Your SlideShare is downloading. ×
Triple P Alblasserwaard en Vijfheerenlanden, volledig onderzoek
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Thanks for flagging this SlideShare!

Oops! An error has occurred.

×

Introducing the official SlideShare app

Stunning, full-screen experience for iPhone and Android

Text the download link to your phone

Standard text messaging rates apply

Triple P Alblasserwaard en Vijfheerenlanden, volledig onderzoek

323
views

Published on

Onderzoek naar de duurzaamheid van de Alblasserwaard en Vijfherenlanden volgens de Triple P Methode, 2010

Onderzoek naar de duurzaamheid van de Alblasserwaard en Vijfherenlanden volgens de Triple P Methode, 2010


0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total Views
323
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
2
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

Report content
Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
No notes for slide

Transcript

  • 1. Triple P, regioAlblasserwaard-VijfheerenlandenEen duurzaam economisch perspectief op de regio.
  • 2. Inhoudsopgave Een duurzaam economisch perspectief op de regioVoorwoord 3 7 Conclusies 521 Inleiding 4 Bijlage I Indicatoren en richting1.1 Duurzaamheid 4 per voorraad 541.2 Aanleiding 41.3 Doel- en vraagstelling 5 Bijlage II Deelnemers interviews en1.4 De Triple-P monitor 6 bijeenkomsten 562 People 10 Colofon 582.1 Inleiding 102.2 Sociale kwaliteit 112.3 Bevolkingsontwikkeling en woningbouw 172.4 Samenvatting ‘People’ 193 Profit 203.1 Inleiding 203.2 Economische kwaliteiten 213.3 Plattelandstoerisme 263.4 Bedrijventerreinen 283.5 Samenvatting ‘Profit’ 30 14 Planet 314.1 Inleiding 314.2 Ecologische kwaliteiten 324.3 Regionale aandacht voor milieu en duurzaamheid 354.4 Samenvatting ‘Planet’ 375 De balans opgemaakt 38 Triple P, regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden5.1 Interactie-effecten 40 5.1.1 Profit – people 40 5.1.2 Planet – profit 41 5.1.3 People – planet 426 Samenwerking met lokaal betrokken personen 436.1 Workshops 43 6.1.1 Bestuurlijke samenhang en samenwerking in de regio 43 6.1.2 Wonen, werk en krimp 47 6.1.3 Kansen voor toerisme 486.2 Thema’s en projectgroepen 51
  • 3. Voorwoord Een duurzaam economisch perspectief op de regioSamen staan we sterkKennis van de lokale en regionale economie – nu en naar de toekomst toe – is van grote waarde voorbedrijven en instellingen. Vanuit bestuurlijke hoek, het bedrijfsleven en de toeristische sector hebbenwe de vraag gekregen of we als Rabobank het initiatief willen nemen om deze kansen te benutten enonder de aandacht te brengen. Dit heeft de gezamenlijke Rabobanken in het gebied Alblasserwaard-Vijfheerenlanden doen besluiten een onderzoek te starten naar de economische vitaliteit van deze regio.Het onderzoek is uitgevoerd door de afdeling Kennis en Economisch Onderzoek van Rabobank Nederland.Eén van de gebruikte instrumenten is de zogeheten Triple P-monitor die de duurzaamheid van de regiomeet.De samenwerking die mede door dit onderzoek tot stand is gekomen, vormt het begin van een verderesamenwerking. Het samenbrengen van betrokken mensen en met elkaar bouwen aan de toekomst isgeworteld in het gedachtegoed van de Rabobank. Vanuit onze coöperatieve grondslag willen we graageen bijdrage leveren aan de lokale gemeenschap. Niet alleen met het coöperatief dividend en hetsponsoren van projecten, maar vooral door samenwerking te bevorderen tussen partijen die invloedhebben in ons leefgebied. Wij zijn ervan overtuigd dat dit onderzoek bijdraagt aan een gezondeeconomische ontwikkeling van het gebied Alblasserwaard-Vijfheerenlanden.Graag bedanken wij iedereen die heeft meegewerkt aan de totstandkoming van dit rapport.Deelnemers – aan interviews, workshops en discussies – hebben vanuit hun specifieke, lokale enregionale deskundigheid en betrokkenheid een belangrijke bijdrage geleverd. Hun bijdrage heeft ons 3gesterkt in het idee dat een studie naar de economische vitaliteit noodzakelijk was en bovendien dathet benodigde draagvlak in de regio aanwezig is.Wij wensen u veel leesplezier en hopen dat het u (ook) inspireert om mee te denken over de leefbaarheiden economische vitaliteit van de regionale en lokale economie.Namens de directie van de deelnemende banken, Triple P, regio Alblasserwaard-VijfheerenlandenPiet Hoogendoorn, directievoorzitter Rabobank Alblasserwaard Noord en OostAd Riebergen, directievoorzitter Rabobank MerwestroomKoos Timmer, algemeen directeur Rabobank Vijfheerenlanden * Rabobank Alblasserwaard Noord en Oost: www.rabobank.nl/alblasserwaard Rabobank Merwestroom: www.rabobank.nl/merwestroom Rabobank Vijfheerenlanden: www.rabobank.nl/vijfheerenlanden
  • 4. 1 Inleiding 1.1 Duurzaamheid ecologische. Naast goed rentmeesterschap over onze natuurlijke omgeving behelst duurzaamheid De economie kan niet floreren zonder ecologische ook het behoud van welvaart en sociale en sociale duurzaamheid. De balans tussen deze samenhang en veiligheid. Deze sociale, drie aspecten bepaalt de duurzame toekomst van economische en ecologische dimensies worden in de regio. Veel meer dan vroeger worden het Engels doorgaans aangeduid als Triple P: ondernemingen, instellingen en overheden naast people, profit en planet. Met deze drie dimensies hun economisch handelen beoordeeld op hun omvat het begrip duurzaamheid de menselijke impact op deze andere waarden. Zij worden samenleving in de breedte. daardoor gestimuleerd om ethisch en dus maatschappelijk verantwoord te ondernemen. 1.2 Aanleiding 4 De kritische blik op economische activiteiten is het gevolg van een groeiend besef van het belang van Enkele jaren geleiden zijn vanuit het platform onze leefomgeving. Mensen willen in een mooie ‘economische vitaliteit’ in de Alblasserwaard- omgeving wonen met voldoende voorzieningen, Vijfheerenlanden diverse concrete en succesvolle het liefst in de buurt van het werk. In deze context initiatieven ontplooid om de regio een zijn ‘leefbaarheid’ en ‘duurzaamheid’ kernbegrippen economische impuls te geven. De gemeente geworden. Ze zijn dan ook steeds vaker onderwerp Alblasserdam heeft kenbaar gemaakt graag weer van (politieke) discussies en komen steeds vaker een dergelijk traject in gang te willen zetten. De voor in beleidsstukken van overheden en Rabobanken Alblasserwaard Noord en Oost,Triple P regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden jaarverslagen van bedrijven. Leefbaarheid is de Merwestroom en Vijfheerenlanden willen graag mate waarin een gebied haar bewoners in staat door middel van een regionaal onderzoek de eerste stelt hun leefkwaliteit vorm te geven. Leefbaarheid aanzet geven voor die impuls. heeft dus betrekking op de kwaliteit van de leefomgeving in een bepaald gebied op dit Deze lokale Rabobanken hebben daarom het moment. Het gaat om het ‘hier en nu’. regioteam van de afdeling Kennis en Economisch Duurzaamheid gaat een stap verder. Naast het Onderzoek (KEO) van Rabobank Nederland ‘hier en nu’ heeft duurzaamheid ook betrekking op gevraagd een Triple P-Monitor voor de regio op te het ‘daar en later’. Met andere woorden: bij stellen. Deze – door Rabobank Nederland duurzaamheid speelt de kwaliteit van de ontworpen – monitor biedt inzicht in de stand van leefomgeving in andere gebieden en voor zaken op het gebied van sociale (people), toekomstige generaties ook een rol. economische (profit) en ecologische (planet) duurzaamheid in een regio. Duurzaamheid heeft gaandeweg een bredere strekking gekregen dan de oorspronkelijke, puur
  • 5. Een duurzaam economisch perspectief op de regio1.3 Doel- en vraagstelling Onderzoeksgebied In onderstaande kaart (figuur 1.1) staat hetDoel onderzoeksgebied weergegeven. Het gaat om deHet doel van het onderzoek is inzicht te bieden 13 gemeenten: Alblasserdam, Papendrecht, Nieuw-in de sociale, economische en ecologische Lekkerland, Hardinxveld-Giessendam, Gorinchem,sterkten en zwakten van de Alblasserwaard- Sliedrecht, Graafstroom, Liesveld, Giessenlanden,Vijfheerenlanden. Lingewaal, Zederik, Leerdam en Vianen.Het is de bedoeling van de opdrachtgever op basis De samenstelling van de regio Alblasserwaard-van dit inzicht concrete activiteiten in gang te Vijfheerenlanden in dit onderzoek wijkt af van hetzetten voor de versterking van de sociale, WGR 1-samenwerkingsverband van de achteconomische en ecologische duurzaamheid in gemeenten Giessenlanden, Gorinchem,de streek. Graafstroom, Hardinxveld-Giessendam, Leerdam, Liesveld, Nieuw-Lekkerland en Zederik.Vraagstelling Naast deze acht gemeenten worden in ditVoor het onderzoek zal de Triple P-Monitor worden onderzoek ook Alblasserdam, Papendrecht,ingezet. Voor de drie P’s worden drie Sliedrecht en Vianen meegenomen. Dezedeelonderzoeken uitgevoerd, met als centrale gemeenten behoren respectievelijk tot deonderzoeksvraag: Drechtsteden en het Bestuur Regio Utrecht. Hoe staat het met de sociale, economische Daarnaast behoort de gemeente Lingewaal uit de en ecologische kwaliteit van de regio provincie Gelderland tot het onderzoeksgebied. 5 Alblasserwaard-Vijfheerenlanden en welke mogelijkheden zijn er om deze kwaliteiten Daar waar in deze studie verwezen wordt naar naar de toekomst toe verder te benutten bestaande studies over de regio Alblasserwaard- ten einde een duurzame ontwikkeling van Vijfheerenlanden heeft deze veelal betrekking op de regio te waarborgen? de WGR-regio.Figuur 1.1:Onderzoeksgebied Triple P, regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden
  • 6. 1 Inleiding Een duurzaam economisch perspectief op de regio 1.4 De Triple P-monitor Elke indicator heeft een waarde voor de betreffende regio. De waarde voor de regio wordt De Triple P-monitor onderscheidt de kwaliteit van vergeleken met de waarde voor geheel Nederland de leefomgeving in een sociaal, een economisch en daaruit volgt een boven- of ondergemiddelde en een ecologisch deel, oftewel ‘People, Profit en score voor de regio. Dit doen we voor elke Planet’. Deze kwaliteiten worden gemeten aan de indicator. De score voor een bepaalde voorraad is hand van 43 eigenschappen (indicatoren) van het de ongewogen gemiddelde score van alle gebied. Deze indicatoren kunnen worden indicatoren in die voorraad. Vervolgens worden de samengevat in elf voorraden. scores van de voorraden gemiddeld om de score voor de betreffende kwaliteit te bepalen. De finale Figuur 1.2: score voor Triple P is het gemiddelde van de scores Triple P-monitor: van indicatoren naar Triple P van de drie kwaliteiten. Connectoren en interactie-effecten De drie kwaliteiten, People, Planet & Profit, staan Onderstaand schema geeft de kwaliteiten en niet los van elkaar maar oefenen invloed op elkaar bijbehorende voorraden weer. uit. De aard en omvang van deze invloed komen tot uiting in de zogenaamde connectoren. Zo Figuur 1.3: gebruiken economische activiteiten ecologische Triple P-monitor: de driehoek kwaliteiten. Denk daarbij bijvoorbeeld aan het 6Triple P, regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden
  • 7. Een duurzaam economisch perspectief op de regiogebruik van grond voor industriële activiteiten. toekomstgericht perspectief te plaatsen isDe invloed die de kwaliteiten op elkaar uitoefenen aanvullend kwalitatief onderzoek gedaan. Hetligt niet vast. Een gebied kan in de loop van de tijd kwalitatieve onderzoek bestaat uit deskresearch enimmers van karakter ontwikkelen waarbij de nadruk interviews. In de deskresearch is onderzoek gedaansterker op een bepaalde kwaliteit komt te liggen. naar beschikbare informatie rondom deDeze verandering wordt weergegeven in de onderzoekthema’s (zoals gemeentelijkeinteractie-effecten ‘profit-people’, ‘people-planet’ beleidsstukken en andere regionale studies).en ‘profit-planet’ (hoofdstuk 5). De scores op deze Vervolgens zijn drie interviews gehouden ominteractie-effecten geven aan of een ontwikkeling inzicht te krijgen in de achtergrond van dezich in het betreffende gebied sterker heeft resultaten die het onderzoek tot dat moment heeftvoorgedaan dan in de referentiegemeenten. opgeleverd.Scores Op basis van al het verzamelde materiaal is perDe scores van de kwaliteiten en interactie-effecten kwaliteit een aantal sterktes en zwaktes van derzijn gebaseerd op genormaliseerde scores per regio geformuleerd. Hieruit zijn vervolgens drieindicator. Dit betekent dat er per indicator is thema’s gefilterd die centraal hebben gestaan bijgekeken of ze boven of onder het landelijk de workshops die de opdrachtgever heeftgemiddelde scoren. De scores geven verder niets georganiseerd. Voor de workshops zijn bestuurders,aan over de absolute waarde van een indicator. Het ondernemers en andere deskundigen uit de regiolandelijk gemiddelde is altijd nul. Sommige uitgenodigd. Per workshop is één themaindicatoren hebben een hogere dan wel lagere behandeld waarover aan de hand van een aantal 7score dan het landelijk gemiddelde. Dit zegt nog stellingen is gediscussieerd. Het doel van deniets over het effect van de score op de regio. Een workshops was om een eerste aanzet te geven totscore onder het landelijk gemiddelde bij concrete vervolgacties ter versterking van debijvoorbeeld horizonvervuiling is positief voor een duurzaamheid. De Rabobank gaat aan de slag metregio, terwijl een score onder het landelijk de ideeën die uit de workshops zijn gekomen engemiddelde voor het aantal vrijwilligers in een zal het eerste initiatief nemen om hier een concreetregio juist negatief is voor de regio. Bij iedere vervolg aan te geven.indicator is daarom gekeken of de betreffendescore positief of negatief bijdraagt aan de De opzet van en deelnemers aan de workshops Triple P, regio Alblasserwaard-Vijfheerenlandenbetreffende kwaliteit van de regio. En dit is ook de staan weergegeven in bijlage II.waarde die wordt weergegeven in de grafieken.Deze hoeft dus niets te zeggen over de absolute De volledige onderzoeksaanpak staat op deuitkomst van die indicator maar zegt alleen iets volgende pagina .over de bijdrage van die uitkomst aan de kwaliteitvan het gebied. Regio-indeling In het onderzoek worden de gemeenten binnen deDataverzameling regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden vergelekenVoor de uitwerking van de Triple P-Monitor hebben met Nederlandse gemeenten die gekenmerktwe gebruik gemaakt van verschillende worden door eenzelfde mate van stedelijkheid. Ditdatabestanden. Het gaat onder meer om data van is immers een kenmerk waarop de gemeentenhet CBS, WDM, de Kamer van Koophandel, VROM binnen de totale regio zich duidelijk van elkaaren de Rabobank. Om de resultaten uit de onderscheiden. Bovendien verschillen de sociale,kwantitatieve analyse in een breder en economische en ecologische kenmerken van een
  • 8. Een duurzaam economisch perspectief op de regio Figuur 1.4: Onderzoeksaanpak regio sterk met de mate van stedelijkheid. De matig De mate van stedelijkheid is door het CBS bepaald en sterk stedelijke gemeenten zijn samengevoegd aan de hand van de omgevingsadressendichtheid. onder de noemer ‘stedelijke gemeenten’ en de Op basis van deze variabele zou Vianen tot de 8 weinig- en niet stedelijke gemeenten zijn groep ‘landelijk’ gerekend moeten worden. samengevoegd onder de noemer ‘landelijke Aangezien de gemeente op veel andere kenmerken gemeenten’. In het rapport wordt steeds een wel het beeld van een stedelijke gemeente vergelijking gemaakt met alle matig en sterk vertoont, is Vianen in dit onderzoek tot de groep stedelijke gemeenten en de weinig en niet ‘stedelijk’ gerekend. In de grafieken zullen de stedelijke gemeenten in Nederland. Deze vormen stedelijke gemeenten en landelijke gemeenten in het referentiegebied in het onderzoek. de regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden en Nederland als volgt benoemd worden:Triple P, regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden
  • 9. Een duurzaam economisch perspectief op de regioLeeswijzerIn de hoofdstukken 2 (People), 3 (Profit) en 4(Planet) wordt ingegaan op de sociaal-culturele,economische en ecologische kwaliteit van de regioAlblasserwaard-Vijfheerenlanden. Er wordtingegaan op de scores van de betreffende P en vande onderliggende voorraden en indicatoren.Opvallende uitkomsten worden verder uitgedieptdoor middel van extra data-analyses. In hoofdstuk 5wordt de balans voor de Triple P opgemaakt enworden de interactie-effecten belicht. In hoofdstuk6 komen de workshops en bijeenkomsten met 9lokaal betrokken personen aan de orde waarna inhoofdstuk 7 de conclusies worden gegeven.Het rapport bevat twee bijlagen: een overzicht vande gebruikte indicatoren in de Triple P-monitor (I)en een overzicht van de deelnemers aan deinterviews en (workshop)bijeenkomsten (II). Triple P, regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden1 Een gemeenschappelijke regeling (WGR) is een samenwerkingsverband tussen openbare lichamen (provincies, gemeenten of waterschappen) onderling of tussen openbare lichamen en andere rechtspersonen met als doel de behartiging van gemeenschappelijke belangen.
  • 10. 2 People 2.1 Inleiding westerse allochtonen in de bevolking. Daarnaast gaat het hier om ‘zachte’ indicatoren, die aangeven In de Triple P-methode staat ‘people’ voor de hoe de mens in het leven staat. Politieke en duurzaamheid van een gebied op sociaal terrein. religieuze overtuigingen spelen hierbij een rol. De bevolking in dat gebied is de drager van deze Deze worden vertegenwoordigd door het aandeel sociale duurzaamheid. De samenstelling en de van de stemmen dat protestpartijen bij de onderlinge verbondenheid van de bevolking verkiezingen door de Tweede Kamer hebben bepalen in hoeverre onze samenleving in de behaald. huidige vorm kan blijven voortbestaan. Daarnaast wordt de sociale kwaliteit beïnvloed door de beide De voorraad sociale cohesie gaat in op de maat- andere kwaliteiten, ‘profit’ en ‘planet’ schappelijke samenhang in de regio. Sociale (connectoren). Vanuit economisch perspectief cohesie geeft de mate van binding tussen de10 biedt het bedrijfsleven werk en voorzieningen aan individuen weer. Zonder die binding kan geen de bevolking. Vanuit ecologisch perspectief biedt sprake zijn van een samenleving. Indicatoren voor de omgeving de fysieke ruimte aan de bevolking sociale cohesie, zoals het aandeel van de bevolking om te wonen en de activiteiten die daarbij horen. dat participeert in vrijwilligerswerk of kerkelijke De kwaliteit ‘people’ stoelt daarom op vier activiteiten en de opkomst bij verkiezingen voor de voorraden: (1) bevolkingssamenstelling, (2) sociale Tweede Kamer, geven enerzijds inzicht in de mate cohesie, (3) werk en voorzieningen en (4) waarin de inwoners van een gebied met elkaar woonomgeving. omgaan. Anderzijds gaat het bij sociale cohesie ook om de wijze waarop mensen samenleven. DaarvanTriple P regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden De voorraad bevolkingssamenstelling geeft niet zijn het aandeel van echtscheidingen ten opzichte alleen een indruk van het karakter van de bevolking van het totaal aantal huwelijken en het aantal in een regio, maar vormt ook een indicatie van de misdrijven per inwoner indicaties. duurzaamheid van de samenleving. Daarbij gaat het voor een deel om ‘harde’ indicatoren, die niet Het bedrijfsleven vervult als connector voor de of slechts beperkt door het individu te beïnvloeden inwoners van een gebied twee verschillende rollen. zijn, zoals leeftijd, herkomst, welvaart, opleidings- De kwaliteit ‘profit’ heeft daardoor op twee niveau en gezondheid. Een samenleving die zorgt manieren invloed op de kwaliteit ‘people’. In de voor een volgende generatie en investeert in eerste plaats voorzien bedrijven en instellingen in de gezondheid en opleiding lijkt duurzamer dan een behoefte aan producten en diensten op allerlei ge- samenleving die wordt gekenmerkt door sociale bied. Het aanbod aan winkels, cultuurinstellingen en achterstanden en vergrijzing. Indicatoren zijn dan zorginstellingen vormt daarvoor de indicator. Daar- ook het aandeel jongeren (groene druk), het naast biedt het bedrijfsleven werkgelegenheid aan aandeel ouderen (grijze druk), het aandeel de beroepsbevolking. Deze indicatoren zijn onder- bijstandsgerechtigden en het aandeel niet- gebracht in de voorraad werk en voorzieningen.
  • 11. Een duurzaam economisch perspectief op de regioVoor de inwoners van een gebied is de fysieke 2.2 Sociale kwaliteitruimte als connector vooral van belang alswoonomgeving. Deze woonomgeving, waarin zich De regio Alblasserwaard-Vijfheerlanden kent eenhet dagelijks leven afspeelt, is voor het grootste hoge sociale kwaliteit. De regio scoort dus goed opdeel door de mens gecreëerd. Inwoners van een de kwaliteit ‘people’. Dit geldt zowel voor hetgebied gebruiken hun omgeving om te wonen, stedelijke als landelijke deel van de regio. Als weom zich te verplaatsen, om te werken en om te kijken naar de onderliggende voorraden blijkt datrecreëren. Het aandeel van het areaal wonen, het deze positieve score voortkomt uit de sterke socialeareaal recreatie en het areaal infrastructuur is cohesie en de gunstige bevolkingssamenstelling.daarom een goede indicator voor de mogelijk- De sociale kwaliteit in het landelijke deel van deheden die de fysieke ruimte biedt aan de inwoners regio wordt gedrukt voor het aanbod vanvan een gebied. werkgelegenheid en voorzieningen in dit deel van de regio.In dit hoofdstuk wordt de score van de regioAlblasserwaard-Vijfheerenlanden gepresenteerd Figuur 2.1 laat de totaalscore van alle voorradenvoor de kwaliteit ‘people’ en voor de vier voorraden behorende tot de kwaliteit ‘people’ zien. Hetdie daaraan ten grondslag liggen: bevolkings- vervolg van de paragraaf gaat in op de scores vansamenstelling, sociale cohesie, afzet- en arbeids- de voorraden en de onderliggende indicatoren.markt en milieubelasting. Vervolgens worden enkeleopvallende scores binnen deze kwaliteit uitgediept Bevolkingssamenstellingaan de hand van aanvullende data en informatie uit De bevolkingssamenstelling van de regio draagt 11bestaande studies en rapporten. De laatste positief bij aan de sociale kwaliteit van het gebied.paragraaf van dit hoofdstuk biedt een beknopte Vier van de vijf indicatoren laten een opvallendsamenvatting van de belangrijkste resultaten van dit positieve score zien.hoofdstuk en geeft een overzicht van de sterke enzwakke punten van de sociale kwaliteit van de regio Zo wordt de regio onder meer gekenmerkt doorAlblasserwaard-Vijfheerenlanden. een hoge groene druk. Dit cijfer geeft deFiguur 2.1: Figuur 2.2: Triple P, regio Alblasserwaard-VijfheerenlandenPeople, scores per voorraad Bevolkingssamenstelling, scores voor indicatorenBron: Rabobank Bron: Rabobank
  • 12. Een duurzaam economisch perspectief op de regio verhouding tussen het aantal jongeren (tot 20 jaar) positief bij aan de kwaliteit van dit gebied omdat ten opzichte van het werkende deel van de de beroepsbevolking hier in verhouding iets12 bevolking (20-65 jaar) en vormt een indicatie van minder ouderen hoeft te onderhouden dan de verhouding tussen de toekomstige en huidige gemiddeld in landelijke gebieden. In het stedelijke beroepsbevolking. De jongeren van nu zijn immers deel is dit juist andersom en is de grijze druk de beroepsbevolking van de toekomst. De grijze relatief hoog. druk (het aantal 65-plussers ten opzichte van de leeftijdsklasse 20-65 jaar) ligt in het landelijke deel Figuur 2.3 laat de ontwikkeling van de grijze druk in van de regio iets lager dan gemiddeld. Dit draagt de regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden en deTriple P, regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden Figuur 2.3: Figuur 2.4 Ontwikkeling grijze druk sinds 2000 Stemgedrag, 2006 Bron: CBS, bewerking Rabobank Bron: WDM, bewerking Rabobank
  • 13. Een duurzaam economisch perspectief op de regioreferentiegemeenten sinds 2000 zien. Het valt op leeftijdsverdeling van het gebied nu steeds meerdat de grijze druk in het landelijke deel van de richting het landelijke gemiddelde. Paragraaf 2.3regio minder snel is gegroeid dan in de gaat verder in op de bevolkingsontwikkelingreferentieregio’s. Terwijl in de stedelijke gemeenten van de regio.van de regio de grijze druk de afgelopen jaren juistrelatief sterk is toegenomen. Het aantal 65-plussers Verder valt in de bevolkingssamenstelling van de 13is hier sterker gestegen dan in de referentie- regio op dat het aandeel huishoudens dat moetgemeenten terwijl de groei van de leeftijdsklasse leven van een bijstandsuitkering lager ligt dan20-64 jaar is achtergebleven. gemiddeld in vergelijkbare gebieden. Ook dit isPer saldo vergrijst de bevolking in de regio als gunstig voor de sociale kwaliteit van het gebied.geheel relatief snel. Terwijl voorheen het gebied Hetzelfde geldt voor het aandeel niet-westerseveel jongeren telde en weinig ouderen, gaat de allochtonen dat woonachtig is in de regio.Figuur 2.5: Figuur 2.6: Triple P, regio Alblasserwaard-VijfheerenlandenSociale cohesie, scores voor indicatoren Werk & voorzieningen, scores voor indicatorenBron: Rabobank Bron: Rabobank
  • 14. Een duurzaam economisch perspectief op de regio Het meest opvallend is de positieve score van de Wat het meest opvalt, is de grote religieuze regio op het aantal ‘proteststemmen’. Het aandeel activiteit in het gebied. De religieuze activiteit is van protestpartijen in de landelijke verkiezingen is bepaald door middel van het aandeel inwoners dat een indicatie van de onvrede onder de bevolking een kerk bezoekt. Het kerkbezoek in de regio over het maatschappelijk bestel2. Protestpartijen Alblasserwaard-Vijfheerenlanden ligt beduidend komen veelal voort uit een kritische opstelling ten hoger dan in de referentiegemeenten (30% versus aanzien van de bestaande maatschappelijke orde. 17%). Dit geldt zowel voor het stedelijke als In gemeenten met een groot aandeel van landelijke deel van de regio. Hoewel in stedelijke bijvoorbeeld de SP en de Partij voor de Dieren is de gebieden doorgaans minder kerkbezoek onvrede over de maatschappelijke orde plaatsvindt dan in landelijke gebieden, ligt het waarschijnlijk groter dan in gemeenten waar deze kerkbezoek in het stedelijk deel van deze regio zelfs partijen een klein aandeel hebben. Het aandeel van hoger dan gemiddeld in landelijk Nederland. protestpartijen is in Alblasserwaard- Vijfheerenlanden erg laag. Uit figuur 2.6 blijkt dat Verder neemt in het landelijke deel van de regio vooral de SP nauwelijks stemmen trekt in dit deel het vrijwilligerswerk een belangrijke plek in. De van ons land. De Christen Unie en SGP zijn juist erg regio wordt dan ook gekenmerkt door een grote populair. maatschappelijke betrokkenheid. Dit blijkt bijvoorbeeld ook uit de opkomst bij verkiezingen Sociale cohesie die in de regio opvallend hoog is. In figuur 2.5 worden de waarden van de14 onderliggende indicatoren voor de voorraad Uit landelijk onderzoek blijkt dat een groot aantal ‘sociale cohesie’ weergegeven. Op deze voorraad vrijwilligers te vinden is onder de regelmatige behaalt de regio de hoogste scores. In zowel het kerkgangers. Van de mensen die aangesloten zijn stedelijke als het landelijke deel van de regio is de bij een kerk, doet 45% vrijwilligerswerk. Dit blijkt sociale cohesie in alle opzichten sterker dan in de ook zo te zijn in de gemeenten in de referentiegemeenten. Alblasserwaard-Vijfheerenlanden. Onder de mensen die niet lid zijn van een kerk zijn minder vrijwilligers dan onder mensen die wel lid zijn van een kerk3.Triple P, regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden Figuur 2.7: Verder valt op dat in het gebied weinig misdrijven Pendel, 2005 worden gepleegd en dat het aantal echtscheidingen relatief laag ligt. Zo werd in de regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden in 2006 gemiddeld iets meer dan een derde van de huwelijken beëindigd terwijl dit in de referentiegemeenten 45% was. Beide scores dragen positief bij aan de sociale kwaliteit van het gebied. Werkgelegenheid en voorzieningen De enige voorraad die de hoge sociale kwaliteit van de regio drukt, is de voorraad ‘werk en voorzieningen’. Uit figuur 2.6 blijkt dat in de hele regio zowel het voorzieningenaanbod als de Bron: CBS, bewerking Rabobank werkgelegenheid beperkt is.
  • 15. Een duurzaam economisch perspectief op de regioVooral het landelijke deel van de regio oefenen zij een grote trekkracht uit op deAlblasserwaard-Vijfheerenlanden biedt de beroepsbevolking en consumenten in de regiobewoners weinig werkgelegenheid (uitgedrukt in Alblasserwaard-Vijfheerenlanden. Daarnaastbanen ten opzichte van de beroepsbevolking), behoort het grootste deel van de Alblasserwaard-winkels, zorginstellingen en culturele instellingen Vijfheerenlanden tot het Nationaal Landschap(uitgedrukt in aantal voorzieningen per hoofd Groene Hart. Algemene beleidsuitgangspuntenvan de bevolking). Hierdoor is de bevolking in dit voor dit gebied zijn het zoveel mogelijk beperkendeel van de regio voor zowel hun werk als voor van nieuw stedelijk ruimtebeslag en hethet voorzieningenaanbod aangewezen op andere openhouden en verbeteren van de kwaliteit vangebieden. Aangezien het stedelijke deel van de de groene ruimte. Dit brengt zijn beperkingenregio op deze indicatoren ook niet beter scoort mee voor de ontwikkeling van economischedan gemiddeld, kunnen we concluderen dat de activiteiten in het gebied.steden in de regio het beperkte voorzieningen-aanbod in landelijk gebied niet compenseren. De Volgens de Sociale Structuurschets (2004) is hetinwoners van zowel het landelijke als het stedelijke beperkte aantal winkels het grootste knelpuntdeel van de regio zijn hiervoor dus aangewezen op als het gaat om het voorzieningenniveau. Eenhet aanbod van voorzieningen en werkgelegenheid flink aantal mensen in de regio geeft aan dat zeelders (zoals in Rotterdam, Utrecht en Dordrecht). winkels missen in de eigen buurt of kern of datDit heeft tot gevolg dat er zowel arbeid (in de vorm ze zich zorgen maken om het voortbestaan vanvan pendel) als koopkracht (bestedingspotentieel) de huidige winkels. Inwoners van de kleine kernenafvloeit naar gebieden buiten de eigen regio. realiseren zich dat niet alle voorzieningen in 15 eigen woonplaats kunnen bestaan. Wel geven deDeze afvloeiing is een consequentie van de ligging inwoners enkele voorzieningen aan die naar hunvan de regio. De regio wordt immers ingesloten idee in elke kleine kern aanwezig zouden moetendoor grootstedelijke gebieden die vanzelfsprekend zijn. Het gaat dan om een winkel voor de dagelijksehet meeste te bieden hebben als het gaat om boodschappen, een basisschool, openbaar vervoer,werkgelegenheid en voorzieningen. Hiermee een huisarts en een ontmoetingspunt (zoals eenFiguur 2.8: Figuur 2.9: Triple P, regio Alblasserwaard-VijfheerenlandenWoonomgeving, scores voor indicatoren Grondgebruik, 2003Bron: Rabobank Bron: CBS Bodemstatistiek, bewerking Rabobank
  • 16. Een duurzaam economisch perspectief op de regio16 dorpshuis). De voorzieningen die men van iets bijvoorbeeld sterk op de Zuid-Hollandse minder groot belang acht maar toch zeer gewenst, gemeenten Leerdam en Gorinchem georiënteerd. zijn in alle kernen: een bank/pinautomaat, sportvoorzieningen, jeugdvoorzieningen, Woonomgeving activiteiten voor ouderen en een bibliotheek4. Ten slotte biedt de voorraad ‘woonomgeving’ inzicht in het deel van de fysieke ruimte dat voorTriple P, regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden De beperkte werkgelegenheid in de regio wordt de bevolking gebruikt wordt om te wonen, om zich bevestigd in figuur 2.9. Hierin wordt aangegeven te verplaatsen en om te recreëren. Dan blijkt dat de waar de bevolking werkt: in de eigen gemeente, regio in dit opzicht de bewoners per saldo elders in de eigen provincie of buiten de eigen ongeveer evenveel te bieden heeft als vergelijkbare provincie. Dan blijkt dat in de regio Alblasserwaard- regio’s. Als we kijken naar de onderliggende Vijfheerenlanden een relatief beperkt deel van indicatoren blijken deze echter niet allemaal de werkzame beroepsbevolking in de eigen dezelfde richting uit te wijzen. gemeente werkzaam is. Dit geldt zowel voor de stedelijke als landelijke gemeenten in de regio. De oppervlakte woongebied5 en de oppervlakte Tevens blijkt dat zij over het algemeen niet ergens voor recreatie6 blijkt in de regio iets kleiner te zijn anders in de eigen provincie werken maar zelfs dan gemiddeld in vergelijkbare regio’s. In figuur 2.9 daar buiten. zien we bovendien dat de regio zeer weinig bos en Vaak gaat het hierbij wel om gemeenten die in het natuur heeft. Het overgrote deel van de fysieke grensgebied met een andere provincie liggen. ruimte in Alblasserwaard-Vijfheerenlanden is in Zo is de beroepsbevolking van Lingewaal gebruik als landbouwgrond. Daarnaast valt de
  • 17. Een duurzaam economisch perspectief op de regiogrote hoeveelheid binnenwater op. De regio er steeds meer sluipverkeer. Dat heeft invloed oponderscheidt zich hiermee van vergelijkbare de leefomgeving van de kleinere dorpskernen engebieden. op de bereikbaarheid van de bedrijven. Dit is aanleiding geweest om een gebiedsprofiel op teTen behoeve van de woonomgeving hebben de stellen. Behalve de gemeenten uit de regioinwoners van de streek alleen voor verkeer relatief Alblasserwaard-Vijfheerenlanden waren ook deveel ruimte tot hun beschikking. De oppervlakte gemeenten Alblasserdam, Papendrecht, Sliedrecht,bestemd voor spoor-, weg- en vliegverkeer is zowel de provincie Zuid-Holland en Rijkswaterstaatin het landelijke als stedelijke deel van de regio (directie Zuid-Holland) hierbij betrokken. Samenrelatief groot. Hoewel het landelijke deel van de zoeken zij naar oplossingen. Verder is in 2007regio niet optimaal is ontsloten (noch over de weg, gestart met de ontwikkeling van de stationslocatiesnoch met het openbaar vervoer) wordt het gebied in de gemeenten langs de Merwede-Lingelijn.wel omringd en doorkruist door een aantal Bovendien worden er op diverse locaties haltessnelwegen (de A15, de A27 en de A2), provinciale bijgebouwd.wegen (N214 en N216) en een spoorlijn (deMerwede-Lingelijn tussen Dordrecht enGeldermalsen) die een relatief groot deel van de 2.3 Bevolkingsontwikkeling enruimte voor hun rekening nemen. woningbouwTen behoeve van de ontsluiting van de regio over Bevolkingsprognosede weg en met het openbaar vervoer is er een De bevolking van de regio Alblasserwaard- 17breed bestuurlijk overleg dat zich toelegt op de Vijfheerenlanden is de afgelopen 10 jaar minderverkeers- en vervoersvragen in Alblasserwaard- snel gegroeid dan landelijk (2,9% versus 4,8%).Vijfheerenlanden. Belangrijke aandachtspunten zijn Op korte termijn zal de bevolkingsgroei overgaande capaciteitsproblemen op de A15 en A27 en de in krimp. Tot 2020 zal de bevolking van de regioMerwede-Lingelijn. De rijkswegen A15 en A27 met 2% afnemen terwijl in de referentieregio’s nogslibben immers steeds meer dicht. Daardoor komt sprake zal zijn van een (beperkte) groei van 2%.Figuur 2.10: Figuur 2.11: Triple P, regio Alblasserwaard-VijfheerenlandenBevolkingsprognose per leeftijdsklasse tot 2020 Aantal kamers van nieuwbouwwoningen, 2000 - 2007Bron: Primos, bewerking Rabobank Bron: CBS , bewerking Rabobank
  • 18. Een duurzaam economisch perspectief op de regio Minder geboorte, meer sterfte en een fors negatief passend en sterk imago zijn nodig om mensen binnenlands migratiesaldo liggen hieraan ten naar de regio toe te trekken. grondslag. Vooral de leeftijdsklasse 30 t/m 44 jaar zal krimpen wat ook zijn negatieve uitwerking Woningbouw heeft op het aantal kinderen. Het aandeel De gepresenteerde bevolkingsprognose komt voor 65-plussers zal in 2020 even groot zijn als in de een deel voort uit het migratiegedrag van de rest van Nederland (circa 20%). De bevolkings- bevolking. De afgelopen jaren zijn veel jongeren prognose tot 2020 staat weergegeven in (15-25 jaar) weggetrokken uit de Alblasserwaard- figuur 2.10. Vijfheerenlanden en dan vooral uit de landelijke gemeenten. Jongeren kiezen er vaak voor om Een bevolkingskrimp gaat samen met een krimp een regio te verlaten als er geen geschikt woning- van voorzieningen en de economie in het aanbod is, ze werk of opleiding hebben gevonden algemeen, of er moet een sterke productiviteits- in de stad of de voorzieningen van de stad beter verhoging of toename van de arbeidsparticipatie aansluiten bij hun behoefte. Als we kijken naar de tegenover staan. Is deze bevolkingskrimp nu woningbouwontwikkelingen in de regio onvermijdelijk? Dat is niet het geval. Deze Alblasserwaard-Vijfheerenlanden zien we dat hier prognoses zijn gebaseerd op de huidige tussen 2000 en 2007 relatief weinig nieuwbouw leeftijdsopbouw, migratiepatronen en ook heeft plaatsgevonden7. Dit geldt zowel voor het woningbouwplannen in de regio. Vaak zien we stedelijke als landelijke deel. Bovendien blijkt dat dat gemeenten op basis van bevolkingsprognoses er relatief veel grote woningen (met 5 of meer18 besluiten om geen uitgebreide woningbouw- kamers) zijn gebouwd terwijl het aantal kleinere plannen te maken, terwijl die prognoses juist woningen binnen de nieuwbouw juist achter is mede zijn gebaseerd op die plannen. gebleven bij het gemiddelde. Noch het Migratiepatronen kunnen worden beïnvloed voorzieningenaanbod als de woningbouw in de door onder meer woningbouw. Woningbouw regio dragen op dit moment bij aan de binding van alleen is natuurlijk niet voldoende. Hoogwaardige de jongere generaties. Terwijl uit de werkgelegenheid, een prettig woonklimaat en een woonwensenenquête naar voren komt dat zo’n 50 à 60% van de jongeren in de kleinere gemeenten graag een woning wil in deTriple P, regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden Figuur 2.12: eigen gemeente8. Migratie saldo regio, 1998 - 2007 De Regionale Structuurvisie9 zet de opgaven voor de regio tot 2015 met betrekking tot wonen uiteen. Hierin wordt onder andere aangegeven dat de regio wil zorgen voor voldoende huisvesting van aan de regio gebonden inwoners. Hoewel in de regio al jaren sprake is van een negatief migratiesaldo (zie figuur 2.12) luidt de doelstelling in de Structuurvisie migratiesaldo nul (opvangen natuurlijke aanwas). Naast zorg voor jongeren en startende huishoudens geeft men aan dat bijzondere inspanningen nodig zijn voor de doelgroep ouderen. Men wil het aanbod voor Bron: CBS, bewerking Rabobank ouderen uitbreiden deels door nieuwbouw en
  • 19. Een duurzaam economisch perspectief op de regiodeels door aanpassing van de bestaande deafspraken met betrekking tot de Regionalewoningvoorraad. Hierbij wil men bovendien Woonvisie verder uitgewerkt en vastgelegd. Dooraandacht besteden aan de woon-zorgbehoefte. middel van een jaarlijkse woonmonitor wordenTen slotte wordt in de Structuurvisie gewezen bereikte resultaten en de planning voor volgendeop de mogelijkheid van herstructurering met als jaren geregistreerd.doel vernieuwing van verouderd woningbestand,het meer geschikt maken van de woningvoorraadvoor ouderen en differentiatie van eenzijdige 2.4 Samenvatting: ‘People’buurten en wijken. De regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden kent eenVervolgens wordt in de Regionale Woonvisie (2005) hoge sociale kwaliteit. Dit is vooral te danken aanvoortgeborduurd op de in de Regionale de sterke sociale cohesie van de regio. Onder deStructuurvisie ingeslagen weg. Hierin wordt bevolking is sprake van een grote maatschappelijkeaangegeven dat de huishoudens met een laag betrokkenheid. Qua consumentenvoorzieningen eninkomen (de primaire doelgroep), de starters op de werkgelegenheid heeft de regio de inwoners vooralwoningmarkt en de ouderen (met name degenen in het landelijke deel niet zo veel te bieden.die behoefte krijgen aan extra dienstverlening of Doordat jongeren wegtrekken en de bevolkingvoorzieningen in en nabij de woning, en mensen vergrijst, zal het draagvlak voor deze voorzieningenmet een zorgvraag) aandacht behoeven. In het in de toekomst verder afnemen.Uitvoeringsprogramma Wonen (2008) worden 19 Triple P, regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden2 Het aandeel van deze partijen bij lokale verkiezingen is hier niet relevant. Bij lokale verkiezingen spelen in praktisch alle gemeenten lokale partijen een grote rol.3 Bron: Sociale structuurschets Alblasserwaard-Vijfheerenlanden. SGOB, 2004.4 Bron: Sociale structuurschets Alblasserwaard-Vijfheerenlanden. SGOB, 2004.5 Terrein met bestemming wonen; primaire voorzieningen als (buurt)winkels, scholen voor kleuter- en basisonderwijs; bijkantoren van o.a. banken; groenvoorziening kleiner dan 1 hectare; straten en parkeerplaatsen; ervan, tuinen; trapveldjes en speelplaatsen; woonwagenkamp.6 Recreatie; Park en Plantsoen; Sportterrein; Volkstuin; Dagrecreatief terrein; Verblijfsrecreatie.7 Gedefinieerd als het aantal nieuwbouwwoningen ten opzichte van de totale woningvoorraad.8 Bron: Regionale Woonvisie Alblasserwaard-Vijfheerenlanden, 2005.9 Bron: Regionale structuurvisie Alblasserwaard-Vijfheerenlanden – Authentiek & Vernieuwend, 2004.
  • 20. 3 Profit 3.1 Inleiding banen per onderneming zijn daarom indicatoren voor welvaartscreatie. In de Triple P-methode staat ‘profit’ voor de Het midden- en kleinbedrijf is bovendien sterk duurzaamheid van een gebied op economisch innovatief en ook daarom van belang voor terrein. Het bedrijfsleven in dat gebied is de drager economische duurzaamheid. Innovatie geeft de van deze economische duurzaamheid. De mate mate weer waarin het bedrijfsleven zich aanpast waarin het regionale bedrijfsleven welvaart aan de voortdurend veranderende genereert en zich op veranderingen voorbereidt, omstandigheden. Dit ‘fit’ zijn van het bedrijfsleven zijn van grote invloed op het voortbestaan van uit zich in het algemeen in investeringen. deze welvaart. Daarnaast wordt de economische Investeren staat immers gelijk aan het uitstellen van kwaliteit beïnvloed door de beide andere het uitkeren van bedrijfsopbrengsten aan kwaliteiten, ‘people’ en ‘planet’ (connectoren). aandeelhouders en werknemers ten behoeve dan20 Van sociaal perspectief vormt de bevolking van toekomstige opbrengsten. In het bijzonder vinden een regio de afzet- en arbeidsmarkt voor het investeringen plaats in activiteiten die op speur- en bedrijfsleven. Vanuit ecologisch perspectief is de ontwikkelingswerk zijn gericht. Daarnaast is ook de regionale economie afhankelijk van hetgeen de creatie van een geheel nieuwe onderneming een fysieke ruimte in de regio te bieden heeft. De vorm van innovatie. Indicatoren voor innovatie zijn kwaliteit ‘profit’ stoelt daarom op vier voorraden: daarom het aandeel van speur- en ontwikkelings- (1) welvaartscreatie, (2) innovatie, (3) afzet- en activiteiten in de werkgelegenheid, de omvang van arbeidsmarkt en (4) natuurlijke hulpbronnen. investeringen ten opzichte van de omzet (investeringsratio) en het aantal startendeTriple P regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden De voorraad welvaartscreatie geeft niet alleen een ondernemers ten opzichte van de omvang van indruk van de huidige economische leefbaarheid, de beroepsbevolking. maar vormt ook een indicatie voor de duurzaamheid van de welvaart op lange termijn. De bevolking vervult als connector op economisch Een gezond bedrijfsleven is productief en flexibel gebied twee verschillende rollen. De kwaliteit en heeft daardoor ‘vlees op de botten’ voor ‘profit’ wordt daardoor op twee manieren mindere tijden. Productiviteit speelt een rol op het beïnvloed door de kwaliteit ‘people’. In de eerste niveau van de individuele werknemer en op het plaats vormt de bevolking in een gebied de niveau van ondernemingen en het bedrijfsleven als afzetmarkt voor het (regionale) bedrijfsleven. In dit geheel. Flexibiliteit blijkt voor een deel uit de plaats verband zijn de bevolkingsdichtheid en de welvaart die het midden- en kleinbedrijf in de economie (uitgedrukt in inkomensniveau) belangrijke inneemt. Een groot bestand aan kleine onder- indicatoren. Naarmate een gebied meer inwoners nemingen blijkt vaak een sterkere economische telt en de welvaart van die inwoners groter is, basis dan een klein aantal grote ondernemingen. speelt dat gebied immers een belangrijkere rol als Arbeidsproductiviteit, winstgevendheid en aantal afzetmarkt. Daarnaast voorziet de bevolking in
  • 21. Een duurzaam economisch perspectief op de regioarbeidskrachten die voor economische activiteiten aan de hand aanvullende data en informatie uitnoodzakelijk zijn. Voor de rol die een gebied speelt bestaande studies en rapporten. De laatsteals arbeidsmarkt, zijn de omvang van de paragraaf van dit hoofdstuk biedt een beknopteberoepsbevolking en het gemiddelde samenvatting van de belangrijkste resultaten vanopleidingsniveau belangrijke indicatoren. De eisen dit hoofdstuk en geeft een overzicht van de sterkedie aan de kennis en kunde van werknemers en zwakke punten van de economische kwaliteitworden gesteld, worden immers steeds hoger. van de regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden.De fysieke ruimte voorziet als connector hetbedrijfsleven van natuurlijke hulpbronnen 3.2 Economische kwaliteiten(grondstoffen). Bij deze natuurlijke hulpbronnengaat het in de eerste plaats om ruimte voor De economische kwaliteit van de regioproductiefaciliteiten. Voor de landbouw kan het Alblasserwaard-Vijfheerenlanden is net iets hogeraandeel van het landbouwareaal in het totale dan gemiddeld in de referentieregio’s. Dit geldtoppervlak als indicator dienen, voor het overige zowel voor het stedelijke als landelijke deel van debedrijfsleven dient het aandeel bedrijventerrein regio.als indicator. Daarnaast voorziet de kwaliteit ‘planet’in grondstoffen voor de productieprocessen in De regio heeft een lage welvaartscreatie maar ishet bedrijfsleven. wel innovatief. Het landelijke deel wordt bovendien gekenmerkt door een gunstige afzet- enIn dit hoofdstuk wordt de score van de regio arbeidsmarkt. Het stedelijke deel heeft juist een 21Alblasserwaard-Vijfheerenlanden gepresenteerd minder gunstige afzet- en arbeidsmarkt maar is welvoor de kwaliteit ‘profit’ en voor de vier voorraden rijkelijk voorzien van natuurlijke hulpbronnen.die daaraan ten grondslag liggen: welvaartscreatie,innovatie, afzet en arbeidsmarkt en natuurlijke Welvaartscreatiehulpbronnen. Vervolgens worden enkele Als eerste kijken we naar de scores vooropvallende scores binnen deze kwaliteit uitgediept welvaartscreatie. De enige positieve uitkomst voorFiguur 3.1: Figuur 3.2: Triple P, regio Alblasserwaard-VijfheerenlandenProfit, scores voor voorraad Welvaartscreatie, scores voor indicatorenBron: Rabobank Bron: Rabobank
  • 22. Een duurzaam economisch perspectief op de regio de regio in dit opzicht is de gemiddelde sectoren in de Alblasserwaard-Vijfheerenlanden in bedrijfsgrootte die relatief laag ligt en daarmee dit opzicht minder goed presteren dan hun gunstig bijdraagt aan de welvaartscreatie. Met de concurrenten in de rest van Nederland. Hierbij valt scores voor de andere twee indicatoren komt de vooral de lage arbeidsproductiviteit van de regio wat minder goed uit de verf: het bedrijfsleven industrie in de regio opvalt. De lage winstmarges realiseert relatief lage brutowinstmarges en de (brutowinst als aandeel van de omzet) in de regio arbeidsproductiviteit is relatief laag. blijken vooral hun oorsprong te vinden in de industrie en de bouw. Deze sectoren realiseren in De regio heeft een sterke bouw-, industrie-, handel- de hele regio een lagere brutowinstmarge dan de en transportsector die ze te danken heeft aan de sector in Nederland als geheel. ligging van het gebied bij de monding van de grote rivieren. Voorbeelden hiervan zijn de Verder blijkt dat het vooral de grote bedrijven binnenvaartsector en baggerbedrijven in in de regio zijn die ten opzichte van hun Papendrecht. Maar ook het wegtransport is sterk concurrenten het minst goed presteren (in de zin vertegenwoordigd. Daarnaast is in Gorinchem de van arbeidsproductiviteit en brutowinst). De op scheeps- en vliegtuigbouw gerichte metaal-, oorzaak zou kunnen liggen in de exportoriëntatie machine- en elektrotechnische industrie van deze bedrijven. Een groot deel van de beeldbepalend. Gorinchem, Vianen en Leerdam bedrijvigheid in de regio staat bloot aan de koude hebben dankzij hun centrale ligging in het land wind van internationale concurrentie. Dat heeft een omvangrijke (groot)handelssector. In het noodgedwongen een lage productiviteit en een22 gehele bezoekgebied zijn ‘stedelijke’ sectoren als lage winstmarge tot gevolg. horeca en de commerciële en collectieve dienstverlening sterk ondervertegenwoordigd10. Ten slotte is de gemiddelde bedrijfsgrootte de enige indicator die wel gunstig bijdraagt aan de De lage arbeidsproductiviteit en brutowinstmarges welvaartscreatie en daarmee aan de economische doen zich over nagenoeg de hele breedte van de kwaliteit van de regio. Een bedrijf in de regio economie voor. Dat wil zeggen dat de meeste Alblasserwaard-Vijfheerenlanden telt gemiddeld 58Triple P, regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden Figuur 3.3: Figuur 3.4: Aantal banen per sector, 2008 Innovatie, scores voor indicatoren Bron: LISA, bewerking Rabobank Bron: Rabobank
  • 23. Een duurzaam economisch perspectief op de regiowerknemers terwijl bedrijven in de referentieregio’s Daarnaast blijkt het bedrijfsleven in de regiogemiddeld maar liefst 76 werknemers tellen. Kleine Alblasserwaard-Vijfheerenlanden een hogebedrijven zorgen doorgaans voor flexibiliteit en een investeringsratio te hebben (investeringen afgezetsterke economische basis voor een regio. tegen de toegevoegde waarde). De investerings- bereidheid bij het bedrijfsleven is dus groot watInnovatie gunstig bijdraagt aan de innovativiteit en daarmeeDe regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden is economische kwaliteit van het gebied.innovatiever dan de referentieregio’s. Dit geldtzowel voor het stedelijke als landelijke deel van de Hoewel er voldoende innovativiteit in de regioregio. Deze positieve uitkomst heeft de regio te aanwezig is lijkt de regio geen broedplaats vandanken aan het grote aantal starters en de hoge bedrijven die specifiek op product- en proces-investeringsratio bij het bedrijfsleven. innovaties georiënteerd zijn. Dat blijkt uit het aandeel banen bij bedrijven die zich richten opIn de regio worden veel nieuwe bedrijven gestart speur- en ontwikkelingswerk. Dit aandeel ligt(uitgedrukt in aantal starters ten opzichte van de hier relatief laag.omvang van de beroepsbevolking). Startendeondernemingen vormen doorgaans een essentieel Desondanks geeft de totaalscore op de voorraadonderdeel van de regionale economie. Nieuwe ‘innovatie’ een gunstig signaal af over de fitheidbedrijven zorgen voor verjonging en vernieuwing en de dynamiek van het bedrijfsleven waarmeevan de economische structuur. Bovendien zijn de regio in staat is zich aan te passen aanstarters doorgaans een drijvende kracht achter het veranderende economische omstandigheden. 23innovatieve vermogen van de economie11 en een Innovatie is van belang om vooruit te komen of opbelangrijke bron van werkgelegenheid. Zo komt in zijn minst niet achterop te raken. Het geeft eenNederland ongeveer 25% van de nieuwe banen impuls aan de regionale economie en zorgt voorvoor rekening van starters12. continuïteit van de bedrijvigheid in een gebied.Figuur 3.5: Figuur 3.6: Triple P, regio Alblasserwaard-VijfheerenlandenAandeel starters, 1997-2006 Afzet- en arbeidsmarkt, scores voor indicatorenBron: KvK bewerking Rabobank Bron: Rabobank
  • 24. Een duurzaam economisch perspectief op de regio Afzet- en arbeidsmarkt bevolking). Dit hangt samen met de in paragraaf De afzet- en arbeidsmarkt van de regio 2.2 geconstateerde hoge grijze druk in dit deel van Alblasserwaard-Vijfheerenlanden laat per saldo een de regio, die aangeeft dat het aandeel 65-plussers gemiddeld beeld zien. Het landelijke deel van de binnen de bevolking van dit deel van de regio regio komt in dit opzicht relatief gunstig uit de verf groot is. Bovendien ligt het aandeel terwijl het stedelijke deel juist iets achterblijft ten hoogopgeleiden in het stedelijke deel van de24 opzichte van de referentieregio’s. regio lager dan in andere stedelijke regio’s. Dit kan Uit figuur 3.7 blijkt dat de relatief lage score van het verklaard worden vanuit het ontbreken van hoger stedelijke deel van de regio wordt veroorzaakt door onderwijs in Alblasserwaard-Vijfheerenlanden de indicatoren die de arbeidsmarkt weergeven. waardoor er dus ook geen (ex)-studentenpopulatie De stedelijke gemeenten in Alblasserwaard- aanwezig is. Bovendien is de zakelijke en financiële Vijfheerenlanden hebben namelijk een relatief dienstverlening, die doorgaans een hoog opgeleide kleine beroepsbevolking (als aandeel van de totale beroepsbevolking aantrekken, niet sterk aanwezig.Triple P, regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden Figuur 3.7: Figuur 3.8: Gemiddeld besteedbaar inkomen per huishouden, 2005 Natuurlijke hulpbronnen, scores voor indicatoren Bron: Rabobank Bron: Rabobank
  • 25. Een duurzaam economisch perspectief op de regioOok in de Sociale Structuurschets (2004) wordt zelfs in de top 10 van Nederlandse gemeenten metaangegeven dat het gemiddelde opleidingsniveau de laagste werkloosheid in 2008. Wij verwachtenin de regio per saldo relatief laag is in vergelijking dat deze lage werkloosheid te maken heeft met demet provinciale en landelijke gegevens. In de sterke arbeidsmoraal en sociale cohesie in het 25structuurschets wordt hieraan toegevoegd dat dit gebied waarin het ‘werkloos zijn’ niet thuishoort.aansluit bij de aanwezige werkgelegenheid in deregio (bijvoorbeeld in de bouw en industrie). Natuurlijke hulpbronnen De voorraad natuurlijke hulpbronnen biedt inzichtOpvallend is dat het landelijke deel van de regio in dat deel van de fysieke ruimte dat terjuist een tegenovergesteld beeld laat zien met een beschikking staat van economische activiteiten. Ingrote beroepsbevolking (en relatief lage grijze druk) het landelijke deel van Alblasserwaard-en vooral veel hoogopgeleiden. Ook het Vijfheerenlanden ligt de ruimte voor natuurlijkeinkomensniveau blijkt hier relatief hoog te liggen. hulpbronnen ongeveer op het gemiddelde niveau. Triple P, regio Alblasserwaard-VijfheerenlandenTen opzichte van andere landelijke gemeenten Het stedelijke deel is juist opvallend ruim voorzienverdient een huishouden in dit deel van de regio van natuurlijke hulpbronnen. Deze hoge score vanmaar liefst 9% meer (zie figuur 3.7). Het landelijke het stedelijk gebied is te danken aan het ruimedeel van Alblasserwaard-Vijfheerenlanden lijkt de aanbod landbouwgrond en bedrijventerreinen.rol te vervullen als suburb van hoogopgeleidegoedverdieners. Dit beeld is gunstig voor de rol van In de regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden ishet gebied als afzetmarkt voor de economische driekwart van het totale grondoppervlak in gebruikactiviteiten die er plaatsvinden. voor de landbouw. Van dit landbouwareaal is bijna 70% in gebruik als grasland terwijl dit landelijk nogIn de hele regio ligt overigens de werkloosheid op geen 45% is. Met de veehouderij en fruitteelt vormteen relatief laag niveau (2,1% in de regio versus de agrarische sector een economische en3,7% in de referentieregio’s). Vooral in het landelijke beeldbepalende rol in de regio. Hoewel het aantaldeel van de regio ligt deze erg laag namelijk op landbouwbedrijven terugloopt, geldt dit niet voor1,3%. Vijf van de zeven landelijke gemeenten staan de hoeveelheid landbouwgrond (schaalvergroting).
  • 26. Een duurzaam economisch perspectief op de regio26 De landbouw blijft een belangrijke drager van het de verkoop van streekeigen producten en groenblauwe karakter van de streek. aanvullende activiteiten in de sfeer van recreatie, landschapsbeheer en sociaal-verzorgende diensten). 3.3 Plattelandstoerisme Als het gaat om verbrede landbouw in Door economische, maatschappelijke en politieke Alblasserwaard-Vijfheerenlanden heeft organisatieTriple P, regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden veranderingen zoekt de landbouw naar een Den Hâneker een belangrijke rol. De organisatie is nieuwe positie in het landelijk gebied. De gestart door agrariërs die samen met burgers uit liberalisering van het Europese landbouwbeleid de streek zich inzetten voor het behoud en de leidt ertoe dat de veeteelt onder wereldmarkt- verbetering van natuurwaarden en het condities moet produceren met als gevolg een aantrekkelijker maken van het landschap. Zo zetten lagere en fluctuerende melkprijs. Schaalvergroting zij zich in op het terrein van plattelandstoerisme, is tot nu toe het antwoord geweest binnen de streekproducten, educatie en landbouw & zorg. sector op de noodzaak van een gezonde Als het gaat om agrotoerisme zorgen de economische bedrijfsvoering. Schaalvergroting verschillende ondernemers gezamenlijk voor de loopt echter tegen zijn grenzen aan waardoor promotie van hun streek en zetten zich in voor het nieuwe overlevingsstrategieën worden leefbaar en beleefbaar houden van het platteland. geïntroduceerd. Zo wordt de agrarische Steeds meer boeren in de regio bieden activiteiten bedrijfsvoering steeds vaker gecombineerd met aan als rondleidingen, de verkoop van andere activiteiten: verdieping (zoals de streekproducten, kamperen bij de boer en biologische melkveehouderij) en verbreding (zoals kinderfeestjes op het erf.
  • 27. Een duurzaam economisch perspectief op de regio 27Wel wordt door verschillende betrokkenen in de aanwezig met daarin knooppunten voor verhuurregio aangegeven dat er vanuit het toeristisch- van fietsen en kano’s, maneges en horeca-recreatieve ondernemerschap in de regio meer uit voorzieningen. Dichtbij de stedelijke randzonede sector te halen is. Op dit moment lijkt vaak hebben enkele knooppunten zich totvoorzichtigheid te overheersen waarbij innovatieve opvanggebieden ontwikkeld met bezoekerscentra.ideeën wel aanwezig zijn maar niet goed worden Een toenemend aantal agrarische bedrijvendoorgezet. Hier is wat dat betreft nog het nodige te ontwikkelt bovendien recreatieve neventakken. Vanwinnen. belang voor de samenhang van de routestructuren Triple P, regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden van andere regio’s zijn de veerponten.13Ook in de brede zin wordt de toeristisch-recreatieve ontwikkeling van de streek gezien als Behalve over de recreatieve functie van heteen economische drager met groeiperspectieven. landelijke gebied in het algemeen beschikt deHet centrale open gebied van de Alblasserwaard is regio ook over een aantal specifieke toeristischevan grote recreatieve betekenis voor het trekpleisters. Dat zijn het molencomplex rondaangrenzende stedelijke gebied. Het Kinderdijk, de vestingsteden langs de rivierenlandschappelijk aantrekkelijke agrarische gebied (Gorinchem, Nieuwpoort, Vianen en Ameide) enleent zich uitstekend voor recreatief medegebruik de glasstad Leerdam. Naast de eigen toeristischein de vorm van wandelen, fietsen, kanoën, potentie van deze trekpleisters, vervullen ze volgenspaardrijden, schaatsen etc. Ook de ecologische en de samenwerkende gemeenten ook de functiecultuurhistorische kwaliteiten dragen bij aan de van toegangspoorten tot de kwaliteiten van hetrecreatieve aantrekkelijkheid van het gebied. landelijk gebied. Het beleid van gemeenten is eropIn de regio is een netwerk van recreatieve routes gericht deze toeristische en recreatieve mogelijk-
  • 28. Een duurzaam economisch perspectief op de regio heden te versterken en verder uit te bouwen, onder tekort aan ruimte voor bedrijfsterreingebonden andere door de samenhang tussen toegangs- bedrijven en voor kantoren. Met name het poorten en landelijk gebied te versterken.14 ontbreken van goede locaties voor uitplaatsing van transportbedrijven en andere hindergevende Ten behoeve van de ontwikkeling van het toerisme bedrijven in de kernen of het landelijk gebied is hebben de gemeenten in de regio samen met de een zwaar knelpunt. Ook in kwalitatieve zin blijkt Kamer van Koophandel een gezamenlijke visie op het huidige aanbod bedrijventerrein onvoldoende toerisme en recreatie ontwikkeld: Groeipad in de aan te sluiten bij de vraag. Het aanbod is vooral Polder15. In het Toeristisch Actieplan wordt vanuit gemengd terrein terwijl de vraag voor een derde een analyse van kansen en bedreigingen een aantal bestaat uit hoogwaardige locaties. Om te voorzien uitdagingen (groeimogelijkheden) voor de in de bedrijventerreinbehoefte wil de regio een toeristische ontwikkeling van de regio gegeven. aantal locaties met (sub-)regionale functies Ook hier is één van de thema’s de populariteit van ontwikkelen.17 agrotoerisme. Verder ziet men onder andere het toenemende aantal ouderen als belangrijke In de economische visie die voor de regio is doelgroep en het enorme potentieel aan opgesteld (Vernieuwend Vakmanschap, 2002) recreanten dat in de dichtbevolkte gebieden rond wordt aangegeven dat de maakindustrie de regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden woont. (scheepsbouw, metaal, beton- en bouwproducten, Ten slotte wil men zich richten op de zakelijke glas en voedings- en genotmiddelen) een markt voor zowel logies als bijeenkomsten en wil belangrijk speerpunt is voor de regio en dat deze28 men overnachtingsmogelijkheden bieden voor tevens de economische motor is voor toeleverende korte vakanties. diensten (zoals technische en zakelijke dienstverlening, transport en logistiek en onderwijs Door het verbeteren van de samenwerking en een en vakopleidingen). De regio wil de grote lokale goede aansluiting tussen het toeristisch-recreatieve logistieke- en handelsondernemingen op aanbod enerzijds en de veranderende vraag van bedrijventerreinen nabij de hoofdinfrastructuur de consument en de zakelijke markt anderzijds, (A15 en A27) bundelen. Reden hiervoor is niet zouden de kansen verzilverd moeten kunnen alleen het milieu maar ook vanwege economische worden.16 meerwaarde en doelmatig ruimtegebruikTriple P, regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden (verkeersontsluiting). Hiervoor is de locatie Schelluinen-West aangewezen. De ontwikkelingen 3.4 Bedrijventerreinen die hier plaatsvinden worden verderop in deze paragraaf nader toegelicht. Het stedelijke deel van de regio beschikt over een ruim aanbod bedrijventerreinen. De grootschalige Daarnaast wenst de regio voorzieningen voor groei terreinen zijn vooral gelegen langs de rivieren waar van watergebonden bedrijvigheid en het beeld wordt bepaald door ruimte-intensieve gecombineerd weg- en watervervoer. In dit bedrijvigheid zoals scheepsbouw en verband is ook uitbreiding van de betonindustrie. containerterminal in Gorinchem van belang (Avelingen-Oost). Verder geeft de regio aan dat Van de totaal 1.000 hectare netto bedrijventerrein rekening moet worden gehouden met een verdere die de regio telt, is echter al meer dan 90% tertiairisering van de economie, waaronder uitgegeven. In de regio zijn dan ook dringend technische en financieel-administratieve diensten aanvullende bedrijvenlocaties nodig. Er is een ten behoeve van de bedrijvigheid in de regio en
  • 29. Een duurzaam economisch perspectief op de regionabije omgeving, maar ook zakelijke krijgen hier alle ruimte om ook in de toekomst tedienstverlening met een bredere scope. Deze groeien. Dit terrein is gunstig gelegen bij deverbreding van de economische structuur vraagt snelwegen A15 en A27, zodat de vrachtwagensook om ruimte voor kantoren.18 minder kilometers maken in de polder en door deEr wordt in de visie gekozen voor het versterken en stad- en dorpskernen. In samenspraak met deselectief verbreden (bijvoorbeeld toerisme en provincie Zuid-Holland hebben de gemeentenzakelijke diensten versterken) van de economische deze locatie aangewezen voor een bedrijventerreinstructuur. Er worden daarbij ruimtelijke keuzes waar transportbedrijven zich samen vestigen.gemaakt: enerzijds een open binnengebied metbeperkte economische ontwikkelingen, anderzijds De locaties die vrijkomen na de bedrijfsverplaatsingeen verdere economische versterking aan de krijgen een nieuwe bestemming. Het landschapranden. Duurzaamheid en intensiteit zijn voor wordt hersteld en waar mogelijk is de bouw vanbeide gebieden kernbegrippen.19 nieuwe woningen gepland. De kwaliteit van het landschap staat voorop. De beleving van het ruimeIn 2007 heeft de regio een Bedrijventerreinen- polderlandschap is het uitgangspunt. De nieuwestrategie laten opstellen waarin de regionale woningen mogen de zichtlijnen niet verstoren. Metopgave voor bedrijventerreinen verder wordt het bouwen van woningen – in samenhang metuitgewerkt. het landschap – wordt de verplaatsing van de bedrijven gefinancierd. Het geheel aanSchelluinen-West nieuwgebouwde woningen plus aanvullendeIn het gebied Alblasserwaard-Vijfheerenlanden zijn subsidies maakt dit plan kostendekkend. 29altijd al veel bedrijven voor transport en logistiekgeweest en zij zijn hier van groot economisch Voor de vrachtwagens die in het openbaar gebiedbelang. De bedrijven liggen verspreid over de regio geparkeerd worden, is een oplossing gevonden ingevestigd op locaties waar ze niet meer kunnen de aanleg van vier of vijf parkeerterreinen. Opuitbreiden. De vele kleine bedrijventerreinen en grond van de Algemeen Plaatselijke Verordeninggeparkeerde vrachtwagens ontsieren het van (APV) is het parkeren van vrachtwagens in hetoudsher weidse landschap; de vrachtwagens openbaar gebied straks in alle gemeenten in debelasten de wegen te veel en verminderen de regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden verboden.luchtkwaliteit. De omheinde en beveiligde ROM-S parkeer- Triple P, regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden voorzieningen bieden tegen een vergoeding plaatsBovendien is in de regio het aantal bouwlocaties aan die vrachtwagens die geen alternatief hebbenbeperkt vanwege de voorwaarden die het Groene om te parkeren. Inmiddels functioneert het eersteHart als nationaal landschap met zich meebrengt. parkeerterrein in de gemeente Liesveld te Groot-Grootschalige woningbouw is in dit gebied niet Ammers en zijn drie andere parkeerterreinen inmogelijk. Wel bestaat de wens om op geschikte voorbereiding.locaties het aantal woningen in het gebied tevergroten. De winst voor ondernemers is dat er een kwalitatief sterk bedrijventerrein berekend op groei wordtEen oplossing die winst biedt voor zowel bewoners ontwikkeld, dat er minder kilometers door de regioals ondernemers, is de aanleg van het nieuwe gereden hoeven te worden en dat de financiëlebedrijventerrein Schelluinen-West. Met dit terrein oplossing voor de verplaatsing is voorzien.van 35 hectare bruto wordt de aantrekkelijkheid Bewoners zijn blij dat de landschappelijke kwaliteitvan het gebied vergroot. De transportbedrijven hersteld wordt, dat er extra woningen in de
  • 30. Een duurzaam economisch perspectief op de regio authentieke regio kunnen worden gebouwd, dat groot deel van de ruimte in beslag. Op de de werkgelegenheid behouden blijft en dat er bestaande bedrijventerreinen is nagenoeg alle minder verkeer- en geluidsoverlast is.20 grond uitgegeven, waardoor het aanbod niet meer toereikend is voor de vraag. Het landelijke deel van de regio laat met hoge inkomens en een hoog 3.5 Samenvatting: ‘Profit’ opleidingsniveau, een gunstig beeld zien als afzetgebied en als arbeidsmarkt. Deze regionale sectorstructuur (met veel bouw, handel, transport en industrie) weerspiegelt de Ten slotte ziet de regio het toerisme als kansrijke gunstige ligging en ontsluiting van de regio. De sector. Op dit moment komen de mogelijkheden economische prestaties van het bedrijfsleven echter door een gebrek aan samenwerking en blijven enigszins achter. Dit geldt met name voor aansluiting van het toeristisch-recreatieve aanbod het grootbedrijf. Wel gaat het om een innovatieve nog niet goed van de grond. De sector neemt dan regio met veel starters en een grote ook slechts een beperkt deel van de ruimte en investeringsbereidheid. werkgelegenheid voor haar rekening. Het stedelijke deel van de regio biedt relatief veel fysieke ruimte voor economische activiteiten. De landbouw en bedrijventerreinen nemen hier een30Triple P, regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden 10 Bron: Sociaal-Economische Verkenning Krimpenerwaard, Alblasserwaard en Vijfheerenlanden. Rabobank, 2001. 11 Bron: Blik op de startersmarkt. Themabericht Rabobank, 2004/23. 12 Bron: Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid. EIM, 2004. 13 Bron: Regionale structuurvisie Alblasserwaard Vijfheerenlanden – Authentiek & Vernieuwend, 2004. 14 Bron: Visie landelijk gebied Alblasserwaard-Vijfheerenlanden. Samenwerkende gemeenten, 2007 15 Groeipad in de Polder. Toeristisch Actieplan Alblasserwaard- Vijfheerenlanden. Bestuurscommissie, mei 2006. 16 Bron: www.alblasserwaardvijfheerenlanden.nl. 17 Authentiek en vernieuwend – Regionale structuurvisie Alblasserwaard Vijfheerenlanden, 2004. 18 Authentiek en vernieuwend – Regionale structuurvisie Alblasserwaard Vijfheerenlanden, 2004. 19 Bron: Sociale structuurschets Alblasserwaard-Vijfheerenlanden. SGBO, 2004. 20 Bron: Kwaliteitsatlas Groene Hart, maart 2009.
  • 31. 4 Planet4.1 Inleiding hebben betrekking op de natuurlijkheid van het landschap, het reliëf en de historischeIn de Triple P-methode staat ‘planet’ voor de kenmerkendheid.duurzaamheid van een gebied op ecologischterrein. Natuur en landschap in dat gebied zijn de Milieubewustzijndrager van deze ecologische duurzaamheid. Voor Evenals op economisch terrein heeft ook ophet voortbestaan van onze beschaving is het ecologisch terrein de kwaliteit ‘people’ eennoodzakelijk dat de huidige generatie de aarde op tweeledige invloed. Enerzijds vormt de menszodanige wijze bewoont, dat dit niet ten koste gaat alleen al door zijn aanwezigheid een belastingvan de leefbaarheid voor toekomstige generaties. voor het milieu. Deze belasting kan wordenDit ‘goede rentmeesterschap’ uit zich in wat de weergegeven door de bevolkingsdichtheid.kwaliteit van de ruimte kan worden genoemd. Daarnaast is ook het menselijk gedrag van invloedDaarnaast wordt de ecologische kwaliteit beïnvloed op de milieubelasting, bijvoorbeeld in de vorm 31door de kwaliteit ‘profit’ (connector) doordat van het bezitten en gebruiken van een auto eneconomische activiteiten een belasting voor het het verbruiken van stroom. Anderzijds is een grootmilieu vormen. De kwaliteit ‘planet’ stoelt daarom deel van de bevolking zich bewust van de groteop drie voorraden: (1) ruimtelijke kwaliteit, (2) ecologische problemen. De mate waarin wordtmilieubewustzijn en (3) milieuhinder. gedoneerd aan natuur- en milieudoelen en de afname van groene stroom vormen daarvoorRuimtelijke kwaliteit goede indicatoren. Deze indicatoren zijnDe voorraad ruimtelijke kwaliteit geeft de mate aan ondergebracht in de voorraad milieubewustzijn.waarin in een gebied (nog) sprake is van Triple P regio Alblasserwaard-Vijfheerenlandenduurzaamheid qua natuur en landschap. Enerzijds Milieuhinderwordt er daarbij van uit gegaan dat de mens door De productie van goederen en diensten vormtzijn verschijnen en handelen afbreuk heeft gedaan door schaal en aard van de werkzaamheden eenaan de ecologische waarden die het gebied ooit bijzonder soort menselijke activiteit. Net als eenhad. Anderzijds voegt de mens, zeker in Nederland, individueel mens vormt een onderneming doorook ecologische waarden toe. Deze ecologische zijn aanwezigheid alleen al een belasting voor hetduurzaamheid kan op het schaalniveau van milieu. Deze belasting kan worden weergegevengemeenten slechts voor een deel worden door de omvang van de werkgelegenheid. Verdervastgesteld met objectieve indicatoren, zoals het zijn bedrijven ook door hun gedrag van invloed opaandeel van natuur en bos in het totale areaal en de kwaliteit ’planet’. Bedrijfsvestigingen houdenhet aantal monumenten per hectare. Voor andere vaak een aantasting van het landschap in enaspecten van ecologische duurzaamheid moet bovendien leidt economische activiteit veelal totworden teruggevallen op de beleving die de geluidsoverlast en vervuiling van bodem, waterinwoners hebben. Deze belevingsindicatoren en lucht. Op het niveau van individuele gemeenten
  • 32. Een duurzaam economisch perspectief op de regio zijn alleen indicatoren beschikbaar met betrekking Uit de onderliggende voorraden blijkt dat deze tot de horizonvervuiling en geluidshinder die relatief lage ecologische kwaliteit veroorzaakt inwoners ervaren. Deze indicatoren zijn wordt door de ruimtelijke kwaliteit van het gebied ondergebracht in de connector milieuhinder. en door de milieuhinder die er plaatsvindt. Het milieubewustzijn van de bevolking blijkt juist op In dit hoofdstuk wordt de score van de regio een relatief hoog niveau te liggen. De Alblasserwaard en Vijfheerenlanden gepresenteerd achtergronden van de scores op deze drie voor de kwaliteit ‘planet’ en voor de drie voorraden voorraden worden in de volgende paragraaf die daaraan ten grondslag liggen: ruimtelijke toegelicht. kwaliteit, milieubewustzijn en milieuhinder. Vervolgens worden enkele opvallende scores Ruimtelijke kwaliteit binnen deze kwaliteit uitgediept aan de hand van De indicatoren voor de ruimtelijke kwaliteit hebben aanvullende data en informatie uit bestaande betrekking op diverse kenmerken die de studies en rapporten. De laatste paragraaf van dit aantrekkelijkheid van een gebied weergeven. Bij de hoofdstuk biedt een beknopte samenvatting van indicatoren monumenten en natuur en bos gaat de belangrijkste resultaten van dit hoofdstuk en het daarbij om feiten terwijl het bij natuurlijkheid, geeft een overzicht van de sterke en zwakke reliëf en historische kenmerkendheid om punten van de ecologische kwaliteit van de regio belevingsindicatoren gaat. Zij geven aan hoe Alblasserwaard-Vijfheerenlanden. aantrekkelijk deze kenmerken van het gebied door de inwoners worden gevonden.32 4.2 Ecologische kwaliteiten Hierbij speelt wel het verwachtingspatroon van de inwoners een rol. Een inwoner van een grote stad Planet is de enige kwaliteit waarop de regio verwacht immers niet dat de omgeving een grote Alblasserwaard-Vijfheerenlanden lager scoort dan ecologische waarde heeft. Op het moment dat er de referentieregio’s. Dit geldt zowel voor het bij hem of haar hard gewerkt wordt aan een park, stedelijke als landelijke deel van de regio. dan is de werkelijkheid beter (in ecologische zin)Triple P, regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden Figuur 4.1: Figuur 4.2: Planet, scores voor voorraad Ruimtelijke kwaliteit, scores voor indicatoren Bron: Rabobank Bron: Rabobank
  • 33. Een duurzaam economisch perspectief op de regiodan de verwachting. Dit zorgt ervoor dat deze natuur verstaan we bos, droog natuurlijk terreininwoner natuurlijkheid hoger zal waarderen. Het (zoals duinen, stranden en heide), nat natuurlijkomgekeerde kan gebeuren in een buitengebied terrein (zoals kwelders, riet en biezen). In figuur 4.3waar een (klein) bedrijventerrein aangelegd wordt. staat aangegeven hoe de grond over deze drieDe verwachting van de inwoners strookt niet categorieën verdeeld is in de regio. Dan blijkt datmet de werkelijkheid en de inwoner zal de de regio vooral over weinig bos en droog natuurlijknatuurlijkheid lager beoordelen dan de inwoner terrein beschikt.uit de grote stad. MilieubewustzijnIn de grafiek valt op dat de relatief lage ruimtelijke Zoals gezegd is het milieubewustzijn de enigekwaliteit van de regio Alblasserwaard- voorraad binnen de kwaliteit ‘planet’ waarop deVijfheerenlanden veroorzaakt wordt door het regio per saldo net iets beter scoort danbeperkte oppervlak natuur en bos in de regio en vergelijkbare regio’s. Dit is te danken aan hethet nagenoeg ontbreken van reliëf. consumptief gedrag van de bevolking waarmee een kleinere druk op het milieu wordt gelegd danReliëf is natuurlijk een gegeven. Regio’s als Zuid- in vergelijkbare regio’s.Limburg profiteren van het heuvellandschap dat zegegeven is wat door inwoners en recreanten sterk Deze positieve score heeft de regio te danken aanwordt gewaardeerd. De regio Alblasserwaard- de mate waarin de bevolking doneert aan goedeVijfheerenlanden is vlak en moet het dus hebben doelen voor natuur & milieu, aan de relatief grotevan andere ruimtelijke kwaliteiten. De oppervlakte groep huishoudens dat groene stroom afneemt en 33bos en natuur is een indicator die wel deels aan het relatief beperkte gebruik van elektrischebeïnvloedbaar is. Zoals reeds eerder in het rapport apparaten (vooral in de landelijke gebieden). Bij hetbleek, is in deze regio veel landbouwgrond gebruik van elektrische apparaten (aantal peraanwezig wat blijkbaar ten koste gaat van de huishouden) gaat het om de apparaten met hetoppervlakte bos en natuur en daarmee van de hoogste energieverbruik (air conditioner,ecologische kwaliteit van de regio. Onder bos en beveiligingsapparatuur, breedbeeld TV, DVDFiguur 4.3: Figuur 4.4: Triple P, regio Alblasserwaard-VijfheerenlandenAandeel grond voor bos en natuur per categorie, 2003 Milieubewustzijn, scores voor indicatorenBron: CBS Bodemstatistiek, bewerking Rabobank Bron: Rabobank
  • 34. Een duurzaam economisch perspectief op de regio recorder, DVD speler, PC, Plasma/ LCD TV, hectare) geeft een indicatie van de hoeveelheid satellietontvanger, sauna, spelcomputer, aanwezige economische activiteit en daarmee van vaatwasmachine en zonnebank). Dergelijke de milieuhinder. Horizonvervuiling en apparaten zijn in het landelijke deel van de regio geluidshinder zijn belevingsindicatoren: ze geven niet erg populair. Dit heeft waarschijnlijk te maken een indicatie van de mate waarin de bevolking met de sterke sociale cohesie in het gebied. De hinder ondervindt van (economische) activiteiten. bevolking is sterk maatschappelijk betrokken wat Zoals gezegd is deze milieuhinder in de regio iets zich uit in de activiteiten die zij onderneemt. Zo groter dan in vergelijkbare regio’s. bleek dat men veelvuldig de kerk bezoekt en vaak vrijwilligerswerk doet. Deze activiteiten zullen ten Uit de grafiek blijkt dat het stedelijke deel van de koste gaan van andere activiteiten zoals tv kijken en regio op alle indicatoren slechter scoort dan34 het gebruik van de computer wat zich uit in het andere stedelijke regio’s. Het gebied telt veel bezit van deze apparatuur. banen per hectare grond en er wordt relatief veel De indicatoren die negatief bijdragen aan de geluidshinder en horizonvervuiling ervaren door ecologische kwaliteit zijn de bevolkingsdichtheid de bevolking. Deze horizonvervuiling kan worden en het autobezit. In de hele regio wordt een veroorzaakt door de geluidschermen voor de hectare gemiddeld door meer inwoners bewoond Betuwelijn en de geluidshinder door de A15 en dan in regio’s van dezelfde stedelijkheidsklasse wat A27 en transportbedrijven in de woonomgeving. een zwaardere druk legt op de ecologische kwaliteit van het gebied. Bovendien beschikt eenTriple P, regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden bovengemiddeld aandeel van de huishoudens over Figuur 4.5: minimaal één auto. Het hoge autobezit in de regio Milieuhinder, scores voor indicatoren is te verklaren vanuit de beperkte bereikbaarheid van het gebied met het openbaar vervoer. Wel moet hierbij opgemerkt worden dat de gemiddelde omvang van een huishouden in Alblasserwaard-Vijfheerenlanden relatief groot is en dat dus relatief veel personen van een auto in een huishouden gebruik kunnen maken. Milieuhinder Milieuhinder wordt in dit hoofdstuk gemeten aan de hand van indicatoren die verband houden met de economische activiteit in het gebied. Werkgelegenheid (uitgedrukt in aantal banen per Bron: Rabobank
  • 35. Een duurzaam economisch perspectief op de regioBovendien zal horizonvervuiling in een regio met na te streven geluidskwaliteit aangeven voor eenweinig tot geen reliëf eerder ervaren worden dan in bepaald gebied. Voor de regio Alblasserwaard-heuvelachtig gebied. Hoewel op dit moment de Vijfheerenlanden is gestart met de inventarisatie-horizonvervuiling in het landelijke deel van de fase voor het project MIG, de gebiedstypering.regio nog op een gemiddeld niveau ligt, kan dit Deze typering moet leiden tot een geluids-verslechteren op het moment dat de geplande kwaliteitskaart en uiteindelijk resulteren in eenwindmolens geplaatst worden langs de A15 en de regionaal geluidsbeleid.21Betuweroute in Giessenburg.Op dit moment is er al sprake van een relatief 4.3 Regionale aandacht voor milieu 35grote geluidshinder in het landelijke deel van en duurzaamheidde regio. Het gebied scoort hierop een stuknegatiever dan andere landelijke regio’s. In de Uit de Visie Landelijk Gebied en de Regionaleregio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden zijn vier Structuurvisie blijkt dat de gemeenten in de regiomilieubeschermingsgebieden voor de stilte Alblasserwaard-Vijfheerenlanden zich bewust zijngelegen. Dit zijn gebieden waar de natuurlijke van het belang van milieu en duurzaamheid.geluidsbelasting door afwezigheid van stationaire In de Visie Landelijk Gebied wordt aangegeven datgeluidsbronnen relatief laag is (minder dan 40 het beleid van de gemeenten in de regio eropdB(A)). Het beleid is erop gericht het geluid in gericht is om daar waar mogelijk de kwaliteit van Triple P, regio Alblasserwaard-Vijfheerenlandendergelijke gebieden te beperken tot 40 dB(A). De het milieu te bevorderen. Daarbij wordt gedachtbetreffende gebieden zijn voor een deel langs de aan het terugdringen van lichthinder, hetLek gelegen. bevorderen van rust in de regio in het bijzonder door het terugdringen van geluidshinder en hetTen aanzien van geluidshinder is in oktober 1998 terugdringen van fijnstof. Ook de doelstellingende Beleidsnota Modernisering Instrumentarium met betrekking tot het klimaatbeleid hebbenGeluidshinder (MIG) vastgesteld, waarin een aandacht. Juist in de Alblasserwaard, waar zo’n 75%voorstel voor het toekomstige geluidsbeleid wordt van het bodemoppervlak uit veen bestaat, is degedaan. Hierbij wordt decentralisatie van het uitstoot van CO2 via veenoxidatie aanzienlijk.geluidsbeleid voorgesteld. Gemeenten krijgen Samen met agrariërs wordt geprobeerd eenmeer beleidsruimte en er worden stappen gezet in agenda op te stellen voor de klimaatvriendelijkede richting van een integraal omgevingsbeleid. melkveehouderijregio en wordt nagegaan wat datGemeenten kunnen voor nieuwe ontwikkelingen zou betekenen aan maatregelen en instrumenten.22gebiedsgerichte grenswaarden opstellen, die de
  • 36. Een duurzaam economisch perspectief op de regio MVO bij Kop Beveiliging Het Leerdamse bedrijf Kop Beveiliging van ondernemer Gert Krijgsman is een mooi voorbeeld van de wijze waarop het bedrijfsleven zelf zijn steentje kan bijdragen aan zowel de sociale, economische als ecologische kwaliteit van de regio. Hieronder volgt een overzicht van de door Kop Beveiliging ontplooide MVO-activiteiten. Fitness (People & Profit) Kop Beveiliging stimuleert de gezondheid van zijn werknemers door het aanbieden (en bekostigen) van een fitprogramma. Elke dinsdagavond van 18.00 uur tot 19.00 uur is in de locale sportschool gelegen- heid tot (bedrijfs)fitness. Resultaat Minder ziekteverzuim. Dit vergroot de fitheid en verbetert het functioneren van de medewerkers. Offertes en bestellingen (Planet & Profit) - Doelstelling om 50% van de uit te brengen offertes digitaal te verzenden. Bij de klant wordt reeds ge- vraagd of de offerte milieuvriendelijk, dus digitaal kan worden verzonden. - Doelstelling om 50% van de bestellingen “online” uit te voeren. Er wordt bij leveranciers aangedrongen op “ digitaal” bestellen. - Onder elke email staat in het groen de zin “denk aan het milieu voordat u dit bericht print”. Resultaat Papier- en portokosten zijn met 25% gedaald. Bedrijfsauto’s (Planet & Profit) - Alle bedrijfsauto’s die op diesel brandstof rijden zijn voorzien van een roetfilter. - Alle bedrijfsauto’s hebben een navigatiesysteem (direct naar het juiste adres). - De berijders van de bedrijfsauto’s krijgen instructie voor milieuvriendelijk rijden.36 Resultaat - Berijders zijn zich meer bewust en controleren wekelijks oliepijl en bandenspanning. - Berijders rijden rustiger waardoor de kans op ongelukken is verkleind. - Daling van 5% van de brandstofkosten. Nieuw kantoor (Planet & Profit) De verlichting en verwarming van het nieuwe kantoor is gebaseerd op energiezuinige systemen en apparatuur. Resultaat - Overheidssubsidie is via Senter Novem voor dit project toegekend.Triple P, regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden - Lagere energierekening. Personeel (People) - Een medewerker in dienst met een verstandelijke handicap. Gezamenlijke doelstelling is voor deze medewerker een zelfstandige toekomst te realiseren. - Voor alle medewerkers wordt een opleidingsprogramma opgesteld en studie gestimuleerd. Resultaat - Meer sociale betrokkenheid bij ons personeel. Iedereen is trots op het bereikte resultaat (de medewerker is “ gepromoveerd” van verstandelijke handicap naar verstandelijke beperking). - Beter opgeleid personeel en minder personeelsverloop.
  • 37. Een duurzaam economisch perspectief op de regioIn de Regionale Structuurvisie geven de het ambitieniveau op het gebied vangemeenten te kennen dat ze bij alle plannen en duurzaamheid. Ten slotte dient ook bij deprojecten rekening willen houden met milieu en (her)ontwikkeling van kantoren ofduurzame oplossingen. Duurzaamheid is dan ook bedrijventerreinen in de regio duurzaamheid heteen belangrijk uitgangspunt in de planvorming. uitgangspunt te zijn. Hierbij wordt aandachtDoel is het minimaliseren van milieuvervuiling en besteed aan intensief ruimtegebruik, collectievehet zuinig omgaan met ruimte, grondstoffen en bedrijfsvoorzieningen en duurzame energie.energie op een dusdanige wijze dat toekomstige Daarnaast wordt gestreefd naar duurzamegeneraties niet belast worden met de gevolgen van bedrijfsprocessen, zodat energie- enons handelen. Zo dient bij de inrichting van nieuwe materiaalstromen optimaal benut worden.of de herstructurering van reeds bestaandewoonwijken, kantoorlocaties of bedrijventerreinen,rekening te worden gehouden met duurzaamheid. 4.4 Samenvatting: ‘Planet’Specifieke uitgangspunten hierbij zijnlandschappelijke en ecologische inpassing en De ecologische kwaliteit van Alblasserwaard-integraal waterbeheer. Verder wordt in de regio op Vijfheerenlanden is de enige P waarop de regiohet gebied van energie voornamelijk gestreefd naar minder goed scoort dan vergelijkbare gebieden. Dithet gebruik maken van (passieve en actieve) zonne- heeft vooral te maken met de ruimtelijke kwaliteitenergie. Gelet op de landschappelijke kwaliteiten van het gebied en de milieuhinder die ervan de regio is slechts een klein gebied tussen plaatsvindt of ervaren wordt. De ruimtelijkeAlblasserdam en Papendrecht mogelijk geschikt kwaliteit blijft achter door de beperkte oppervlakte 37voor de plaatsing van windturbines (windenergie), bos en natuur en ontbreken van reliëf. DeIn de rest van de regio stuiten windturbines op milieuhinder wordt vooral veroorzaakt doorplanologische bezwaren/belemmeringen (o.a. geluidshinder en horizonvervuiling.landschap, ecologie, hinder). Bij nieuwe projecten Met het milieubewustzijn van de bevolking is hetdient te worden bepaald welke EPC-norm juist wel goed gesteld.gehanteerd gaat worden, rekening houdend met Triple P, regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden21 Bron: Regionale structuurvisie Alblasserwaard Vijfheerenlanden – Authentiek & Vernieuwend, 2004.22 Bron: Visie landelijk gebied. Samenwerkende gemeenten Alblasserwaard-Vijfheerenlanden, februari 2007
  • 38. 5 De balans opgemaakt In de voorgaande hoofdstukken zijn de sociale, eigen sterke eigenschappen. Dat geldt ook voor de economische en ecologische kwaliteit van de regio regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden. Per saldo Alblasserwaard-Vijfheerenlanden bepaald. (het gemiddelde van de drie P’s) komt de regio net In dit hoofdstuk maken we de balans op van iets beter uit de bus dan de referentiegebieden. de duurzaamheid van de regio door de drie kwaliteiten te combineren en geven we een De sociale kwaliteit van de regio Alblasserwaard- overzicht van de sterke en zwakke kanten Vijfheerenlanden is hoog, vooral in het landelijk van de regio voor wat betreft haar gebied. Dit heeft te maken met de sterke sociale duurzaamheid. cohesie van het gebied waarin sprake is van een grote maatschappelijke betrokkenheid. Bovendien In figuur 5.1 zijn de scores voor de drie kwaliteiten heeft het gebied een gunstige bevolkings- voor het stedelijke en landelijke deel in een grafiek samenstelling. Of het om een duurzame38 geïntegreerd. De figuur geeft in één oogopslag de bevolkingssamenstelling gaat valt te betwijfelen. Triple P-situatie in de regio Alblasserwaard- Door vertrek van jongeren, vergrijzing van de Vijfheerenlanden weer. People springt er in bevolking, lagere geboortecijfers en hogere positieve zin uit gevolgd door Profit. Planet blijft sterftecijfers zal de lichte bevolkingsgroei van de enigszins achter. In Nederland vinden we afgelopen jaren op korte termijn overgaan naar nauwelijks regio’s die op elk van de drie kwaliteiten krimp. Voor de regio is het van belang om zich bovengemiddeld scoren. Elk gebied heeft zijn hiervan bewust te zijn en deze ontwikkeling niet teTriple P regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden Figuur 5.1: Figuur 5.2: Triple P balans stedelijke gemeenten Triple P balans landelijke gemeenten
  • 39. Een duurzaam economisch perspectief op de regionegeren. Enerzijds is het een uitdaging om te zien economie. Vooral het bedrijfsleven in het stedelijkein hoeverre de krimp beperkt kan worden. Hierbij deel van de regio kan als zeer innovatief wordenspeelt het binden van jongeren een belangrijke rol. bestempeld. Bovendien beschikt dit deel van deAnderzijds ligt de uitdaging in het positief regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden over relatiefbenaderen van deze gewijzigde bevolkings- veel fysieke ruimte die voor economischesamenstelling. Deze kan immers ook weer nieuwe activiteiten wordt benut. De economie van hetkansen met zich meebrengen. Het gaat in elk geval landelijke gebied kenmerkt zich vooral door eenom een ontwikkeling die van grote invloed is op de gunstige afzet en arbeidsmarkt met hoge inkomenstoekomst van de regio en op veel beleidsterreinen en veel hoogopgeleiden. De economische kwaliteitzijn weerslag zal hebben. Daarom heeft van het gebied wordt gedrukt door de 39 Triple P, regio Alblasserwaard-Vijfheerenlandenbevolkingskrimp dan ook bij een van de workshops economische prestaties van het bedrijfsleven metcentraal gestaan. Van de resultaten van de discussie een achterblijvende arbeidsproductiviteit en lagedie hierover heeft plaatsgevonden wordt in het winstmarges. De indruk bestaat dat de hevigevolgende hoofdstuk verslag gedaan. (internationale) concurrentie waarvan vooral hetOok de economische kwaliteit van de regio grootbedrijf onder druk staat, hieraan tenAlblasserwaard-Vijfheerenlanden ligt op een relatief grondslag ligt. Verder blijkt uit de economischehoog niveau, vooral in het stedelijk gebied. De structuur van het gebied dat de toeristische sectorregio heeft deze positieve uitkomst vooral te is ondervertegenwoordigd. Terwijl dit juist eendanken aan het innovatieve karakter van de sector is waarvan de potentie in de regio al
  • 40. Een duurzaam economisch perspectief op de regio veelvuldig is bevestigd. Dit is dan ook een van de ‘milieubelasting’, ‘werk en voorzieningen’, thema’s die tijdens de workshops is behandeld. ‘milieuhinder’, ‘natuurlijke hulpbronnen’ en ‘woonomgeving’. Ten slotte blijkt de ecologische kwaliteit van de regio achter te blijven bij die van vergelijkbare De invloed die twee kwaliteiten op elkaar regio’s. Dit heeft vooral te maken met de uitoefenen, kan verschillen, zo blijkt uit de scores milieuhinder die er ervaren wordt en de ruimtelijke van het gebied op bovengenoemde voorraden. kwaliteit van het gebied. Milieuhinder is een Bovendien ligt deze (on)balans in onderlinge knelpunt dat zich voordoet op het snijvlak van invloed niet vast. Een gebied kan van karakter economie en ecologie. De uitdaging zit in het veranderen. Deze verandering wordt weergegeven dusdanig inpassen van huidige en eventueel in de interactie-effecten ‘profit-people’, ‘people- nieuw te ontwikkelen economische activiteiten planet’ en ‘profit-planet’. De scores op deze zodat het niet ten koste gaat van de ecologische interactie-effecten geven aan of een ontwikkeling kwaliteit van het gebied. De ruimtelijke kwaliteit zich in het betreffende gebied sterker voordoet blijft achter omdat de regio Alblasserwaard- dan in de referentiegemeenten. Vijfheerenlanden vooral een landbouwregio betreft met relatief weinig bos en natuurgebied en geen Veranderingen in de relatie tussen ‘people’ en reliëf. Hierbij moet wel opgemerkt worden dat de ‘profit’ geven aan of een gebied zich ontwikkelt ruimtelijke kwaliteit deels uit subjectieve als centrum van werkgelegenheid en indicatoren is opgebouwd die niet de volledige voorzieningen of juist als woongebied. Indicatoren40 beleving van de bezoeker hoeven te voor deze ontwikkelingen zijn de groei van de weerspiegelen. Want hoewel een vlak landschap uitgaande pendel, het winkelaanbod en het dat voornamelijk bestaat uit weilanden en aanbod van culturele en zorgvoorzieningen per boerderijen over het algemeen niet als inwoner. Bij afname van de uitgaande pendel indrukwekkend wordt ervaren, zijn hier in de regio ontwikkelt een gebied zich tot werkgelegen- Alblasserwaard-Vijfheerenlanden zoveel andere heidscentrum en bij groei van het aanbod van landschappelijke elementen aanwezig dat het winkels en voorzieningen tot een juist om een zeer aantrekkelijk gebied gaat. voorzieningencentrum. Deze landschappelijke rijkdom maakt de regioTriple P, regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden Alblasserwaard-Vijfheerenlanden juist uniek en Veranderingen in de relatie tussen ‘people’ en biedt de regio de mogelijkheid om zich te ‘profit’ enerzijds en ‘planet’ anderzijds geven aan onderscheiden van andere regio’s in ons land. Ook hoe de ‘milieudruk’ zich ontwikkelt. Indicatoren als het gaat om recreatiemogelijkheden biedt dit voor deze ontwikkeling zijn vanuit ‘people’ de unieke karakter van de regio interessante groei van het intensief gebruikte areaal, het areaal mogelijkheden voor profilering waarbij het behoud bos en natuur en de bereikbaarheid met het van het karakter het uitgangspunt zou moeten zijn. openbaar vervoer. Vanuit het perspectief van ‘profit’ zijn de groei van het recreatieareaal en het areaal bedrijventerrein een indicatie. 5.1 Interactie-effecten 5.1.1 Profit – people De drie kwaliteiten ‘people’. ‘profit’ en ‘planet’ staan niet op zichzelf, maar oefenen invloed uit op elkaar. De meest opvallende uitkomst in de interactie De aard en de omvang van deze invloed komen tot tussen de economische en sociale kwaliteit van uiting in de voorraden ‘afzet- en arbeidsmarkt’, het gebied is de groei van de werkloosheid.
  • 41. Een duurzaam economisch perspectief op de regioHoewel de werkloosheid in de regio anno 2009 gestegen. Deze ontwikkeling deed zich in ongeveernog altijd laag ligt, is in zowel het stedelijke als dezelfde mate voor in de rest van Nederland.landelijke deel van de regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden de werkloosheid sneller Per saldo heeft de regio zich de afgelopen jarengegroeid dan in vergelijkbare gemeenten. niet sterk in één richting als woon – of werkregioGroeide de werkloosheid in stedelijk Nederland ontwikkeld.tussen 2000 en 2008 met 6,8%, in het stedelijkedeel van de regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden 5.1.2 Planet – profitgroeide het aantal werklozen in deze periode met7,6%. De grootste afwijking zit echter in het Ook de interactie tussen de economische enlandelijke deel van de regio. Tussen 2000 en 2008 ecologische kwaliteit van de regio laat geen sterkegroeide hier de werkloosheid met 9,8% terwijl eenduidige ontwikkeling te zien. Het gaat hier omdat in landelijk Nederland slechts 7% was. de ontwikkeling van de milieudruk veroorzaakt door economische activiteiten. Meest opvallendeAls we kijken naar de groei van het aantal ontwikkeling in dit opzicht is de groei van deuitgaande pendelaars komt het stedelijke deel van oppervlakte recreatiegrond in de regio in dede regio iets beter uit de bus dan de referentie- periode tussen 1996 en 2003. Zowel in hetgemeenten. Hoewel het aantal pendelaars tussen stedelijke als landelijke deel van de regio is de2000 en 2004 iets toenam is de groei kleiner dan hoeveelheid grond die in gebruik is voor toeristischin de referentieregio’s. Voor het landelijke deel en recreatieve doeleinden bovengemiddeldvan de regio geldt dat er sprake is geweest van gegroeid. 41 een afname van de uitgaande pendel. Dezeafname is echter beduidend minder sterk dan Als we kijken naar de oppervlakte bedrijventerreinin andere landelijke regio’s. blijkt dit tussen 2000 en 2007 in het landelijke deel iets sterker te zijn gegroeid dan gemiddeld inTen slotte is in de regio het aantal zorginstellingen landelijk Nederland. De groei van het areaalen winkels per hoofd van de bevolking sinds 2002 bedrijventerrein bleef in deze periode in hetFiguur 5.3: Figuur 5.4: Triple P, regio Alblasserwaard-VijfheerenlandenInteractie effecten Profit People Interactie effecten Planet PeopleBron: Rabobank Bron: Rabobank
  • 42. Een duurzaam economisch perspectief op de regio stedelijke deel van de regio juist iets achter bij de De bereikbaarheid met het openbaar vervoer (hier gemiddelde groei. Zoals gezegd is er in dit deel van uitgedrukt als aantal personen bereikbaar binnen de regio dan ook sprake van een tekort aan 45 minuten met de trein) blijkt redelijk stabiel te bedrijventerreinen. zijn gebleven. Dit komt overeen met het landelijke beeld. Al met al kan gesteld worden dat de fysieke omgeving in de afgelopen jaren meer ten dienste Per saldo is de beschikbaarheid van de fysieke van de economische ontwikkeling is komen te omgeving voor de inwoners en daarmee de druk staan. Daarmee is de druk op het milieu vanuit die de bevolking van de regio op het milieu economische activiteiten de afgelopen jaren uitoefent, in de afgelopen jaren niet veranderd. toegenomen in de regio Alblasserwaard- Vijfheerenlanden. 5.1.3 People – planet De interactie tussen de sociale en ecologische kwaliteit van de regio biedt geen eenduidig beeld. Enerzijds is de oppervlakte bos en natuur sterker gegroeid dan gemiddeld wat gunstig is voor de ecologische kwaliteit van het gebied. Vooral het42 stedelijke deel van de regio heeft hierin tussen 1996 en 2003 een enorme sprong gemaakt. Daar tegenover staat dat het aandeel intensief gebruikte grond23 in deze periode in de regio ook sterker gegroeid is dan gemiddeld wat juist ongunstig is voor de ecologische kwaliteit van het gebied.Triple P, regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden Figuur 5.5: Interactie-effecten People Planet 23 Met intensief grondgebruik wordt bedoeld de grond die benut wordt voor infrastructuur, wonen, consumentenvoorzieningen, bedrijventerreinen, parken en recreatie, verblijfsrecreatie, Bron: Rabobank glastuinbouw en andere gebruiksfuncties.
  • 43. 6 Samenwerking met lokaal betrokken personen6.1 Workshops Gemeenschappelijke Regeling (WGR) samenwerken in de regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden.Woensdag 7 oktober hebben bij Rabobank Samen richten zij zich op drie domeinen:Alblasserwaard Noord en Oost in Giessenburg de - Economie en Toerismeworkshops rondom de Triple P plaatsgevonden. - Fysiek (Ruimtelijke Ordening,Tijdens de workshops is rondom een aantal thema’s Wonen en Verkeer en Vervoer)(die vanuit de resultaten van de Triple P zijn - Sociaal (Wmo, Jeugd, Cultuur, Onderwijs,geselecteerd) gediscussieerd aan de hand van een Sociale Leefbaarheid en Veiligheid)aantal stellingen. Het gaat om de volgende Binnen de Regio Zuid-Holland Zuid werken dethema’s: gemeenten samen voor wat betreft de- Bestuurlijke samenhang en samenwerking Veiligheidsregio, de Milieudienst en de GGD. in de regio- Wonen, werken en krimp Naast deze acht gemeenten worden in dit 43- Kansen voor toerisme onderzoek Alblasserdam, Papendrecht en Sliedrecht betrokken. Zij vormen samen metIn dit hoofdstuk wordt per thema eerst een Dordrecht, Hendrik-Ido-Ambacht en Zwijndrecht deintroductie gegeven op het onderwerp waarna een Drechtsteden die samenwerken vanuit debeknopt verslag van de resultaten van de Gemeenschappelijke Regeling Drechtsteden (GRD).workshops volgt. De GRD voert een aantal taken uit die door één of meerdere van de deelnemende gemeenten6.1.1 Bestuurlijke samenhang en worden overgedragen. De economische groei, de samenwerking in de regio leefbaarheid en de bereikbaarheid van de hele Triple P regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden regio zijn onderwerpen die de gemeenten samenSamenwerking in de regio organiseren. Op het gebied van sociale enDe gemeenten die betrokken zijn in deze Triple P- maatschappelijke diensten, bouwen in de regio,Monitor behoren niet tot één bestuurlijke regio. beleidsonderzoek en leerplicht zijn de krachtenNaast de gemeentelijke herindelingen die in het regionaal gebundeld in de GRD.gebied hebben plaatsgevonden, zijn degemeenten aangesloten bij verschillende regionale De Regio Zuid-Holland Zuid is eensamenwerkingsverbanden en bestuurlijke samenwerkingsverband van 19 gemeenten24eenheden. dat gemeentelijke taken uitvoert. De Regio is een openbaar lichaam op basis van de WetIn de eerste plaats zijn er de acht gemeenten Gemeenschappelijke Regelingen. Het concern kentGiessenlanden, Gorinchem, Graafstroom, 4 sectoren en de regiostaf. De ambulancedienst, deHardinxveld-Giessendam, Leerdam, Liesveld, milieudienst en de brandweer bedienen de geheleNieuw-Lekkerland en Zederik die vanuit een regio. De GGD bedient de 14 gemeenten van de
  • 44. Een duurzaam economisch perspectief op de regio regio Drechtsteden en de regio Alblasserwaard- Ten slotte maakt de gemeente Vianen deel uit van Vijfheerenlanden. De gezamenlijke missie van de het onderzoeksgebied. Sinds 2002 behoort deze Regio Zuid-Holland Zuid is gericht op (fysieke) gemeente niet meer bij de provincie Zuid-Holland veiligheid en vitaliteit van de ca. 480.000 inwoners maar bij de provincie Utrecht. De belangrijkste en de talrijke bedrijven in het gebied. Het beleid reden voor deze herindeling was destijds de sterke van de regio is gericht op de ontwikkelingskansen maatschappelijke en bestuurlijke oriëntatie van de die de regio ziet. Gezien de stedelijke verdichting gemeente Vianen op de provincie Utrecht. Binnen in de regio Drechtsteden is er een toenemende de provincie Utrecht is de gemeente Vianen noodzaak de spanning tussen ruimtelijk bovendien aangesloten bij het Bestuur Regio economische ontwikkelingen en omgevings- Utrecht (BRU), Dit is een samenwerkingsvorm effecten beter te managen. tussen gemeenten in de stedelijke Utrechtse regio die in 1996 is opgericht als één van de zeven De gemeente Lingewaal behoort tot de provincie Nederlandse Kaderwetgebieden25. Het doel is om Gelderland en is aangesloten bij de regio een aantal belangrijke grensoverstijgende zaken te Rivierenland. Regio Rivierenland is een regelen. Belangrijke taken van het BRU zijn: samenwerkingsverband van negen gemeenten in - Regionaal Structuurplan de Betuwe en Bommelerwaard. De regio behartigt - Grote infrastructuurprojecten de individuele en regionale belangen van de - Regionaal Economische Ontwikkelingsstrategie aangesloten gemeenten. Ook voert de regio een - Woningbouw en volkshuisvesting aantal gemeenschappelijke taken voor de44 gemeenten uit variërend van volksgezondheid tot Behalve deze regionale samenwerkingsverbanden milieu en van werkgelegenheid tot behoort het onderzoeksgebied (met uitzondering huisvuilinzameling. Regio Rivierenland heeft drie van Lingewaal) tot Nationaal Landschap het Groene onderdelen: Bestuursdienst, Afvalverwijdering Hart. Een Nationaal Landschap is een gebied in Rivierenland en Gemeenschappelijke Nederland waarvan is aangegeven dat er zich een Gezondheidsdienst (GGD) Rivierenland. unieke combinatie van agrarisch gebied, natuur en cultuurhistorie bevindt. De 59 gemeenten in hetTriple P, regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden Figuur 6.1: Pendel uit Alblasserwaard-Vijfheerenlanden (2005) Alblasser- Giessen- Nieuw- Papen- Pendel van Aw-Vhl naar.. dam landen Gorinchem Graafstroom Hard.-Giess. Leerdam Liesveld Lingewaal Lekkerland drecht Sliedrecht Vianen Zederik Gorinchem 2% 28% 53% 6% 10% 7% 6% 20% 0% 2% 2% 1% 8% Sliedrecht 5% 4% 2% 12% 13% 0% 3% 0% 6% 9% 49% 0% 0% Dordrecht 11% 4% 4% 9% 6% 1% 3% 3% 9% 20% 12% 0% 2% Rotterdam 16% 4% 4% 9% 4% 3% 6% 3% 12% 15% 9% 1% 2% Hardinxveld-Giessendam 2% 9% 3% 3% 47% 1% 3% 3% 0% 2% 8% 0% 2% Leerdam 0% 2% 2% 0% 0% 47% 0% 18% 0% 0% 0% 2% 10% Papendrecht 6% 2% 1% 6% 3% 0% 3% 0% 3% 28% 6% 0% 0% Utrecht 0% 4% 4% 3% 1% 8% 3% 5% 0% 2% 1% 21% 10% Alblasserdam 34% 0% 0% 6% 1% 0% 3% 0% 15% 5% 2% 0% 0% Vianen 0% 2% 1% 0% 0% 4% 0% 3% 0% 0% 0% 35% 8% Zederik 0% 6% 1% 3% 1% 3% 6% 3% 0% 0% 0% 2% 38% Giessenlanden 0% 28% 4% 3% 3% 1% 3% 3% 0% 0% 1% 0% 2% Graafstroom 2% 2% 1% 35% 1% 0% 6% 0% 3% 2% 1% 0% 2% Liesveld 0% 2% 1% 3% 1% 0% 41% 0% 3% 0% 1% 0% 2% Lingewaal 0% 2% 2% 0% 0% 4% 0% 25% 0% 0% 0% 0% 2% Nieuwegein 0% 2% 1% 0% 0% 3% 0% 3% 0% 0% 0% 11% 6% Nieuw-Lekkerland 3% 0% 0% 0% 0% 0% 3% 0% 27% 1% 0% 0% 0% Alblasserwaard-Vijfheerenlanden 53% 85% 70% 76% 82% 68% 76% 73% 58% 46% 70% 41% 74% Bron: CBS, bewerking Rabobank
  • 45. Een duurzaam economisch perspectief op de regioGroene Hart hebben zich via hun samenwerkings- de werkzame beroepsbevolking in welke gemeenteverbanden georganiseerd in het Woerdens Beraad. werkt (pendel) en welk deel van de consumenten-Het Woerdens Beraad wordt gevormd door bestedingen in welke gemeente terecht komtvertegenwoordigers van de zes intergemeentelijke (koopstromen). In de tabellen staan alleen desamenwerkingsverbanden in het Groene Hart. Het belangrijkste bestemmingsgemeenten weer-gaat hierbij om de samenwerkingsverbanden gegeven (die dus een groot deel van de pendel enBestuur Regio Utrecht, Gewest Gooi en Vechtstreek, koopstromen uit de regio Alblasserwaard-Intergemeentelijk samenwerkingsorgaan Midden- Vijfheerenlanden aantrekken). Bovendien wordt inHolland, Regio Zuid-Holland Zuid, Rijnstreekberaad de onderste rij (als subtotaal) weergegeven welken Samenwerking Utrecht-West. deel van deze pendelstromen en koopstromen in de regio zelf blijven. De gemeenten buiten deWerk- en kooporiëntatie regio staan in de tabellen cursief weergegeven enAl met al is in het gebied sprake van een groot de grootste stromen zijn groen gearceerd.aantal (overlappende) regio’s dat op verschillendeterreinen met elkaar samenwerkt. Ook als we kijken Uit de pendelbewegingen blijkt dat de inwonersnaar de bewegingen van de bevolking en beroeps- van de gemeenten in de westelijke hoek van debevolking in het gebied zien we een grote regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden (Nieuw-diversiteit in oriëntatie. Een consument of Lekkerland, Alblasserdam en Papendrecht) quawerknemer laat zich in zijn keuze voor de plek waar werkgelegenheid relatief beperkt op deze regiohij werkt of winkelt immers niet leiden door georiënteerd zijn. Dordrecht en Rotterdam hebbenbestuurlijke grenzen. Om meer inzicht te krijgen in voor deze gemeenten juist een belangrijke rol als 45de bewegingen die zich vanuit deze motieven werkverschaffer. Opvallend is dat de inwoners vanvoordoen, hebben we de pendel- en koopstromen deze drie gemeenten in hun koopstromen minderin de regio op een rij gezet. De resultaten staan sterk op Dordrecht en Rotterdam georiënteerd zijnweergegeven in onderstaande twee tabellen. Hierin dan voor hun werk. Als het gaat om het winkel-staat voor alle gemeenten in de regio Alblasser- aanbod zijn ze juist relatief sterk op hun eigen regiowaard-Vijfheerenlanden aangegeven welk deel van georiënteerd.Figuur 6.2: Triple P, regio Alblasserwaard-VijfheerenlandenKoopstromen uit Alblasserwaard-Vijfheerenlanden (2003) Alblasser- Giessen- Nieuw- Papen-Koopstromen van Aw-Vhl naar… dam landen Gorinchem Graafstroom Hard.-Giess. Leerdam Liesveld Lingewaal Lekkerland drecht Sliedrecht Vianen ZederikSliedrecht 6% 9% 8% 29% 23% 2% 11% 3% 8% 11% 70% 0% 3%Papendrecht 11% 1% 1% 9% 2% 0% 2% 0% 6% 58% 5% 0% 0%Leerdam 0% 4% 3% 1% 1% 64% 1% 32% 0% 0% 0% 7% 16%Alblasserdam 54% 0% 0% 9% 1% 0% 2% 0% 18% 3% 1% 0% 0%Gorinchem 0% 17% 55% 3% 6% 2% 6% 13% 0% 0% 1% 0% 6%Hardinxveld-Giessendam 0% 12% 1% 2% 46% 0% 3% 0% 0% 0% 2% 0% 1%Zederik 0% 6% 1% 2% 1% 2% 3% 1% 0% 0% 0% 3% 46%Rotterdam 8% 2% 4% 5% 4% 1% 3% 1% 7% 7% 5% 1% 1%Dordrecht 4% 1% 1% 4% 3% 0% 2% 0% 4% 8% 5% 0% 0%Liesveld 0% 0% 0% 2% 0% 0% 43% 0% 1% 0% 0% 0% 1%Giessenlanden 0% 30% 2% 2% 2% 0% 1% 1% 0% 0% 0% 0% 1%Vianen 0% 0% 0% 0% 0% 1% 0% 0% 0% 0% 0% 37% 5%Nieuw-Lekkerland 2% 0% 0% 1% 0% 0% 4% 0% 40% 0% 0% 0% 0%Utrecht 1% 1% 2% 1% 0% 5% 1% 2% 0% 0% 0% 14% 5%Graafstroom 1% 2% 0% 19% 1% 0% 5% 0% 3% 1% 1% 0% 1%Nieuwegein 0% 0% 0% 0% 0% 2% 0% 1% 0% 0% 0% 13% 3%Lingewaal 0% 0% 1% 0% 0% 3% 0% 22% 0% 0% 0% 0% 0%Alblasserwaard-Vijfheerenlanden 74% 83% 72% 80% 82% 75% 81% 74% 76% 74% 81% 49% 79%Bron: Rabobank
  • 46. Een duurzaam economisch perspectief op de regio De gemeente die in de regio het minst sterk op de Workshop regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden georiënteerd is, is Vianen. De bevolking van Vianen Stellingen: is juist sterk op Utrecht en Nieuwegein • Door onvoldoende samenwerking van bestuurs- aangewezen voor zowel werk als winkels. De organen zal de winstgevendheid van de regio inwoners van Vianen werken en winkelen primair in stagneren of afnemen de provincie Utrecht en niet in de regio • Het grootste probleem van onze regio is de sterke Alblasserwaard-Vijfheerenlanden. Dit is niet fragmentatie en het gebrek aan samenwerking verrassend aangezien de oriëntatie van Vianen op de provincie Utrecht een belangrijke overweging Lokaal versus regionaal was om Vianen bij deze provincie her in te delen. Bij hogere overheden wordt onvoldoende aandacht gevraagd voor de regionale knelpunten Voorbeelden van samenwerkingsverbanden in de regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden. Ten slotte moet opgemerkt worden dat ook in de Individueel hebben de gemeenten goede relaties rest van ons land samenwerking tussen gemeenten met bijvoorbeeld de provincie maar de regionale volop in de belangstelling staat. Samenwerking op belangen worden in deze contacten onder- basis van de WGR maakt het voor gemeenten gesneeuwd. Bovendien denken lokale overheden te mogelijk om efficiënt en effectief te werken aan veel vanuit hun eigen problematiek en overstijgen maatschappelijke vraagstukken die naar aard en ze dat onvoldoende. Ze zouden meer vanuit omvang niet op één gemeentelijk niveau regionaal perspectief moeten denken.46 georganiseerd kunnen worden. Dit betekent niet dat samenwerking in alle gevallen vanzelfsprekend Profilering is. Het moet altijd een weloverwogen keuze zijn. In de rest van Nederland bestaat een verkeerd De VNG heeft in haar publicatie “Samenwerking beeld van de regio Alblasserwaard- tussen gemeenten op basis van de Wgr – Praktijk- Vijfheerenlanden. De regio zou zich daarom sterker voorbeelden, dilemma´s en kansen” de kansen van moeten profileren. Wel zal eerst moeten worden samenwerking op een rij gezet met praktische tips vastgesteld wat het doel van een dergelijke voor gemeenten die hun samenwerkingsverbanden regiomarketing is en wat de belangen zijn. De regio willen verbeteren. Bovendien geeft de VNG zal in elk geval de krachten moeten bundelen omTriple P, regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden voorbeelden van samenwerkingsverbanden. echt een vuist te kunnen maken. Punten die aan bod komen zijn bijvoorbeeld de doelstelling, de aanpak, de succesfactoren en de Samenwerkingsvorm knelpunten. Ze geven ook de dilemma’s aan van de De meningen over de mogelijkheden van verschillende werkwijzen. De beschrijvingen bestuurlijke samenwerking zijn verdeeld. Men is het kunnen inspiratie bieden bij het aanpassen van er over eens dat de verschillende overheden bestaande vormen van samenwerking en het binnen de regio op bepaalde punten meer met opzetten van nieuwe samenwerkingsverbanden. elkaar zouden moeten optrekken en dat er zowel lokaal als regionaal in dit opzicht verbetering mogelijk is. Men is niet zeker of clustervorming vanuit economisch perspectief de beste samenwerkingsvorm is. Wel ziet men het belang van samenwerking op het gebied van cultuur en toerisme. In de eerste plaats moet men het dus eens worden over de problematiek en de thema’s
  • 47. Een duurzaam economisch perspectief op de regiowaarop de regio (meer) zou moeten samenwerken. staan. Veel kleine kernen hebben op dit moment alHiervoor zou een bijeenkomst georganiseerd met deze problematiek te maken. Veelal gaat ditmoeten worden met bestuurders en ondernemers. ten koste van de leefbaarheid in het gebied. Daarnaast worden door de vergrijzing andere eisenTen slotte zou regionale informatie op een uniform gesteld aan de woningvoorraad. Behalveschaalniveau tot stand moeten worden gebracht huisvesting voor senioren zullen regio’s moetenwat op dit moment – vanwege de verschillende zorgen voor goede huisvesting voor starters omregionale indelingen – niet het geval is. deze zoveel mogelijk aan de regio te binden. 47 Bovendien kan er krapte ontstaan op de Triple P, regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden6.1.2 Wonen, werken en krimp arbeidsmarkt wat een probleem kan vormen voor groeisectoren zoals de zorg. Eigenlijk ondervindtDe gevolgen en kansen van krimp vrijwel ieder beleidsdossier in meer of mindereEen rode draad door de Triple P-Monitor voor de mate problematische gevolgen van een dalenderegio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden is de bevolkingsomvang.vergrijzing en de bevolkingskrimp die in de regiozal gaan plaatsvinden. Hoewel dit in de eerste De vraag is welke mogelijkheden de regio heeft omplaats een ontwikkeling is die zich voordoet binnen deze spiraal te doorbreken. Of moet men dezede sociale kwaliteit van de regio (People) heeft spiraal helemaal niet willen doorbreken omdatdeze ook zijn weerslag op de andere twee deze ontwikkeling juist weer nieuwe kansen metkwaliteiten: de economische (Profit) en de zich mee brengt?ecologische (People). Vergrijzing enbevolkingskrimp zorgen er immers voor dat het Duidelijk is in elk geval dat krimp vraagt om eendraagvlak voor voorzieningen onder druk komt te andere manier van denken en handelen. Juist
  • 48. Een duurzaam economisch perspectief op de regio daardoor ontstaan er ook nieuwe inzichten. Zo kan starters. Verder speelt de sociale omgeving een gedwongen sloop van panden in een belangrijke rol bij de binding van de jeugd (ze herstructureringswijk nieuwe mogelijkheden kunnen elders gaan studeren als ze hier maar bieden om de openbare ruimte op een kwalitatief blijven voetballen). Uit onderzoek is gebleken dat hoogwaardige manier in te vullen. Als meerdere starters op de woningmarkt inderdaad vaak oude voorzieningen worden afgebroken kan vertrekken maar dat een deel van hen ook daarvoor in de plaats een nieuwe voorziening terugkeert naar het gebied vanwege het sociale komen die is ingericht volgens de laatste stand van netwerk dat ze hier hebben. Met name de de techniek. En krapte op de arbeidsmarkt dwingt hoogopgeleiden hebben dankzij een goed bedrijven om meer te innoveren om de inkomen en een spaarpot de mogelijkheid om in arbeidsproductiviteit te verbeteren, waardoor de regio een woning te kopen. Laagopgeleiden hetzelfde kan worden geproduceerd met minder settelen zich meestal dichtbij hun werk en kunnen mensen.26 het vaak niet financieel opbrengen om terug te komen. Juist voor die groep zou er meer geschikt Een belangrijke noodzakelijke voorwaarde voor woningaanbod gerealiseerd moeten worden zodat succes is regionale samenwerking. Structurele ook zij een kans krijgen om terug te keren. bevolkingsdaling kan immers een verkeerd soort concurrentie in het leven roepen: concurrentie om Regionale afstemming van voorzieningen inwoners en arbeidskrachten. Zolang er nog overal Wonen, werken en leven hebben alles te maken groei was riep dat geen probleem op. Maar nu op met goede voorzieningen. Goede voorzieningen48 steeds meer plekken binnen regios, provincies en leiden weer tot werkgelegenheid en dat leidt weer ook landen gaten vallen wordt het lokken van tot vraag naar woningen. In deze problematiek is inwoners en arbeidskrachten een vorm van het belangrijk dat bedrijfsleven, politiek en zorg inwonerkannibalisme waar de krimpgemeenten in goed samenwerken bijvoorbeeld als het gaat om toenemende mate last van krijgen. Om evenwicht het afstemmen van het voorzieningenniveau. Niet te creëren en te behouden is een vorm van regie in iedere kern hoeven namelijk alle nodig, te beginnen op regionaal niveau. consumentenvoorzieningen aanwezig te zijn (zoals een theater, bibliotheek en bioscoop). Hiervoor is Workshop regionale afstemming nodig. Wat wel minimaalTriple P, regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden nodig is voor een leefbare kern is een school, een Stellingen: supermarkt, een geldautomaat en een zekere mate • Bedrijfsleven, politiek en zorg moeten samen- van zorg. Dit alles kan in de vorm van werken om deze problematiek op te lossen. servicepunten worden aangeboden. • Gemeenten moeten de moed hebben het bedrijfs- leven te centraliseren om het Groene Hart te Groene Hart bewaren. Ten slotte zouden het Groene Hart en Natura 2000 niet moeten worden gezien als een bedreiging Binding van jongeren maar als een kans. Je kunt flexibel omgaan met wat Om de vergrijzing tegen te gaan of te beperken er mogelijk is binnen de gestelde grenzen. moeten er veel meer starterswoningen worden gebouwd. Nu wordt de bouw vaak gehinderd door 6.1.3 Kansen voor toerisme politieke beperkingen en door lange procedures. Bovendien heerst er schaarste in de regio waardoor Ontwikkeling van agrotoerisme de woningen duur zijn en niet op te brengen door De regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden heeft –
  • 49. Een duurzaam economisch perspectief op de regiomet het landschappelijk aantrekkelijke agrarische natuurbeheer, de verkoop van (streek)productengebied en de verschillende toeristische trekpleisters in boerderijwinkels, teelt van alternatieve gewassen– de recreant veel te bieden. Tot nu toe worden de of bio-energie.kansen niet ten volle benut. De horecasector27biedt op dit moment werkgelegenheid aan circa Agrotoerisme speelt in op het brede scala aan2.500 mensen. Dit is 2,4% van de totale recreatieve kansen en mogelijkheden die hetwerkgelegenheid in de Alblasserwaard- agrarisch bedrijf en het platteland bieden. HotspotsVijfheerenlanden. Vooral in het landelijke deel van van agrotoerisme in Nederland zijn Walcheren, 49de regio is de werkgelegenheid in de horecasector Zuid-Limburg en Noord-Oost Overijssel.beperkt. Het aandeel dat de sector hier voor zijn Agrotoeristische activiteiten worden onderverdeeldrekening neemt in de totale werkgelegenheid is in verblijfsrecreatie en dagrecreatie. Onderongeveer de helft kleiner dan in de andere verblijfsrecreatie vallen campings, zomerhuisjes,landelijke gemeenten in ons land. Terwijl uit groepsaccommodaties en bed & breakfast.onderzoek blijkt dat het juist de landelijke Populaire dagrecreatieve activiteiten zijn(agrarische) gebieden zijn waarvoor de boerengolf, vergaderen bij de boer,belangstelling voor dagrecreatie en meerdaags kookarrangementen, verhuur van fietsen en kanos,verblijf de laatste jaren sterk is gegroeid.28 theetuinen/terrassen en sportieve activiteiten zoals Triple P, regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden poldersport.Voor boeren kan het opstarten van een tweede taknaast de landbouw dan ook interessant zijn. Dit Een belangrijke trend binnen de agrotoeristischekomt vooral door de veranderingen in de sector is de toenemende focus op beleving. Inlandbouw. Door onder andere schaalvergroting en nieuwe leisure-concepten spelen interactie,specialisatie zijn de prijzen van agrarische participatie en activiteit een steeds belangrijkereproducten onder druk komen te liggen. Vooral rol. Naast het fysiek aanbieden van bijvoorbeeldkleinere bedrijven kunnen door de lagere een kampeerlocatie komt het benadrukken van deopbrengstprijzen geen gezinsinkomen meer halen specifieke kwaliteit en de authenticiteit van deuit de boerderij. Daardoor moeten veel agrarische locatie steeds meer op de voorgrond te staan. Ditondernemers op zoek naar een neveninkomen. Dit uit zich in steeds een grote diversiteit aanwordt Verbrede landbouw of Multifunctionele concepten waarbij de samenwerking met delandbouw genoemd. De nevenactiviteiten kunnen reguliere recreatie- & toerismebranche rondbehalve op recreatie betrekking hebben op zorg, plattelandstoerisme zich steeds verder ontwikkelt.
  • 50. Een duurzaam economisch perspectief op de regio Ook gebiedsmarketing biedt volop kansen voor de procedures te vereenvoudigen, of door creatief om agrotoeristische sector. Gebiedsmarketing benut de te gaan met wet- en regelgeving. Ook kunnen zij kracht van het platteland, dorpen en steden om ondernemers begeleiden bij het opstarten van een een regio aantrekkelijker te maken voor recreanten, bedrijf, onder meer door goede voorlichting te bewoners en bedrijven. Vanuit gebiedsmarketing geven. Verder kunnen gemeenten het landschap zijn in Nederland de laatste tijd allerlei nieuwe, aantrekkelijk(er) maken en de recreatieve verrassende samenwerkingsverbanden tussen infrastructuur verbeteren. Bovendien kunnen zij via agrotoerisme en andere sectoren ontstaan.29 de inzet van menskracht en/of geld in faciliterende zin veel betekenen, bijvoorbeeld door de marketing Volgens schattingen van de “Taskforce en de promotie te financieren of door een Multifunctionele Landbouw” telde Nederland in overlegstructuur in het leven te roepen. Maar hoe 2007 2.432 bedrijven in het agrotoerisme waarmee serieus gemeenten ook werk maken van een omzet werd gerealiseerd van 92 miljoen euro. plattelandstoerisme, het is belangrijk dat zij samenwerken, aldus de stichting. Visievorming en Het stimuleren van agrotoerisme afstemming van bestemmingsplannen op Hoewel deze nevenactiviteiten de boer extra bovengemeentelijk niveau kan van betekenis zijn. inkomsten kunnen brengen bestaan er naast de Het is belangrijk dat gemeenten zich realiseren dat succesverhalen evenveel goede ideeën die om toeristen doorgaans niet voor een specifieke uiteenlopende redenen niet tot (volle) wasdom gemeente komen, maar voor een regio kiezen. Met komen. Hoewel het vooral om de ondernemers zelf name op marketinggebied is regionale50 gaat bij de ontwikkeling van plattelandstoerisme samenwerking gewenst. Al met al kunnen (zij verzorgen immers het toeristisch aanbod) gemeenten dus een belangrijke rol spelen bij het kunnen overheden wel aan hun succes een ontwikkelen en stimuleren van plattelandstoerisme. bijdrage leveren. De SER zegt in het advies “Kansen voor het platteland” dat het belangrijk is dat Maar ook voor ondernemers zelf zijn er op diverse overheden goed inspelen op de wensen en de terreinen adviezen en ondersteuning beschikbaar. mogelijkheden van bedrijven, burgers en Voorbeelden van publicaties zijn “Agrotoerisme, maatschappelijke organisaties. Waar zij voorheen iets voor u?” (2003), “Wegwijzer agrotoerisme” vooral het beleid bepaalden en vervolgens toezicht (2005), “Handboek agrarische arrangementen”Triple P, regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden hielden op de naleving daarvan, moeten (2006) en het “Handboek verblijfsrecreatie voor overheden een meer stimulerende en boeren en tuinders” (2006). ontwikkelingsgerichte rol gaan spelen, aldus de SER. Zij moeten gaan denken in kansen en Workshop openstaan voor initiatieven van onderop. Daarnaast is een goede samenwerking tussen de diverse Stellingen: overheden en tussen overheden en andere partijen • Toerisme heeft als sector in de regio van belang.30 Alblasserwaard-Vijfheerenlanden onvoldoende aantrekkingskracht en wordt nooit echt rendabel. De Stichting Recreatie heeft in dit kader een boekje • Toerisme is een gouden kans die door samengesteld dat tien voorbeelden geeft van het samenwerking verzilverd kan worden. stimuleren van plattelandstoerisme door gemeenten. Volgens de stichting kunnen Kaders gemeenten in de eerste plaats het ondernemings- Als toerisme verder wordt ontwikkeld moet een klimaat helpen verbeteren. Bijvoorbeeld door heldere doelstelling worden geformuleerd en
  • 51. Een duurzaam economisch perspectief op de regioduidelijke kaders worden gesteld. Er zal goed Marketinggekeken moeten worden of de aard van de De regio zal op de kaart moeten worden gezet enontwikkelingen gewenst is binnen de regio. Zo zal meer bekendheid moeten krijgen. Marketing isde zondagsrust gerespecteerd moeten worden en hiervoor cruciaal. Er zijn verschillende voorbeeldende duurzaamheid van het gebied gewaarborgd van regio’s die dit op een doeltreffende wijzemoeten blijven waarbij er dus geen sprake is van hebben aanpakt.massatoerisme. Als de kwaliteit van het gebied “rusten ruimte” is, moet je kijken welke toeristisch Vervolgproduct daarbij ontwikkeld kan worden zodat de Er is voldoende belangstelling vanuit demogelijkheden optimaal worden benut. verschillende partijen om met de ideeën aan de slag te gaan en deze kans gezamenlijk op teSamenwerking pakken.Hierop aansluitend is de samenwerking tussenstedelijk en landelijk gebied erg belangrijk. Hettoeristisch product is complementair waardoor je 6.2 Thema’s en projectgroepeneen toerist in een relatief klein gebied veel tebieden hebt. Bovendien zijn in de steden ook op Op 9 december heeft een tweede bijeenkomstzondag voldoende mogelijkheden voor recreatie. plaatsgevonden, waarbij met een kleine groepDaarnaast zullen gemeenten meer moeten lokaal betrokkenen (zie bijlage II) nogmaals driesamenwerken en een faciliterende rol voor themas zijn belicht. Te weten:ondernemers moeten vervullen bij de uitvoering 1. Wonen, werken en krimp 51van hun plannen. De sleutel ligt bij het 2. Synergie door samenwerkingsamenbrengen van alle betrokken partijen om 3. Regiomarketing en kansen voor toerismegezamenlijk een interessant totaalpakket te kunnen Per thema is een projectgroep samengesteld die debieden. actie verder gaat uitwerken en het project gaat dragen. Triple P, regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden24 Deze gemeenten betreffn de gemeenten in het onderzoeksgebied exclusief Vianen en Lingewaal plus de drie andere Drechtsteden en de gemeenten Binnenmaas, Oud-Beijerland, Strijen, Cromstrijen en Korendijk.25 In de oude Kaderwetgebieden gelden nu de nieuwe regels van de Wet Gemeenschappelijke Regelingen (WGR).26 Bron: Digitaal Basisboek Bevolkingsdaling.27 Restaurants, cafetaria’s, snackbars, café’s, kantines en catering, hotels, pensions en conferentieoorden, kampeerterreinen en overige voorzieningen voor recreaief verblijf n.e.g.28 Economische effecten agrotoerisme. Marktplan Adviesgroep, januari 2005.29 Taskforce Multifunctionele Landbouw, 2009.30 Bron: Een tien voor plattelandstoerisme. Stichting Recreatie, 2006.
  • 52. 7 Conclusies Uit het onderzoek en de workshops kan een aantal Synergie door samenwerking conclusies getrokken worden met betrekking tot de Hierop aansluitend is het van groot belang dat mogelijkheden van de regio Alblasserwaard- initiatieven regionaal worden opgepakt. Binnen de Vijfheerenlanden om de duurzaamheid van het regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden zal gekeken gebied te versterken. Het rapport heeft op basis moeten worden met wie en op welke thema’s van een groot aantal kenmerken de sociale, samenwerking kan plaatsvinden. Deze keuzes economische en ecologische kwaliteit van de regio zouden het startpunt moeten vormen van alle in beeld gebracht en laat zien op welke punten de vervolgstappen die naar aanleiding van deze studie regio het goed doet en waar eventueel verbetering gezet gaan worden. Bij de keuze voor de te mogelijk is. In de conclusies beperken we ons tot betrekken partners zal beoordeeld moeten worden een aantal centrale constateringen die als rode in hoeverre er sprake is van een functionele draad door de studie lopen als kansrijke opties ter samenhang op het terrein waarop samengewerkt52 versterking van de duurzaamheid en waarvoor in gaat worden. Bij deze keuze en die voor de thema’s de regio bovendien het benodigde draagvlak moet als uitgangspunt gelden dat de aanwezig is. samenwerking zorgt voor een synergie die leidt tot iets dat groter is dan de som der delen. Regiomarketing Samenwerking is immers geen doel op zich maar In de eerste plaats blijkt dat de regio zichzelf beter het moet vanuit een gezamenlijke ambitie leiden op de kaart zou kunnen zetten! Op dit moment tot toegevoegde waarde voor de hele regio en alle gaat het om een relatief onbekende regio waarvan aangesloten gemeenten. Hierbij is het van belang veel mensen in Nederland zich geen beeld kunnen dat de regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden nietTriple P regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden vormen. En dit terwijl de regio Alblasserwaard- de eerste regio is die op zoek is naar de juiste Vijfheerenlanden juist zoveel te bieden heeft. De balans in regionale samenwerking. Het kan geen regio zou zich moeten beraden over de vraag hoe kwaad om je eerst te verdiepen in de wijze waarop ze zich zichzelf zou willen neerzetten en waarop ze andere regio’s hiermee zijn omgegaan om te zien zich wil profileren. Vervolgens is het zaak een sterke waar de valkuilen zich bevinden en hoe de best regiomarketing neer te zetten. Regiomarketing is practices tot stand zijn gekomen. het creëren van een aantrekkelijk regionaal klimaat voor werken, recreëren en wonen zodat gebruikers Duurzaam toerisme van deze voorzieningen zich graag in de regio Toerisme is een van de thema’s waarop de regio zouden willen vestigen of verblijven. De regio zal zich kan profileren en waarvoor samenwerking hiervoor een onderscheidende identiteit moeten cruciaal is. De potentie van deze markt staat niet ter ontwikkelen waarbij - afhankelijk van de keuzes die discussie. Het gaat om de vraag hoe de markt worden gemaakt - de aantrekkelijkheid van de verder ontwikkeld kan worden zonder dat dit ten regio voor recreanten, bewoners en bedrijven koste gaat van de landschappelijke waarden en effectief wordt gecommuniceerd. unieke kenmerken van het gebied. Het is juist deze
  • 53. Een duurzaam economisch perspectief voor de regioschijnbare tegenstelling die kansen biedt. De regio Desondanks zal de regio zich niet volledig kunnenkan zich onderscheiden door de combinatie van onttrekken aan de krimp. Bovendien hoeft dit geentoerisme als economische activiteit met dreigend vooruitzicht te zijn. Door tijdig in teinachtneming van de unieke ecologische en sociale spelen op de komende bevolkingsdaling kan dewaarden van het gebied: duurzaam toerisme. Om regio van krimp een kans maken. De regio zal dedeze potentie te benutten zullen alle betrokken bevolkingsdaling als een feit moeten accepteren enpartijen in de regio zoals gemeenten, agrariërs en samen met andere betrokken partijen de opgavehoreca- en recreatieondernemers moeten voor de langere termijn in beeld moeten brengensamenwerken. Hierdoor kan het aanbod diverser en een strategische toekomstvisie moetenworden en kunnen activiteiten op elkaar worden ontwikkelen die alle beleidsterreinen omvat. Enigeafgestemd (ketenbenadering). De toeristische solidariteit in de regio en tussen gemeenten isactiviteiten zullen in dienst moeten staan van het nodig om gezamenlijk te werken aan een toekomstbehoud en de verbetering van de kwaliteiten van met veerkrachtige en vitale gemeenten.de regio en de overheden zullen de ontwikkelingenzodanig moeten sturen.Krimp als kansKrimp is een fenomeen dat op veel beleidsterreinenzijn weerslag zal hebben en daarom nietgenegeerd kan worden. De bevolkingsomvang inons land gaat onherroepelijk afnemen doordat 53oudere leeftijdscohorten sinds 1970 niet meervolledig worden vervangen door jongere. Hierkomt in de regio Alblasserwaard-Vijfheerenlandennog eens bij dat veel jongeren de regio verlaten endat er minder mensen de regio in komen dan ervertrekken. Dit leidt tot bevolkingskrimp en deonvermijdelijk hieraan verbonden krimp van deeconomie en verder afnemend draagvlak voorvoorzieningen. Het is in dit kader van groot belang Triple P regio Alblasserwaard-Vijfheerenlandenom jongeren de gelegenheid te bieden in de regiote blijven of er terug te keren. Geschiktwoningaanbod voor deze doelgroep vormt hierineen belangrijke schakel.
  • 54. Bijlagen I Indicatoren en richting per voorraad Profit People Welvaartscreatie - % winst t.o.v. omzet - positief Bevolkingssamenstelling - Arbeidsproductiviteit - positief - Groene druk - positief - Aantal banen per onderneming - negatief - Grijze druk - negatief - % Bijstandsuitkeringen - negatief Innovatie - Stemgedrag (% protestpartijen) - negatief - Investeringsratio - positief - Herkomst (% niet-westerse allochtonen) - % Banen speur- en ontwikkelingswerk - positief - negatief - Aantal starters t.o.v. omvang beroepsbevolking - positief54 Sociale cohesie - Religieuze activiteit - positief Afzet- en arbeidsmarkt (connector people-profit) - Vrijwilligerswerk - positief - Bevolkingsdichtheid - positief - Opkomst verkiezingen - positief - Gemiddeld besteedbaar inkomen - positief - Echtscheidingen - negatief - Beroepsbevolking t.o.v. bevolkingsomvang - - Criminaliteit - negatief positief - Hoogopgeleiden t.o.v. de bevolkingsomvang - Werk en voorzieningen (connector profit-people) positief - Banen per hoofd van de beroepsbevolking -Triple P regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden positief Natuurlijke hulpbronnen (connector planet-profit) - Winkels per hoofd van de bevolking - positief - Oppervlakte bedrijventerrein - positief - Zorginstellingen per hoofd van de bevolking - - Oppervlakte landbouw - positief positief - Oppervlakte delfstoffenwinning - positief - Culturele instellingen per hoofd van de bevolking - positief Planet Woonomgeving (connector planet-people) Ruimtelijke kwaliteit - Oppervlakte woongebied - positief - Historische kenmerkendheid - positief - Oppervlakte verkeer - positief - Aantal monumenten per ha. - positief - Oppervlakte recreatie - positief - % Oppervlakte bos en natuur - positief - Reliëf - positief - Natuurlijkheid - positief
  • 55. Een duurzaam economisch perspectief voor de regioMilieubewustzijn- Bevolkingsdichtheid - negatief- Elektrische apparatuur per hoofd van de bevolking - negatief- Autobezit per hoofd van de bevolking - negatief- Afname groene stroom per hoofd van de bevolking - positief- Charifactor natuur- en milieu per hoofd van de bevolking - positiefMilieuhinder (connector profit-planet)- Geluidsbelasting per ha – negatief- Horizonvervuiling per ha – negatief- Werkgelegenheid per ha – negatiefInteractie-effectenPeople – Planet- Groei intensief gebruikt oppervlak- Groei bos en natuur- Groei bereikbaarheid OV 55Planet – Profit- Groei areaal recreatie en toerisme- Groei oppervlakte bedrijventerreinenProfit – People- Groei werkloosheid- Groei uitgaande pendel- Groei voorzieningen per inwoner (winkels) Triple P regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden- Groei voorzieningen per inwoner (zorg en cultuur)
  • 56. Een duurzaam economisch perspectief op de regio II Deelnemers interviews en workshops Interviews Dhr. S.J. Veerman Gemeente Alblasserdam (Planet) Dhr. G. M. Krijgsman Kop Beveiliging Leerdam (Profit) Dhr. G.J. Kats Gemeente Liesveld (People) Deelnemers workshopbijeenkomst 7 oktober Workshop 1 heer van Putten (voorzitter) Rabobank Merwestroom heer Hoogendoorn Gemeente Nieuw-Lekkerland heer Houtman Gemeente Nieuw-Lekkerland heer Huisman Ledenraad Rabobank Alblasserwaard Noord en Oost heer De Jong Gemeente Hardinxveld-Giessendam mevrouw Masolijn Ledenraad Rabobank Alblasserwaard Noord en Oost heer Ouwerkerk Bestuur Rabobank Vijfheerenlanden heer van Santen Gemeente Gorinchem heer Verburgh Bestuur Rabobank Vijfheerenlanden56 heer Vink Klankbordgroep Rabobank Hardinxveld-Giessendam heer Wijnmaalen Bestuur Rabobank Vijfheerenlanden heer Den Boer VNO/NCW heer Vlot VNO/NCW Workshop 2 heer Riebergen (voorzitter) Rabobank Merwestroom heer Bassa Ledenraad Rabobank Alblasserwaard Noord en Oost heer Van Hunnik Ondernemersvereniging Hardinxveld-GiessendamTriple P, regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden heer Janssen Klankbordgroep Bedrijven Rabobank Vijfheerenlanden heer Krijgsman Klankbordgroep Bedrijven Rabobank Vijfheerenlanden heer Van Neerbos Klankbordgroep Particulieren Rabobank Sliedrecht-Graafstroom heer Pille Gemeente Hardinxveld-Giessendam heer Pot ZHVKK, Rotterdam heer Treuren Klankbordgroep Bedrijven Vijfheerenlanden heer Vermaas Klankbordgroep Bedrijven Sliedrecht-Graafstroom heer Zwijnenburg Klankbordgroep Bedrijven Rabobank Vijfheerenlanden mevrouw Zwijnenburg Kledingzaak Meerkerk Workshop 3 heer Van Dam (voorzitter) Rabobank Vijfheerenlanden heer Broekmeulen Werelderfgoed Kinderdijk mevrouw De Jong Museum De Koperen Knop heer De Kruijk Stichting Streekcentrum Ooievaarsdorp Liesveld
  • 57. Een duurzaam economisch perspectief op de regioheer Odding Stichting Glas, Leerdamheer Passchier Haneker, Groot-Ammersheer Podt RvC Rabobank Sliedrecht-Graafstroomheer Tromp Gemeente Hardinxveld-Giessendamheer Uyldert Stadsmanager Leerdammevrouw Van Wijngaarden Ledenraadslid Rabobank Alblasserwaard Noord en Oostheer Zindel VVV Zuid-HollandDeelnemers bijeenkomst 9 decemberWonen, werk en krimpheer Hoogendoorn (voorzitter) Rabobank Alblasserwaard Noord en Oostheer M. Schut KvK Rotterdam/Drechtstedenmevrouw L. Sikking Provincie Zuid-Hollandheer P. van Hellemond Lek en Waard Wonenmevrouw A. Tukker-Blok Woningbouwvereniging Nieuw-LekkerlandSynergie door samenwerkingheer Van Putten (voorzitter) Rabobank Merwestroommevrouw T.A. de Snoo KvK Rotterdam/Drechtstedenmevrouw M. van Alphen KvK Midden-Nederland 57heer R. Lincklaen Arriëns Provincie Zuid-Hollandheer Krabbendam Ondernemersvereniging GraafstroomRegiomarketing en kansen voor toerismeheer Van Dam (voorzitter) Rabobank Vijfheerenlandenheer Pot ZHVKKheer Zindel VVV Zuid-Holland Zuid Triple P, regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden
  • 58. Contactadressen: Colofon Een duurzaam economisch perspectief op de regio Rabobank Alblasserwaard Noord en Oost Peursumseweg 19, 3381 KT Giessenburg Titel Postbus 1001, 3380 AA Giessenburg Triple P regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden Telefoon (0184) 66 77 88 www.rabobank.nl/alblasserwaard Ondertitel Een duurzaam economisch perspectief op de regio Rabobank Merwestroom Peulenstraat 154, 3371 AR Hardinxveld-Giessendam Uitvoering Postbus 33, 3370 AN Hardinxveld-Giessendam Deze studie is een geproduceerd door de afdeling Telefoon (0184) 67 30 00 Kennis en Economisch Onderzoek van Rabobank www.rabobank.nl/merwestroom Nederland in samenwerking met het Economisch Instituut voor Midden- en kleinbedrijf. Rabobank Vijfheerenlanden Voorstraat 61-65, 4132 AN Vianen Auteurs Postbus 55, 4130 EB Vianen Anouk Smeltink-Mensen Telefoon (0347) 35 78 00 Frits Oevering www.rabobank.nl/vijfheerenlanden Redactie © Rabobank Nederland, 2009 Enrico Versteegh Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd58 en/of openbaar gemaakt worden door druk, Publicatiedatum fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, December 2009 zonder voorafgaande toestemming van Rabobank Nederland. In opdracht van: Rabobank Alblasserwaard Noord en Oost No part of this publication may be reproduced in Rabobank Merwestroom any form by print, photo print, microfilm or Rabobank Vijfheerenlanden any other means without written permission by Rabobank Nederland.Triple P, regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden