 2 ≈ y 4 − y3 ≈ ... ≈ y n − y n−1 2. Õýðâýý äèíàìèê ýãíýýíèé ò¿âøèíã¿¿äèéí II ýðýìáèéí àáñîëþò ººð÷ëºëò íü òîäîðõîé íýã òîîíû îð÷èìä òîãòìîë ººð÷ëºãäºæ áàéâàë (16)-(17) òýãøèòãýëýýñ ñîíãîíî. Õî¸ðäóãààð ýðýìáèéí àáñîëþò ººð÷ëºëò/ õî¸ð äóãààð ýðýìáèéí ÿëãàâàð/ dΔ = Δ n − Δ n−1 = ( y3 − y 2 ) − ( y 2 − y1 ) ≈ ( y 4 − y3 ) − ( y3 − y 2 ) ≈ ... ≈ ( y n − y n −1 ) − ( y n−1 − y n −2 ) ¯¿íòýé íýãýí àäèëààð ãóðàâäóãààð ýðýìáèéí àáñîëþò ººð÷ëºëò íü òîäîðõîé òîîíû îð÷èìä òîãòìîë ººð÷ëºãäºæ áàéâàë òýãøèòãýë (18)-èéã ñîíãîíî. 3. Äèíàìèê ýãíýýíèé ¿ç¿¿ëýëòèéí ºñºëòèéí õóðä òîãòìîë áàéâàë èëòãýã÷ õýëáýðèéí òýãøèòãýë áóþó (20) òýãøèòãýëèéã ñîíãîíî. Ýíý ãóðâàí òîõèîëäëîîñ áóñàä ¿åä òýãøèòãýëèéã ãðàôèê ä¿ðñëýë áîëîí¿ç¿¿ëýëòèéí ñòàòèñòèêèéí à÷ õîëáîãäëûã øàëãàí ñîíãîíî.2.2.2 Äèíàìèê ýãíýýíèé ãðàôèêààð òýãøèòãýëèéã ñîíãîõ 1. Äèíàìèê ýãíýýíèé óòãà ïðîïîðöèîíàëü áàéäëààð áàãà õóðäàà𠺺ð÷ëºãäºæ áàéâàë øóëóóí øóãàìàí òýãøèòãýë (Çóðàã-1)-èéã ñîíãîíî. 6
  • 7. y Yt=α0+ α1t Yt=α1t t 0 Çóðàã 12. Ãðàôèê íü íýã îðîéòîé íóìàí ìóðóé õýëáýðòýé þìóó, ìºí òèéì áîëîõ òºëºâòýé, áàñ õýëõýý öýâýð ºñºëò íü øóãàìàí õàíäëàãàà𠺺ð÷ëºãäºæ áàéãàà öóâààíä II ýðýìáèéí ïàðàáîëûí òýãøèòãýë (Çóðàã 2)-èéã ñîíãîíî. Yt=α0+ α1t+ α2t y α2>0 α2<0 Yt=α0+ α1t+ α2t t 0 Çóðàã 23. Ãðàôèê íü õýâèéí òàðõàëòûí ìóðóéí òàë øèã þìóó õî¸ð îðîéòîé, ìóðóé õýëáýðòýé áîë III ýðýìáèéí ïàðàáîëûí òýãøèòãýë (Çóðàã 3)-èéã ñîíãîíî. t 0 Çóðàã 34. Õóãàöàà àõèõ òóòàì ò¿âøèí áóóð÷, òýãø ºíöºãò êîîðäèíàòûí ñèñòåìèéí àáñöèññ, îðäèíàò òýíõëýãòýé ïàðàëëåëü ìàÿãàà𠺺ð÷ëºãäºæ áàéâàë ãèïåðáîë (Çóðàã 4)-èéã ñîíãîíî. Y1 7
  • 8. y Y1 c<0 c>0 t1 c>0 c<0 t 0 Çóðàã 4 5. Ò¿âøí¿¿äèéí ººð÷ëºëò îãöîì þìóó íýëýýä òºâºãòýé íºõöºëä èëòãýã÷ ôóíêö, íýëýýä óäààí ¿åä ëîãàðèôì ôóíêöèéã ñîíãîíî. 6. Ãðàôèê íü II ýðýìáèéí ïàðàáîë, ãèïåðáîëûíõòîé òºñººòýé áîëîâ÷ íýëýýä ÿëãààòàé, äóíäàæ ººð÷ëºëò íü ÿìàð íýã òîäîðõîé õÿçãààðòàé áîë çýðýãò ôóíêö (Çóðàã 5)-èéã ñîíãîíî. Y α1<-1 α1>1 0<α1<1 -1<α1<0 t 0 Çóðàã 5 7. Äèíàìèê ýãíýýíèé óòãà íýã ¿å òîãòîíãè áàéñíàà õÿçãààðòàé ºñ÷, äàðàà íü áàñ òîãòîíãè áàéâàë ëîãèñòèê ôóíêö (Çóðàã 6)-èéã ñîíãîíî. N t 2 0 Çóðàã 6 Æèøýý: Õ¿í àìûí 1997- 2007 îíû òîîí ìýäýýëýëä ¿íäýñëýí 2008-2028îíû õýòèéí òîîöîîëëûã õèéå. Õ¿í àìûí 1997-2007 îíû òîîíû ººð÷ëºëòººñõàðàõàä ºñ÷ áóóðñàí òºâºãòýé ººð÷ëºëòòýé (Çóðàã 7) áàéãàà ó÷èð äýýð äóðüäñàí 8
  • 9. òýãøèòãýë¿¿äýýñ õî¸ð ïàðàìåòðòýé èëòãýã÷ òýãøèòãýëèéã ñîíãîõ íüòîõèðîìæòîé áàéíà. t Çóðàã 7 Õ¿ñíýãò 1 Õ¿í àìûí 1997-2007 îíû òîî, òîîöîîëîë Õ¿í àìûí òîî Îí t t2 logY (logY)*t ( ñàÿ. õ¿í) 1997 2.3075 1 1 0.3631 0.3631 1998 2.3401 2 4 0.3692 0.7385 1999 2.3735 3 9 0.3754 1.1262 2000 2.4075 4 16 0.3816 1.5263 2001 2.4425 5 25 0.3878 1.9392 2002 2.4754 6 36 0.3936 2.3619 2003 2.5040 7 49 0.3986 2.7904 2004 2.5331 8 64 0.4037 3.2292 2005 2.5624 9 81 0.4086 3.6778 2006 2.5948 10 100 0.4141 4.1410 2007 2.6352 11 121 0.4208 4.6289 Ä¿í 27.1760 66 506 4.3167 26.5225 9
  • 10. Ìàíàé óëñûí õ¿í àì 1997 îíû ò¿âøèíãýýñ 12 æèëèéí äàðàà áóþó 2008îíä 2.671 ñàÿ, õàðèí 2013 îí áóþó 17 æèëèéí äàðàà 2.853 ñàÿ áîëîõîîð áàéíà. 2.2.3 Äèíàìèê ýãíýýíèé èíòåðïîëÿöè Ýêñòðàïîëÿöèéí àðãûã àøèãëàõ ¿åä äèíàìèê ýãíýýíèé òîäîðõîéõóãàöààíû ò¿âøèí ìýäýãäýõã¿é áàéõ òîõèîëäîë ãàðíà. Ýíý ¿åä óã ò¿âøèíãòîîöîæ îëîõîä èíòåðïîëÿöèéí àðãûã õýðýãëýíý. Óã àðãûã õýðõýí àøèãëàõûãäàðààõü æèøýýí äýýð àâ÷ ¿çüå.Õ¿í àìûí 1999-2001 îíû äèíàìèêààñ (Õ¿ñíýãò 1) 2000 îíû òîî íü ìýäýãäýõã¿éáàéâàë 2000 îíû õ¿í àìûí òîîã äàðààõü àðãààð îëíî. ¯¿íä 1. Òºâèéí àðãààð òîäîðõîéëîõ íü: Y1999 + Y2001 2373.5 + 2442.5Y= = = 2408 ìÿí.õ¿í, 2 2 2. Öýâýð ºñºëòèéã àøèãëàí òîîöîõ íü: Y2001 − Y1999 2442.5 − 2373.5ΔY = = = 34.5 áóþó 2 2Y2000 = Y1999 + Δ Y = 2373.5 + 34.5 = 2408 ìÿí.õ¿í ãýæ òîîöíî. 3. ªñºëòèéí äóíäàæ õóðäûã àøèãëàí õýðýãöýýò ò¿âøèíã¿¿äèéãòîäîðõîéëæ áîëíî. Õ¿í àìûí 2002 áîëîí 1998 îíû òîîã àøèãëàí 2000 îíûõ¿í àìûí òîîã òîäîðõîéëáîë: æèë ìÿíãàí õ¿í Ýäãýýð àðãààð òîäîðõîéëñîí õ¿í àìûí 2000 îíû òîî íü æèíõýíý óòãààñíýãä¿ãýýð áîëîí õî¸ðäóãààð àðãààð òîîöñîíîîð 0.02 õóâèàð, ãóðàâäóãààð àðãààðòîîöñîíîîð áîë 0.03 õóâèàð òóñ òóñ õýëáýëçýæ áàéíà. 2.2.4 ̺÷ëºãèéí áîëîí óëèðëûí õýëáýëçëèéí øèíæèëãýý Äèíàìèê ýãíýýíèé øèíæèëãýýíèé ¿åä ìº÷ëºãèéí áîëîí óëèðëûíõýëáýëçëèéã õàðãàëçàí ¿çíý. 10
  • 11. ¯çýãäëèéí äèíàìèê ÿâöûí íýã øèíæ íü òîäîðõîé õýìæýýíèé ìº÷ëºãèéíõýëáýëçýëòýé áàéäàã. ̺÷ëºãèéí õýëáýëçýë íü òýãøèòãýñýí õàíäëàãûíøóãàìààñ äýýø, ýñâýë äîîø õýëáýëçñýí ÷èãëýëòýé áàéíà. Äèíàìèê õàíäëàãûí øèíæèëãýý õèéõäýý õýäèéãýýð ìº÷ëºãèéí áîëîíãýíýòèéí õýëáýëçëèéã àðèëãàæ ìàòåìàòèê òýãøèòãýëä øèëæ¿¿ëýõ áîëîâ÷ òóõàéí¿çýãäëèéí ìº÷ëºãèéí õýëáýëçëèéã ñóäëàõ íü ¿çýãäëèéí ºíãºðñºí ¿åèéí õºãæè뺺ð÷ëºëòèéã èë¿¿ òîäîðõîé ñóäàëæ ä¿ãíýëò ãàðãàõàä ¿ð íºëººòýé.̺÷ëºãèéí õýëáýëçëèéã äàðààõ ¿ç¿¿ëýëòèéí òóñëàìæòàéãààð ñóäàëíà. ¯¿íä: 1. Õàíäëàãûí õóâèéí æèí ªãºãäñºí äèíàìèê ýãíýýíèé ò¿âøèíã¿¿äèéã òýãøèòãýñýí óòãàä íüõàðüöóóëàí õóâèàð èëýðõèéëñíèéã õàíäëàãûí õóâèéí æèí ãýíý. y Õàíäëàãûí õóâèéí æèí= i × 100 ãýæ òîäîðõîéëíî. (26) y (t ) ¯¿íä: îíû áîäèò óòãà îíû òýãøèòãýñýí óòãà 2. ̺÷ëºãèéí õàðüöàíãóé õýìæèãäýõ¿¿í Ýíý ¿ç¿¿ëýëòèéã òîäîðõîéëîõäîî ò¿âøèíã¿¿äèéí áîäèò áîëîíòýãøèòãýñýí óòãûí ÿëãàâðûã òýãøèòãýñýí óòãàä õàðüöóóëàí õóâèàð èëýðõèéëíý.̺í õàíäëàãûí õóâèéã æèíãýýñ 100 õóâèéã õàñ÷ òîäîðõîéëæ áîëíî. y i − y (t )̺÷ëºãèéí ¿ëäýãäëèéí õàðüöàíãóé õýìæèãäýõ¿¿í= × 100 ýñâýë (27) y (t )̺÷ëºãèéí ¿ëäýãäëèéíõàðüöàíãóé õýìæèãäýõ¿¿í = Õàíäëàãûí õóâèéí æèí-100 (28)ãýæ òóñ òóñ òîäîðõîéëíî. ¯¿íä: îíû áîäèò óòãà îíû òýãøèòãýñýí óòãàÆèøýý: Òàðèàëàíãèéí íýãýí êîìïàíèéí õóðààí àâñàí ¿ð òàðèàíû òàëààðõìýäýýëýë ºãºãäºâ. Õ¿ñíýãò 2 Õóðààí àâñàí ¿ð òàðèà, òýãøèòãýñýí óòãà Îí Õóðààí àâñàí ¿ð òàðèà Òýãøèòãýñýí óòãà (ìÿí.òí) 2000 7.5 7.6 2001 7.8 7.8 2002 8.2 8.0 2003 8.2 8.2 2004 8.4 8.4 2005 8.5 8.6 2006 8.7 8.8 2007 9.1 9.0 11
  • 12. à Çóðàã 8 Õ¿ñíýãò 3 ̺÷ëºãèéí õýëáýëçëèéí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéí òîîöîîëîë ̺÷ëºãèéí Õàíäëàãûí Òýãøèòãýñýí ¿ëäýãäëèéí Îí Áîäèò óòãà õóâèéí æèí, óòãà õàðüöàíãóé õóâèàð õýìæèãäýõ¿¿í A 1 2 3=1:2 4=3-100 2000 7.5 7.6 98.7 -1.3 2001 7.8 7.8 100.0 0.0 2002 8.2 8.0 102.5 2.5 2003 8.2 8.2 100.0 0.0 2004 8.4 8.4 100.0 0.0 2005 8.5 8.6 98.8 -1.2 2006 8.7 8.8 98.9 -1.1 2007 9.1 9.0 101.1 1.1 Óëèðëûí õýëáýëçýë íü äàõèí äàâòàãäàõ øèíæòýé áºãººä ò¿¿íèéãóðüä÷èëàí òààâàðëàõ áîëîìæòîé. Ñòàòèñòèêèéí çîðèëãî óëèðëûí õýëáýëçëèéãõýìæèí òîãòîîæ, ñóäëàõ óëèðëûí õýëáýëçëèéã àëü áîëîõîîð áàãàñãàõ, àðèëãàõàðãà çàìûã áîëîâñðóóëàõàä îðøèíî. Óëèðëûí õýëáýëçëèéã ñóäëàõ ãîë àðãà áîë øàòàëñàí äóíäæèéí àðãà þì.Ýíý àðãûã àøèãëàí óëèðëûí èíäåêñèéã òîîöîîëæ, óëìààð óëèðëûí íºëººëëèéãíü àðèëãàñàí äèíàìèê ìýäýýëëèéã ãàðãàí àâíà. ªìíºõ æèøýýíä òóëãóóðëàí øàòàëñàí äóíäæèéí àðãûã õýðõýí àøèãëàõòàëààð àâ÷ ¿çüå. 1. Óëèðëààð ºãºãäñºí 5 æèëèéí ìýäýýëëèéã æàãñààí ò¿¿íýýñ äºðâºí óëèðëààð øàòàëñàí äóíäæèéã òîîöîæ äóíä õýñýãò íü õàðãàëçóóëàí áè÷íý. Öààøäûí øàòàëñàí áóþó ãóëñóóëñàí äóíäæèéã ãàðãàõäàà ò¿ð¿¿÷èéí íýã ò¿âøíèéã îðõèæ øèíýýð äàðààãèéí ò¿âøíèéã íýìýõ ìàÿãààð “ãóëñóóëñàí” äóíäæèéã îëíî. Øàòàëñàí äóíäæèéí íýìýãäýõ ò¿âøíèé òîî 2,3,4 çýðãýýð õýä ÷ áàéæ áîëíî. 2. Áèäíèé òîîöîîëñîí øàòàëñàí äóíäàæ õî¸ð, ãóðàâäóãààð óëèðëûí õîîðîíä áàéãàà òóë ¿¿íèéã óëèðëûí ºãºãäñºí áîäèò óòãóóäûí õàðàëäàà 12
  • 13. áîëãîõ øààðäëàãàòàé. Èéìä äºðâºí óëèðëààð øàòàëñàí äóíäæèéí òºâèéã îëíî. Ýíý íü õî¸ðîîð ãóëñóóëàõ äóíäæèéí àðãà÷ëàëòàé ¿íäñýíäýý èæèë þì. Çàðèì òîõèîëäîëä ýíý ¿å øàò çààâàë áàéõ øààðäëàãàã¿é áàéäàã. Æèøýý íü, äîëîî õîíîãîîð øàòàëñàí äóíäàæ òîîöîõ ¿åä óã äóíäàæ äºðºâ äýõ ºäðèéí õàðàëäàà áè÷èãäýõ òóë äàõèí òºâèéã íü îëîõ øààðäëàãàã¿é.3. Äèíàìèê ýãíýýíèé áîäèò ò¿âøèíã¿¿äèéã øàòàëñàí äóíäæèä íü õàðüöóóëàí õóâèàð èëýðõèéëíý. yi -ãóëñóóëñàí äóíäàæ y d -áîäèò óòãà4. Øàòàëñàí äóíäæèä õàðüöóóëæ ãàðãàñàí á¿õ õóâèéã óëèðëààð æàãñààí õ¿ñíýãòýýð õàðóóëíà (Õ¿ñíýãò 4). Äàðàà íü óëèðàë á¿ðèéí õàìãèéí èõ, õàìãèéí áàãà õóâèéí óòãûã îðõèæ, ¿ëäñýí õóâèéí äóíäæèéã òîîöíî. Ýíý íü óëèðëûí áîëîí ãýíýòèéí øèíæ ÷àíàðòàé õýëáýëçëèéí íºëººëëèéã áàãàñãàæ áàéãààã õàðóóëæ áàéíà. ¯ëäñýí õóâèóäààñ òîîöñîí äóíäàæ íü çàñâàðëàãäààã¿é èíäåêñ þì.5. Çàñâàðëàãäààã¿é èíäåêñ¿¿äèéí íèéëáýð íü 404.1 áîëæ áàéíà. Èíäåêñèéí ñóóðü íü 100 áîëîõ òóë äºðâºí ñóóðü èíäåêñèéí íèéëáýð 400 ãàðíà. Èéìä çàñâàðëàõ òîãòìîë ¿ðæ¿¿ëýã÷èéã îëîõäîî ñóóðü èíäåêñ¿¿äèéí íèéëáýðèéã áîäèò èíäåêñ¿¿äèéí íèéëáýðò õàðüöóóëíà. 400 Òîãòìîë ¿ðæ¿¿ëýã÷= = 0.9899 áîëíî. 404.1 Ýöýñò íü óëèðàë á¿ðèéí çàñâàðëàãäààã¿é èíäåêñèéã òîãòìîë ¿ðæ¿¿ëýã÷ýýð ¿ðæ¿¿ëæ óëèðëûí èíäåêñèéã òîîöíî (Õ¿ñíýãò 7). Õ¿ñíýãò 4 Àìðàëòûí ãàçðûí çî÷äûí òîî, óëèðëààð Îí I óëèðàë II óëèðàë III óëèðàë IV óëèðàë 2003 1861 2203 2415 1908 2004 1921 2343 2514 1986 2005 1834 2154 2098 1799 2006 1837 2025 2304 1965 2007 2073 2414 2339 1967 Õ¿ñíýãò 5 Øàòàëñàí äóíäæèéí òîîöîîëîë 4-ººð Çî÷äûí 4-ººð øàòàëñàí yi Îí Óëèðàë òîî øàòàëñàí äóíäæèéí × 100 äóíäàæ yd òºâ y d 2003 I 1861 II 2203 III 2415 2096.75 2104.250 114.8 IV 1908 2111.75 2129.250 89.6 2004 I 1921 2146.75 2159.125 89.0 II 2343 2171.50 2181.250 107.4 III 2514 2191.00 2180.125 115.3 IV 1986 2169.25 2145.625 92.6 2005 I 1834 2122.00 2070.000 88.6 II 2154 2018.00 1994.625 108.0 13
  • 14. III 2098 1971.25 1971.625 106.4 IV 1799 1972.00 1955.875 92.0 2006 I 1837 1939.75 1965.500 93.5 II 2025 1991.25 2012.000 100.6 III 2304 2032.75 2062.250 111.7 IV 1965 2091.75 2140.375 91.8 2007 I 2073 2189.00 2193.375 94.5 II 2414 2197.75 2198.000 109.8 III 2339 2198.25 IV 1967 ¯¿íä: 4-ð øàòàëñàí äóíäàæ       . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .           4-ð øàòàëñàí äóíäæèéí òºâ        . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .         Õ¿ñíýãò 6 Çàñâàðëàãäààã¿é èíäåêñèéí òîîöîîëîë 14
  • 15. Îí I óëèðàë II óëèðàë III óëèðàë IV óëèðàë 2003 - - 114.8 89.6 2004 89.0 107.4 115.3 92.6 2005 88.6 108.0 106.4 92.0 2006 93.5 100.6 111.7 91.8 2007 94.5 109.8 - - Çàñâàðëàãäààã¿é èíäåêñ 89.0 + 93.5 I óëèðàë = = 91.25 2 107.4 + 108.0 II óëèðàë = = 107.70 2 114.8 + 111.7 III óëèðàë = = 113.25 2 92.0 + 91.8 IV óëèðàë = = 91.90 2 Èíäåêñèéí ä¿í= Õ¿ñíýãò 7 Óëèðëûí èíäåêñèéí òîîöîîëîë Çàñâàðëàãäààã¿é Çàñâàðëàõ Óëèðàë Óëèðëûí èíäåêñ èíäåêñ ¿ðæ¿¿ëýã÷ A 1 2 3=1 2 I 91.25 0.9899 90.3 II 107.70 0.9899 106.6 III 113.25 0.9899 112.1 IV 91.90 0.9899 91.0 Óëèðëûí èíäåêñ íü äèíàìèê ýãíýýíèé óëèðëûí õýëáýëçëèéã èëýðõèéëýã÷, ò¿¿íèéã õýìæèã÷ ãîë ¿ç¿¿ëýëò þì. Óëèðëûí èíäåêñèéã àøèãëàí äèíàìèê ýãíýýíèé óëèðëûí õýëáýëçëèéã àðèëãàæ, öààøèä äèíàìèê õàíäëàãûí øèíæèëãýý õèéõ, èðýýä¿éí ÷èã õàíäëàãûã óðüä÷èëàí ïðîãíîç÷ëîõ áîëîìæòîé áîëíî. Óëèðëûí íºëººëëèéã àðèëãàñàí ò¿âøèíã ãàðãàõäàà ò¿âøèíãèéí ºãºãäñºí áîäèò óòãûã óëèðëûí èíäåêñä õóâààíà. Óëèðëûí íºëººëºëã¿é ò¿âøèí = ªìíº àâ÷ ¿çñýí æèøýýíä 2003 îíû äèíàìèê ìýäýýëëèéí óëèðëûííºëººëëèéã õýðõýí àðèëãàõûã àâ÷ ¿çüå. Õ¿ñíýãò 8 Óëèðëûí õýëáýëçëèéí òîîöîî Óëèðëûí Óëèðëûí íºëººëëèéã Îí Óëèðàë Çî÷äûí òîî èíäåêñ íü àðèëãàñàí çî÷äûí òîî 15
  • 16. I 1861 90.3 2061 II 2203 106.6 2067 2003 III 2415 112.1 2157 IV 1908 91.0 2097 Àìðàëòûí ãàçðûí óäèðäëàãà ¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàð, ñî¸ëûí ò¿âøèíãñàéæðóóëàõûí òóëä óëèðëûí õýëáýëçëèéã àðèëãàñàí äèíàìèê ýãíýýíèéõàíäëàãûí øèíæèëãýý õèéæ äàðàà îíû äºðºâä¿ãýýð óëèðàëä 2121 àìðàã÷èðýõèéã óðüä÷èëàí òîîöñîí ãýæ ¿çâýë óðüä÷èëàí ¿íýëñýí çî÷äûí òîîã óëèðëûííºëººëëèéã áîäîëöîí òîîöîõ øààðäëàãàòàé. Óëèðëûí íºëººëëèéã õàðãàëçàí¿íýëñýí çî÷äûí òîîã äàðààõü áàéäëààð òîäîðõîéëíî.Óëèðëûí íºëººëëèéã Óëèðëûí íºëººëëèéã àðèëãàñàíõàðãàëçàí ¿íýëñýí òîî = õàíäëàãûí øèíæèëãýýãýýð õ Óëèðëûí èíäåêñ (31) óðüä÷èëàí òîäîðõîéëñîí çî÷äûí òîî 2121 × 91.0 = 1930 áîëíî. 100 Ýíýõ¿¿ òîîöîîíû ¿íäñýí äýýð àìðàëòûí ãàçðûí óäèðäëàãà äàðàà îíûäºðºâä¿ãýýð óëèðàëä 1930 àìðàã÷ èðýõýýð òîîöîæ ºðºº áîëîí áóñàä ¿éë÷èëãýýãçîõèöóóëàõ áîëîìæòîé þì. II.3 Îëîí õ¿÷èí ç¿éëèéí ðåãðåññèéí òýãøèòãýë Àëèâàà äèíàìèê ýãíýýíèé ¿ç¿¿ëýëò íýã þì óó õýä õýäýí õ¿÷èí ç¿éëèéíòóñ òóñûí õèéãýýä õàìòûí íºëººë뺺ñ øàëòãààëæ õóâüñàí ººð÷ëºãäºíº. ¯¿íèéãñóäëàí èëð¿¿ëýõ íýã ãîë àðãà íü îëîí õ¿÷èí ç¿éëèéí ðåãðåññèéí øèíæèëãýý þì.Îëîí õ¿÷èí ç¿éëèéí ðåãðåññèéí òýãøèòãýëèéã àøèãëàõ íü ôóíêöèéí ÿìàðõýëáýðèéã ñîíãîí àüâàõààñ ýõýëíý.Ïðàêòèêààñ õàðàõàä äàðààõü òºðëèéí òýãøèòãýëèéã ãîë òºëºâ àøèãëàæ áàéíà.¯¿íä: • Øóãàìàí òýãøèòãýë: y 1, 2 ,... n = a 0 + a1 x1 + a 2 x 2 + ... + a n x n (32) • Çýðýãò ôóíêöèéí òýãøèòãýë: y 1, 2... n = a 0 x1a1 x 2 2 ... x n n a a (33) • Ëîãàðèôì òýãøèòãýë: lg y 1, 2...n = lg a 0 + a1 lg x1 + ... + a n lg x n (34) Îëîí õ¿÷èí ç¿éëèéí ðåãðåññèéí òýãøèòãýëèéã àøèãëàõàä õ¿÷èí ç¿éëèéãñîíãîæ àâàõ íü ÷óõàë áàéäàã. Òýãøèòãýëä çºâõºí ¿ð ä¿íãèéí øèíæ òýìäýãò ãîëíºëºº ¿ç¿¿ëýõ õ¿÷èí ç¿éëèéí øèíæ òýìäã¿¿äèéã îðóóëíà. ̺í ò¿¿í÷ëýíõîîðîíäîî ìàø õ¿÷òýé õàìààðàëòàé õ¿÷èí ç¿éë¿¿äèéã òýãøèòãýëä îðóóëàõã¿é.Ó÷èð íü ¿ð ä¿íä íºëººëæ ò¿¿íèé íàéäâàðòàé áàéäëûã áóóðóóëíà. Õ¿÷èíç¿éë¿¿äèéí õîîðîíäûí õ¿÷òýé êîððåëÿöèéí õàìààðëûã ìóëüòèêîëëèíåàðü ãýæíýðëýíý. Òóõàéëáàë, õîñ êîððåëÿöèéí êîýôôèöèåíò 0.8 áà ò¿¿íýýñ äýýøáàéâàë ìóëüòèêîëëèíåàðü ¿¿ñíý. Ñóäàëãààíä çºâõºí íýã ¿çýãäëèéí òîî ìýäýý öóãëóóëàõ íü õÿëáàð áîëîâ÷ò¿¿íèé äîòîîä õàìààðëûí óòãà õîëáîãäëûã íàðèéâ÷ëàí òîäîðõîéëîõ íüáýðõøýýëòýé. Èéì õàìààðëûã ñóäëàõ ãîë àðãà íü àâòîðåãðåññ, àâòîêîððåëÿöèþì. Íýã äèíàìèê ýãíýý ºìíºõººñºº õýðõýí õàìààð÷ áàéãààã àâòîðåãðåññ,äèíàìèê ýãíýýíèé äýñ äàðààëñàí ò¿âøíèé õîîðîíäûí õàìààðëûãàâòîêîððåëÿöè èëýðõèéëíý. Äèíàìèê ýãíýýíèé õàìààðëûã àâòîðåãðåññ,àâòîêîððåëÿöààð ñóäëàõûí òóëä þóíû ºìíº äèíàìèê ýãíýýã òýãøèòãýõèéíçýðýãöýý àâòîêîððåëÿöèéí êîýôôèöèåíòóóäûã òîäîðõîéëæ, óã õàìààðëûíõ¿÷èéã õýìæèíý. 16
  • 17. Àâòîêîððåëÿöèéí êîýôôèöèåíòûã çºâõºí òîäîðõîéëîîä çîãñîõã¿éò¿¿íèéã øàëãàõ øààðäëàãàòàé. Ó÷èð íü äèíàìèê ýãíýýíèé ýõíèé, ýöñèéí õî¸ðò¿âøíèé óòãà õîîðîíäîî èõýýõýí ÿëãààòàé ¿åä àâòîêîððåëÿöè áîäèòîéòºñººëºë ºãºõã¿é áàéæ áîëíî. Àâòîêîððåëÿöèéí êîýôôèöèåíòèéã øàëãàõ îëîíàðãààñ õàìãèéí èõ äýëãýðñýí íü Äóðáèí-Âàòñîíû øàëãóóð áèëýý. Øàëãóóðûíæèíõýíý óòãûã òîäîðõîéëîõäîî ò¿âøíèé õýëõýý ÿëãàâðûí êâàäðàòóóäûííèéëáýðèéã, ò¿âøíèé êâàäðàòóóäûí íèéëáýðò õàðüöóóëíà. ¯¿íä: D - Äóðáèí Âàòñîíû øàëãóóðûí óòãà - t ¿åèéí áîäèò ò¿âøèí - t+1 ¿åèéí áîäèò ò¿âøèí - õóãàöàà - Äèíàìèê ýãíýýíèé óðò Îíîëûí óòãà íü 0-ýýñ èõ, 2-îîñ áàãà õÿçãààðò îðøèíî. Æèíõýíý óòãà íü 0-ä îéðõîí áàéâàë àâòîêîððåëÿöè ìàø õ¿÷òýé, 2-ò îéð áîë àâòîêîððåëÿöè ñóë,òýð õî¸ðûí äóíä îðøèæ áàéâàë ñóäàëãààã öààøèä ã¿íçãèéð¿¿ëýõ õýðýãòýé ãýñýí¿ã. Äèíàìèê ýãíýýíèé ðåãðåññèéí çàãâàðò õ¿÷èí ç¿éëèéí øèíæ òýìäãèéí òîîí¿ç¿¿ëýëòýýñ ãàäíà ÷àíàðûí ¿ç¿¿ëýëòèéí íºëººëëèéã èëýðõèéëýõäàììè/õóóðìàã/ õóâüñàã÷èéã îðóóëíà. Èéì íºõöºëä äàììè/õóóðìàã/ õóâüñàã÷èéãõî¸ð ÿíçààð èëýðõèéëíý. ⎧0 D=⎨ ⎩1 D – äàììè/õóóðìàã/ õóâüñàã÷ 0 – Õ¿÷èí ç¿éëèéí íºëºº ¿ç¿¿ëýõã¿é 1 – Õ¿÷èí ç¿éëèéí íºëºº ¿ç¿¿ëíý Æèøýý íü: Àëáàí áàéãóóëëàãûí íèéò àæèëëàã÷äàä ýðýãòýé õ¿íèéíºëººëëèéã èëð¿¿ëýõýä ýðýãòýé õ¿íèéã D=1, ýìýãòýé õ¿íèéã D=0 ãýæ òýìäýãëýíý. D õóâüñàã÷èéã õî¸ð ýñðýã òýñðýã òàë á¿õèé äàììè õóâüñàã÷ ãýæ íýðëýíý.Ðåãðåññèéí øèíæèëãýýíä äàììè õóâüñàã÷ îðóóëáàë Di ãýñýí òýìäýãëýã÷ îðóóëàíòîîí õóâüñàã÷ Xi –èéí àäèëààð òàéëáàðëàã÷ õóâüñàã÷ ìýòýýð àøèãëàíà. Äàììè õóâüñàã÷èéã ¿íýëãýýíä õýðýãëýõäýý:1.2.3. ãýñýí ãóðâàí õóâèëáàðûã àøèãëàíà. Òýãøèòãýë (36)-ã öàã õóãàöààíû íºëººëëèéí ¿åä õýðýãëýõ íü èë¿¿òîõèðîìæòîé. Òýãøèòãýë (37)-ã òýãøèòãýëèéí òºðëèéã çààñàí ¿åä àøèãëàíà.Æèøýý íü íèéò íàñ áàðñàí õ¿íä çºâõºí ýðýãòýé õ¿íèé íàñ áàðàëòûí íºëººëëèéãñóäëàõàä äàììè õóâüñàã÷ààð ¿ðæ¿¿ëæ ºãíº (Ýíý ¿åä õ õóâüñàã÷ íü ýðýãòýé áàéõòîõèîëäîëä). Òýãøèòãýë (38)-ã 2 ÷àíàðûí ¿ç¿¿ëýëò ººð õîîðîíäîî õàðèëöàííºëººëæ áàéâàë àøèãëàõàä òîõèðîìæòîé. Óëèðëûí íºëººëëèéã äàììè áóþó÷àíàðûí õóâüñàã÷ààð àøèãëàí òàéëáàðëàíà. Òóõàéëáàë äàðààõü áàéäëààðäàììè õóâüñàã÷èéã òýãøèòãýëä îðóóëíà. 17
  • 18. D1 = ( 1, 0, 0, 0, 1, 0, 0, 0, 1, 0, 0, 0,...) D2 = ( 0, 1, 0, 0, 0, 1, 0, 0, 0, 1, 0, 0,...) D3 = ( 0, 0, 1, 0, 0, 0, 1, 0, 0, 0, 1, 0,...) D4 = ( 0, 0, 0, 1, 0, 0, 0, 1, 0, 0, 0, 1,...) Îëîí õ¿÷èí ç¿éëèéí ðåãðåññèéí òýãøèòãýë íü ¿ð ä¿íãèéí øèíæ òýìäãèéãáóñàä õ¿÷èí ç¿éëñýýñ õàìààðóóëæ ïðîãíîç÷ëîõîä àøèãëàãäàíà.Îëîí õ¿÷èí ç¿éëèéí ðåãðåññèéí øèíæèëãýýãýýð ïðîãíîç õèéõ àæëûí äàðààëàë:  1. Ïðîãíîç÷ëîõ ãýæ áóé ¿ç¿¿ëýëòýä íºëººëºõ õ¿÷èí ç¿éëñèéã òîäîðõîéëíî. 2. Ýäãýýð õ¿÷èí ç¿éëñýýñ ïðîãíîç÷ëîõîä àøèãëàõ õ¿÷èí ç¿éë¿¿äèéã ñòàòèñòèêèéí àðãà ç¿éãýýð ñîíãîíî. 3. Ñîíãîí àâñàí õ¿÷èí ç¿éë¿¿äýýð ðåãðåññèéí òýãøèòãýëèéã ¿íýëíý. 4. Ïðîãíîç÷ëîõ õóãàöààí äàõü õ¿÷èí ç¿éëèéí óòãà ìýäýãäýæ áàéâàë òýãøèòãýë (39)-ä øóóä îðëóóëæ òîîöíî. Òýãøèòãýë (39)-èéí õýëáýðèéã òîãòîîõäîî òýãøèòãýë (32)-(34)-èéí àëü òîõèðîõûã ñîíãîíî. Õàðèí ïðîãíîç÷ëîõ õóãàöààí äàõü óòãà ìýäýãäýõã¿é ¿åä õ¿÷èí ç¿éë òóñ á¿ðèéã ïðîãíîç÷ëîíî. Õ¿÷èí ç¿éë¿¿äèéã ïðîãíîç÷ëîõäîî II.2 á¿ëýãò ¿çñýí òýãøèòãýë (13)-(17)-ã ñîíãîí àâ÷ õýðýãëýíý. Ýäãýýð òýãøèòãýë¿¿äýýñ õàìãèéí ñàéí òîõèðîõûã íü ñîíãîõäîî äàðààõü øèíæ¿¿ðèéã àâ÷ ¿çíý. ¯¿íä: • Òýãøèòãýë á¿õýëäýý à÷ õîëáîãäîëòîé áàéõ (F ñòàòèñòèê áîëîí Äóðáèí-Âàòñîíû øèíæ¿¿ðèéã àøèãëàíà). • Òýãøèòãýëèéí ñîíãîëòûã õèéõäýý Àêàéêà- Øâàðç-èéí øèíæ¿¿ðèéã àøèãëàíà.Ýäãýýð øàëãóóðò õàìãèéí ñàéí òîõèðñîí òýãøèòãýëèéã ñîíãîí õ¿÷èí ç¿éë¿¿äèéãïðîãíîç÷ëîîä òýãøèòãýë (39)-ä îðëóóëàí òîîöíî. 18
  • 19. III. Стандарт программыг ашиглан эдийн засаг, нийгмийн үзүүлэлтүүдээрхувилбар тооцоо, таамаглал боловсруулах нь Ñòàíäàðò ïðîãðàìì àøèãëàí ýäèéí çàñàã, íèéãìèéí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äýýðõóâèëáàð òîîöîî, òààìàãëàë áîëîâñðóóëæ áîëíî. Òóõàéëáàë ñòàíäàðò EViewsïðîãðàìì íü ýäèéí çàñãèéí àëèâàà ¿çýãäëèéí øèíæ ÷àíàð, ç¿é òîãòëûãñòàòèñòèêèéí àðãà òåõíèêèéã àøèãëàí ñóäëàõ ýêîíîìåòðèêèéí öîãö ïðîãðàìì þì.Òóñ ïðîãðàìì äýýð àæèëëàõäàà äàðààõü äàðààëëûã áàðèìòëàíà. ¯¿íä: 1. ¯íýëãýýíä àøèãëàõ òîîí ìýäýýëëèéí äèíàìèêèéã ýêñåë ïðîãðàìì äýýð áýëòãýíý. Ìýäýýëëýý áýëòãýõäýý þóíû ò¿ð¿¿íä ìýäýýëëèéí îëäîöîîñ øàëòãààëàí áîëîìæèò õàìãèéí óðò öóâààã ¿¿ñãýí ìýäýýëëèéí øèíæ ÷àíàðûã ñóäëàíà. Æèøýý íü á¿ðòãýãäñýí íèéò ãýìò õýðãèéí ìýäýýíèé õóâüä ñàð á¿ð ºññºí ä¿íãýýð ãàð÷ áàéãàà òóë ºìíºõ ñàðóóäààñ íü ÿëãàâàð àâ÷, òóõàéí ñàðä á¿ðòãýãäñýí íèéò ãýìò õýðãèéí òîîãîîð äèíàìèê ¿¿ñãýíý. Ò¿¿í÷ëýí ¿ç¿¿ëýëòèéã îíû ¿íýýð àâ÷ ïðîãíîç õèéõýýñ àëü áîëîõ òàòãàëçàõ, àëü áîëîõ áèåò ¿ç¿¿ëýëò, çýðýãö¿¿ëýõ ¿íýä øèëæ¿¿ëñýí ºðòãèéí ¿ç¿¿ëýëòèéã òîîöîõ øààðäëàãàòàé. Ó÷èð íü îíû ¿íýýð èëýðõèéëýãäñýí äèíàìèê ìýäýýëëèéí õóâüä ¿íèéí íºëººëºëòýé áàéäàã ó÷èð ¿íýëãýýíä íºëººëºõ ñóë òàëòàé. ̺í íýãäñýí ¿ç¿¿ëýëòèéí õóâüä á¿ðýëäýõ¿¿í õýñã¿¿ä òóñ á¿ðèéã ïðîãíîç÷èëñíû äàðàà íýãäñýí ¿ð ä¿íã ãàðãàâàë îíîâ÷òîé áàéäãèéã àíõààðàõ íü ÷óõàë. Õýðýãëýýíèé ¿íèéí èíäåêñèéí õóâüä äýä á¿ëã¿¿äýýð ïðîãíîç÷èëñíû äàðàà íýãäñýí ä¿íãýý ãàðãàõ íü èë¿¿ îíîâ÷òîé áàéæ áîëíî. 2. ¯íýëãýý õèéõ òîîí ìýäýýëëèéã EViews5.0 ïðîãðàììä îðóóëíà (Çóðàã 9,10). Çóðàã 9
  • 20. Çóðàã 10 Õ¿ðýýëñýí õýñãýýñ ñàð òóòìûí ìýäýýëýë1, óëèðëûí ìýäýý2, æèëèéíìýäýýëýë3 îðóóëàõ ñîíãîëòûã õèéõ áºãººä ÿìàð íýãýí õóãàöààíû òàëààðõ ìýäýýëýëòîäîðõîéã¿é4 ¿åä ÷ ñîíãîíî. WF ãýñýí õýñýãò ¿¿ñãýæ áóé ôàéëûí íýðèéã áè÷èæºãíº. Õýðýâ õàäãàëñàí ôàéëàà íýýõ øààðäëàãàòàé áîë ôàéë íýýõ5 ãýñýí öîíõûãñîíãîíî (Çóðàã 11). Çóðàã 111 monthly2 quarterly3 annual4 integer date5 file -> open 20
  • 21. ¯¿íèé äàðàà ýêñåë äýýð áýëýí áîëñîí ìýäýýëëèéã Eviews 5.0 ïðîãðàì ðóó îðóóëíà. Èíãýõäýý Êóèê6 Ýìïòè ãðóïï /Ýäèò ñýðèåñ/7 õîîñîí õ¿ñíýãòýäìýäýýëëèéã îðóóëíà. Ìýäýýëëèéã îðóóëàõàä õÿëáàð áºãººä ýêñåë äýýð áýëòãýñýíìýäýýëëèéã øèíýýð ¿¿ñãýñýí á¿ëýã8-òýý õóóëíà (Çóðàã 12). Èíãýñíýýð àæëûíòàëáàðò àâòîìàòààð äèíàìèê ýãíýý ¿¿ñ÷, ¿íýëãýý õèéõýä áýëýí áîëíî.Øààðäëàãàòàé òîõèîëäîëä ¿¿ñãýñýí á¿ëãýý õàäãàëíà. Á¿ëãèéí áàãàíà á¿ð äèíàìèêýãíýý áîëæ îðîõ áºãººä íýðèéã íü ººð÷èëæ áîëíî. Çóðàã 12 1. ¯íýëãýýã õèéõ: Ïðîãðàììûí äýýä õýñýãò áàéðëàõ öýñíýýñ òîîöîîíû òýãøèòãýë9 ãýñýí ñîíãîëòûã õèéíý. Ãàð÷ èðýõ òàëáàð äýýð òýãøèòãýëèéíõýý õýëáýðèéã îðóóëíà. Òýãøèòãýëèéí õýëáýðèéã òóõàéí ¿ç¿¿ëýëòèéí õàíäëàãààñ õàìààðóóëæ ñîíãîíî.6 Quick7 Empty group /Edit series/8 Group9 Quick - Estimate equation 21
  • 22. Çóðàã 13 2. ¯íýëãýýíèé äàðààõ øàëãàëò: ¯íýëãýýíèé õóâüä õóâüñàã÷äûí íàéäâàðòàéáàéäëûã ýõëýýä øàëãàíà. Èíãýõäýý 20-îîñ äýýø õóãàöààíû äèíàìèê ýãíýýãõàìàðñàí ìýäýýëýëä ¿íýëãýý õèéñýí òîõèîëäîëä t ñòàòèñòèê íü ìîäóëèàðàà 2-îîñèë¿¿, ìàãàäëàë íü 0-ðóó àëü áîëîõ äºõñºí áàéõ ¸ñòîé. Èéì òîõèîëäîëäòýãøèòãýëèéí ¿íýëæ áàéãàà õóâüñàã÷äûí ºìíºõ êîýôôèöèåíò¿¿ä íàéäâàðòàé ãýæ¿çíý. Äóðáèí Âàòñîíû ñòàòèñòèê íü íýãä¿ãýýð ýðýìáèéí àâòîêîððåëÿöèéã (äèíàìèêýãíýýíèé ò¿âøèí íü ºìíºõ ¿åèéí ò¿âøèíººñºº õ¿÷òýé õàìààð÷ áàéâàëàâòîêîððåëÿöè ¿¿ñíý. Àâòîêîððåëÿöè áàéãàà ¿åä áèäíèé ¿íýëãýý à÷ õîëáîãäîëã¿éáîëíî)  èëýðõèéëýõ áºãººä 2 ðóó àëü áîëîõ äºõºæ áàéâàë ¿íýëãýý èë¿¿ ñàéæèð÷áàéãààã èëòãýäýã. Ìºí ¿íýëãýýíä òîîöîõ çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé íýã ¿ç¿¿ëýëò áîëäåòåðìèíàöèéí êîýôôèöèåíò (óã êîýôôèöåíòèéã êâàäðàò çýðýã äýâø¿¿ëñýíýýð R2ãàðàõ áºãººä ýíý íü ñîíãîí àâñàí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä õàìààðàí õóâüñàã÷àà õýð çýðýãòàéëáàðëàæ áàéãààã çààäàã. ªºðººð õýëáýë, òýãøèòãýëä èëýðõèéëýãäñýí õ¿÷èíç¿éëèéí øèíæ òýìäãèéí ººð÷ëºëò íü ¿ð ä¿íãèéí øèíæ òýìäãèéí ººð÷ëºëòèéíõýäýí õóâèéã òàéëáàðëàæ áàéãààã õàðóóëíà) þì. Ýíý ¿ç¿¿ëýëò 0-îîñ 1-èéí õîîðîíäóòãàà àâàõ áºãººä àëü áîëîõ 1-ä îéðõîí áàéâàë ñàéí. ¯íýëýãäñýí òýãøèòãýëèéí ¿ðä¿í õàíãàëòã¿é áàéâàë (äýýðõ íºõöë¿¿ä õàíãàëòã¿é) çàñâàðëàíà. Òýãøèòãýëèéí ¿ðä¿íã ñàéæðóóëàõäàà ëîãàðèôì÷ëîõ, õóâüñàã÷äûí òîîã íýìýõ, õàñàõ çýðãýýðòýãøèòãýëèéí õýëáýðèéã ººð÷èëíº. Õýðýâ àëü íýã õóâüñàã÷èéí t ñòàòèñòèê íü 2-îîñáàãà áàéãàà áîë óã òýãøèòãýëä ÷óõàë øààðäëàãàã¿é õóâüñàã÷èéã òýãøèòãýëýýñ õàñàõçàìààð ¿íýëãýýã ñàéæðóóëíà.Îäîî æèøýý áîëãîí EViews 5.0 ïðîãðàìì äýýð Ìàíàé óëñûí èíôëÿöèéí ò¿âøèíãîëîí õ¿÷èí ç¿éëèéí ðåãðåññèéí øèíæèëãýýíèé àðãààð òààìàãëàÿ. 2000 îíû I óëèðëààñ 2007 îíû IV óëèðàë õ¿ðòýëõ òîîí ìýäýýëëèéã àøèãëàí2008 îíû I-IV óëèðëûí (Õ¯È-ýýð òîîöñîí) èíôëÿöèéí ò¿âøèíã òààìàãëàÿ.Ðåãðåññèéí òýãøèòãýëèéã ¿íýëýõäýý òàéëáàðëàã÷ õ¿÷èí ç¿éëñýýð íü äàðààõü¿ç¿¿ëýëòèéã ñîíãîí àâëàà. ¯¿íä: - ̺íãºíèé íèéë¿¿ëýëò /Ì2/ - Áîäèò ÄÍÁ / rdgp/ - Òºñâèéí çàðëàãà /tz/ 22
  • 23. - Òºãðºãèéí àì äîëëàðòàé õàðüöàõ õàíø. (USA)Ýíý òîõèîëäîëä èíôëÿöèéí òýãøèòãýë íü åðºíõèé òîõèîëäîëä äàðààõü áàéäëààðáè÷èãäýíý. Òîîí ìýäýýëëèéí õóâüä: 2000 îíîîñ õîéøõè óëèðàë á¿ðèéí ìýäýýëëèéãàøèãëàñàí. Òºñâèéí çàðëàãà, ìºíãºíèé íèéë¿¿ëýëò, äîëëàðûí òºãðºãòýé õàðüöàõõàíø çýðýã ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã 2005 îíû ÄÍÁ-èé äåôëÿòîðîîð çàñâàðëàñàí. EViews 5.0 ïðîãðàìì ðóó ìýäýýëëýý îðóóëàõ òàëààð äýýð äýëãýðýíã¿é ¿çñýíó÷èð ¿íýëãýýã õýðõýí õèéõýýñ ýõëýí òîîöîîëëûã õàðóóëúÿ. Èíôëÿöè áîëîí ýäèéí çàñãèéí áóñàä õ¿÷èí ç¿éëñèéí õîîðîíäûí õàìààðëûãýíãèéí øóãàìàí çàãâàð, èëòãýã÷ õýëáýð (èëòãýã÷ õýëáýðèéí òýãøèòãýëèéã ¿íýëýõäýýøóãàìàí õýëáýðò øèëæ¿¿ëýõ áºãººä èíãýõäýý ¿ç¿¿ëýëò á¿ðýýñ ëîãàðèôì àâàõçàìààð øóãàìàí õýëáýðò øèëæ¿¿ëæ áîëíî)-èéí òýãøèòãýë¿¿äýýð ¿íýëæ, óãõàìààðëûã õàìãèéí ñàéí èëýðõèéëæ ÷àäàõ òýãøèòãýëèéã ñîíãîíî.¯íýëãýýã õèéõèéí ºìíº ñîíãîí àâñàí õ¿÷èí ç¿éëñ íü èíôëÿöèä íºëººëæ áàéãààýñýõèéã øàëãàõ áºãººä ¿¿íèéã Ãðàíæåðèéí òåñò10-èéã àøèãëàí øàëãàíà.Ãðàíæåðèéí òåñò. Ñîíãîæ àâñàí õ¿÷èí ç¿éë á¿ðèéí õóâüä “òóõàéí õ¿÷èí ç¿éë íü èíôëÿöèäíºëººëæ ÷àäàõã¿é” ãýñýí ¿íäñýí òààìàãëàëûã, “òóõàéí õ¿÷èí ç¿éë íü èíôëÿöèäíºëººëæ ÷àäíà” ãýñýí ºðñºëäºã÷ òààìàãëàëòàé òàâüæ òóñ á¿ðä íü Ôèøåðèéí Fòåñòýýð øàëãàíà. Õýðâýý ¿íäñýí òààìàãëàë íÿöààãäâàë òóõàéí õ¿÷èí ç¿éëèéíººð÷ëºëò íü ÿìàð íýãýí áàéäëààð èíôëÿöèéí ººð÷ëºëòºä íºëººëæ ÷àäíà. Õàðèíºðñºëäºã÷ òààìàãëàë íÿöààãäâàë òóõàéí ñîíãîæ àâñàí õ¿÷èí ç¿éëèéí ººð÷ëºëò íüèíôëÿöèä íºëººëæ ÷àäàõã¿é ó÷èð òýðõ¿¿ õ¿÷èí ç¿éëèéã ðåãðåññèéí òýãøèòãýëäîðóóëæ ¿íýëýõ øààðäëàãàã¿é áîëíî.EViews 5.0 ïðîãðàìì äýýð Ãðàíæåðèéí òåñòèéã äàðààõü áàéäëààð øàëãàíà.ªãºãäºë áàéãàà á¿ëýã11-ýý íýýãýýä äýýä õýñýãò áàéðëàõ Âèþâ12 öýñíýýñ Ãðàíæåðêàóñàëèòè13 êîìàíäûã ñîíãîíî.10 Granger Causality test11 Group12 View13 Granger causality 23
  • 24. Çóðàã 14Ãðàíæåð êàóñàëèòè êîìàíäûã ñîíãîõîä õóãàöààíû õîöðîëòûã ñîíãîõ í¿ä ãàð÷ èðíý. Çóðàã 15Ýíý í¿äýíä õóãàöààíû õîöðîëòûã çààæ ºãíº.Áèäíèé æèøýýíä ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéí ìýäýýëýë óëèðëààð ºãºãäñºí ó÷èð õóãàöààíûõîöðîëòûã 5 – ààð ñîíãîí àâàõ íü èë¿¿ òîõèðîìæòîé ãýæ ¿çýýä öààøäûí¿íýëãýýíäýý àøèãëàëàà.Ñîíãîí àâñàí õî¸ð òýãøèòãýëýýð ¿íýëãýý õèéå. Èíãýõèéí òóëä Êóèê14 öýñíèé Ýñòèìýèò ýêóèøí15 êîìàíäûã ñîíãîíî. Ãàð÷ èðñýí öîíõîíä ¿íýëýõ ãýæ áóéòýãøèòãýëýý áè÷èæ ºãíº. Èíãýñíèé äàðàà Îêåé16 êîìàíäûã (Çóðàã 16) ºãñºíººðäàðààõü ¿ð ä¿í ãàðíà.14 Quick15 Estimate equation16 ÎÊ 24
  • 25. Çóðàã 16 2000.1-2007.4 óëèðëûí íèéò 32 óëèðëûí òîîí ìýäýý áàéãàà áºãººäõóãàöààíû õîöðîëòûã 5 – ààð ñîíãîí àâñàí ó÷èð ¿íýëãýýíä 27 óëèðàë áóþó 27àæèãëàëòûí íýãæ àøèãëàãäàíà. Îëîí õ¿÷èí ç¿éëèéí ðåãðåññèéí øèíæèëãýýíä¿íýëýãäýæ áàéãàà ïàðàìåòðèéí òîîíîîñ àæèãëàëòûí íýãæèéí òîî äîð õàÿæ 3 äàõèíèõ áàéíà. Àíõíû ¿íýëýëòýíä 25 ïàðàìåòð (íèéò äºðâºí òàéëáàðëàã÷ õ¿÷èíç¿éëèéí 5 õóãàöààíû õîöðîëò, ìºí 4 õ¿÷èí ç¿éëèéí ººðèéíõ íü íºëººëºë, ñóëãèø¿¿íèé õàìò íèéò 25 ïàðàìåòðèéã ýõíèé òýãøèòãýëýýð ¿íýëæ ãàðãàõøààðäëàãàòàé) áàéíà. Ðåãðåññèéí òýãøèòãýëèéí õóâüä à÷ õîëáîãäîë íü õàíãàëòã¿éáóþó òóõàéí õ¿÷èí ç¿éëèéã õ¿ëýýæ àâàõã¿é áàéõ ìàãàäëàë 0.05 – ààñ èõáàéãààãààñ íü ýõëýí òýãøèòãýëýýñ õàñíà. ªºðººð õýëáýë, òóõàéí õ¿÷èí ç¿éëñèéã95-ààñ äýýø õóâèéí ìàãàäëàëòàéãààð õ¿ëýýæ àâàõ õ¿ðòýë íü õàíãàëòã¿é áàéãàà¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã õàñíà. 25
  • 26. ¯íýëãýýíèé ¿ð ä¿íã Õ¿ñíýãò 9-ä õàðóóëàâ. (ðåãðåññèéí ¿ð ä¿íã Õàâñðàëò 1-ä¿ç¿¿ëñýí.) Õ¿ñíýãò 9 Õ¿÷èí Êîýôôèöåíò St.error t-stat áóþó ç¿éëñ áóþó áóþó t- ïàðàìåòðèéí ñòàíäàðò ñòàòèñòèòê óòãà àëäàà C 73.07088 117.4718 0.622029 M2 -0.081365 0.029014 -2.804340 M2(-1) 0.026206 0.057535 0.455474 M2(-2) -0.027237 0.090110 -0.302268 M2(-3) 0.105738 0.142613 0.741435 M2(-4) -0.095637 0.091537 -1.044798 M2(-5) 0.059685 0.072230 0.826327 RGDP 0.086972 0.214269 0.405900 RGDP(-1) -0.062247 0.045842 -1.357857 RGDP(-2) 0.085843 0.119871 0.716125 RGDP(-3) -0.078353 0.066194 -1.183694 RGDP(-4) 0.062830 0.103991 0.604187 RGDP(-5) -0.092921 0.073539 -1.263562 TZ -0.017579 0.025342 -0.693650 TZ(-1) 0.005764 0.025945 0.222150 TZ(-2) 0.010930 0.030251 0.361305 TZ(-3) 0.137096 0.077403 1.771209 TZ(-4) 0.019565 0.054659 0.357940 TZ(-5) 0.189629 0.199838 0.948914 USA -0.067332 0.128086 -0.525675 USA(-1) -0.118841 0.125694 -0.945479 USA(-2) -0.218996 0.305583 -0.716648 USA(-3) 0.462697 0.307932 1.502596 USA(-4) -0.018330 0.144358 -0.126976 USA(-5) -0.071344 0.181042 -0.394074 R2 0.999375 ͺ뺺ëæ áóé õ¿÷èí ç¿éëñýýñ t ñòàòèñòèêèéí óòãà õàìãèéí áàãàòàéãààñ íüýõëýí õàñâàë USA(-4) ãýñýí õóâüñàã÷ õàñàãäàæ áàéíà. ªºðººð õýëáýë óã¿ç¿¿ëýëòèéí t ñòàòèñòèêèéí óòãà -0.126976 áàéãàà íü 95%-èéí èòãýõ ìàãàäëàëäõ¿ðýõã¿é, äºíãºæ 0.9106%-òàé áîëæ áàéãàà ó÷èð áàðàã à÷ õîëáîãäîëã¿é ãýñýí ¿ðä¿í ãàðñàí. Áèäíèé ñîíãîæ àâñàí õî¸ð òýãøèòãýëèéã äýýð äóðüäñàí àëõìààðòîîöñîîð äàðààõü ¿ð ä¿í ãàð÷ áàéíà. Òýãøèòãýë (40)-(41)-èéã ¿íýëýýä, à÷õîëáîãäîëã¿é ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã õàñàõ çàìààð ýöñèéí ¿ð ä¿íã ãàðãàí àâáàë äàðààõü¿ð ä¿í ãàðíà. • Òýãøèòãýë (41)-èéí ¿íýëãýýíèé ýöñèéí ¿ð ä¿í (Õàâñðàëò2). ¯ð ä¿íã Õ¿ñíýãò 10 -ä õàðóóëàâ. 26
  • 27. Õ¿ñíýãò 10 Õ¿÷èí Êîýôôèöåíò St.error t-stat áóþó ç¿éëñ áóþó áóþó t-ñòàòèñòèòê ïàðàìåòðèéí ñòàíäàðò óòãà àëäàà M2 -0.029214 0.00676 -4.32168 M2(-5) 0.058432 0.008449 6.915735 RGDP(-1) -0.030697 0.010638 -2.88551 TZ(-2) 0.031368 0.00765 4.10052 TZ(-3) 0.031968 0.007613 4.199255 TZ(-4) 0.028552 0.007567 3.77317 TZ(-5) 0.046834 0.011466 4.084429 USA(-1) -0.092091 0.037869 -2.43184 USA(-3) 0.1772 0.034399 5.151267 AR(1) -0.450544 0.20927 -2.15293 R2 0.994309 Ýíýõ¿¿ òýãøèòãýëèéí ¿ð ä¿í íü ñòàòèñòèêèéí õóâüä õ¿ëýýí çºâøººðºãäºõ¿éöáºãººä ñîíãîæ àâñàí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä íü èíôëÿöèéí ò¿âøíèé ººð÷ëºëòèéí 99%-èéãòàéëáàðëàæ áàéíà. Òèéìýýñ ýíýõ¿¿ ¿ð ä¿í äýýð õîëáîãäîõ òàéëáàðûã õèéæäàðààãèéí àëõàì áîëîõ òààìàãëàë õèéõ áîëîìæòîé áîëíî. Òýãøèòãýëèéí ¿ð ä¿íãýýñ õàðàõàä ìàíàé óëñûí èíôëÿöèéí ò¿âøèíäìºíãºíèé íèéë¿¿ëýëòèéí òóõàéí ¿åèéí õýìæýý íºëººëºõººñ ãàäíà 5 ¿åèéíõóãàöààíû õîöðîëòòîéãîîð íºëººëæ áàéíà. ̺í ò¿¿í÷ëýí áîäèò äîòîîäûí íèéòá¿òýýãäýõ¿¿í íü õóãàöààíû íýã ¿åèéí õîöðîëòòîéãîîð, òºñâèéí çàðäàë íü 2, 3, 4áîëîí 5 ¿åèéí õóãàöààíû õîöðîëòòîéãîîð íºëººëæ áàéíà. Àìåðèê äîëëàðûíòºãðºãòýé õàðüöàõ õàíø íü 1 áîëîí 3 ¿åèéí õóãàöààíû õîöðîëòòîéãîîð íºëººëæýý.ªºð íýã ñîíèðõîëòîé ¿ð ä¿í íü èíôëÿöè ººðºº íýã ¿åèéí õóãàöààíûõîöðîëòòîéãîî𠺺ðòºº íºëººëæ áàéíà.   • Òýãøèòãýë (42)-èéí ¿íýëãýýíèé ýöñèéí ¿ð ä¿í (Õàâñðàëò3). ¯ð ä¿íã Õ¿ñíýãò 11-ä õàðóóëàâ. Õ¿ñíýãò 11  Õ¿÷èí Êîýôôèöåíò St.error t-stat áóþó ç¿éëñ áóþó áóþó t-ñòàòèñòèòê ïàðàìåòðèéí ñòàíäàðò óòãà àëäàà LOG17(M2) -0.245872 0.030477 -8.06757 LOG(M2(-5)) 0.227288 0.03182 7.142949 LOG(TZ(-2)) 0.15321 0.012456 12.3003 LOG(TZ(-3)) 0.123092 0.01266 9.722612 LOG(TZ(-4)) 0.114176 0.011711 9.749784 LOG(TZ(-5)) 0.116179 0.013751 8.448478 LOG(USA(-1)) -0.889417 0.167176 -5.32026 LOG(USA(-3)) 1.206525 0.161814 7.456226 AR(1) -0.433827 0.200482 -2.16392 R2 0.99495917 Eviews программд натурал логарифмыг log() гэсэн тэмдэгтүүдээр илэрхийлэгдэнэ. 27
  • 28. Òýãøèòãýëèéí ¿ð ä¿íãýýñ õàðàõàä á¿õ ¿ç¿¿ëýëòèéã ëîãàðèôì÷èëñíû äàðàà ÷ õ¿÷èíç¿éë á¿ðèéí íºëººëºõ õóãàöààíû õîöðîëò íü õýâýýðýý áàéãàà íü õàðàãäàæ áàéíà.Òýãøèòãýë (41).Ýíä: èíôëÿöèéí ò¿âøèí ìºíãºíèé íèéë¿¿ëýëò áîäèò äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿í òºñâèéí çàðëàãà  àìåðèê äîëëàðûí òºãðºãòýé õàðüöàõ õàíøÒýãøèòãýë (42)Ýíä: èíôëÿöèéí ò¿âøíèé ºñºëò ìºíãºíèé íèéë¿¿ëýëòèéí ºñºëòèéí ò¿âøèí áîäèò äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºñºëò òºñâèéí çàðëàãûí ºñºëò àìåðèê äîëëàðûí òºãðºãòýé õàðüöàõ õàíøèéí ººð÷ëºëò Îäîî ýíýõ¿¿ õî¸ð òýãøèòãýëèéí ¿ð ä¿íã àøèãëàí 2008 îíû íýãýýñ äºðºâä¿ãýýð óëèðëûí èíôëÿöèéí ò¿âøèíã òààìàãëàÿ. Èíãýõäýý ARMA  çàãâàðààðçàãâàð÷ëàõ çàìààð õ¿÷èí ç¿éëñ òóñ á¿ðèéí õóâüä íýã á¿ð÷ëýí äºðâºí óëèðëûí òîîíóòãûã íü òààìàãëàñàí áºãººä òààìàãëàñàí ¿ð ä¿íãýý äýýðõ õî¸ð òýãøèòãýëäîðëóóëàõ çàìààð èíôëÿöèéí ò¿âøèíã òààìàãëàñàí. Òààìàãëàñàí ¿ð ä¿íã Õ¿ñíýãò12-ä ¿ç¿¿ëýâ. Õàðèí õ¿÷èí ç¿éë á¿ðèéí òààìàãëàëûã (Õàâñðàëò 4-7)-ä õàðóóëàâ. Õ¿ñíýãò 12 2008 îí Òýãøèòãýë-1 Òýãøèòãýë-2 1-ð óëèðàë 110.88 109.59 2-ð óëèðàë 109.38 110.50 3-ð óëèðàë 112.20 116.60 4-ð óëèðàë 111.81 107.07 (Õàâñðàëò1)Èíôëÿöèéí îëîí õ¿÷èí ç¿éëèéí ðåãðåññèéí ¿ð ä¿í (EViews 5.0) 28
  • 29. ¯ð ä¿íãèéí øèíæ òýìäýã: ICPI Ò¿¿âýð (çàâñàðëàãäñàí): 2001Q2 2007Q4Àðãà ç¿é: Õàìãèéí áàãà êâàäðàòûí àðãà ¯¿íä àæèãëàëòûí óòãà: çàñâàðëàãäñàí 27Õóãàöàà: 06/22/02 öàã: 12:28 Êîýôôèöå St.error áóþó íò áóþó t-Statistic Õ¿÷èí ç¿éëñ ñòàíäàðò Ìàãàäëàë ïàðàìåòðè t ñòàòèñòèê àëäàà éí óòãà C 73.07088 117.4718 0.622029 0.5974 M2 -0.081365 0.029014 -2.804340 0.1071 M2(-1) 0.026206 0.057535 0.455474 0.6934 M2(-2) -0.027237 0.090110 -0.302268 0.7910 M2(-3) 0.105738 0.142613 0.741435 0.5357 M2(-4) -0.095637 0.091537 -1.044798 0.4058 M2(-5) 0.059685 0.072230 0.826327 0.4955 RGDP 0.086972 0.214269 0.405900 0.7241 RGDP(-1) -0.062247 0.045842 -1.357857 0.3074 RGDP(-2) 0.085843 0.119871 0.716125 0.5482 RGDP(-3) -0.078353 0.066194 -1.183694 0.3582 RGDP(-4) 0.062830 0.103991 0.604187 0.6071 RGDP(-5) -0.092921 0.073539 -1.263562 0.3337 TZ -0.017579 0.025342 -0.693650 0.5596 TZ(-1) 0.005764 0.025945 0.222150 0.8448 TZ(-2) 0.010930 0.030251 0.361305 0.7525 TZ(-3) 0.137096 0.077403 1.771209 0.2185 TZ(-4) 0.019565 0.054659 0.357940 0.7546 TZ(-5) 0.189629 0.199838 0.948914 0.4428 USA -0.067332 0.128086 -0.525675 0.6516 USA(-1) -0.118841 0.125694 -0.945479 0.4442 USA(-2) -0.218996 0.305583 -0.716648 0.5480 USA(-3) 0.462697 0.307932 1.502596 0.2718 USA(-4) -0.018330 0.144358 -0.126976 0.9106 USA(-5) -0.071344 0.181042 -0.394074 0.7316Äåòåðìèíàöûí êîýôôèöèåíò 0.999375 Õàìààðàí õóâüñàã÷èéí äóíäàæ óòãà 140.1188Adjusted R-squared S.D. dependent varÇàñâàðëàãäñàí äåòåðìèíàöûí 0.991869 21.56825 Õàìààðàí õóâüñàã÷èéí ñòàíäàðò àëäààêîýôôèöèåíòS.E. of regression Akaike info criterion 1.944826 3.417385Ðåãðåññèéí ñòàíäàðò àëäàà Àêàéêèéí øèíæ¿¿ðSum squared resid Schwarz criterion 7.564700 4.617234 ¯ëäýãäëèéí êâàäðàòûí íèéëáýð Øâàðçèéí øèíæ¿¿ðLog likelihood F-statisticÕàìãèéí èõ ¿íýíèé õóâü á¿õèé -21.13469 133.1554 F-ñòàòèñòèê¿íýëãýýíèé àðãà (ëîãàðèôì àâñàí)Durbin-Watson stat Prob(F-statistic)Äóðáèí-Âàòñîí ñòàòèñòèê 3.284154 95 õóâèéí ìàãàäëàë 0.007480 (Õàâñðàëò2) 29
  • 30. Òýãøèòãýë (41)-èéí ¿íýëãýýíèé ýöñèéí ¿ð ä¿í áóþó èíôëÿöè áîëîí áóñàä õ¿÷èíç¿éëñèéí õîîðîíäûí øóãàìàí õàìààðëûí ¿íýëãýýíèé ýöñèéí ¿ð ä¿í (EViews 5.0)Õàìààðàí õóâüñàã÷: ICPIÀðãà ç¿é: Õàìãèéí áàãà êâàäðàòûí àðãàÒ¿¿âýð (çàâñàðëàãäñàí): 2001Q3 2007Q4¯¿íä àæèãëàëòûí óòãà: 26 çàâñàðëàñíû äàðààÄàâõàðäñàí 9 óòãà Êîýôôèöåíò St.error áóþó áóþó t-Statistic Õ¿÷èí ç¿éëñ Ìàãàäëàë ïàðàìåòðèéí ñòàíäàðò t ñòàòèñòèê óòãà àëäààM2 -0.029214 0.00676 -4.32168 0.0005M2(-5) 0.058432 0.008449 6.915735 0RGDP(-1) -0.030697 0.010638 -2.88551 0.0108TZ(-2) 0.031368 0.00765 4.10052 0.0008TZ(-3) 0.031968 0.007613 4.199255 0.0007TZ(-4) 0.028552 0.007567 3.77317 0.0017TZ(-5) 0.046834 0.011466 4.084429 0.0009USA(-1) -0.092091 0.037869 -2.43184 0.0271USA(-3) 0.1772 0.034399 5.151267 0.0001AR(1) -0.450544 0.20927 -2.15293 0.0469Äåòåðìèíàöûí êîýôôèöèåíò 0.994309 Õàìààðàí õóâüñàã÷èéí äóíäàæ óòãà 140.944Adjusted R-squared S.D. dependent varÇàñâàðëàãäñàí äåòåðìèíàöûí 0.991108 Õàìààðàí õóâüñàã÷èéí ñòàíäàðò 21.55632êîýôôèöèåíò àëäààS.E. of regression Akaike info criterion 2.032744 4.540373Ðåãðåññèéí ñòàíäàðò àëäàà Àêàéêèéí øèíæ¿¿ðSum squared resid Schwarz criterion 66.11274 5.024256 ¯ëäýãäëèéí êâàäðàòûí íèéëáýð Øâàðçèéí øèíæ¿¿ðLog likelihood Durbin-Watson statÕàìãèéí èõ ¿íýíèé õóâü á¿õèé -49.02485 Äóðáèí-Âàòñîí ñòàòèñòèê 1.831336¿íýëãýýíèé àðãà (ëîãàðèôìàâñàí)Òîõèðóóëñàí AR Roots çàãâàð -0.45 (Õàâñðàëò3) 30
  • 31. Òýãøèòãýë (42)-èéí ¿íýëãýýíèé ýöñèéí ¿ð ä¿í áóþó èíôëÿöè áîëîí áóñàä õ¿÷èíç¿éëñèéí õîîðîíäûí øóãàìàí áóñ õàìààðëûí ¿íýëãýýíèé ýöñèéí ¿ð ä¿í(EViews5.0)Õàìààðàí õóâüñàã÷: LOG(ICPI)Àðãà ç¿é: Õàìãèéí áàãà êâàäðàòûí àðãàÒ¿¿âýð (çàâñàðëàãäñàí): 2001Q3 2007Q4¯¿íä àæèãëàëòûí óòãà: 26 çàâñàðëàñíû äàðààÄàâõàðäñàí 6 óòãà Êîýôôèöåíò St.error áóþó áóþó t-Statistic Õ¿÷èí ç¿éëñ ñòàíäàðò Ìàãàäëàë ïàðàìåòðèéí t ñòàòèñòèê àëäàà óòãàLOG18(M2) -0.245872 0.030477 -8.06757 0LOG(M2(-5)) 0.227288 0.03182 7.142949 0LOG(TZ(-2)) 0.15321 0.012456 12.3003 0LOG(TZ(-3)) 0.123092 0.01266 9.722612 0LOG(TZ(-4)) 0.114176 0.011711 9.749784 0LOG(TZ(-5)) 0.116179 0.013751 8.448478 0LOG(USA(-1)) -0.889417 0.167176 -5.32026 0.0001LOG(USA(-3)) 1.206525 0.161814 7.456226 0AR(1) -0.433827 0.200482 -2.16392 0.045Äåòåðìèíàöûí êîýôôèöèåíò 0.994959 Õàìààðàí õóâüñàã÷èéí äóíäàæ óòãà 4.937288Adjusted R-squared S.D. dependent varÇàñâàðëàãäñàí äåòåðìèíàöûí Õàìààðàí õóâüñàã÷èéí ñòàíäàðòêîýôôèöèåíò 0.992586 àëäàà 0.151263S.E. of regression Akaike info criterionÐåãðåññèéí ñòàíäàðò àëäàà 0.013024 Àêàéêèéí øèíæ¿¿ð -5.57661Sum squared resid ¯ëäýãäëèéí êâàäðàòûí Schwarz criterioníèéëáýð 0.002884 Øâàðçèéí øèíæ¿¿ð -5.14111Log likelihood Durbin-Watson statÕàìãèéí èõ ¿íýíèé õóâü á¿õèé Äóðáèí-Âàòñîí ñòàòèñòèê¿íýëãýýíèé àðãà (ëîãàðèôìàâñàí) 81.49588 1.862475Òîõèðóóëñàí AR Roots çàãâàð -0.43 (Õàâñðàëò4) 31
  • 32. Áîäèò ÄÍÁ-èé á¿ðýëäýõ¿¿í õýñãèéí çàãâàð÷ëàë áóþó  ARMA çàãâàðûí ¿íýëãýýíèéýöñèéí ¿ð ä¿í (EViews 5.0)Õàìààðàí õóâüñàã÷: Áîäèò ÄÍÁÀðãà ç¿é: Õàìãèéí áàãà êâàäðàòûí àðãàÕóãàöàà: 06/22/02 Öàã: 15:22Ò¿¿âýð (çàâñàðëàãäñàí): 2000Q4 2007Q4¯¿íä àæèãëàëòûí óòãà: 29 çàâñàðëàñíû äàðààÄàâõàðäñàí 9 óòãàÁóöñàí: 2000Q2 2000Q3 Êîýôôèöåíò St.error áóþó áóþó t-Statistic Õ¿÷èí ç¿éëñ ñòàíäàðò Ìàãàäëàë ïàðàìåòðèéí t ñòàòèñòèê àëäàà óòãà @TREND 6.969868 0.708178 9.841972 0.0000 @TREND^3 0.005456 0.000744 7.330379 0.0000 @SEAS(1) 253.8410 72.80859 3.486416 0.0022 @SEAS(2) 596.9469 71.92547 8.299520 0.0000 @SEAS(3) 462.7587 70.83766 6.532665 0.0000 @SEAS(4) 616.9535 71.33803 8.648311 0.0000 AR(3) -0.896891 0.122598 -7.315682 0.0000 MA(2) -0.937605 0.041523 -22.58014 0.0000Äåòåðìèíàöûí êîýôôèöèåíò 0.974927 Õàìààðàí õóâüñàã÷èéí äóíäàæ óòãà 651.9783Adjusted R-squared S.D. dependent varÇàñâàðëàãäñàí äåòåðìèíàöûí 0.966569 Õàìààðàí õóâüñàã÷èéí ñòàíäàðò 159.7687êîýôôèöèåíò àëäààS.E. of regression Akaike info criterion 29.21216 9.815998Ðåãðåññèéí ñòàíäàðò àëäàà Àêàéêèéí øèíæ¿¿ðSum squared resid Schwarz criterion 17920.35 10.19318¯ëäýãäëèéí êâàäðàòûí íèéëáýð Øâàðçèéí øèíæ¿¿ðLog likelihood Durbin-Watson statÕàìãèéí èõ ¿íýíèé õóâü á¿õèé -134.3320 Äóðáèí-Âàòñîí ñòàòèñòèê 2.547280¿íýëãýýíèé àðãà (ëîãàðèôì àâñàí)Òîõèðóóëñàí AR Roots çàãâàð .48+.84i .48-.84i -.96Òîõèðóóëñàí MA Roots çàãâàð .97 -.97 (Õàâñðàëò5) 32
  • 33. ̺íãºíèé íèéë¿¿ëýëòèéí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñãèéí çàãâàð÷ëàë áóþó  ARMA çàãâàðûí¿íýëãýýíèé ýöñèéí ¿ð ä¿í (EViews 5.0)Dependent Variable: M2Àðãà ç¿é: Õàìãèéí áàãà êâàäðàòûí àðãàÕóãàöàà: 06/19/02 Öàã: 12:27Ò¿¿âýð(çàñâàðëàñàí): 2000:2 2007:4¯¿íä àæèãëàëòûí óòãà: 31 çàñâàðëàñíû äàðààÄàâõàðäñàí 5 óòãà Êîýôôèöåíò áóþó St.error áóþó t-Statistic Õ¿÷èí ç¿éëñ Ìàãàäëàë ïàðàìåòðèéí ñòàíäàðò àëäàà t ñòàòèñòèê óòãà @TREND 77.31893 9.355450 8.264587 0.0000 @TREND^2 -4.323991 0.859454 -5.031088 0.0000 @TREND^3 0.139738 0.019149 7.297552 0.0000 @SEAS(1) -44.47033 13.53985 -3.284403 0.0030 @SEAS(4) -29.70941 13.25061 -2.242117 0.0341 AR(1) 0.631271 0.097802 6.454576 0.0000Äåòåðìèíàöûí êîýôôèöèåíò 0.996860 Õàìààðàí õóâüñàã÷èéí äóíäàæ óòãà 888.6937Adjusted R-squared S.D. dependent varÇàñâàðëàãäñàí äåòåðìèíàöûí 0.996232 Õàìààðàí õóâüñàã÷èéí ñòàíäàðò 612.4634êîýôôèöèåíò àëäààS.E. of regression Akaike info criterion 37.59497 10.26360Ðåãðåññèéí ñòàíäàðò àëäàà Àêàéêèéí øèíæ¿¿ðSum squared residå Schwarz criterion¯ëäýãäëèéí êâàäðàòûí 35334.54 10.54115 Øâàðçèéí øèíæ¿¿ðíèéëáýðLog likelihood Durbin-Watson statÕàìãèéí èõ ¿íýíèé õóâü á¿õèé -153.0858 Äóðáèí-Âàòñîí ñòàòèñòèê 1.884374¿íýëãýýíèé àðãà (ëîãàðèôìàâñàí)Òîõèðóóëñàí AR Roots çàãâàð .63 (Õàâñðàëò6) 33
  • 34. Óëñûí íýãäñýí òºñâèéí çàðäëûí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñãèéí çàãâàð÷ëàë áóþó  ARMAçàãâàðûí ¿íýëãýýíèé ýöñèéí ¿ð ä¿í (EViews 5.0)Õàìààðàí õóâüñàã÷: Óëñûí íýãäñýí òºñâèéí çàðäàëÀðãà ç¿é: Õàìãèéí áàãà êâàäðàòûí àðãàÕóãàöàà: 06/19/02 Öàã: 14:34Ò¿¿âýð (çàñâàðëàñàí): 2000:1 2007:4¯¿íä àæèãëàëòûí óòãà: 32 çàñâàðëàñàíû äàðàà Êîýôôèöåíò St.error áóþó áóþó t-Statistic Õ¿÷èí ç¿éëñ ñòàíäàðò Ìàãàäëàë ïàðàìåòðèéí t ñòàòèñòèê àëäàà óòãà @TREND 54.51748 14.81482 3.679929 0.0011 @TREND^2 -4.708144 1.319219 -3.568887 0.0014 @TREND^3 0.130535 0.030071 4.340852 0.0002 @SEAS(3) 182.0538 58.82366 3.094908 0.0047 @SEAS(4) 449.0642 60.13181 7.467997 0.0000 @SEAS(1) -123.8547 56.39087 -2.196361 0.0372Äåòåðìèíàöûí êîýôôèöèåíò 0.906175 Õàìààðàí õóâüñàã÷èéí äóíäàæ óòãà 448.5956Adjusted R-squared S.D. dependent varÇàñâàðëàãäñàí äåòåðìèíàöûí 0.888131 Õàìààðàí õóâüñàã÷èéí ñòàíäàðò 368.8340êîýôôèöèåíò àëäààS.E. of regression Akaike info criterion 123.3630 12.63550Ðåãðýññèéí ñòàíäàðò àëäàà Àêàéêèéí øèíæ¿¿ðSum squared resid Schwarz criterion 395679.3 12.91033 ¯ëäýãäëèéí êâàäðàòûí íèéëáýð Øâàðçèéí øèíæ¿¿ðLog likelihood Durbin-Watson statÕàìãèéí èõ ¿íýíèé õóâü á¿õèé -196.1680 Äóðáèí-Âàòñîí ñòàòèñòèê 1.498867¿íýëãýýíèé àðãà (ëîãàðèôìàâñàí) (Õàâñðàëò7) 34
  • 35. ÀÍÓ-ûí äîëëàðûí òºãðºãòýé õàðüöàõ õàíøèéí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñãèéí çàãâàð÷ëàë áóþó  ARMA çàãâàðûí ¿íýëãýýíèé ýöñèéí ¿ð ä¿í (EViews 5.0)Õàìààðàí õóâüñàã÷: ÀÍÓ – ûí äîëëàðûí õàíøÀðãà ç¿é: Õàìãèéí áàãà êâàäðàòûí àðãàÕóãàöàà: 06/19/02 Öàã: 12:04Ò¿¿âýð (çàñâàðëàñàí): 2000:2 2007:4¯¿íä àæèãëàëòûí óòãà: 31 çàñâàðëàãäñàíû äàðààÄàâõàðäñàí 4 óòãà Êîýôôèö St.error áóþó åíò áóþó t-Statistic Õ¿÷èí ç¿éëñ ñòàíäàðò Ìàãàäëàë ïàðàìåòð t ñòàòèñòèê àëäàà èéí óòãà @TREND 10.47125 2.062176 5.077770 0.0000 @TREND^3 -0.006565 0.001636 -4.011811 0.0005 @SEAS(1) 1027.755 25.10859 40.93240 0.0000 @SEAS(2) 1022.401 25.05902 40.79973 0.0000 @SEAS(3) 1035.543 24.96817 41.47455 0.0000 @SEAS(4) 1036.832 24.87847 41.67589 0.0000 AR(1) 0.660413 0.129622 5.094902 0.0000Äåòåðìèíàöûí êîýôôèöèåíò 0.944219 Õàìààðàí õóâüñàã÷èéí äóíäàæ óòãà 1149.813Adjusted R-squared S.D. dependent varÇàñâàðëàãäñàí äåòåðìèíàöûí Õàìààðàí õóâüñàã÷èéí ñòàíäàðòêîýôôèöèåíò 0.930274 àëäàà 42.87353S.E. of regression Akaike info criterionÐåãðýññèéí ñòàíäàðò àëäàà 11.32109 Àêàéêèéí øèíæ¿¿ð 7.886891Sum squared resid ¯ëäýãäëèéí êâàäðàòûí Schwarz criterioníèéëáýð 3076.008 Øâàðçèéí øèíæ¿¿ð 8.210694Log likelihood Durbin-Watson statÕàìãèéí èõ ¿íýíèé õóâü á¿õèé Äóðáèí-Âàòñîí ñòàòèñòèê¿íýëãýýíèé àðãà (ëîãàðèôìàâñàí) -115.2468 1.781919Òîõèðóóëñàí AR Roots ¿àãâàð .66 35

×