2007 Hazine Islemleri Raporu

T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 2007 Yılı Hazine İşlemleri Raporu

Eylül 2008 2

2007 Yılı Hazine İşlemleri Raporu, Sayıştay Genel Kurulunun 09.09.2008 tarih ve 5226/1 sayılı kararı ile kabul edilmiş ve Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulması uygun bulunmuştur. “Sayıştay, merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki kamu idareleri ile sosyal güvenlik kurumlarının bütün gelir ve giderleri ile mallarını Türkiye Büyük Millet Meclisi adına denetlemek ve sorumluların hesap ve işlemlerini kesin hükme bağlamak ve kanunlarla verilen inceleme, denetleme ve hükme bağlama işlerini yapmakla görevlidir.” T.C. Anayasası 160. Madde 1. Fıkra T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI, ANKARA,Eylül 2008 3

http://www.sayistay.gov.tr SUNUŞ Sayıştaylar, kamu yönetiminde şeffaflığın ve hesap verme sorumluluğunun yerleşmesine ve gelişmesine katkıda bulunmak amacıyla, güvenilir ve objektif bulgular ve öneriler içeren raporlar hazırlayarak kamu yönetiminin yenilenmesine ve geliştirilmesine katkıda bulunmaktadırlar. Sayıştayların hazırladığı bu raporlardan kamu borç yönetimi ve denetimi ile ilgili olanlar ise gerek Parlamentolar gerekse kamuoyunun ilgisi sebebiyle özel bir öneme haizdir. Türk Sayıştay’ının da üyesi olduğu Uluslararası Sayıştaylar Birliği (INTOSAI) de 1980’li yıllardan itibaren kamu borçlarının denetimi konusunda hazırladığı rehberler ve oluşturduğu çalışma gruplarıyla, Sayıştaylara yol göstererek bu alandaki denetimlerin nasıl geliştirileceği konusuna dikkat çekmektedir. Türk Sayıştayı 1995 yılından bu yana kamu borç yönetimi ve denetimi sonuçlarını Hazine İşlemleri Raporları ile parlamentonun bilgisine sunmaktadır. Hazine İşlemleri Raporlarımızla, Hazine Müsteşarlığı bünyesinde gerçekleştirilen iş ve işlemlerden, Devlet Borçları ve İç Ödemeler Muhasebe Birimlerince muhasebeleştirilen işlemlere ilişkin bilgiler, denetim bulguları ve öneriler her yıl Türkiye Büyük Millet Meclisinin ve kamuoyunun bilgisine sunulmaktadır. Bu çerçevede hazırlanan 2007 yılı raporunda, hazine işlemleri hakkında kapsamlı ve detaylı bulgular ve öneriler ile TBMM’nin bilgisine sunulmasında fayda görülen konular yer almaktadır. 2007 yılı Hazine İşlemleri Raporunun hazırlanmasında emeği geçen mensuplarımıza teşekkür eder, raporun, kamu mali sistemimizin geliştirilmesinde uygulayıcılara yol gösterici olacağını ümit ederim. Mehmet DAMAR Sayıştay Başkanı 4

İÇİNDEKİLER SUNUŞ................................................................................................................................................................................4 İÇİNDEKİLER....................................................................................................................................................................5 TABLOLAR........................................................................................................................................................................7 GRAFİKLER......................................................................................................................................................................8 1. 2007 YILI YÖNETİM DÖNEMİ HESAPLARI VE MUHASEBE İŞLEMLERİ GENEL TESPİTLERİ....................9 1.1. Yönetim Dönemi Hesaplarının İbrazı ve Mahsup Süresi..........................................................................................9 1.2. Tahsilatlarda Kullanılması Gereken Alındı Belgeleri.............................................................................................11 1.3. Muhasebe Yetkililerince Alınıp Saklanması Gereken Değerler.............................................................................11 1.4. Mali İşlemlerin Tahakkuku, Belgelendirme ve Hesap Verme Sorumluluğu..........................................................12 1.5. Kesinleşmeden Bütçe Gideri Yapılan Ödemeler...................................................................................................14 1.6. Gayrisafilik İlkesine Aykırı Uygulamalar...............................................................................................................14 1.7. Borçların Dönem Tasnifli Olarak Muhasebeleştirilmesi........................................................................................15 1.8. Devlet İç Borçlanma Senetlerinin Muhasebeleştirilmesi........................................................................................15 1.8.1. Yevmiye Sistemi .............................................................................................................................................16 1.8.2. Devlet İç Borçlanma Senetleri (DİBS) Anaparaları ........................................................................................16 1.8.3. Devlet İç Borçlanma Senetleri Faizleri............................................................................................................17 2. BÜTÇE LİMİTLERİ......................................................................................................................................................19 2.1. Borçlanma Limiti...................................................................................................................................................19 2.2. İkraz Limiti..............................................................................................................................................................21 2.3. Garanti Limiti.........................................................................................................................................................21 3. BORÇLANMA İŞLEMLERİ........................................................................................................................................23 3.1. 2007 Yılı Dış Borçlanma İşlemleri ( Nakit- Mahsup) ...........................................................................................23 3.1.1. Dış Borç Kullanım-Geri Ödeme- Dış Borç Stoku...........................................................................................23 3.1.2. Dış Borçlanma (Nakit).....................................................................................................................................23 3.1.3. Dış Borçlanma (Ayni-Mahsup)........................................................................................................................24 3.1.4. Dış Borç Geri Ödemeleri..................................................................................................................................25 3.1.5. Dış Borç Stokuna İlişkin İstatistikler...............................................................................................................26 3.2. 2007 Yılı İç Borçlanma İşlemleri ( Nakit- Mahsup)...............................................................................................33 3.2.1. 2007 Yılı Devlet Tahvili İşlemleri ..................................................................................................................33 3.2.2. 2007 yılı Hazine Bonosu İşlemleri ..................................................................................................................36 3.2.3. İç Borçlanma, Geri Ödeme ve Stok Bilgilerine İlişkin İstatistikler...............................................................36 3.3. Borçlanma Faizleri..................................................................................................................................................45 4. HAZİNE ALACAKLARI..............................................................................................................................................47 4.1. Hazine Açısından Alacak Doğuran İşlemler...........................................................................................................47 4.2. Hazine Alacak Verileri............................................................................................................................................47 4.3. Hazine Alacaklarının İzlendiği Hesaplar................................................................................................................50 4.3.1. Dış Borcun İkrazından Doğan Alacaklar Hesabı.............................................................................................50 4.3.2. Kurumca Verilen Borçlardan Alacaklar Hesabı...............................................................................................51 4.3.3. Diğer Kurum Alacakları Hesabı.......................................................................................................................52 4.3.4. Takipteki Kurum Alacakları Hesabı................................................................................................................52 4.3.5. Para Piyasası Nakit İşlemleri Alacakları Hesabı..............................................................................................53 4.3.6. Risk Hesabı......................................................................................................................................................53 4.3.7. Risk Hesabı Alacakları Hesabı.........................................................................................................................54 4.3.8. Verilen Garantiler Hesabı.................................................................................................................................55 4.3.9. Gelir Tahakkukları Hesabı...............................................................................................................................55 4.4. Muhasebe Birimleri İtibarıyla Hazine Alacakları...................................................................................................56 4.5. Hazine Garantileri ve Üstlenimler...........................................................................................................................59 4.5.1. 2007 Yılında Verilen Hazine Garantileri.........................................................................................................60 4.5.2. Verilen Hazine Garantilerinden Yapılan Üstlenimler......................................................................................61 4.5.3. 2007 Yılında Üstlenim Yapılan Hazine Garantilerine İlişkin Bilgiler.............................................................62 4.6. Silinen Alacaklar ....................................................................................................................................................63 4.6.1. Köprü Ticari Kredilerin Alacak Hesaplarında İzlenmemesi............................................................................63 4.6.2. Bütçe Finansmanı Açısından Silinen Alacakların Sonuçları ..........................................................................65 4.7. TMSF’den Olan Hazine Alacakları.........................................................................................................................66 4.8. Bütçe Dışı Avans ve Krediler Hesabında Yer Alan Alacaklar...............................................................................68 5. DİĞER KONULAR.......................................................................................................................................................70 5.1. Teşvik Kredileri ......................................................................................................................................................70 5

5.2. 2001/2312 Sayılı Kararname Gereği Oluşan Hazine Alacakları..........................................................................72 5.3. Türkiye Halk Bankasından Olan Hazine Alacakları...............................................................................................72 5.4. Hazineye Ait Hisse Senedi ve Tahviller.................................................................................................................73 6

TABLOLAR Tablo 1: 2007 Yılı İç Borç Stokunda Yer Alan Kuponlu DİBS'lere Ait Ödeme Projeksiyonu ........................................18 Tablo 2: 2007 Yılı Net İç Borçlanma.................................................................................................................................20 Tablo 3: 2007 Yılı Net Dış Borçlanma..............................................................................................................................20 Tablo 4: 2007 Yılı Borçlanma Limiti ve Net Borçlanma Hesaplama Tablosu..................................................................21 Tablo 5: 2007 Yılı Dış Borç İşlemlerinin Mahiyeti...........................................................................................................23 Tablo 6: 2007 Yılı Dış Borçlanma İşlemlerinin Detayı (Nakit).........................................................................................24 Tablo 7: 2007 Yılı Dış Borçlanma İşlemlerinin Detayı (Ayni – Mahsup).........................................................................24 Tablo 8: 2007 Yılı Dış Borç Geri Ödemeleri Detayı (Mahsup).........................................................................................25 Tablo 9: Finansman Amacına Göre 2007 Yılı Dış Borç Stoku..........................................................................................26 Tablo 10: 2007 Yılı Dış Proje Kredisi Kullanımları..........................................................................................................30 Tablo 11: 2007 Yılı Tahvil İşlemleri..................................................................................................................................33 Tablo 12: 2007 Yılı Nakit Tahvil Borçlanması ( Detay)...................................................................................................33 Tablo 13: 2007 Yılı Tahvil Borçlanma İşlemi Detayı (Mahsup).......................................................................................33 Tablo 14: 2007 Yılı Devlet Tahvili Geri Ödemeleri ( Nakit)............................................................................................34 Tablo 15: 2007 Yılı Tahvil Geri Ödemeleri Detayı (Mahsup)...........................................................................................35 Tablo 16: 2007 Yılı Hazine Bonosu İşlemleri...................................................................................................................36 Tablo 17: 2007 Yılı Net İç Borçlanma ve Stok Durumu...................................................................................................36 Tablo 18: 2007 Yılı Nakit İç Borçlanmanın Senet Türlerine Göre Dağılımı.....................................................................38 Tablo 19: 2007 Yılı İç Borç Stokunun Reel Faizi..............................................................................................................39 Tablo 20: 2007 Yılında Gerçekleştirilen En Yüksek Tutarlı YTL Cinsi İskontolu 10 İhaledeki Yıllık Bileşik Faiz Oranları...............................................................................................................................................................................39 Tablo 21: 2007 Yılında Ödenen Faiz Giderleri .................................................................................................................45 Tablo 22: Muhasebe Verilerine Göre Hazine Alacak Stoku (31.12.2007)........................................................................57 Tablo 23: Devlet Borçları Muhasebe Birimi Kayıtlarına Göre Hazine Alacakları (31.12.2007)......................................58 Tablo 24: İç Ödemeler Muhasebe Birimi Kayıtlarına Göre Hazine Alacakları (31.12.2007)...........................................59 Tablo 25: 31.12.2007 İtibarıyla Hazineye En Fazla Borcu Olan İlk On Kuruluş..............................................................59 Tablo 26: 2007 Yılında Sağlanan Hazine Garantileri........................................................................................................60 Tablo 27: Uzlaşma Kapsamında 2007 Yılında Silinen Alacaklar.........................................................................63 Tablo 28: Köprü Ticari Kredilerden Silinen Alacaklar......................................................................................................64 Tablo 29:: 31.12.2007 itibarıyla TMSF'den Olan Hazine Alacakları................................................................................67 Tablo 30: TMSF’den Yapılan Tahsilatlar..........................................................................................................................67 7

GRAFİKLER Grafik 1:Yıllar İtibarıyla ABD Doları Cinsinden Dış Borç Stoku.....................................................................................27 Grafik 2: Yıllar İtibarıyla Dış Borç Stokunun Döviz Bileşimi..........................................................................................27 Grafik 3: Yıllar İtibarıyla Alacaklıya Göre Dış Borç Stoku..............................................................................................28 Grafik 4: Alacaklıya Göre Dış Borç Stoku........................................................................................................................28 Grafik 5: Yıllar İtibarıyla Uluslararası Kuruluşlara Göre Dış Borç Stoku Kompozisyon.................................................29 Grafik 6: Yıllar İtibarıyla Dış Borç Stokunun Faiz Kompozisyonu..................................................................................29 Grafik 7: 2007 Yılında Nakit İç Borçlanmanın Senet Türlerine Göre Dağılımı................................................................37 Grafik 8: Yıllar İtibarıyla İç Borç Stokunun Reel Faizi (%)..............................................................................................40 Grafik 9: Yıllar İtibarıyla İç Borç Servisi*........................................................................................................................40 Grafik 10: Yıllara Göre İç Borç Stokunun Bileşimi..........................................................................................................41 Grafik 11: Yıllar İtibarıyla İç Borç Stokunun Yapısı.........................................................................................................41 Grafik 12: 2007 Yılı İç Borç Stok Yapısı..........................................................................................................................42 Grafik 13: Stokun Vadeye Kalan Ay Ortalaması .............................................................................................................43 Grafik 14: Yıllar İtibarıyla İç Borç Stokunun Para Birimlerine Göre Değişimi................................................................44 Grafik 15: İç Borç Stokunun GSYİH İçindeki Payı (%)*..................................................................................................45 Grafik 16: 1986 - 2007 Yıllarında Borç Faizlerinin Bütçe Gelir ve Giderine Oranı.........................................................46 Grafik 17: Hazine Alacak Stoku........................................................................................................................................48 Grafik 18: Hazine Alacak Stokunun Kaynak Dağılımı......................................................................................................48 Grafik 19: Vadesi Geçmiş ve Vadesi Gelecek Hazine Alacakları.....................................................................................49 Grafik 20: Vadesi Geçmiş Alacakların Dağılımı...............................................................................................................49 Grafik 21: Verilen Hazine Garantileri (2003-2007) ( Milyon ABD Doları)......................................................................60 Grafik 22: Hazine Garantileri Nedeniyle Yapılan Üstlenimler (2003-2007) ....................................................................61 Grafik 23: 2003-2007 Döneminde En Yüksek Miktarda Üstlenim Yapılan On Kuruluş (Milyon ABD Doları).............61 Grafik 24: Kuruluş Bazında 2007 Yılı Üstlenimleri..........................................................................................................62 8

1. 2007 YILI YÖNETİM DÖNEMİ HESAPLARI VE MUHASEBE İŞLEMLERİ GENEL TESPİTLERİ Hazine Müsteşarlığı bünyesindeki mali işlemler, dört farklı muhasebe birimi tarafından gerçekleştirilmektedir. Bunlar Devlet Borçları, İç Ödemeler, Dış Ödemeler ve Başbakanlık Merkez Muhasebe Birimleridir. Devlet Borçları ve İç Ödemeler Muhasebe Birimleri esas itibarıyla alacak, iç ve dış borçlanma, borç verme ve transfer harcamaları niteliğindeki iş ve işlemlerin muhasebeleştirilmesini gerçekleştirmektedir. Hazine İşlemleri Raporunda yer alan konu ve incelemelerin çerçevesini bu iki muhasebe birimince yürütülen iş ve işlemler oluşturmaktadır. Ancak, 4059 sayılı Kanun ve diğer kanunlarla Hazine Müsteşarlığına verilen görev ve yetkiler kapsamında yürütülmekte olan mali işlemlerden bu muhasebe birimlerine intikal ettirilmeyen işlemler hakkında görüş bildirilememektedir. Bu bölümde, muhasebe birimlerine ait 2007 yılı yönetim dönemi hesapları, muhasebe kayıtları ile buna bağlı olarak tahakkuk birimlerinde yapılan diğer kayıtların incelenmesi sonucu tespit edilen genel nitelikli hususlara yer verilmektedir. 1.1.Yönetim Dönemi Hesaplarının İbrazı ve Mahsup Süresi Hazine Müsteşarlığı İç Ödemeler ve Devlet Borçları Muhasebe Birimlerinin 2007 yılı Yönetim Dönemi Hesapları ile ilgili olarak aşağıdaki hususlar tespit edilmiştir: Hazine Müsteşarlığı İç Ödemeler ve Devlet Borçları Muhasebe Birimlerince 2007 yılı Yönetim Dönemi Dosyalarının en geç Şubat ayı sonunda Sayıştay Başkanlığına gönderilmesi gerekirken dosyalar, İç Ödemeler Muhasebe Birimince 05.05.2008, Devlet Borçları Muhasebe Birimince 08.05.2008 tarihinde Sayıştay Başkanlığına gönderilmiştir. Mahsup süresinin uzatılması 5018 sayılı Kamu Mali Yönetim ve Kontrol Kanunu’nun mahsup dönemini düzenleyen 51 inci maddesinde ve Merkezi Yönetim Muhasebe Yönetmeliği’nin 509 uncu maddesinde düzenlenmiştir. Söz konusu mevzuat hükümlerine istinaden mahsup süresi belli şartlarla Maliye Bakanlığı tarafından uzatılabilmektedir. Hazine Müsteşarlığı tarafından mahsup süresinin 31.03.2008 tarihine kadar uzatılması talep edilmiş ve Maliye Bakanlığınca “Bütçe giderlerini ilgilendirmeyen işlemlere ilişkin olmak kaydıyla” 31.03.2008 tarihine kadar sürenin uzatılması uygun bulunmuştur. 9

Uzatılan mahsup süresinde, sadece mahsup işlemleri gerçekleştirilmesi gerekirken, yapılan incelemelerde dönem içi ve dönem sonu işlemlerinin gerçekleştirildiği anlaşılmıştır. Ancak, Merkezi Yönetim Muhasebe Yönetmeliğinin 509 uncu maddesinde; “Yönetim dönemi, bir mali yılın başından sonuna kadar yapılan bütün işlemler ile mali yıl geçtikten sonra, mahsup dönemi içinde önceki mali yıla ilişkin olarak yapılan mahsup işlemlerini kapsar.” hükmü yer almaktadır. Bu uygulama, geçmiş yıllarda da tekrarlanmış olup, zamanında yapılmayan kayıtlar nedeniyle yönetim dönemi belge ve cetvellerinin Sayıştaya verilme süresi geciktirilmiştir. Mahsup süresinin uzatılması ve bu sürede geçmişe yönelik işlemler gerçekleştirilmesi sonucunda muhasebe ilkelerine aykırı olarak; • Yönetim dönemi dosyası ile mali tablolar tam ve doğru olarak süresinde hazırlanmamıştır. • Geçmiş yıl hesapları, uzatılan mahsup süresi sonuna kadar kapatılmamış, dönem sonu geçici ve kesin mizan cetvelleri düzenlenmemiş, dolayısıyla bir sonraki yıla ait açılış kayıtları yapılamamıştır. • Açılış kayıtları yapılamayan yeni yıldaki muhasebeleştirme işlemleri de sistemli ve zamanında gerçekleştirilememiştir. İncelemelerde geçmiş aylarda yevmiye kayıtları boş bırakılarak veya geçmiş kayıtlar düzeltilerek gecikmeli olarak tekemmül ettirilen işlemler tespit edilmiştir. Sonuç olarak, usulüne uygun şekilde işletilmeyen muhasebeleştirme ve raporlama süreci, muhasebe kayıtlarının ve buna bağlı hazırlanan mali tabloların doğruluğunu ve güvenirliğini zedelemekte ve bu durum, mali tablolara dayanılarak yapılan denetimler açısından güvenli bir zemin oluşturmamaktadır. Öneri: • Mevcut muhasebeleştirme sürecinin gözden geçirilerek, mali işlemlerin sistemli, zamanında, eksiksiz, tam ve doğru şekilde muhasebeleştirilmesinin sağlanması ve mahsup süresinin, önceki yıl dönem içi ve dönem sonu işlemlerine dönük kayıtların yapılması amacıyla kullanılmaması için gerekli tedbirlerin alınması, • Yönetim Dönemi dosyalarının mevzuatta belirtildiği şekilde her yıl en geç şubat ayı sonunda Sayıştay Başkanlığına gönderilmesi gerekmektedir. 10

1.2.Tahsilatlarda Kullanılması Gereken Alındı Belgeleri Hazine Müsteşarlığı tarafından yapılan tahsilatlarda Merkezi Yönetim Muhasebe Yönetmeliğinde düzenlenen alındı belgeleri kullanılmamaktadır. Tahsilatlar banka hesaplarına yatırılmakta, yatırılan tahsilatlara ait banka dekontları muhasebe birimine intikal ettirildiğinde, dekontun açıklama bölümlerinden tahsilatın niteliği ayrıştırılmaya çalışılmaktadır. Ancak açıklamanın eksik ya da yetersiz olduğu hallerde ayrıştırılamayan tahsilatlar, kaydedilmesi gereken hesaplara kaydedilememekte ya da yanlış kaydedilmektedir. Tahsilatların doğru hesaplara kaydedilememesi durumunda, hem bilanço hesapları hem de faaliyet hesapları yıl sonunda gerçek değerleri göstermemektedir. Banka hesaplarına intikal eden fakat niteliği anlaşılamayan bu nevi tutarlar emanet hesaplarına kaydedilmektedir. Ayrıca alındı belgesi düzenlenmeksizin yapılan tahsilatlar, muhasebeleştirilmesi esnasında, tahsilatta yer alan vergiler, gecikme faizi, gecikme cezası gibi unsurlar ayrıştırılmasını da zorlaştırmakta veya imkânsızlaştırmaktadır. Muhasebe kayıtları bu yönüyle tahsilatlar yönünden tam bir güvence sağlamamaktadır. Öneri: • Muhasebe birimlerince izlenen alacak veya gelirlerin ilgili hesaplara doğru miktar, tutar, vade ve yatıranın kimliği gibi Yönetmelikte belirtilen alındı belgelerindeki bilgileri içerecek şekilde bir tahsilat yöntemine bağlanması gerekir. Bu yöntemde, Yönetmelikte örnekleri bulunan alındılar kullanılabileceği gibi, yetersiz kalması halinde yeni alındı belgeleri de düzenlenebilir. 1.3.Muhasebe Yetkililerince Alınıp Saklanması Gereken Değerler 5018 sayılı Kanunun 61 inci maddesinde; gelirlerin ve alacakların tahsili, giderlerin hak sahiplerine ödenmesi, para ve parayla ifade edilebilen değerler ile emanetlerin alınması, saklanması, ilgililere verilmesi, gönderilmesi ve diğer tüm malî işlemlerin kayıtlarının yapılması ve raporlanması işlemleri “muhasebe hizmeti”; bu işlemleri yürütenler de “muhasebe yetkilisi” olarak tanımlanmaktadır. Bu hükme göre; İç Ödemeler Muhasebe Birimine intikal eden para ve parayla ifade edilebilen değerlerin muhasebe yetkilisince alınması, saklanması ve gerçekleştirilmesi gerekmektedir. Ancak, mevcut hesap planında 10-Hazır Değerler, 11- Menkul Kıymet ve Varlıklar ile 21- Menkul Kıymet ve Varlıklar hesap gruplarında kayıtlı olup, muhasebe birimi kasa veya veznelerinde saklanması ve dönem sonlarında tutanağa bağlanması gereken değerlerin usulüne uygun alınıp saklanmadığı, dönem sonlarında usulüne uygun sayımlarının yapılmadığı tespit edilmiştir. 11

Muhasebe Biriminde işlem gören hesaplardan 2007 sonu itibarıyla 217- Menkul Varlıklar Hesabı’nın; • 217-1100 ayrıntı kodu - 10.824.620,35 YTL tutarında altın, • 217-2000 ayrıntı kodu - 223.219,33 YTL tutarında Kıymetli Maden Harici Menkul Varlık, için dönem sonlarında sayım tutanağı usulüne uygun düzenlenmemiştir. Bu menkul kıymetlerden kaybolan, değeri artan ya da azalan olup olmadığı değerlendirilmemiştir. 217-3000- Konvertibl olmayan paralar hesabı dönem sonunda bakiye vermemekle birlikte, hesaba yılı içerisinde 1.332,47 YTL tutarında kayıt yapılmış, ancak bunlar hakkında bir değer tespiti işlemi gerçekleştirilmeden gerekçesiz şekilde hesaplardan çıkarılmıştır. Çeşitli muhasebe birimlerinden konvertibl olmadıkları için Hazineye gönderilen çeşitli ülkelere ait paralar, bu muhasebe birimi tarafından hesaplara alınmakta, ancak aynı yevmiye ile yeniden hesaplardan çıkarılmaktadır. Yukarıda bahsedilen konvertibl olmayan paraların, muhabir bankalar aracılığıyla ilgili ülkelerde konvertibl paralarla değiştirilebilme imkânı mevcuttur. Bu imkân araştırılmadan söz konusu paraların hesaplardan çıkarılması uygun değildir. Öneriler: • Muhasebe yetkilisince alınıp saklanması gereken değerlerin, usulüne uygun olarak alınması, saklanması ve dönem sonunda oluşturulacak komisyonlar tarafından sayımlarının yapılarak tutanağa bağlanması gerekmektedir. • Konvertibl olmayan paraların konvertibl paralarla değiştirilmesine ilişkin usul ve esaslar belirlenmelidir. • Konunun ayrıca iç denetim birimince incelenerek raporlanması yerinde olacaktır. 1.4.Mali İşlemlerin Tahakkuku, Belgelendirme ve Hesap Verme Sorumluluğu 5018 sayılı Kanunun 50 nci ve Genel Yönetim Muhasebe Yönetmeliği’nin 15 inci maddelerine göre; muhasebeleştirme işlemlerinin kanıtlayıcı belgelere dayandırılması zorunludur. Kanıtlayıcı belgeler, muhasebeleştirme belgesinin hazırlanmasını gerektiren ve ilgili mevzuatında belirtilen belgelerden oluşur. Hesap verme sorumluluğu açısından muhasebe kayıtları birincil derecede öneme sahiptir. İlgili birimlerin hazırlayacakları mali istatistiklerin de 12

muhasebe kayıtlarındaki verilere dayanması gerekmektedir. Bu durum ise her bir mali iş veya eylemin, genel kabul görmüş muhasebe kavram ve ilkeleri uyarınca muhasebeleştirilmesi ile mümkündür. Mali işlemlerin muhasebeleştirilmesinde, hesap verme sorumluluğunun gerçekleştirilebilmesi için, bu işlemlerde görevli ve yetkili olanların, kanıtlayıcı belgelerde adı, soyadı, görev unvanı ve imzalarının bulunması gerekir. Ancak, Hazine Müsteşarlığı muhasebe birimlerince gerçekleştirilen mali işlemlerden, borçlanma işlemlerinin, gelirlerin, alacakların ve varlıkların muhasebeleştirmesinde kullanılan muhasebe fişlerinin birçoğunda; onay, sözleşme, hesaplama tablosu, tahakkuk cetveli gibi mali işlemin dayanağını gösteren kanıtlayıcı belgeler; ya hiç eklenmemekte ya da ekli belgeler işlemin mahiyetini tam olarak açıklayıcı nitelikte bulunmamaktadır. Bu durum sorumlulukların tam olarak tayin edilmesini de zorlaştırmaktadır. Öneriler: • Mali sonuç doğuran işlemlerin kayıt dışında kalmasının önlenmesi, sağlıklı ve güvenilir bir biçimde muhasebeleştirilmesi için; hazine birimlerinin iş süreçleri belirlenip, görev tanımları yapılarak bunlar tarafından yürütülen mali işlemlerin hangi muhasebe birimince gerçekleştirileceği tespit edilmelidir. Bu çerçevede ilgili hizmet birimleri, kendi faaliyet konusunu oluşturan iş ve hizmetlerden, muhasebe ile ilişkilendirilmesini gerektiren konular hakkında kapsamlı bir çalışma yapmalı ve bunların doğru, tam ve zamanında muhasebeleştirilmesi için gerekli önlemler 5018 sayılı Kanunun 7 nci maddesi uyarınca kurum üst yönetimince alınmalıdır. • Müsteşarlık bünyesinde faaliyet gösteren birimler, gerçekleştirdikleri iş ve işlemlerin muhasebe birimine doğru, tam ve gerçeği yansıtır biçimde intikal ettirilmesini teminen; 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu’nun; • “Kayıt zamanı” başlıklı 50 nci maddesi hükmü uyarınca, işlemlerin kanıtlayıcı belgelere dayanması, • “Hesap verme sorumluluğu” başlıklı 8 inci maddesi hükmü uyarınca, görevli ve yetkili olanların tamamının sorumluluğunun tespitini sağlayacak belge düzeninin oluşturulması, sağlanmalıdır. 13

1.5.Kesinleşmeden Bütçe Gideri Yapılan Ödemeler 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu’nun 33 üncü maddesine göre; bütçeden bir giderin yapılabilmesi için iş, mal veya hizmetin belirlenmiş usul ve esaslara uygun olarak alındığının veya gerçekleştirildiğinin, görevlendirilmiş kişi veya komisyonlarca onaylanması ve gerçekleştirme belgelerinin düzenlenmiş olması gerekmektedir. Ancak yapılan incelemelerde, ilgili mevzuat hükümlerine göre gerçekleşme belgeleri olmadan ve gider kesinleşmeden bütçe gideri kaydı yapıldığı tespit edilmiştir. Bu şekilde yapılan ödemelere örnek olarak, gelir kaybı ödemeleri gösterilebilir. 2006/11201 ve 2006/11448 sayılı Bakanlar Kurulu Kararnameleri; tahmini gelir kayıplarının Hazine Müsteşarlığınca ilgili kuruluşlara avans olarak ödenmesini, sonrasında Hazine Kontrolörleri Kurulunca yapılan inceleme neticesinde ödemelerin kesinleştirilmesini düzenlemiştir. Ancak uygulamada tahmini gelir kayıpları, kesinleşmeden bütçe gideri yapılarak bütçe emanetleri hesabına alınmakta ve gelir kayıplarının kesinleşmesini müteakip emanet hesaplarından ödenmektedir. Söz konusu uygulama ile aylar itibarıyla bütçe giderleri olması gerekenden fazla gösterildiğinden, bu durum, muhasebenin dönemsellik ilkesine aykırılık oluşturmaktadır. Öneri: • Bütçe gideri, ödemelerin kesinleşmesi ve belgelerin tamamlanmasını müteakip yapılmalıdır. 1.6.Gayrisafilik İlkesine Aykırı Uygulamalar 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu’nun “Bütçe ilkeleri” başlıklı 13 üncü maddesi ile; “Tüm gelir ve giderlerin gayrisafi olarak bütçede gösterileceği ve belirli gelirlerin belirli giderlere tahsis edilemeyeceği” esası kabul edilmiştir. Ancak borç idaresi dışında Hazine Müsteşarlığı tarafından yapılan birçok uygulamada bu ilkeye aykırı işlemler gerçekleştirilmektedir. Değişik örnekleri olmakla birlikte kuruluşlardan tahsil edilip gelir kaydedilmesi gereken tutarlar bu kuruluşların alacağı niteliğindeki başka bir tutardan mahsup edilerek muhasebeleştirilebilmektedir. Bu durum belirtilen bütçe ilkesinin yanında muhasebenin genel ilkelerine de aykırılık oluşturmaktadır. Müsteşarlığın bu işlemleri bütçe ve muhasebe ilkelerine uygun olarak gerçekleştirmesi gereklidir. 14

1.7.Borçların Dönem Tasnifli Olarak Muhasebeleştirilmesi Borçlanma işlemlerinde kullanılan hesaplar, Genel Yönetim Muhasebe Yönetmeliği’nde belirlenen dönem tasnifine uygun değildir. Genel Yönetim Muhasebe Yönetmeliği’nin 3 Kısa Vadeli Yabancı Kaynaklar Ana Hesap Grubuna ve 30 Hesap Grubuna ilişkin açıklamalarında “faaliyet dönemi içinde geri ödenmesi gereken yabancı kaynakları kapsar” şeklinde belirlenmiş bulunan temel ilkesine uygun Hesap Planı düzenlenmesi gerekirken, bunun yerine Hazinece ihracındaki vadesine göre isimlendirilerek (bono veya tahvil) Hesap Planında 304- Cari Yılda Ödenecek Tahviller 305-Bonolar ve 404-Tahviller Hesapları ihdas edimiştir. Bu nedenlerle 305-Bonolar Hesabında, vadesi faaliyet döneminde dolmayan kayıtlı yabancı kaynaklar yer almaktadır. Hesap Planı, yükümlülüklerin vadesinin faaliyet döneminde veya daha sonraki dönemlerde gelecek olması esasına göre oluşturulmalıdır. Ancak hesaplar, Hazinece ihraç edilen senetlerin vadesine göre ihraç tarihi itibarıyla vadesi bir yıl ve daha az olanlar veya bir yıldan fazla olanlar olarak ayrıma tabi tutularak ihdas edilmiştir. Yukarıda da açıklandığı üzere senedin vadesi bir yıldan kısa olmakla birlikte (muhasebeleştirilmede esas faaliyet dönemi 1.1.2007-31.12.2007 arası dönemdir) faaliyet döneminden sonraki dönemlerde geri ödemesi gerçekleştirilebilmektedir. Dolayısıyla hesap planı oluşturulurken faaliyet dönemi esas alınmamıştır. Öneri: • Yukarıda anılan nedenlerle Genel Yönetim Muhasebe Yönetmeliği’nde ihdas edilen hesapların ve hesap planının faaliyet dönemi esasına göre tanımlanması, izleme amaçlı olarak ihtiyaç duyulması halinde de bunların ihraç özelliklerine göre yardımcı hesaplarda izlenmesinin sağlanması gerekir. Bu nedenle Merkezi Yönetim Muhasebe Yönetmeliği’nin yeniden düzenlenmesi gerekir. 1.8.Devlet İç Borçlanma Senetlerinin Muhasebeleştirilmesi Bütçede en önemli gider kalemini borçlanma faizleri oluşturmaktadır. Faiz giderleri, büyüklüğü nedeniyle diğer giderlerden kısılmak suretiyle finanse edilmekte ve bu nedenle bütçe üzerinde önemli bir baskı oluşturmaktadır. Faiz giderlerinde en büyük pay ise ihraç edilen Devlet İç Borçlanma Senetlerine (DİBS) aittir. Parlamentonun bütçe açıkları ve borçlanma arasındaki ilişkiyi tam olarak kontrol altında tutması ve izlemesi için DİBS anapara ve faizlerinin net olarak tanımlanmış kavram ve ilkelere göre muhasebeleştirilmesi ve raporlanması gerekir. Bu kapsamda bir yıl içinde yapılan borçlanmaların ileriki yıl bütçeleri üzerinde ne kadar bir faiz yükü 15

yarattığının bilinmesi sonraki yıl bütçelerinin diğer gider kalemlerini de etkilediğinden; en önemli veri niteliğindedir. Bu nedenlerle incelemelerde tespit edilen iç borçlanma işlemlerinin muhasebeleştirilmesi ve raporlanması ile ilgili uygulama ya da düzenleme eksiklikleri üzerinde önemle durulmuş ve öneriler geliştirilmiştir. 1.8.1.Yevmiye Sistemi Merkezi Yönetim Muhasebe Yönetmeliği hükümleri gereğince muhasebe işlemlerinin, yevmiye tarihi ve müteselsil sıra numarasına göre maddeler hâlinde önce yevmiye defterine buradan da usulüne göre büyük defter ve yardımcı hesap defterlerine sistemli bir şekilde kaydedilmesi gerekmektedir. Yönetmelik ekinde örnekleri bulunan yardımcı defterlerde, hesabın borç veya alacağına kaydedilen tutarlarla, yardımcı defterin ilgisi yevmiye tarih ve numarası ile kurulmaktadır. Kamu Finansmanı Genel Müdürlüğünce Hazine Bilgi Sistemlerinde tutulan iç borç işlemlerine ait kayıtlar, yevmiye defterine kaydedilen bilgilerden bağımsız olarak yürütülmektedir. Bu nedenle Hazine bilgi sistemlerinde tutulan kayıtlar, iç borçlar açısından yardımcı defter niteliğini taşımamaktadır. Devlet Borçları Muhasebe Biriminde yürütülen iç borçlanma amacıyla ihraç edilen senetlere ait bilgilerin yardımcı defterlere ayrıntılarıyla kaydedilerek izlenebilmesi gerekir. Ayrıca, vadesi dolduğu halde senet hamilleri tarafından bedeli tahsil edilmeyen senetlerin de, zamanaşımını doldurana kadar hesaplarda ve yardımcı defterlerde izlenebilmesi ve zamanaşımına uğrayanların, muhasebe birimince bu bilgilere dayalı olarak bütçeye irat (gelir) kaydedilmesi gerekmektedir. İç borç bilgi sisteminin yardımcı defter niteliğine haiz olmaması nedeniyle muhasebe raporları ile bilgi sisteminde üretilen raporlar arasında tutarsızlıklar oluşabilmektedir. Öneri: • İlgili muhasebe birimlerinde, yardımcı defterler, hesaptaki işlemleri tam açıklamaya yeterli olacak şekilde düzenlenmeli ve/veya mevcut bilgi sistemleri yardımcı defter niteliğine kavuşturulmalıdır. 1.8.2.Devlet İç Borçlanma Senetleri (DİBS) Anaparaları Bütün DİBS anaparalarının aynı usulle muhasebeleştirilmesi gerekirken, uygulamada senet türlerine göre farklı usullerle muhasebeleştirilmektedir. Bu kapsamda Hazine tarafından ihraç edilen DİBS’den iskontolu senetler maliyet esasına göre, kuponlu olanlar ise itibari değerle (nominal) ilgili hesaplara kaydedilmektedir. 16

Yabancı kaynaklar ve borçlanmalar ile ilgili olarak Genel Yönetim Muhasebe Yönetmeliğinde varlıklar, yabancı kaynaklar ve öz kaynakların bilançoda gayrisafi değerleriyle gösterileceği belirtilmektedir. Ayrıca kamu idarelerince bilinen ve tutarları tahmin ve hesap edilebilen bütün yabancı kaynakların kaydedilip bilançoda gösterileceği hüküm altına alınmıştır. Genel Yönetim Muhasebe Yönetmeliğinin 33 üncü maddesine göre, borçlanma araçları ile üstlenilen yükümlülükler; “üzerlerinde yazılı değerden”, bunlara ait faiz giderleri; tahakkuk ettirildiklerinde, yılına ait giderler hesabına; ödendiklerinde ise bütçe giderleri hesabına kaydedilerek muhasebeleştirilecek ve dönem sonunda raporlanacaktır. Bütün borçlanma araçlarında aynı yöntemin kullanılması, genel muhasebe ilkelerinin gereğidir. Nitekim Yönetmeliğin 144/b maddesinde; “bütün gider ve gelir işlemlerinin hesaplara aynı yöntemle kaydedilmesinin,” muhasebe yetkilileri ve üst yöneticilerin sorumluluğunda olduğu belirtilmiştir. Ancak, Merkezi Yönetim Muhasebe Yönetmeliği’nin 304-305 ve 404 nolu hesaplara ilişkin açıklama bölümlerinde, iskontolu senetler için satış bedeli, kuponlu senetler için ise itibari (nominal) değerleri ile kayda alınması öngörülmüş ve uygulamada da buna göre iç borç kayıtları yapılmıştır. Dolayısıyla 2007 yılı sonunda iç borç toplamı, iskontolu senetler için satış bedeliyle, kuponlu senetler için ise nominal değerleriyle hesaplarda yer almaktadır. Öneri: • Merkezi Yönetim Muhasebe Yönetmeliği’nin 304-305 ve 404 nolu iç borç hesaplarına ve bu hesabı ilgilendiren 38, 48 grubu hesaplarına ait bölümleri Genel Yönetim Muhasebe Yönetmeliği’nde tanımlanan kavram ve ilkelere uygun hale getirilerek yeniden düzenlenmelidir. 1.8.3.Devlet İç Borçlanma Senetleri Faizleri 5018 sayılı Kanun hükmü gereğince; bir ekonomik değer yaratıldığında, başka bir şekle dönüştürüldüğünde, mübadeleye konu edildiğinde, el değiştirdiğinde veya yok olduğunda muhasebeleştirilmek zorundadır. Genel Yönetim Muhasebe Yönetmeliğinin 10/e maddesi ile de, kamu idarelerinin bilinen ve tutarı tahmin ve hesap edilebilen bütün yabancı kaynaklarının kaydedilerek bilançoda gösterileceği ilkesi kabul edilmiştir. Devlet Borçları Muhasebe Birimince, borç stokunun işlemiş faizlerin dönem sonlarında (31 Aralık) muhasebeleştirilmesinde vadesi gelecek olan ilk kupon için işlemiş faiz hesaplaması yapılarak 381 no.lu Gider Tahakkukları Hesabına kaydedilmektedir. Ancak senede ait müteakip kuponlar ile ilgili işlemiş faiz tahakkuku yapılmamaktadır. 2007 yılında, 31.12.2007 tarihi itibarıyla işlemiş faiz tahakkuku yapılırken, aşağıdaki tabloda ayrıntısı 17

gösterilen kupon tutarlarının tamamı olan 73.289.453.954,35 YTL’nin baz alınması gerekirken; 11.614.753.661,51 YTL baz alınarak, 8.081.749.447 YTL işlemiş faiz hesaplanarak 381 no.lu Gider Tahakkukları Hesabına kaydedilmiştir. Dolayısıyla bu tutarın hesabında 2008 yılında ilk kuponu takip eden dönemlerde ödenecek kuponlar dikkate alınmamıştır. İşlemiş faizlerin muhasebeleştirilmesinde senetlere ait tüm kupon tutarlarının hesaplamalara esas alınmadığı tespit edilmiştir. Tablo 1: 2007 Yılı İç Borç Stokunda Yer Alan Kuponlu DİBS'lere Ait Ödeme Projeksiyonu 1 YTL Yıl Tahvil Anapara Tahvil Faiz 2008 27.133.772.723,10 24.318.223.416,80 2009 11.101.548.930,00 19.509.346.995,53 2010 58.042.171.597,71 15.276.649.549,31 2011 32.946.626.180,69 7.604.287.128,82 2012 19.257.291.845,12 3.512.267.712,16 2013 600.000.000,00 1.913.786.101,16 2014 14.101.737.783,17 1.036.813.050,58 2015 600.000.000,00 118.080.000,00 Toplam 163.783.149.059,79 73.289.453.954,35 Not:Tabloda yer alan veriler iç borç bilgi sisteminden 31.12.2007 tarihinden daha sonra alındığından, içerisindeki kur ve değişken faize dayalı veriler nedeniyle dönemsonu stokuyla farklılık göstermektedir. Sonuç olarak Devlet Borçları Muhasebe Birimince, gelecek yıllarda vadesi dolacak olan DİBS kuponlarına ait yükümlülük tutarları, hesap ve tahmin edilebilmesine rağmen, tam olarak muhasebeleştirilmemekte ve dönem sonunda düzenlenen kesin mizan cetvellerinde raporlanmamaktadır. Öneriler: • Merkezi Yönetim Muhasebe Yönetmeliği’nin yabancı kaynaklara ilişkin hükümlerinin gözden geçirilerek Genel Yönetim Muhasebe Yönetmeliği’nde belirlenen ilke ve kurallara uygun hale getirilmesi ve uygulama hatalarının düzeltilmesi gerekmektedir. • DİBS kuponları aynı senet gibi vadesi geldiği anda ödenmekte ve yükümlülük ihtiva etmektedir. DİBS’lere ait kuponlar, DİBS’lerden bağımsız olarak piyasada alınıp satılabilmekte, vadesi gelecek yıllarda dolacak olsa dahi Hazine Müsteşarlığı tarafından da vadesinden önce satın alınabilmektedir. DİBS kuponlarının müstakilen bir kıymeti mevcut olup; senede bağlı ihraç edilmekle birlikte ihracı müteakip, senetten ayrı alınıp satılabilmekte ve senet muadili bir yükümlülük ihtiva etmektedirler. Bu nedenlerle yükümlülük ihtiva eden DİBS kuponlarının muhasebeleştirilmesinde; özün önceliği ilkesi gereği, özüne uygun olarak kaydedilmesini teminen muhasebe yönetmeliklerinde gerekli düzenlemeler yapılmalıdır. 1 Tabloda yer alan bilgiler İç Borç Bilgi sisteminden alınmıştır. 18

2. BÜTÇE LİMİTLERİ 2.1. Borçlanma Limiti2 5565 sayılı 2007 Yılı Merkezi Yönetim Bütçe Kanunu ile genel bütçe kapsamındaki kamu idarelerine 200.902.066.401 YTL ödenek verilmiş, genel bütçenin gelirleri ise 184.242.515.000 YTL olarak tahmin edilmiştir. Aynı Kanunun \"Denge\" başlıklı 3 üncü maddesinde; ödenekler toplamı ile tahmin edilen gelirler toplamı arasındaki farkın, net borçlanma hasılatı ile karşılanacağı hüküm altına alınmıştır. 2007 Yılı Merkezi Yönetim Bütçe Kanunu’nun ilgili hükümleri uyarınca, 2007 yılı net borçlanma limiti 16.659.551.401 YTL olarak hesaplanmaktadır. Diğer taraftan; 4749 sayılı Kamu Finansmanı ve Borç Yönetiminin Düzenlenmesi Hakkında Kanun’un “Borçlanma ve Garanti Limiti” başlıklı 5 inci maddesinde; “ Malî yıl içinde 1 inci maddede belirtilen ilkeler ve malî sürdürülebilirlik de dikkate alınarak yılı bütçe kanununda belirtilen başlangıç ödenekleri toplamı ile tahmin edilen gelirler arasındaki fark miktarı kadar net borç kullanımı yapılabilir. Borç yönetiminin ihtiyaçları ve gelişimi dikkate alınarak, bu limit yıl içinde en fazla yüzde beş oranında artırılabilir. Bu miktarın da yeterli olmadığı durumlarda, ilave yüzde beşlik bir tutar, ancak Müsteşarlığın görüşü ve Bakanın teklifi üzerine Bakanlar Kurulu kararı ile artırılabilir. Bütçenin denk olması durumunda da borçlanma, anapara ödemesinin en fazla yüzde beşine kadar artırılabilir. Borçlanma limiti değiştirilemez. Vadesinde nakden ödenenler hariç, çeşitli kanunlara dayanılarak ikrazen ihraç olunan özel tertip Devlet iç borçlanma senetleri bu limitin hesaplanmasında dikkate alınmaz. Malî yıl içerisinde ikrazen ihraç edilecek özel tertip Devlet İç Borçlanma Senetlerinin limiti her yıl bütçe kanunlarıyla belirlenir. Malî yıl içinde sağlanacak garantili imkanın limiti, her yıl bütçe kanunlarıyla belirlenir” hükümlerine yer verilmiştir. Bu durumda; 5565 sayılı 2007 Yılı Merkezi Yönetim Bütçe Kanunu ve 4749 sayılı Kamu Finansmanı ve Borç Yönetiminin Düzenlenmesi Hakkında Kanun’un ilgili hükümleri uyarınca hesaplanan 2007 yılı net borçlanma limiti yüzde beş oranındaki artırımla 17.492.528.971 YTL olmaktadır. 2 Bu bölümde yer alan borçlanma rakamları 2007 yılı Devlet Borçları Muhasebe Birimi kayıtları esas alınarak hesaplanmıştır. 19

Tablo 2: 2007 Yılı Net İç Borçlanma YTL TAHVİL Tahvil Borçlanma Tutarı (1) 100.325.221.127 Borçlanma 101.990.016.770 Kur farkı (-) 1.664.795.643 İkrazen Verilen Özel Tertip Senetlerle Borçlanma (-) Tahvil Geri Ödeme Tutarı (2) 83.090.379.959 Ödeme 94.690.431.229 Kur Farkı (-) 6.740.214.570 Senet İadesi (-) 4.859.836.700 A) Net Tahvil Borçlanması ( 1-2) 17.234.841.168 BONO Bono Borçlanma Tutarı (3) 15.903.000.010 Bono Geri Ödeme Tutarı (4) 19.362.580.751 B) Net Bono Borçlanması (3-4) -3.459.580.741 NET İÇ BORÇLANMA (A+B) 13.775.260.427 2007 yılında 101.990.016.770 YTL tutarında tahvil, 15.903.000.010 YTL tutarında bono olmak üzere toplam 117.893.016.780 YTL tutarında iç borçlanma ve 94.690.431.229 YTL tutarında tahvil ve 19.362.580.751 YTL tutarında bono olmak üzere toplam 114.053.011.980 YTL tutarında iç borca ilişkin anapara geri ödemesi yapılmıştır. 117.893.016.780 YTL olan borçlanma tutarından, aleyhte kur farkı olan (borcu artıran) 1.664.795.643 YTL düşüldüğünde, borçlanma tutarı 116.228.221.137 YTL olmaktadır. 114.053.011.980 YTL olan iç borç anapara ödemesi tutarından da, lehte kur farkı olan (borcu azaltan) 6.740.214.570 YTL ve senet iadesi 4.859.836.700 YTL düşüldüğünde, ödeme tutarı 102.452.960.710 YTL olarak gerçekleşmektedir. 116.228.221.137 YTL’lik borçlanma ve 102.452.960.710 YTL ödeme sonucunda, net iç borçlanma 13.775.260.427 YTL olmuştur. Tablo 3: 2007 Yılı Net Dış Borçlanma YTL Dış Borçlanma Tutarı 13.066.074.448 Borçlanma 16.486.842.005 Kur Farkı (-) 3.420.767.557 Dış Borç Geri Ödeme Tutarı 15.693.620.315 Ödeme 32.088.614.091 Kur farkı (-) 16.394.993.776 Net Dış Borçlanma -2.627.545.867 2007 yılında 16.486.842.005 YTL tutarında dış borçlanma ve 32.088.614.091 YTL tutarında dış borca ilişkin anapara ödemesi yapılmıştır. 16.486.842.005 YTL olan borçlanma tutarından aleyhte kur farkı olan (borcu artıran) 3.420.767.557 YTL düşüldüğünde borçlanma tutarı 13.066.074.448 YTL olarak hesaplanmaktadır. 32.088.614.091 YTL olan dış borç anapara ödemesi tutarından, lehte kur farkı olan (borcu azaltan) 16.394.993.776 YTL düşüldüğünde ise geri ödeme tutarı 15.693.620.315 YTL olmaktadır. 13.066.074.448 YTL’lik borçlanma ve 15.693.620.315 YTL ödeme sonucunda, kur etkisinden arındırılmış net dış borçlanma -2.627.545.867 YTL olmuştur. 20

13.775.260.427 YTL tutarındaki net iç borçlanma ve -2.627.545.867 YTL tutarındaki net dış borçlanma sonucunda, toplam net borçlanma 11.147.714.560 YTL olup, 17.492.528.971 YTL tutarındaki % 5 artırımlı sınır aşılmamıştır. Tablo 4: 2007 Yılı Borçlanma Limiti ve Net Borçlanma Hesaplama Tablosu YTL Verilen Ödenek Toplamı 200.902.066.401 Tahmin edilen gelir toplamı 184.242.515.000 Denge 16.659.551.401 4749 5’inci madde uyarınca %5 ilâve 832.977.570 2007 yılı net borçlanma limiti 17.492.528.971 Net Dış Borçlanma -2.627.545.867 Net İç Borçlanma 13.775.260.427 Net Borçlanma 11.147.714.560 Kaynak:2007 Yılı Bütçe Kanunu ve Devlet Borçları Muhasebe Birimi Yönetim Dönemi Kayıtları 2.2.İkraz Limiti 5565 sayılı 2007 Yılı Merkezi Yönetim Bütçe Kanunu’nun \"Hazine Garanti Limiti ve Borçlanmaya İlişkin İşlemler\" başlıklı 20 nci maddesi 3 no.lu bendine göre bu Kanunun 1 inci maddesi ile belirlenen başlangıç ödeneklerinin yüzde birine kadar (2.009.020.664 Yeni Türk Lirası) ikrazen Özel Tertip Devlet İç Borçlanma Senedi ihraç edilebilmektedir. 2007 yılında, ikrazen Özel Tertip Devlet Tahvili ihraç edilmemesi nedeniyle, limit aşımı söz konusu değildir. 2.3. Garanti Limiti 5565 sayılı 2007 Yılı Merkezi Yönetim Bütçe Kanunu’nun \"Hazine Garanti Limiti ve Borçlanmaya İlişkin İşlemler\" başlıklı 20 nci maddesi a fıkrasına göre: “2007 yılı içinde 28.3.2002 tarihli ve 4749 sayılı Kanun’a göre sağlanacak; 1. Garantili imkân limiti 3 milyar ABD Dolarını, 2. Hazine Müsteşarlığınca belirlenecek koşullar çerçevesinde ve elde edilecek kaynaklar Hazineye aktarılacak şekilde kamu kurum ve kuruluşlarınca ihraç edilecek sertifika, senet ve benzeri finansman enstrümanlarına sağlanacak garanti tutarı 2 milyar ABD Dolarını, (Bu tutarı bir katına kadar artırmaya Bakanlar Kurulu yetkilidir.) aşamaz.” Gerek Devlet Borçları Muhasebe Birimi, gerekse Hazine garantisi işlemlerinin yürütüldüğü Genel Müdürlük bünyesinde yapılan incelemeler sonucunda; • Bütçe Kanununun 20 nci maddesinin 1/a fıkrası kapsamında 2007 yılında 903.052.950 ABD Doları tutarında Hazine garantili kredi 21

sağlandığı, dolayısıyla 2007 yılında, Bütçe Kanunu ile belirlenen 3 milyar ABD Dolarlık garanti limitinin aşılmadığı, • Bütçe Kanununun 20 nci maddesinin 1/b fıkrası kapsamında, 2007 yılında herhangi bir garanti verilmediği, tespit edilmiştir. Dolayısıyla, TBMM’nin 2007 Yılı Bütçe Kanunu ile verdiği garanti limitleri aşılmamıştır. 22

3. BORÇLANMA İŞLEMLERİ Bu bölümde; dış borçlanma ve iç borçlanma işlemleri nakit ve mahsup ayrımıyla gösterilmekte, dış borç ve iç borç stokuna ve işlemlerine ilişkin bazı istatistiki bilgilere yer verilmektedir. 3.1. 2007 Yılı Dış Borçlanma İşlemleri ( Nakit- Mahsup) Dış Borçlar Hesabına, Hazine tarafından herhangi bir dış finansman kaynağından sağlanan finansman imkânları ile bunlardan tahsis, ikraz ve devir yoluyla kullandırılan kredilere ilişkin anapara geri ödeme tutarları ile kur farkları kaydedilmektedir. Bu başlık altında 2007 yılı dış borç kullanım ve geri ödeme işlemleri nakit ve mahsup ayrımına göre ele alınacaktır.. 3.1.1.Dış Borç Kullanım-Geri Ödeme- Dış Borç Stoku Bu bölümde nakden ve mahsuben gerçekleştirilen dış borçlanma ve dış borç geri ödemelerinin detayı verilmektedir. Tablo 5: 2007 Yılı Dış Borç İşlemlerinin Mahiyeti Milyon YTL 2006 Yılı 2007 Yılı 2007 Yılı Net Stoku Geri Ödeme Borçlanma Borçlanma 2008'e Devir Nakit 15.537 10.352 -5.185 Mahsup 16.551 6.134 -10.417 Toplam 94.171 32.088 16.486 -15.602 78.569 2007 yılında 6.134 milyon YTL mahsup, 10.352 milyon YTL nakit olmak üzere toplam 16.486 milyon YTL dış borçlanma gerçekleştirilmiş; buna karşılık, 16.551 milyon YTL mahsup, 15.537 milyon YTL nakit olmak üzere toplam 32.088 milyon YTL dış borç geri ödemesi yapılmıştır. Tablo 5’te gösterildiği üzere 2006 yılı dış borç stoku olan 94.171 milyon YTL, 2007 yılında 15.602 milyon YTL tutarında azalışla 78.569 milyon YTL olarak 2008 yılına devretmiştir. 3.1.2.Dış Borçlanma (Nakit) 2007 yılında 10.352 milyon YTL tutarında nakit dış borçlanma gerçekleştirilmiştir. Hazine döviz hesaplarına giren bu tutarın detayları Tablo 6’da yer almaktadır. 23

Tablo 6: 2007 Yılı Dış Borçlanma İşlemlerinin Detayı (Nakit) Milyon YTL Dış Proje Kredisi ( Karayolları Gn.Md. ) 1.260 IMF Kredileri 1.500 Tahvil İhracı 6.265 Avrupa Yatırım Bankası(EIB) Kredileri 684 Dünya Bankası (IBRD) Kredileri 643 TOPLAM 10.352 2007 yılında bütçe finansmanı amacıyla IMF’den yapılan dış borçlanma tutarı 1.500 milyon YTL’dir. Dış piyasalarda tahvil ihracından 6.265 milyon YTL, Karayolları Otoyol Projeleri için 1.260 milyon YTL karşılığı döviz Hazine hesaplarına girmiştir. Dünya Bankası tarafından program kredisi olarak kullandırılan tutar 643 milyon YTL, Avrupa Yatırım Bankasından kullanılan tutar ise 684 milyon YTL’dir. 3.1.3.Dış Borçlanma (Ayni-Mahsup) 2007 yılında toplam 6.134 milyon YTL tutarında ayni-mahsup dış borçlanma işlemi gerçekleştirilmiştir. Tablo 7: 2007 Yılı Dış Borçlanma İşlemlerinin Detayı (Ayni – Mahsup) Milyon YTL 1.Gider Finansmanı Mahiyetindeki Dış Borçlanma 1.825 Merkezi Bütçe Kapsamındaki Kuruluşların Proje Özel Hesabından 985 Yaptığı Kullanımlar Merkezi Bütçe Kapsamındaki Kuruluşların Doğrudan Dış Proje 771 Kredisi Kullanımları İskontolu Satışlar Karşılığında Yapılan Dış Borçlanma (Bütçe 62 Gideri ) Karşılığı Komisyon Ödemesinde Kullanılan Dış Borçlanma (Bütçe 7 Gideri)- Kaynaktan kesinti 2.Karşılığında Alacak Yaratılan Dış Borçlanma 368 3.Kur Farklarından Kaynaklanan Borç Artışı 3.420 4.Diğer Gider Karşılığı Yapılan Dış Borçlanma 521 Toplam 6.134 1. Gider Finansmanı Mahiyetindeki Dış Borçlanma: Yıl içinde ayni-mahsup işlemlerle gerçekleştirilen 1.825 milyon YTL tutarındaki borçlanma, aşağıda açıklanan giderlerin finansmanında kullanılmıştır. Merkezi Bütçe Kapsamındaki Kuruluşların Proje Özel Hesabından Yaptığı Kullanımlar; 2007 yılında merkezi bütçeye dahil kuruluşlar adına T.C. Merkez Bankası nezdindeki Proje Özel Hesabına 985 milyon YTL tutarında aktarım yapılmıştır. Bu borçlanma işlemlerinde Hazinenin kullandığı hesaplara para girişi söz konusu olmamış, ancak dış borçlanma artmıştır. Merkezi Bütçe Kapsamındaki Kuruluşların Doğrudan Dış Proje Kredisi Kullanımları; 2007 yılında merkezi bütçeye dahil kuruluşlarca Hazine hesaplarına intikal ettirilmeksizin dış finansman kaynağından 771 milyon YTL tutarında doğrudan (mal ve hizmet karşılığı olarak) dış proje kredisi kullanılmıştır. Bu borçlanma işlemlerinde Hazine hesaplarına para girişi söz konusu olmamış, ancak dış borçlanma artmıştır. İskontolu Satışlar Karşılığında Yapılan Dış Borçlanma (Bütçe Gideri); Devlet borçlanma senetlerinin uluslararası piyasalarda iskontolu satılması 24

durumunda, senetlerin brüt tutarları Dış Borçlar Hesabında izlenmekte, karşılığında Hazinece elde edilen net borçlanma hasılatı ise banka hesabına veya ilgili hesaplara kaydedilmektedir. Brüt borçlanma tutarı (nominal değer) ile net borçlanma hasılatı arasındaki fark bütçe gideri yapılmaktadır. 2007 yılında iskontolu satışlardan kaynaklanan gider miktarı 62 milyon YTL’dir. Karşılığı Komisyon Ödemesinde Kullanılan Dış Borçlanma (Bütçe Gideri); 2007 yılında, yurtdışına ihraç edilen Devlet borçlanma senetlerinden dolayı 7 milyon YTL’lik gider yapılmıştır. Bu gider kaynakta kesilmiş, net tutar banka veya ilgili hesaba, brüt tutar Dış Borçlar Hesabına, aradaki fark ise Bütçe Giderleri Hesabına kaydedilmiştir. 7 milyon YTL, ödenen bütçe giderine karşılık olarak yapılan dış borçlanmayı göstermektedir. 2. Karşılığı Alacak kaydedilen Dış Borçlanma: Yıl içinde mahsup işlemlerle gerçekleştirilen 368 milyon YTL’lik dış borçlanma sonucunda elde edilen kaynak, karşılığında alacak yaratılarak merkezi bütçe dışındaki kuruluşlara aktarılmıştır. 3. Kur Farklarından Kaynaklanan Borç Artışı: Yıl içinde döviz kurlarının yükselmesi, dış borç stokunda 3.420 milyon YTL tutarında artışa yol açmıştır. 4. Diğer Gider Karşılığı Yapılan Dış Borçlanma: 2007 yılı içerisinde, 4749 sayılı Kanun 11-12 nci maddeleri hükümleri uyarınca ve sermayeye mahsup edilen dış borçlanma dolayısıyla toplam 521 milyon YTL tutarında, karşılığı gider yapılan dış borçlanma gerçekleştirilmiştir. 3.1.4.Dış Borç Geri Ödemeleri Dış Borç Ödemesi (Nakit) 2007 yılında Dış Borçlar Hesabından yapılan nakit geri ödeme tutarı 15.537 milyon YTL’dir. Dış Borç Ödemesi (Mahsup) 2007 yılında 16.551 milyon YTL tutarında dış borç geri ödemesi, nakit akışı olmadan, mahsuben yapılan işlemlerle gerçekleştirilmiştir. Tablo 8: 2007 Yılı Dış Borç Geri Ödemeleri Detayı (Mahsup) Milyon YTL 1. Kreditöre İadelerden Kaynaklanan Borç Azalışı 6 2.Primli Satış Gelirine İlişkin Düzeltme 150 3.Lehte Kur Farkı 16.395 Toplam 16.551 1-Kreditöre İadelerden Kaynaklanan Borç Azalışı : 2007 yılında dış proje kredisi kullanıcısı kuruluşlar tarafından Proje Özel Hesabı ve doğrudan dış proje kredisi kullanımlarından toplam 5.760 bin YTL tutarında kreditöre iade 25

gerçekleşmiştir. Dış borcun azalmasına yol açan bu işlemler geri ödeme olarak kaydedilmiştir. 2-Primli satış gelirine ilişkin düzeltme: 2007 yılında yurtdışı tahvil ihraçlarından primli satış gelirine ilişkin olarak 150 milyon YTL tutarında düzeltme kaydı yapılmıştır. Bu tutar, borcun azalmasına yol açmış, karşılığında bütçe geliri kaydı yapılmıştır. 3- Lehte Kur Farkı: Yıl içinde döviz kurlarındaki değişim nedeniyle dış borç stokunda 16.395 milyon YTL tutarında bir azalma meydana gelmiştir. 3.1.5.Dış Borç Stokuna İlişkin İstatistikler Bu bölümde; 2007 yılı dış borç stoku, program-proje finansmanı ayrımıyla gösterilmekte, 2001-2007 yılları arasında alacaklıya göre dış borç stoku ile stokun döviz bileşimindeki değişimler analiz edilmektedir. 4749 sayılı Kanunda yapılan tanımlamalara göre; Devlet Dış Borcu: Müsteşarlık tarafından herhangi bir dış finansman kaynağından belirli bir itfa planına göre geri ödenmek üzere sağlanan finansman imkânları ile Hazine garantileri kapsamında Müsteşarlık tarafından üstlenilen her türlü mali yükümlülüklerdir. Devlet dış borcu program ve proje kredisi olmak üzere iki şekilde tasnif edilebilir: Program Kredisi: Hazine Müsteşarlığı tarafından ülkenin makro ekonomik programları çerçevesinde, doğrudan veya Hazine garantisi altında, kamunun finansman ihtiyacının karşılanması amacıyla herhangi bir dış finansman kaynağından sağlanan finansman imkânlarıdır. Proje Kredisi: Projelerin gerçekleşmesi için herhangi bir dış finansman kaynağından sağlanan finansman imkânlarıdır. Tablo 9’da, 2006 yılından devreden dış borç stoku, 2007 yılı dış borç geri ödemeleri, 2007 yılı borçlanmaları, net dış borçlanma tutarı ve 2007 yılı sonu itibarıyla stok durumu proje/program kredisi ayrımıyla verilmektedir. Yurtdışı piyasalarda ihraç edilen tahvil, IMF, Dünya Bankası ve Avrupa Yatırım Bankası kredileri program finansmanı amacıyla Hazine tarafından kullanılan kaynak toplamını gösterirken, proje finansmanı amaçlı krediler, diğer kurumlara ikraz ve tahsis edilen toplam tutarı göstermektedir. Karma finansman ise program ve proje kredisinin birlikte kullanıldığı finansman türüdür. Tablo 9: Finansman Amacına Göre 2007 Yılı Dış Borç Stoku 3 3 Bu tabloda yer alan borçlanma ve ödeme tutarları, bütçe limitleri bölümündeki tutarlardan farklıdır. Bunun sebebi, bütçe limitleri kısmında projeksiyon farkları ve düzeltmelerin netleştirilmesi sonucu ulaşılan rakamların kullanılmasıdır. Bu durum net borçlanma ve devreden borç stoku rakamlarını 26

Milyon YTL 2007 Yılında 2007 Yılı Dış 2006 Yılı Net Devreden Borç Yapılan Dış Borç Geri Stoku Borçlanma Stoku Borçlanma Ödemeleri Program Finansmanı 72.753 23.700 36.621 -12.921 59.832 Proje Finansmanı 20.676 9.979 12.505 -2.526 18.150 Karma Finansman 742 280 435 -155 588 TOPLAM 94.171 33.959 49.561 -15.602 78.569 Yukarıdaki tablodan görüleceği üzere, 2006 yılından devreden 94.171 milyon YTL dış borç stoku bulunmaktadır. 2007 yılında 33.959 milyon YTL dış borçlanma ve 49.561 milyon YTL dış borca ilişkin anapara ödemesi yapılmıştır. 2007 yılı sonu itibarıyla, dış borç stoku, net borçlanma miktarı kadar azalmış (-15.602) ve 2008 yılına 78.569 milyon YTL olarak devretmiştir. Aşağıdaki grafikte dış borç stokunun yıllar itibarıyla ABD Doları cinsinden seyri gösterilmiştir. 2001 yılında 38,7 milyar dolar olan toplam dış borç stoku, 2004 yılında en yüksek seviyesi olan 68,5 milyar dolara ulaşmış, 2007 yılında ise 67,1 milyar ABD Doları olarak gerçekleşmiştir. Grafik 1:Yıllar İtibarıyla ABD Doları Cinsinden Dış Borç Stoku Yıllar İtibariyle Dış Borç Stoku 80 Milyar ABD Doları 70 60 50 40 30 20 10 0 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Yıllar İtibarıyla Dış Borç Stokunun Döviz Bileşimi Grafik 2’de, yıllar itibarıyla dış borç stokunun döviz bileşimi ABD Doları, Japon Yeni, EURO, SDR ve diğer para birimleri cinsinden gösterilmiştir. Grafik 2: Yıllar İtibarıyla Dış Borç Stokunun Döviz Bileşimi etkilememektedir. 27

Dış Borç Stokunun Döviz Bileşimi 40 35 Milyar ABD Doları 30 USD 25 JPY 20 EUR 15 SDR Diğer 10 5 0 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Grafik incelendiğinde, ABD Doları cinsinden dış borç stokunun, 2001 yılından itibaren düzenli olarak artarak, 2007 yılında stokun % 55,4’ünü oluşturduğu görülmektedir. EURO cinsinden dış borç stoku ise 2001 yılından 2004 yılına kadar artmış, 2005 yılındaki azalmadan sonra, tekrar artma eğilimine girerek 2007 yılında stokun % 29,7’sini oluşturmuştur. SDR cinsinden stok ise 2004 yılından itibaren düzenli olarak azalarak 2007 yılında stokun %10,7’si olarak gerçekleşmiştir. Alacaklıya Göre Dış Borç Stoku Yıllar itibarıyla alacaklıya göre dış borç stokunun dağılımına bakıldığında; yurtdışı tahvil ihraçlarının düzenli bir şekilde arttığı, uluslararası kuruluşlardan alınan kredilerin ise stok içerisindeki payının 2004 yılından itibaren azalma eğilimine girdiği görülmektedir. Grafik 3: Yıllar İtibarıyla Alacaklıya Göre Dış Borç Stoku Yıllar İtibariyle Alacaklıya Göre Dış Borç Stoku 50 Milyar ABD Doları 40 Hükümet Kuruluşları 30 Yurtdışı Tahvil İhracı 20 Uluslararası Kuruluşlar Diğer 10 0 2003 2004 2005 2006 2007 Grafik 4: Alacaklıya Göre Dış Borç Stoku 28

Alacaklıya Göre Dış Borç Stoku Ticari Bankalar ve Hükümet Kuruluşları Diğer Finansman 7% Kuruluşları 9% Diğer Uluslararası Kuruluşlar 15% Yurtdışı Tahvil İhracı 58% IMF- Uluslararası Para Fonu 11% Grafik 4’ten görüleceği üzere, 2007 yılında dış borç stokunun % 58’ini yurt dışı piyasalarda tahvil ihracından kaynaklanan borçlar, % 42’sini ise yurt dışından sağlanan krediler oluşturmaktadır. Aşağıdaki grafikte yıllar itibarıyla, uluslararası kuruluşlara göre dış borç stoku kompozisyonu gösterilmiştir. Grafik incelendiğinde, IMF’ye olan borçların yıllar itibarıyla dramatik olarak düştüğü, söz konusu tutar 2004 yılında 18,5 milyar dolar iken, 2007 yıl sonu itibarıyla 7,2 milyar dolara gerilediği görülmektedir. Grafik 5: Yıllar İtibarıyla Uluslararası Kuruluşlara Göre Dış Borç Stoku Kompozisyon Yıllar İtibariyle Uluslararası Kuruluşlara Göre Dış Borç Stok Kompozisyonu 20 Milyar ABD Doları IMF-Uluslararası Para Fonu 15 EIB-Avrupa Yatırım Bankası IBRD-Uluslararası İmar ve 10 Kalkınma bankası Avrupa Konseyi Kalkınma Bankası 5 Diğer Uluslararası Kuruluşlar 0 2003 2004 2005 2006 2007 Dış Borç Stokunun Faiz Kompozisyonu Grafik 6’da, 2004 yılından itibaren dış borç stoku içerisinde değişken faizli kredilerin payının azaldığı, sabit faizli kredilerin payının ise arttığı görülmektedir. Grafik 6: Yıllar İtibarıyla Dış Borç Stokunun Faiz Kompozisyonu 29

Dış Borç Stoku Faiz Kompozisyonu 60 Milyar ABD Doları 50 40 Sabit 30 Değişken 20 10 0 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2007 Yılı Dış Proje Kredileri Bu başlık altında, 2007 yılında merkezi bütçeli kuruluşlara yapılan tahsisler, merkezi bütçe dışı kuruluşlara ikrazen kullandırılan toplam kaynak tutarı ve teyitsiz kalan kullanımlar yer almaktadır. Dış proje kredileri, yıllık yatırım programlarında yer alan projeler ile milli savunma projeleri için dış finansman kaynağından sağlanan finansman imkânlarıdır. Aşağıdaki tablodan da görüleceği üzere, 2007 yılında proje kredilerinin finansmanı için merkezi bütçeli kuruluşlar tarafından 3.016 milyon YTL, merkezi bütçe dışı kuruluşlar tarafından ise 890 milyon YTL olmak üzere toplam 3.906 milyon YTL kullanım yapılmıştır. Tablo 10: 2007 Yılı Dış Proje Kredisi Kullanımları Milyon YTL PÖH’den Kullanımlar-Merkezi Bütçeli Kuruluşlar 985 PÖH’den Kullanımlar-Merkezi Bütçe Dışındaki Kuruluşlar 410 Hazine Hesaplarından Yapılan Kullanımlar 1.260 Doğrudan Kullanımlar- Merkezi Bütçeli Kuruluşlar 771 Doğrudan Kullanımlar- Merkezi Bütçe Dışındaki Kuruluşlar 480 Toplam 3.906 Teyitsiz Dış Proje Kredi Kullanımları 2007 yılında yürürlükte olan 4749 sayılı Kanun ve 11 Temmuz 2002 tarihli Dış Proje Kredilerinde Dış Borç Kaydı Bütçeleştirme ve Muhasebe İşlemlerinde Uygulanacak Esas ve İşlemlere İlişkin Yönetmelik hükümleri uyarınca, kuruluşlar bütçeleştirme işlemi yapmadan veya ödeneği olmadan, kullanım yapamamaktadırlar. Kuruluşların ödenek olmaksızın kullanım yapmalarını önlemek için, Hazine Müsteşarlığının kayıtlarında esas aldığı kreditör bilgisinin ilgili kullanıcı kuruluşlar tarafından teyit edilmesi mekanizması getirilmiştir. Buna göre, kreditör bilgisi gelmesine rağmen kullanıcı kuruluş tarafından bütçeleştirme bilgisi gelmeyen kullanımlar için Devlet Borçları Muhasebe Birimince hazırlanan form ilgili kuruluşlara 30

gönderilir. Kullanıcı kuruluşlar da bu forma ait cevaplarını 15 gün içinde Hazine Müsteşarlığına göndermekle yükümlüdürler. Merkezi bütçe kapsamındaki kuruluşların 2007 yıl sonu itibarıyla teyitsiz kalan kullanımları toplamı 125 milyon YTL, merkezi bütçe dışı kuruluşların teyitsiz kalan kullanım tutarı ise 285 milyon YTL’dir. Bütçe Dışı Borç Kullanımı 2007 yılında bütçe dışı borç kullanımı toplamı 521,1 milyon YTL’dir. Sermayeye mahsup edilen dış borçlanma ve karşılıksız tahsisden kaynaklanan bu işlemlerin detayı aşağıda açıklanmaktadır. 1) Sermayeye Mahsup Edilen Dış Borçlar : 4749 sayılı Kanuna 5538 sayılı Kanunla eklenen geçici 10 uncu madde, Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları İşletmesi (TCDD) yatırım programında yer alan projelerin bütçe gideri yapılmaksızın dış finansman kaynağından sağlanan imkânlarla finansmanına izin vermektedir. Bu madde gerekçe gösterilerek, 349.384.634.57 YTL tutarındaki kaynak TCDD’nin ödenmemiş sermayesine mahsuben karşılıksız tahsis edilmiştir. Yapılan işlemin dayanağı olan geçici 10 uncu madde ile TCDD’ye 4749 sayılı Kanunun dış borç kullanımlarının bütçeleştirilmesi ve karşılığında yatırım harcaması gösterilmesi konusundaki 14 üncü madde hükümlerinden muafiyet tanınmıştır. 4749 sayılı Kanun’un tahsise ilişkin tanımında dış borcun ancak genel ve katma bütçeli kurum ve kuruluşlara münhasıran tahsis edilebileceği öngörülmektedir. Ek geçici 10 uncu madde ile getirilen değişiklikle, KİT niteliğinde olan TCDD’ye, dış proje kredilerinin bütçe gelir ve gider kalemleri ile ilişkilendirilmeksizin karşılıksız tahsis edilme imkânı verilmiştir. 2) Ödenek Şartı Aranmaksızın Tahsis Edilen Dış Borçlar ve Üniversitelere Kullandırılan Krediler 4749 sayılı Kanun’a, 26.12.2006 tarihinde 5568 sayılı Kanunla eklenen geçici 11, 12 ve 13 üncü maddelerle; bazı kuruluşlara bütçe giderleri ile ilişkilendirilmeksizin ve ikraz yapılmaksızın dış finansman kaynaklarının kullandırılması mümkün hale gelmiştir. Geçici 11 inci madde ile Marmara depremi ve olası İstanbul depremine hazırlık çalışmaları kapsamında alınan krediler ve bazı kentsel, sosyal, altyapıya ilşkin projelerin finansmanı amacıyla sağlanan kredilerin ilgili kuruluşlara bütçe hesaplarıyla ilişkilendirilmeksizin karşılıksız tahsisine imkân sağlanmıştır. Geçici 12 nci madde ile getirilen değişiklik ve 5018 sayılı kanunun 5436 sayılı kanunla değiştirilen hükümleri gereğince devlet üniversiteleri, 2/A sayılı 31

cetvel kapsamında yer alarak özel bütçeli kuruluşlar olarak sınıflandırılmıştır. Devlet üniversitelerinin katma bütçeli kuruluş olma niteliğinin kaldırılarak, özel bütçeli kuruluş olarak sınıflandırılması neticesinde 4749 sayılı Kanun hükümleri uyarınca adı geçen kurumlara dış borcun tahsisi yoluyla kredi kullandırılması imkânı ortadan kalkmıştır. 5018 sayılı Kanunda yapılan değişiklik, üniversitelerce 01.01.2006 tarihinden itibaren yapılan ve yapılacak kullanımlar çerçevesinde kullanılan tutarın Hazine Müsteşarlığı tarafından uygulayıcı devlet üniversitelerine ikraz edilmesi sonucunu doğurmuştur. Bu itibarla, sadece 01.01.2006 tarihine kadar imzalanmış anlaşmalarla sınırlı kalmak üzere, devlet üniversitelerine dış proje kapsamında sağlanmış kredilerden 01.01.2006 tarihinden itibaren yapılacak dış kredi kullanımlarının dış borcun tahsisi şeklinde düzenlenmesini teminen 4749 sayılı Kanuna geçici 12 nci madde eklenmiştir. Böylece hazine hesaplarına giren dış borçlar karşılığında giderler hesabı çalıştırılarak söz konusu tutarların üniversitelerce kullanılması sağlanmıştır. Geçici 13 üncü madde ile Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışmayı Teşvik Fonu tarafından kullanılacak kredilerin bütçe gider ve gelirleriyle ilişkilendirilmeksizin tahsisine yetki verilmiştir. Bu kapsamda, 2007 yılında yapılan dış borçlanmalardan ilgili kuruluşlara aktarılan tutar 171,8 milyon YTL’dir. Sonuç: • Bütçe dışı borç kullanımlarından dolayı, 2007 yılı gider bütçesi olması gerekenden az gösterilmektedir. • Bütçe, kamu mali işlemlerinin tamamını gösteren bir belge olmaktan çıkmaktadır. • Bütçe gideri ile ilişkilendirilmeyen borç kullanımları Hazine Müsteşarlığı tarafından hazırlanan finansman tablolarında yer almamaktadır. Tablolarda gösterilen borçlanma rakamları, muhasebe kayıtlarında gösterilen borçlanma rakamlarına göre farklılık arz etmektedir. Öneriler: • Tahsis yoluyla merkezi bütçe içerisindeki kurum ve kuruluşlara kullandırılan finansman kaynakları için ödenek şartı aranmalı, borçlanma yoluyla elde edilen kaynaklar bütçe gideri yapılmadan kullandırılmamalıdır. • Merkezi bütçe dışı kurumlarla, merkezi bütçe arasındaki ilişki transfer harcamaları yoluyla kurulmalıdır. 32

• 5018 ve 4749 sayılı Kanunlarla getirilen mali disiplin ve saydamlık ilkelerine aykırı olarak sonradan yapılan düzenlemeler gözden geçirilmelidir. 3.2.2007 Yılı İç Borçlanma İşlemleri ( Nakit- Mahsup) 3.2.1.2007 Yılı Devlet Tahvili İşlemleri Devlet tahvilleri, bir yıldan daha uzun vadeye sahip devlet iç borçlanma senetleridir. Bu senetlere ilişkin olarak gerçekleştirilen işlemler Devlet Borçları Muhasebe Birimince Devlet Tahvilleri hesabında izlenmektedir. Bu başlık altında, 2007 yılında devlet tahvillerinin borçlanma ve geri ödeme işlemleri, nakit ve mahsup ayrımına göre açıklanacaktır. Tablo 11: 2007 Yılı Tahvil İşlemleri milyon YTL 2006 Yılı 2007 Yılı 2007 Yılı Net Borçlanma Stoku Geri Ödeme Borçlanma Hasılatı 2008'e Devir Nakit 77.057 92.876 15.819 Mahsup 17.633 9.114 -8.519 Toplam 241.876 94.690 101.990 7.300 249.176 2007 yılında 92.876 milyon YTL’si nakit, 9.114 milyon YTL’si mahsuben olmak üzere toplam 101.990 milyon YTL’lik tahvil borçlanması yapılmıştır. Bu borçlanmaya karşılık 77.057 milyon YTL’si nakit, 17.633 milyon YTL’si de mahsuben olmak üzere toplam 94.690 milyon YTL’lik tahvil geri ödemesi yapılmıştır. Bu işlemler sonucunda 2007 yılında 7.300 milyon YTL’lik net tahvil borçlanması yapılmış, 2008 yılına 249.176 milyon YTL tahvil stoku devretmiştir. Tahvil Borçlanması (Nakit) 2007 yılında nakit işlemler sonucunda gerçekleşen 92.876 milyon YTL’lik tahvil borçlanmasının 84.804 milyon YTL’si YTL cinsinden, 8.072 milyon YTL karşılığı döviz cinsinden nakit imkânı sağlamıştır. Tablo 12: 2007 Yılı Nakit Tahvil Borçlanması ( Detay) Milyon YTL YTL Cinsinden Nakit İmkani Sağlayan Devlet Tahvilleri 84.804 Döviz Cinsinden Nakit İmkanı Sağlayan Devlet Tahvilleri 8.072 Toplam 92.876 Tahvil Borçlanması (Mahsup) 2007 yılında, mahsuben gerçekleştirilen tahvil borçlanması ise 9.114 milyon YTL’dir. Mahsuben gerçekleştirilen tahvil borçlanmasının detayı Tablo 13’de yer almaktadır. Tablo 13: 2007 Yılı Tahvil Borçlanma İşlemi Detayı (Mahsup) Milyon YTL 1. Gider Finansmanı Mahiyetindeki Tahvil Borçlanması 2.717 İskonto Gideri Karşılığı Borçlanma (Bütçe Gideri) 750 33

Tahvil Faizi Yerine Verilen Tahvil (Bütçe Gideri) 967 Özel tertip devlet tahvili ihracı ( İmar Bankası için) 1.000 2. Kağıt Değişimi İşlemleri 4.732 Tahvil-Tahvil Değişim 4.732 3. Kur Farklarından Kaynaklanan Borç Artışı 1.665 Toplam 9.114 1. G ider finansmanı mahiyetindeki tahvil borçlanması Tahvil borçlanmalarının 2.717 milyon YTL’si ile aşağıda açıklanan giderler finanse edilmiştir. İskonto gideri karşılığı borçlanma : Kuponlu olarak ihraç edilen senetlerden nominal bedelin altında iskontolu olarak satılanlara ilişkin iskonto tutarları Merkezi Yönetim Muhasebe Yönetmeliği gereğince, Bütçe Giderleri Hesabına kaydedilmekte, karşılında tahvil borçlanması yapılmaktadır. 2007 yılında 750 milyon YTL tutarında iskonto gideri ödemesi yapılmıştır. Tahvil faizi yerine verilen tahvil: 2007 yılında, yıl içi değişimden kaynaklanan tahvillerin 967 milyon YTL tutarındaki faiz ödemesi, karşılığında tahvil verilerek gerçekleştirilmiştir. Özel Tertip Devlet Tahvili İhracı; T. İmar Bankası tarafından devlet iç borçlanma senedi satışı adı altında toplanan tutarlar ve bu tutarlara ilşkin vergi dahil faiz ödemeleri ile diğer tüm ödemelerin karşılanması amacıyla TMSF’ye 1.000 milyon YTL tutarında tahvil ihraç edilmiştir. 2. Kağıt değişimi işlemleri Kağıt değişimi işlemlerinde borç geri ödemesi yapılmakta olup, başka bir giderin finansmanı gerçekleştirilmemektedir. Vadesi gelen ya da erken itfaya tabi tutulan senetler karşılığında yeni senetler verilmekte, faizleri ise bütçeden ödenmektedir. Tahvil-Tahvil Değişim: 2007 yılı içinde 4.732 milyon YTL4 tutarında tahvil, karşılığında yeni tahviller ihraç edilerek değişime tabi tutulmuştur. 3. Kur farklarından kaynaklanan borç artışı Dövize endeksli ve döviz cinsinden tahvillerin kur farkları nedeniyle, 2007 yılı borç tutarı 1.665 milyon YTL artmıştır. Devlet Tahvili Geri Ödemeleri 2007 yılında Devlet Tahvilleri Hesabından 77.057 milyon YTL nakit, 17.633 milyon YTL mahsup olmak üzere toplam 94.690 milyon YTL geri ödeme yapılmıştır. Devlet Tahvili Geri Ödemeleri (Nakit) 2007 yılında 77.057 milyon YTL tutarında tahvil ödemesi nakden yapılmıştır. Tablo 14: 2007 Yılı Devlet Tahvili Geri Ödemeleri ( Nakit) 4 Bu tutar, bütçe gideri karşılığı verilen ve bütçe geliri karşılığı alınan DİBS tutarları düşüldükten sonra bulunan net rakamdır. 34

Milyon YTL 1.YTL Cinsinden Tahviller 56.669 2. Döviz Cinsinden Tahviller 11.180 3. Özel Tertip Devlet Tahvilleri (Dövize Endeksli)(*) 375 4. Özel Tertip Devlet Tahvilleri (YTL) 8.833 Toplam 77.057 Not:Kur Farkları ve değişimler dahil değildir. (*) 2007 yıl sonu itibarıyla dövize endeksli tahvillerin tamamı özel tertip senetlerden oluşmaktadır. 2007 yılında yapılan tahvil geri ödemelerinin 56.669 milyon YTL’si YTL cinsinden, 11.180 milyon YTL karşılığı döviz cinsinden, 9.208 milyon YTL’si ise özel tertip devlet tahvillerine ilişkin olarak yapılmıştır. Devlet Tahvili Geri Ödemeleri (Mahsup) 2007 yılında 17.633 milyon YTL tutarında tahvil geri ödemesi, nakit çıkışı olmadan, mahsuben yapılan işlemlerle gerçekleştirilmiştir. Tablo 15: 2007 Yılı Tahvil Geri Ödemeleri Detayı (Mahsup) Milyon YTL 1.Kur Farkından Kaynaklanan Borç Azalışı 6.740 2.Kağıt Değişimi İşlemleri 4.732 Tahvil-Tahvil Değişim 4.732 Tahvil-Bono Değişim - 3.Senet İadesi 4.860 4.Erken İtfa 1.295 5.Değişimden Primli Satış Geliri 6 Toplam 17.633 1. Kur farkından kaynaklanan borç azalışı: Dövize endeksli ve döviz cinsinden tahviller, ihraç edildikleri tarihteki döviz kuru üzerinden hesaba kaydedilirler. Faiz ödeme dönemlerinde veya tahvilin geri ödenmesi sırasında bu tahvillerin YTL değeri tekrar hesaplanarak ilk kaydedilen tutarda meydana gelen değişiklik, ay sonları itibarıyla kur farkı olarak kaydedilir. Dövize endeksli ve döviz cinsinden ihraç edilen tahvillerde yıl içinde döviz kurlarındaki değişmelerden dolayı 6.740 milyon YTL tutarında lehte kur farkı meydana gelmiştir. 2. Kağıt Değişimi İşlemleri; 2007 yılı içinde, 4.732 milyon YTL’lik tahvil, karşılığında tahvil verilerek ödenmiştir. 3. Senet İadesi 5 : Çalışanların Tasarrufa Teşvik Hesabının tasfiyesi sonucunda bu hesaba ait tüm varlık ve yükümlülükler 31.12.2007 tarihi itibarıyla Hazine Müsteşarlığına devrolunmuştur. Bu çerçevede, 4.860 milyon YTL tutarındaki devlet iç borçlanma senedi hazine hesaplarına iade edilmiştir. 4. Erken İtfa; T.C. Ziraat Bankası AŞ’nin 2006 yılı faaliyet kârlarından Hazine Müsteşarlığına isabet eden temettü miktarı, banka portföyünde 5 Bu konu ile ilgili ayrıntılı düzenlemeler, raporun “Diğer Konular” başlıklı bölümünün “Çalışanların Tasarrufa Teşvik Hesabının Devir İşlemleri ve Sonuçları” başlıklı kısmında yer almaktadır. 35

bulunan devlet iç borçlanma senetlerinin iadesi (erken itfa) suretiyle ödenmiştir. Dolayısıyla, T.C. Ziraat Bankası temettü ödemesine karşılık işlemiş faizleri ile birlikte 1.295 milyon YTL’lik senet erken itfa edilmiştir. 5 . Değişimden Primli Satış Geliri; Devlet tahvillerinin değişimi sırasında erken itfadan kaynaklanan 6 milyon YTL tutarında devlet tahvillerinde azalış gerçekleşmiştir. Bu tutar bütçe gelirlerine kaydedilmiştir. 3.2.2.2007 yılı Hazine Bonosu İşlemleri Hazine bonoları vadeleri bir yıldan kısa olan devlet iç borçlanma senetleridir. Bu senetlere ilişkin olarak gerçekleştirilen işlemler hazine bonoları hesabında izlenmektedir. 2007 yılında hazine bonosu borçlanma ve geri ödeme işlemleri nakit ve mahsup ayrımına göre aşağıda gösterilmiştir. Tablo 16: 2007 Yılı Hazine Bonosu İşlemleri Milyon YTL Net 2006 Yılı Stoku Geri Ödeme Borçlanma Borçlanma 2008'e Devir Nakit 9.594 19.363 15.903 - 3.460 6.134 Mahsup 0 0 0 0 0 Toplam 9.594 19.363 15.903 - 3.460 6.134 2007 yılında toplam 15.903 milyon YTL bono borçlanması gerçekleştirilmiş, 19.363 milyon YTL bono geri ödemesi yapılmıştır. Net bono borçlanması -3.460 milyon YTL olmuştur. Yukarıdaki tabloda gösterildiği üzere, 2006 yılı sonunda 9.594 milyon YTL olan hazine bonosu stoku, 3.460 milyon YTL’lik azalışla 2008 yılına 6.134 milyon YTL olarak devretmiştir. 3.2.3.İç Borçlanma, Geri Ödeme ve Stok Bilgilerine İlişkin İstatistikler Bu bölümde; 2007 yılında yapılan iç borçlanma, geri ödeme ve stok durumuna ilişkin istatistiklere yer verilmektedir. İç Borçlanma İşlemlerine İlişkin İstatistikler Hazine Müsteşarlığı iç borçlanmayı devlet tahvili ve hazine bonosu ihracıyla gerçekleştirmektedir. Aşağıdaki tabloda 2006 yılından devreden iç borç stoku, 2007 yılında yapılan iç borçlanma, 2007 yılı iç borç geri ödemeleri, net iç borçlanma tutarı ve 2007 yılı sonu itibarıyla stok durumuna yer verilmiştir. Tablo 17: 2007 Yılı Net İç Borçlanma ve Stok Durumu 36

Milyon YTL 2007 Yılında 2007 Yılı İç 2006 yılı Yapılan İç Borç Geri Net Devreden Borç stoku Borçlanma Ödemeleri Borçlanma Stoku Tahvil 241.876 101.990 94.690 7.300 249.176 Bono 9.594 15.903 19.363 -3.460 6.134 TOPLAM 251.470 117.893 114.053 3.840 255.310 Yukarıdaki tabloda görüldüğü üzere, 2006 yılından devreden 241.876 milyon YTL tahvil stoku bulunmaktadır. 2007 yılında 101.990 milyon YTL tahvil borçlanması ve 94.690 milyon YTL tahvile ilişkin anapara geri ödemesi yapılmış ve net tahvil borçlanması 7.300 milyon YTL olarak gerçekleşmiştir. 2007 yılı sonu itibarıyla da, 2006 yılı tahvil stoku, net borçlanma miktarı kadar artmış ve 2008 yılına 249.176 milyon YTL tutarında devretmiştir. Aynı şekilde, 2006 yılından devreden 9.594 milyon YTL bono stoku bulunmaktadır. 2007 yılında 15.903 milyon YTL bono borçlanması ve 19.363 milyon YTL bonoya ilişkin anapara geri ödemesi yapılmış ve net borçlanma, -3.460 milyon YTL olarak gerçekleşmiştir. 2007 yılı sonu itibarıyla da, 2006 yılı bono stoku, 2008 yılına 6.134 milyon YTL tutarında devretmiştir. Senet Türlerine Göre Devlet İç Borçlanma Senetleri 2007 yılında, devlet iç borçlanma senetlerinin ihracında ihale ve doğrudan satış yöntemleri kullanılmıştır. İhale yönteminde, vade Hazine Müsteşarlığı tarafından önceden belirlenirken, fiyat ve miktarı yatırımcılar teklif etmektedirler. Bu yöntemde, yatırımcıların Merkez Bankasına verdikleri teklifler Hazine Müsteşarlığına iletilip değerlendirilmektedir. Doğrudan satış yönteminde, ihraç edilen devlet iç borçlanma senetlerinin kime ve ne kadar satılacağı önceden bellidir. Bu yöntemde genellikle, talepleri üzerine kamu kurum ve kuruluşlarına senet satılmaktadır. 2007 yılında yapılan nakit iç borçlanma, 92.876 milyon YTL’si tahvil; 15.903 milyon YTL’si bono olmak üzere toplam 108.779 milyon YTL’dir. Nakit iç borçlanmanın % 93’ü YTL, % 7’si döviz cinsinden gerçekleşmiştir. 2006 yılında yapılan nakit iç borçlanmanın % 98’inin YTL, % 2’sinin döviz cinsinden olduğu göz önüne alındığında, 2007 yılında döviz cinsinden yapılan nakit iç borçlanmanın yılı borçlanması içindeki payının bir önceki yıla göre arttığı görülmektedir. Grafik 7: 2007 Yılında Nakit İç Borçlanmanın Senet Türlerine Göre Dağılımı 37

2007 Yılında Nakit İç Borçlanmanın Senet Türlerine Göre Dağılımı Döviz İskontolu 2% Döviz Kuponlu YTL Kuponlu 5% 32% YTL Kuponlu YTL İskontolu Döviz Kuponlu Döviz İskontolu YTL İskontolu 61% Yukarıdaki grafikten görülebileceği üzere; 2007 yılında yapılan nakit iç borçlanmanın % 61’i YTL cinsi iskontolu senetlerle, % 32’si YTL cinsi kuponlu senetlerle, % 5’i döviz cinsi kuponlu senetlerle ve % 2’si döviz cinsi iskontolu senetlerle yapılmıştır. Tablo 18: 2007 Yılı Nakit İç Borçlanmanın Senet Türlerine Göre Dağılımı Tutar (Milyon YTL) % DEVLET TAHVİLLERİ 92.876 85,4% YTL Cinsinden Nakit İmkanı Sağlayanlar 84.803 78,0% İhale 84.803 78,0% İskontolu 49.647 45,6% Kuponlu 35.156 32,3% Döviz Cinsinden Nakit İmkanı Sağlayanlar 8.073 7,4% İhale 6.857 6,3% İskontolu 2.196 2,0% Kuponlu 4.661 4,3% Doğrudan Satış 1.216 1,1% Kuponlu 1.216 1,1% HAZİNE BONOSU 15.903 14,6% YTL Cinsinden Nakit İmkanı Sağlayanlar 15.903 14,6% İhale 15.903 14,6% İskontolu 15.903 14,6% Kuponlu 0 0,0% TOPLAM 108.779 Not: Değişimler ve kur farkları dahil değildir. İç Borç Stokunun Reel Faizi ve İhalelerdeki Yıllık Bileşik Faiz Oranları 2007 yılında iç borç stokunun reel faizi, Tablo 19’dan görüleceği üzere, % 7,40 ile % 10,26 oranları arasında değişmektedir. Aylar itibarıyla incelendiğinde reel faizin ağustos ayında en yüksek düzeyine (% 10,26) ulaştığı ve 2007 sonu itibarıyla da % 7,64 olarak gerçekleştiği görülmektedir. 38

Tablo 19: 2007 Yılı İç Borç Stokunun Reel Faizi TOPLAM KAMU PİYASA İç Borç Stokunun Reel Döviz/Dövize Döviz/Dövize Faizi (%) TL End. Toplam TL End. Toplam Ocak 8,76 8,86 3,43 8,45 10,54 0,99 8,87 Şubat 7,87 8,39 -3,67 7,53 10,32 -3,48 8,00 Mart 7,63 6,61 -1,89 6,00 9,96 -0,68 8,26 Nisan 7,41 6,64 -4,55 5,87 10,30 -5,55 8,01 Mayıs 8,75 8,40 -6,65 7,36 10,72 0,88 9,30 Haziran 9,17 9,74 -2,78 8,83 11,07 -1,32 9,30 Temmuz 10,05 10,99 1,44 10,33 11,50 0,46 9,94 Ağustos 10,26 8,85 14,60 9,24 11,27 6,76 10,63 Eylül 9,16 7,68 0,76 7,25 11,10 1,65 9,87 Ekim 7,63 6,23 -4,63 5,56 10,65 -6,93 8,38 Kasım 7,40 5,29 -7,65 4,47 10,05 -3,20 8,49 Aralık 7,64 6,13 -2,49 5,57 10,17 -5,35 8,38 2007 yılında gerçekleştirilen en yüksek tutarlı YTL cinsi iskontolu 10 ihaledeki yıllık bileşik faiz oranları ise aşağıdaki tabloda görülebileceği üzere en düşük % 16,21 ile en yüksek % 20,40 arasında gerçekleşmiştir. Tablo 20: 2007 Yılında Gerçekleştirilen En Yüksek Tutarlı YTL Cinsi İskontolu 10 İhaledeki Yıllık Bileşik Faiz Oranları İhale Net Tutar* Yıllık Bileşik Tarihi Senet Türü Vade (Milyon YTL) Faiz Oranları 23.01.2007 22 AY TAHVİL (672 gün) 26.11.2008 7.168 20,40 03.07.2007 22 AY TAHVİL (672 gün) 06.05.2009 5.615 17,80 26.06.2007 20 AY TAHVİL (588 gün) 04.02.2009 4.791 18,43 17.04.2007 22 AY TAHVİL (658 gün) 04.02.2009 3.708 19,10 04.09.2007 20 AY TAHVİL (609 gün) 06.05.2009 3.505 18,10 16.10.2007 22 AY TAHVİL (658 gün) 05.08.2009 3.455 16,21 06.11.2007 21 AY TAHVİL (637 gün) 05.08.2009 3.363 16,21 06.03.2007 21 AY TAHVİL (630 gün) 26.11.2008 3.263 20,20 11.12.2007 20 AY TAHVİL (602 gün) 05.08.2009 3.258 16,44 12.06.2007 12 AY TAHVİL (364 gün) 11.06.2008 3.252 18,65 TOPLAM 41.378 *Değişim dahil Yıllar itibarıyla (2003-2007) iç borç stokunun reel faizi kamu ve piyasa ayrımı yapılarak Grafik 8’de gösterilmektedir. Doğrudan piyasaya ihraç edilen senetlerin reel faizi 2003 yılı Aralık ayındaki % 16,45 seviyesindeyken, 2004 yılında % 10,66; 2005 yılında % 9,02, 2006 yılında % 8,17, 2007 yıl sonu itibarıyla da % 8,38 seviyesinde gerçekleşmiştir. Kamuya ihraç edilen 39

senetlerde ise reel faiz oranının dalgalı bir seyir izlediği, 2007 yıl sonu itibarıyla % 5,57 olarak gerçekleştiği görülmektedir. Grafik 8: Yıllar İtibarıyla İç Borç Stokunun Reel Faizi (%) Yıllar İtibarıyla İç Borç Stokunun Reel Faizi 18 16 14 12 10 Kamu % 8 Piyasa 6 4 2 0 2003 2004 2005 2006 2007 İç Borç Geri Ödemeleri 2007 yılında iç borca ilişkin olarak 114.193 milyon YTL’si anapara ve 42.289 milyon YTL’si faiz, iskonto gideri ve genel gider olmak üzere toplam 156.483 milyon YTL tutarında ödeme yapılmıştır. Grafik 9: Yıllar İtibarıyla İç Borç Servisi* Yıllar İtibarıyla İç Borç Servisi 200 Milyar YTL 150 İç borç faizi 100 Anapara 50 0 2002 2003 2004 2005 2006 2007 *Mahsuben ödemeler dahildir. 40

İç Borç Stokuna İlişkin İstatistikler Yıllara Göre İç Borç Stokunun Bileşimi 2007 yılı sonu itibarıyla 255.310 milyon YTL olan iç borç stokunun 249.176 milyon YTL’si tahvil, 6.134 milyon YTL’si ise bonodan oluşmaktadır. Grafik 10’da, yıllar itibarıyla iç borç stokunun bileşimi gösterilmektedir. Grafik 10: Yıllara Göre İç Borç Stokunun Bileşimi Yıllara Göre İç Borç Stokunun Bileşimi 300 Milyar YTL 250 200 Bono 150 Tahvil 100 50 0 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Grafik incelendiğinde, yıllar itibarıyla iç borç stoku artarken, bononun toplam stok içerisindeki payının azaldığı görülmektedir. 2006 yılında % 3,8 olan bu oran 2007 yılında % 2,4’e gerilemiştir. Yıllar İtibarıyla İç Borç Stokunun Yapısı Aşağıdaki grafikte sabit faizli, değişken faizli YTL cinsi senetler ile döviz cinsinden ve dövize endeksli senetlerin yıllar itibarıyla iç borç stoku içerisindeki değişimleri gösterilmektedir. Grafik 11: Yıllar İtibarıyla İç Borç Stokunun Yapısı 41

Milyar YTL Yıllar İtibarıyla İç Borç Stokunun Yapısı 140 120 Sabit Faizli YTL 100 80 Değişken Faizli YTL 60 Döviz Cinsinden ve 40 Dövize Endeksli 20 0 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Döviz cinsi ve dövize endeksli senetlerin iç borç stoku içerisindeki payları toplamının 2002 yılından itibaren azalarak, 2007 yılında en düşük seviyeye indiği görülmektedir. 2002 yılında döviz cinsi ve dövize endeksli senetlerin iç borç stoku içerisindeki payı % 32 olarak gerçekleşirken, 2007 yılında bu oran % 10,2‘ye gerilemiştir. Stok artışına paralel olarak, 2002 yılından itibaren sabit faizli YTL cinsi senetlerin iç borç stoku içerisindeki ağırlığının artmaya başladığı görülmektedir. 2002 yılında sabit faizli YTL cinsi senetlerin stok içerisindeki payı % 25 iken, 2007 yılında bu oran % 46 olarak gerçekleşmiştir. 2002 yılında değişken faizli YTL cinsi senetlerin stok içerisindeki payı % 43 iken, 2003 yılından itibaren sabit faizli YTL cinsi senetlerle değişken faizli YTL cinsi senetlerin stok içerisindeki payları birbirine yakın yüzdelerde gerçekleşmiştir. 2007 Yılı İç Borç Stok Yapısı 2007 yılında, toplam stokun % 10’u döviz cinsinden ve dövize endeksli senetlerden, % 44’ü değişken faizli YTL cinsi senetlerden, % 46’sı ise sabit faizli YTL cinsi senetlerden oluşmaktadır. Grafik 12: 2007 Yılı İç Borç Stok Yapısı 42

Döviz Cinsinden 2007 Yılı İç Borç Stok Yapısı ve Dövize Endeksli 10% Sabit Faizli YTL 46% Değişken Faizli YTL 44% İç Borç Stokunun Vade Yapısı Grafik 13’te, iç borç stokunun vadeye kalan ay ortalaması yıllar itibarıyla nakit ve nakit dışı ayrımı ile verilmektedir. Nakit imkânı sağlayan devlet iç borçlanma senetlerinde vadeye kalan ay ortalaması 2004 yılında 11,8 ay iken, 2007 yılında 25,7 aya çıkmıştır. Nakit imkânı sağlamayan senetler ise özellikle TMSF’ye ihraç edilen senetlerden oluşmakta ve grafikte nakit dışı olarak gösterilmektedir. Nakit dışı senetlerde vadeye kalan ay ortalaması 2002 yılında 60,4 ay iken, 2007 yılında 25,7 ay olarak gerçekleşmiştir. Grafik 13: Stokun Vadeye Kalan Ay Ortalaması 43

70 60 60,4 50 51,2 45,5 40 38,7 Nakit Ay 30 32 Nakit Dışı 25,7 22,3 20 19,6 12,8 12,4 11,8 10 0 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Yıllar İtibarıyla Toplam İç Borç Stokunun Para Birimlerine Göre Değişimi Grafik 14 incelendiğinde 2002 yılından itibaren stoktaki YTL cinsi senetlerin payının kademeli olarak arttığı görülmektedir. 2005 yılı sonunda stokun % 84’ü YTL, % 16’sı döviz cinsi ve dövize endeksli senetlerden oluşmakta iken; 2006 yılı sonu itibarıyla stoktaki YTL cinsi kağıtların payı % 86, döviz cinsi ve dövize endeksli kağıtların payı % 14 olmuştur. 2007 yılında ise stoktaki YTL cinsi kağıtların payı % 90, döviz cinsi ve dövize endeksli kağıtların payı % 10 olmuştur. Grafik 14: Yıllar İtibarıyla İç Borç Stokunun Para Birimlerine Göre Değişimi Yıllar İtibarıyla İç Borç Stokunun Para Birimlerine Milyar YTL Göre Değişimi 300 250 200 Döviz Cinsinden ve Dövize Endeksli 150 YTL 100 50 0 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Yıllar İtibarıyla İç Borç Stokunun GSYİH İçindeki Payı İç borç stokunun GSYİH içindeki payı 1998 yılında % 17 seviyesindedir. 2001 yılında en yüksek değeri olan % 51 seviyesine yükseldikten sonra 44

kademeli olarak azalmaya başlamış, 2006 yılında % 33 ve 2007 yılında da % 30 seviyesine inmiştir. Grafik 15: İç Borç Stokunun GSYİH İçindeki Payı (%)* İç Borç Stoku/ GSYH 60 50 40 30 % 20 10 0 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 * Hesaplamalar güncellenen milli gelir rakamlarına göre yapılmıştır. 3.3.Borçlanma Faizleri Bu başlık altında; 2007 yılında ödenen faiz, iskonto gideri ve genel giderlere ilişkin bilgilere yer verilerek, faiz yükü ve bunun içerisinde tahvil, bono ve dış borçların payında meydana gelen değişiklikler gösterilmektedir. Tablo 21: 2007 Yılında Ödenen Faiz Giderleri Milyon YTL Faiz Giderleri 47.942 Devlet Tahvilleri Faizi 39.693 Hazine Bonoları Faizi 1.846 Dış Borç Faizi 6.403 Iskonto Giderleri 811 Devlet Tahvilleri 750 Hazine Bonoları 0 Dış Borç 61 Genel Giderler 59 Devlet Tahvilleri 06 Hazine Bonoları 07 Dış Borç 59 Toplam 48.812 2007 yılında toplam 47.942 milyon YTL faiz ödemesi, 811 milyon YTL iskonto gideri ve 59 milyon YTL borçlanma genel gideri yapılmış, bu tutarların tamamı bütçeleştirilmiştir. 47.942 milyon YTL’lik faiz ödemesinin 39.693 milyon YTL’si devlet tahvillerine, 1.846 milyon YTL’si hazine bonolarına, 6.403 milyon YTL’si ise dış borçlara ilişkindir. Grafik 16’da, 1986-2007 yılları arasında faiz ödemelerinin bütçe gelirlerine ve giderlerine oranı verilmektedir. 6 14.386 YTL 7 1.394 YTL 45

Grafik 16: 1986 - 2007 Yıllarında Borç Faizlerinin Bütçe Gelir ve Giderine Oranı Faiz /Bütçe Gelirleri 100% Faiz/Bütçe Giderleri 80% 60% 40% 20% 0% 1986 1989 1992 1995 1998 2001 2004 2007 Yukarıdaki grafik incelendiğinde, 2001 yılında, faiz ödemelerinin bütçe gelir ve giderine oranının sırasıyla % 86 ve % 55 olarak gerçekleştiği ve en yüksek düzeyine bu yılda ulaştığı görülmektedir. 2002 yılından itibaren, faiz yükü düzenli olarak azalmış ve 2007 yılında söz konusu oranlar % 26 ve % 24 seviyelerine inmiştir. 46

4. HAZİNE ALACAKLARI Bu bölümde; Hazine Müsteşarlığı açısından alacak doğuran işlemler, Hazine alacak verileri, Hazine alacaklarının izlendiği muhasebe hesapları ve Hazine garantileri ile ilgili bilgilere yer verilmektedir. 4.1.Hazine Açısından Alacak Doğuran İşlemler Hazine alacağı, 4749 sayılı Kamu Finansmanı ve Borç Yönetiminin Düzenlenmesi Hakkında Kanunun tanımlar başlıklı 3 üncü maddesinde; “Herhangi bir dış finansman kaynağından temin edilen finansman imkânları için verilen Hazine garantileri veya bu imkânların ikrazı suretiyle kullandırılması ya da bunlar dışında olmakla birlikte ilgili mevzuattan kaynaklanan işlemler nedeniyle doğan ve Hazine tarafından üstlenilen her türlü ödemeye ve/veya Hazine tarafından ikrazen ihraç edilen Devlet İç Borçlanma Senetlerine ilişkin olarak ortaya çıkan alacağı ifade eder” şeklinde tanımlanmaktadır. Bu Kanun çerçevesinde Hazine açısından alacak doğuran işlemler; • İlgili kamu kurum ve kuruluşlarınca herhangi bir dış finansman kaynağından sağlanan finansman imkânları için verilen garanti çerçevesinde Hazine tarafından yapılan üstlenimlerle, yap-işlet- devret, yap-işlet, işletme hakkı devri ve benzeri finansman modelleri kapsamında verilen garanti üstlenimlerinden, • Hazine tarafından dış finansman kaynağından temin edilen imkânların ikrazen kullandırılmasından, • İkrazen ihraç edilen devlet iç borçlanma senetlerinden, • İlgili mevzuattan kaynaklanan işlemlerden doğan ve Hazine tarafından üstlenilen her türlü ödemelerden, oluşmaktadır. 4.2.Hazine Alacak Verileri 31 Aralık 2007 tarihi itibarıyla Hazine alacak stoku 113,01 milyar YTL’ye ulaşmıştır8. Alacak stokunun oransal dağılımını gösteren Grafik 17’den anlaşılacağı üzere stok içindeki en büyük pay 86,10 milyar YTL ile Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonuna (TMSF) aittir. Bunu 13,43 milyar YTL ile 8 Bu bölümde kullanılan veriler, Hazine Müsteşarlığı muhasebe kayıtlarına dayanmakta olup , Devlet Borçları Muhasebe Birimi ve İç Ödemeler Muhasebe Birimi bünyesinde muhasebeleştirilen Hazine alacaklarını içermektedir. Alacak stokunun 110.06 milyar YTL’si Devlet Borçları Muhasebe Birimince, 2.95 milyar YTL’si ise Hazine İç Ödemeler Muhasebe Birimince izlenmektedir. 47

belediyeler, 5,39 milyar YTL ile KİT’ler ve 8,09 milyar YTL ile diğer alacaklar izlemektedir. Grafik 17: Hazine Alacak Stoku Hazine Alacak Stoku Diğer Yerel Yönetimler 7% 12% KİTLER 5% TMSF 76% Alacak stokuna alacağın kaynakları açısından bakıldığında (Grafik 18) ise, en büyük payı özel tertip Devlet İç Borçlanma Senetlerinden kaynaklanan alacaklar (TMSF ile Müflis İmar Bankası İflas Masasından olan alacaklar) oluşturmaktadır (% 77). Bunu, Hazine üstlenimlerinden kaynaklanan alacaklar (% 10) ile ikrazen kullandırılan kaynaklardan oluşan alacaklar (%8) izlemektedir. Grafik 18: Hazine Alacak Stokunun Kaynak Dağılımı Alacak Stokunun Kaynak Dağılımı DİĞER İKRAZ 5% 8% ÜSTLENİM 10% TMSF+MÜF.İMAR B. 77% Grafik 19’da oransal değerleri görüldüğü üzere, toplam 113 milyar YTL’ye ulaşmış olan Hazine alacağının 54 milyar YTL’si vadesi geçmiş, 59 milyar YTL’si ise vadesi gelecek alacaklara aittir. Vadesi geçmiş alacak miktarı TMSF’den olan alacakların etkisiyle halen alacak stokunun önemli bir bölümünü teşkil etmektedir. Hazinenin vadesi geçmiş alacakları; TMSF, Kocaeli Büyükşehir Belediyesi ve Ankara Büyükşehir Belediyesi olmak üzere borçlu kuruluşların borçlarını vadesinde Hazineye ödeyememesi veya ödememesinden kaynaklanmaktadır. 48

Grafik 19: Vadesi Geçmiş ve Vadesi Gelecek Hazine Alacakları Vadesi Geçmiş ve Vadesi Gelecek Alacaklar V. Geçmiş 48% V. Gelecek 52% Grafik 20’de görüldüğü üzere, vadesi geçmiş alacakların dağılımına bakıldığında, yaklaşık % 85’ini TMSF’den, % 11’ini yerel yönetimlerden olan alacakların oluşturduğu görülmektedir. Geri kalan % 4’lük vadesi geçmiş alacak ise, diğer alacaklardan kaynaklanmaktadır. Aralık 2007 sonu itibarıyla, bütçe dışı fonlardan (TMSF) olan vadesi geçmiş alacak tutarı 46 milyar YTL’ye ulaşırken, büyükşehir belediyeleri, belediyeler ve bağlı ortaklıklarından tahsil edilecek vadesi geçmiş alacaklar ise 6 milyar YTL seviyesine ulaşmıştır. Grafik 20: Vadesi Geçmiş Alacakların Dağılımı Vadesi Geçmiş Alacakların Dağılımı Diğer Yerel Yönetimler 4% 11% TMSF 85% 49

4.3.Hazine Alacaklarının İzlendiği Hesaplar Bu bölümde, 2007 yılında yürürlükte olan “Merkezi Yönetim Muhasebe Yönetmeliği” doğrultusunda Hazine alacaklarının izlendiği ana hesaplar ile Hazine alacaklarıyla ilgisi nedeniyle Risk ve Verilen Garantiler Hesapları hakkında bilgi verilmekte ve bu hesapların inceleme sonuçları aktarılmaktadır. Merkezi Yönetim Muhasebe Yönetmeliğine göre Hazine alacaklarının izlendiği ana hesaplar şunlardır: • Dış Borcun İkrazından Doğan Alacaklar Hesabı • Kurumca Verilen Borçlardan Alacaklar Hesabı • Takipteki Kurum Alacakları Hesabı • Para Piyasası Nakit İşlemleri Alacakları Hesabı • Risk Hesabı Alacakları Hesabı • Diğer Kurum Alacakları Hesabı 4.3.1.Dış Borcun İkrazından Doğan Alacaklar Hesabı Bu hesap, Devlet nam ve hesabına dış finansman kaynaklarından sağlanıp, vadesi faaliyet dönemiyle sınırlı olmak üzere, dış borcun ikrazı suretiyle genel bütçe dışı idare veya kuruluşlara kullandırılan tutarlardan doğan alacaklar ile hazine garantileri kapsamında 01.01.2003 tarihinden önce Hazine Müsteşarlığınca üstlenilen tutarlardan kaynaklanan hazine alacaklarını göstermektedir. Dış borcun ikrazından doğan alacaklar, Merkezi Bütçe Muhasebe Yönetmeliğinde vade yapılarına göre aynı isim altında iki hesapta düzenlenmiştir. 130 no.lu hesapta vadesi bir yılın altına düşen alacaklar, 230 no.lu hesapta ise bir yıldan uzun vadeli alacaklar izlenmektedir. Devlet Borçları Muhasebe Biriminin bu hesaba ilişkin 2007 yılı kayıtlarının incelenmesi neticesinde, Raporun “Muhasebe Birimleri İtibarıyla Hazine Alacakları” bölümünde de bahsedildiği üzere, 2007 yılı sonu itibarıyla Hazinenin uzun vadeli dış borcun ikrazından doğan alacaklarının tutarı gerçekte 11.577.175.764,40 YTL olmasına rağmen hatalı kayıtlar nedeniyle muhasebe kayıtlarında 352.309.850,85 YTL fazlasıyla 11.929.485.615,20 YTL olarak yer almaktadır. Söz konusu hatalı kayıtlarla ilgili düzeltme kaydı 2008 yılında yapılmış olmakla birlikte 2007 yılında yapılan hatalı kayıtlar nedeniyle 230- Dış Borcun İkrazından Doğan Alacaklar Hesabına gerçek durumu tam ve 50

doğru olarak yansıtmadığı gerekçesiyle, Sayıştay Genel Kurulunun 09.09.2008 tarih ve 5226/1 sayılı Kararı gereğince uygunluk verilmemiştir. 4.3.2.Kurumca Verilen Borçlardan Alacaklar Hesabı Bu hesap, yılı bütçe kanunu veya ilgili mevzuatına dayanılarak nakit olarak veya özel tertip devlet iç borçlanma senedi ihracı suretiyle ikrazen verilen borçlardan kaynaklanan alacakları göstermektedir. Örneğin, TMSF’ye verilen özel tertip Devlet İç Borçlanma Senetlerinden kaynaklanan alacaklar bu hesapta izlenmektedir. Kurumca verilen borçlardan doğan alacaklar, Merkezi Yönetim Muhasebe Yönetmeliğinde vade yapılarına göre aynı isim altında iki hesapta düzenlenmiştir. 132 no.lu hesapta vadesi bir yılın altına düşen alacaklar, 232 no.lu hesapta ise bir yıldan uzun vadeli alacaklar izlenmektedir. Bu hesaba ilişkin Devlet Borçları Muhasebe Birimi kayıtlarına göre, 2007 yılı sonu itibarıyla, Kurumca verilen borçlardan kaynaklanan toplam alacak tutarı 41.383.654.231,04 YTL’dir. Bunun 3.720.859.116,25 YTL’si bir yıldan kısa vadeli alacak, 37.662.795.114,79 YTL’si bir yıldan uzun vadeli alacaktır. Bu hesaba ilişkin İç Ödemeler Muhasebe Birimi kayıtlarına göre ise, 2007 yılı sonu itibarıyla, Kurumca verilen borçlardan kaynaklanan toplam alacak 2.953.697.072,63 YTL’dir. Bunun 37.404.218,14 YTL’si bir yıldan kısa vadeli alacak, 2.916.292.854,49 YTL’si bir yıldan uzun vadeli alacaktır. Her iki muhasebe birimi kayıtları esas alındığında, bu hesapta toplam 44.337.351.303,67 YTL alacak muhasebeleştirilmiştir. İç Ödemeler Muhasebe Birimince tutulan 132-Kurumca Verilen Borçlardan Alacaklar Hesabı ile 232-Kurumca Verilen Borçlardan Alacaklar Hesabına Hazine Müsteşarlığınca verilen teşvik amaçlı kredilerden doğan alacaklar kaydedilmediği ve izlenmediği için, gerçek durumu tam ve doğru olarak yansıtmadığı gerekçesiyle Sayıştay Genel Kurulunun 11.09.2007 tarih ve 5194/1 sayılı kararı gereğince 2006 yılı işlemleri için uygunluk verilmemişti. Bu hesaba ilişkin 2007 yılı muhasebe kayıtlarının incelenmesi sonucunda; • Raporun “Diğer Konular” bölümünde yer alan “Teşvik Kredileri” başlıklı kısmında ayrıntılı olarak açıklandığı üzere; Teşvik kredileri ile ilgili aracı banka olan T.Halk Bankası AŞ’deki çalışmanın 2007 yılı içerisinde tamamlanamaması nedeniyle T.Halk Bankası AŞ aracılığıyla kullandırılan teşvik kredilerinden doğan alacakların kapanış kayıtlarının yapılamaması, aynı şekilde T.Kalkınma Bankası aracılığıyla kullandırılan teşvik kredilerinden doğan alacakların kapanış kayıtlarının da tamamlanamaması, • Raporun “Silinen Alacaklar” bölümünde yer alan “Köprü Ticari Kredilerin Alacak Hesaplarında İzlenmemesi“ başlıklı kısmında 51

Fiskobirlik, Çukobirlik ve Antbirlik’in 99/13288 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı uyarınca Tarım Satış Kooperatif ve Birliklerine DFİF koşullarında kullandırılan ve 2001/2312 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı uyarınca da Hazine kaynağına dönüşen köprü ticari kredilerin alacak hesaplarında izlenmemesi, • Raporun “Diğer Konular” bölümünde yer alan “2001/2312 sayılı Kararname Gereği Oluşan Hazine Alacakları” başlıklı kısmında ayrıntılı olarak açıklandığı üzere, 2001/2312 sayılı Karar kapsamında kamu bankaları ve Tarım Kredi Kooperatiflerinin oluşan görev zararı alacakları bankalar yeminli murakıplarınca yapılan incelemeler neticesinde düzenlenen raporla kesinleştirildiği, ancak söz konusu görev zararları kapsamındaki hazine alacak tutarları Hazine Müsteşarlığı İç Ödemeler Muhasebe Birimince 2007 Yılı Yönetim Dönemi Hesabı içerisindeki alacak hesaplarına kaydedilirken söz konusu bankalar ve Tarım Kredi Kooperatiflerinin muhasebe kayıtlarının esas alınması, bu kuruluşların gönderdikleri tutarlar ile Hazine Müsteşarlığının kendi kayıtlarındaki rakamların karşılaştırılarak teyidinin yapılmamış olması, nedenleriyle; İç Ödemeler Muhasebe Birimince tutulan 132-Kurumca Verilen Borçlardan Alacaklar Hesabı ile 232-Kurumca Verilen Borçlardan Alacaklar Hesabına gerçek durumu tam ve doğru olarak yansıtmadığı gerekçesiyle, Sayıştay Genel Kurulunun 09.09.2008 tarih ve 5226/1 sayılı Kararı gereğince uygunluk verilmemiştir. 4.3.3.Diğer Kurum Alacakları Hesabı Diğer kurum alacakları hesabı, yukarıdaki hesaplar kapsamına girmeyen ve içinde bulunulan faaliyet döneminden sonraki dönemlerde tahsili gereken diğer kurum alacaklarının izlenmesi için kullanılır. Devlet Borçları Muhasebe Biriminin bu hesaba ilişkin kayıtlarına göre, 31.12.2007 tarihi itibarıyla 1.000.000.000 YTL diğer kurum alacağı bulunmaktadır. 4.3.4.Takipteki Kurum Alacakları Hesabı Bu hesap; Dış Borcun İkrazından Doğan Alacaklar, Kurumca Verilen Borçlardan Alacaklar ve Para Piyasası Nakit İşlemleri Alacakları Hesaplarında kayıtlı kurum alacaklarından vadesinde tahsil edilemeyenlerin takibe alınarak izlenmesi amacıyla ihdas edilmiştir. Dolayısıyla bu Hesabın bakiyesi Hazinenin takibe aldığı alacakları göstermesi açısından önemlidir. Hazine İç Ödemeler Muhasebe Birimince tutulan 137-Takipteki Hazine Alacakları Hesabına, gerçek durumu tam ve doğru olarak yansıtmadığı gerekçesiyle Sayıştay Genel Kurulunun 11.09.2007 tarih ve 5194/1 sayılı kararı gereğince 2006 yılı işlemleri için uygunluk verilmemişti. 52

Bu hesaba ilişkin 2007 yılı muhasebe kayıtlarının incelenmesi sonucunda; • Raporun “Muhasebe Birimleri İtibarıyla Hazine Alacakları” bölümünde de bahsedildiği üzere, hesabın borç bakiyesi gerçekte 52.355.529.649,10 YTL olmasına rağmen, muhasebe kayıtlarında 13.137.881.992,40 YTL fazlasıyla 65.493.411.641,56 YTL olarak yer almaktadır. Bu hatalı kayıtlarla ilgili düzeltme kaydı 2008 yılında yapılmış olmakla birlikte; Devlet Borçları Muhasebe Biriminde tutulan 137-Takipteki Kurum Alacakları Hesabına, • Raporun ilgili bölümlerinde ayrıntılı olarak açıklandığı üzere, Hazine Müsteşarlığınca verilen teşvik amaçlı kredilerden doğan hazine alacakları ile ilgili kayıtların 2007 yılı içerisinde tamamlanamamış olması ve 2001/2312 sayılı Kararname gereği oluşan hazine alacaklarının Hazine İç Ödemeler Muhasebe Birimi tarafından alacak hesaplarına kaydedilirken söz konusu bankalar ve Tarım Kredi Kooperatiflerinin muhasebe kayıtlarının esas alınıp, bu kuruluşların gönderdikleri tutarlar ile Hazine Müsteşarlığının kendi kayıtlarındaki rakamların karşılaştırılarak teyidinin yapılmaması sonucu bu alacakların ne kadarının vadesinde ödenmeyip, izlenmesi için takibe alınması gerektiğinin tam olarak tespit edilememesi nedeniyle; Hazine İç Ödemeler Muhasebe Birimince tutulan 137- Takipteki Kurum Alacakları Hesabına, gerçek durumu tam ve doğru olarak yansıtmadığı gerekçesiyle, Sayıştay Genel Kurulunun 09.09.2008 tarih ve 5226/1 sayılı Kararı gereğince uygunluk verilmemiştir. 4.3.5.Para Piyasası Nakit İşlemleri Alacakları Hesabı Bu hesap, Hazinece kısa vadeli nakit fazlasını değerlendirmek üzere yapılan azami otuz gün vadeli borç vermelerden doğan alacakların izlenmesi için kullanılmaktadır. 2006 yılında olduğu gibi 2007 yılında da bu hesap kapsamında bir Hazine alacağı bulunmamaktadır. 4.3.6.Risk Hesabı 4749 sayılı Kanunun 13’üncü maddesi hükmü gereği, Hazine garantileri kapsamında Müsteşarlık tarafından ödenen tutarların nakit ve borç yönetiminde yol açtığı aksaklıkların giderilmesi amacıyla Risk Hesabı oluşturulmuştur. Hazine garantileri kapsamında Müsteşarlık tarafından ödenen bütün tutarlar ile risk yönetimi kapsamında önceden öngörülmesi mümkün bulunmayan ödemeler, T.C. Merkez Bankası nezdinde oluşturulan Risk Hesabından karşılanmaktadır. 53

Risk Hesabı kendi özel geliri olan bir hesap olup, kaynakları şunlardır: • İkraz ücretleri, • Garanti ücretleri, • Hesaptan yapılan ödemeler karşılığında ilgili kuruluşlardan yapılan geri ödemeler ve gecikme zammı dahil tahsil edilen her türlü ödemeler, • Hesapta bulunan tutarlar karşılığı sağlanan nemalar, • Bütçe Kanunlarıyla Risk Hesabına aktarılmak üzere öngörülen ödenekler. Hesaptaki tutarlar günlük bazda nemalandırılmakta ve bu nemalandırmanın koşullarını da T.C. Merkez Bankası belirlemektedir. T.C. Merkez Bankası tarafından 2007 yılında bu hesaba 41.933 YTL nema aktarılmıştır. 2007 yılında Risk Hesabı gelirleri toplamı 453.645.555,21 YTL, bu hesaptan yapılan giderler ise 436.325.086,10 YTL olarak gerçekleşmiştir. Devlet Borçları Muhasebe Biriminin bu hesaba ilişkin kayıtlarının incelenmesinde 2007 yılında, bu hesaba bütçeden 252.441.225,00 YTL transfer yapıldığı görülmüştür. Bu tutar Risk Hesabı gelirlerinin yaklaşık % 55,6’sına tekabül etmektedir. 4.3.7.Risk Hesabı Alacakları Hesabı 954 no.lu Risk Hesabı Alacakları Hesabında, üstlenilen Hazine garantileri ve risk yönetimi kapsamında yapılan ikraz anlaşmaları ile ilgili kuruluşlar adına Risk Hesabından ödenen tutarlar ve bu tutarlardan ilgili kurumlarca yapılan geri ödemeler ile ertelenen tutarlar izlenmektedir. Bu hesapta yer alan tutarlardan, ikraz anlaşmalarında öngörülen sürelerde kurumlarca Risk Hesabına geri ödenmeyen tutarlar, bu hesaba alacak ve borç kaydedilerek takibe alınmaktadır. Raporun “Muhasebe Birimleri İtibarıyla Hazine Alacakları” bölümünde de bahsedildiği üzere, Risk Hesabı Alacakları Hesabında, 31.12.2007 tarihi itibarıyla, 2.848.558.733,09 YTL Hazine alacağı yer alması gerekirken, bu hesaba hatalı kayıt yapılması sonucu muhasebe kayıtlarında 3.048.100.615,09 YTL Hazine alacağı görünmektedir. Bu hatalı kayıtla ilgili düzeltme kaydı 2008 yılında yapılmış olmakla birlikte; 2007 yılında yapılan hatalı kayıtlar nedeniyle, Devlet Borçları Muhasebe Biriminde tutulan 954 no.lu Risk Hesabı Alacakları Hesabına gerçek durumu tam ve doğru olarak yansıtmadığı gerekçesiyle, Sayıştay Genel Kurulunun 09.09.2008 tarih ve 5226/1 sayılı Kararı gereğince uygunluk verilmemiştir. 54

4.3.8.Verilen Garantiler Hesabı Bu hesaba 4749 sayılı Kamu Borç Yönetiminin Düzenlenmesi Hakkında Kanunun verdiği yetkiye dayanılarak Hazine Müsteşarlığınca genel bütçe dışı idare veya kuruluşlar lehine verilen garanti tutarları ile bunlardan iptal edilen, ilgili kurumca ödemesi yapılan, ikraza dönüştürülen veya idare ve kuruluşlarca üstlenilen tutarlar kaydedilmektedir. Hazine garantili dış borçlardan kaynaklanan yükümlülüklerin izlendiği Verilen Garantiler Hesabının borç bakiyesi, Hazinenin garantör sıfatıyla karşılaşması muhtemel taahhüt bazında koşullu yükümlülüklerinin toplamını göstermektedir. Hazine garantisi kapsamında Risk Hesabından ödenerek gerçekleşen tutarlar Hazine alacağına dönüştüğü için bu hesaptan çıkartılarak, faiziyle birlikte Risk Hesabı Alacakları Hesabında takip edilmeye başlanır. Ayrıca iptal olunan garanti tutarları ile kurum tarafından geri ödendiği bildirilen tutarlar da bu Hesabın borcundan düşülmektedir. Devlet Borçları Muhasebe Birimi kayıtlarına göre Verilen Garantiler Hesabının 2007 yıl sonu bakiyesi ise 9.831.562.987,21 YTL olup, söz konusu tutar Hazinenin bu hesap kapsamında takip edilen mali risklerinin toplamını göstermektedir. 4.3.9.Gelir Tahakkukları Hesabı 181 no.lu Gelir Tahakkukları Hesabı, faaliyet alacakları, kurum alacakları ve diğer alacaklar hesap gruplarında izlenmeyen ve tahakkuk etmiş gelirlerden kaynaklanan alacakların izlenmesi için kullanılmaktadır. Gelir Tahakkukları Hesabı, Merkezi Yönetim Muhasebe Yönetmeliğinde vade yapılarına göre aynı isim altında iki hesapta düzenlenmiştir. 181 no.lu hesapta vadesi bir yılın altına düşen alacaklar, 281 no.lu hesapta ise bir yıldan uzun vadeli alacaklar izlenmektedir. Bu hesapla ilgili olarak 2007 yılında yapılan inceleme sonucunda; Raporun “Diğer Konular” bölümünde yer alan “Teşvik Kredileri” başlıklı kısmında ayrıntılı olarak açıklandığı üzere, verilen teşvik kredilerinin Hazine Müsteşarlığı İç Ödemeler Birimince alacak stok kayıtları yapılırken anapara stok kayıtlarının yapıldığı, ancak bu kredilere ilişkin faiz alacaklarının stok kayıtlarının yapılmadığı anlaşılmıştır. Oysa bu kredilere ilişkin faiz alacaklarının da bu hesaba kaydedilmesi gerekirdi. Teşvik kredileri faiz alacaklarının bu hesaba kaydedilmemesi nedeniyle Hazine İç Ödemeler Muhasebe Birimince tutulan 181-Gelir Tahakkukları Hesabı ile 281-Gelir Tahakkukları Hesabına gerçek durumu tam ve doğru olarak yansıtmadığı gerekçesiyle, Sayıştay Genel Kurulunun 09.09.2008 tarih ve 5226/1 sayılı Kararı gereğince uygunluk verilmemiştir. 55

4.4.Muhasebe Birimleri İtibarıyla Hazine Alacakları 31.12.2007 sonu itibarıyla Hazine alacak stoku 110.064.919.134,13 YTL olması gerekirken, mevcut muhasebe kayıtlarına göre 123.754.621.984,19 YTL olarak görülmektedir. Yapılan incelemede, Hazine Müsteşarlığı Devlet Borçları Muhasebe Birimi 2007 Yılı Yönetim Dönemi Hesabında, alacak hesapları olan 137-Takipteki Kurum Alacakları, 230-Dış Borcun İkrazından Doğan Alacaklar ve 954-Risk Hesabı Alacakları hesaplarında hatalı kayıtların yapılmış olduğu tespit edilmiştir. Söz konusu hatalı kayıtlardan dolayı 2007 yılı muhasebe kayıtlarında Hazine alacak stoku, olması gerekenden 13.689.702.850,06 YTL fazla görülmektedir. Yapılan incelemede, söz konusu maddi hataların, hazine alacaklarına ilişkin gecikme zamlarının mükerrer olarak yazılması, yine bu alacaklara ilişkin anapara, faiz ve kur farklarının eksik hesaplanması ile borçlu kuruluşla uzlaşma neticesinde ortaya çıkan tutarın muhasebe hesaplarına olması gerekenden fazla yazılmasından kaynaklandığı anlaşılmıştır. Hatalı kayıtlar sonucu, 137-Takipteki Kurum Alacakları Hesabının borç bakiyesi 52.355.529.649,10 YTL olması gerekirken 65.493.411.641,56 YTL, 230-Dış Borcun İkrazından Doğan Alacaklar Hesabının borç bakiyesi 11.577.175.764,40 YTL olması gerekirken 11.929.485.615,27 YTL, 954- Risk Hesabı Alacakları Hesabının borç bakiyesi 2.848.558.733,09 YTL olması gerekirken 3.048.100.615,09 YTL olarak muhasebe kayıtlarında yer almıştır. Bu nedenle, gerçekte 31.12.2007 tarihi itibarıyla alacak stoku 110.064.919.134,13 YTL olmasına rağmen Devlet Borçları Muhasebe Birimi kayıtlarında bu tarih itibarıyla alacak stoku 123.754.621.984,19 YTL’dir. Yapılan hatalı kayıtlar muhasebe birimi tarafından 2008 yılı hesaplarında düzeltme kayıtlarıyla düzeltilmiştir. Hatalı Kayıtlar Dikkate Alınmadığında Alacak Stok Miktarı: 31.12.2007 tarihi itibarıyla Hazine alacak stoku 113,01 milyar YTL olup Tablo 22 ve 23’te yer alan tutarlar, maddi hatadan arındırılarak hazırlanmıştır. Hazine alacaklarının 110,06 milyar YTL’si Devlet Borçları Muhasebe Birimi hesaplarında, 2,95 milyar YTL’si ise İç Ödemeler Muhasebe Birimi hesaplarında görülmektedir. 56

Tablo 22: Muhasebe Verilerine Göre Hazine Alacak Stoku (31.12.2007) Devlet Borçları İç Ödemeler Alacak Hesapları Toplam (YTL) Muhasebe Birimi Muhasebe Birimi 130- Dış Borcun İkrazından Doğan 900.000.906,20 - 900.000.906,20 Alacaklar Hesabı (1 Yıldan Kısa) 230- - Dış Borcun İkrazından Doğan 11.577.175.764,42 - 11.577.175.764,42 Alacaklar Hesabı(1 Yıldan Uzun) 132- Kurumca Verilen Borçlardan 3.720.859.116,25 37.404.218,14 3.758.263.334,39 Alacaklar Hesabı (1 Yıldan Kısa) 232- Kurumca Verilen Borçlardan 37.662.795.114,79 2.916.292.854,49 40.579.087.969,12 Alacaklar Hesabı (1 Yıldan Uzun) 239- Diğer Kurum Alacakları Hesabı 1.000.000.000,00 - 1.000.000.000,00 137- Takipteki Hazine Alacakları Hesabı 52.355.529.648,99 36.994,84 52.355.566.643,83 954- Risk Hesabı Alacakları Hesabı 2.848.558.733,08 - 2.848.558.733,08 Toplam Alacak Stoku 110.064.919.283,73 2.953.734.067,47 113.018.653.351,20 Devlet Borçları ve İç Ödemeler Muhasebe Birimlerince takip edilen hazine alacak stokunun borçlu kuruluş bazında dağılımı Tablo 23 ve 24’te sunulmuştur. 57

Tablo 23: Devlet Borçları Muhasebe Birimi Kayıtlarına Göre Hazine Alacakları (31.12.2007) Hazine Hazine Borçlu Kuruluş Alacağı Borçlu Kuruluş Alacağı (binYTL) (bin YTL) Adana Büyükşehir Belediyesi 497.298 Konya Büyükşehir Belediyesi 7.402 Adapazarı Belediyesi 332.039 KOSKİ-Konya Bel.Su ve Kanl.İdaresi 8.335 Alanya Belediyesi 35.317 Kütahya Organize Sanayii Bölgesi 341 Ankara Büyükşehir Belediyesi 2.545.329 Malatya Belediyesi 39.663 Antalya Büyükşehir Belediyesi 12.171 MARİÇ-Marmaris-İçmeler-Armutlu Bel.Birl 960.369 ASAT - Antalya Bel. Su ve Kanl.İdaresi 11.834 Menemen Belediyesi 45.965 ASKİ - Adana Bel. Su ve Kanl.İdaresi 70.288 Mersin Büyükşehir Belediyesi 872 ASKİ- Ankara Bel. Su ve Kanl.İdaresi 434.291 Milas Belediyesi 13.346 Bafra Belediyesi 101.560 MTA 63 Balıkesir Organize Sanayii Bölgesi 1.174 Müflis T.İmar Bankası T.A.Ş. 1.000.000 Bandırma Belediyesi 45.112 Özelleştirme İdaresi Başkanlığı 247.325 Batman Belediyesi 1.577 Samsun Büyükşehir Belediyesi 9.893 BOTAŞ 51.274 Siirt Belediyesi 3.288 Bursa Büyükşehir Belediyesi 273.699 Sivas Belediyesi 12.834 Dalaman Belediyesi 102.258 Süleyman Demirel Üniversitesi 22.470 Denizli Belediyesi 14.260 Sümer Holding A.Ş. 6.141 Didim Belediyesi 237.033 Şanlıurfa Belediyesi 24.872 Diyarbakır Bel. Su ve Kanl.İdaresi 83.392 T. Halk Bankası 244.098 Doğal Afet Sigortaları Kurumu 67.515 T. İhracat Kredi Bankası A.Ş. 204.804 EGO Genel Müdürlüğü (Ankara) 1.331.674 T. Kalkınma Bankası A.Ş. 92.408 Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu 115 T. Vakıflar Bankası T.A.O. 235.075 Ereğli Demir ve Çelik Fabrikaları A.Ş. 13.320 T.C. Ziraat Bankası 2.129 Erzurum Su ve Kanalizasyon İdaresi 16.509 Tarsus Belediyesi 83.346 Eskişehir Su ve Kanalizasyon İdaresi 13.400 TCDD - T.C. Devlet Demiryolları 1.824.992 EÜAŞ-Elektrik Üretim A.Ş. 2.216.350 TDÇİ – Türkiye Demir ve Çelik İşl.i 29.063 Fethiye Belediyesi 22.926 TDİ – Türkiye Denizcilik İşletmeleri A.Ş. 1.065 Foça Belediyesi 9.051 TEDAŞ-Türkiye Elektrik Dağıtım A.Ş. 2.000 GASKİ – G.Antep B.Ş. Bel.Su ve 546.627 TEİAŞ-Türkiye Elektrik İletim A.Ş. 196.344 Kan.İd. Gaziantep Büyükşehir Belediyesi 130.983 TETAŞ-Türkiye Elektrik Tic. ve Taah. A.Ş. 768 İGDAŞ-İstanbul Gaz Dağ.San. ve 54.651 TİGEM – Tarım İşl. Genel Müdürlüğü 1.361 Tic.A.Ş. İller Bankası Genel Müdürlüğü 8.047 TKİ - Türkiye Kömür İşletmeleri 34 İskenderun Belediyesi 122.535 TMO – Toprak Mahsulleri Ofisi 1.050.563 İSKİ - İstanbul Su ve Kanl.İdaresi 64.510 TMSF-Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu 86.107.642 İstanbul Olimpiyat Oyn. Haz. ve 38.452 TOBB-Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği 804 Düz.Kur. İstanbul Üniversitesi Rektörlüğü 19.722 TSE - Türk Standartları Enstitüsü 34.984 İZGAZ- İzmit Gaz Dağıtım San.ve 287.397 TSKB - T. Sınai Kalkınma Bankası A.Ş. 676.649 Tic.A.Ş. İzmir Büyükşehir Belediyesi 728.392 TÜBİTAK - Marmara Araştırma Enstitüsü 7.079 Kocaeli Büyükşehir Belediyesi 3.852.290 TÜBİTAK - Ulusal Metroloji Enstitüsü 9.826 İZSU-İzmir Su ve Kanalizasyon İdaresi 2.796 Türk Patent Enstitüsü 3.215 Kard.Vakfı Florence Night. Hastanesi 5.238 Türkiye Teknoloji Geliştirme Vakfı 23.759 A.Ş. Kayseri Su ve Kanalizasyon İdaresi 67.097 Yozgat Belediyesi 67.847 Diğer Alacaklar 2.292.378 GENEL TOPLAM 110.064.919 58

Tablo 24: İç Ödemeler Muhasebe Birimi Kayıtlarına Göre Hazine Alacakları (31.12.2007) Hazine Hazine Borçlu Kuruluş Alacağı Borçlu Kuruluş Alacağı (Bin YTL) (Bin YTL) Tasfiye Halindeki T.Emlak Ankara Büyükşehir 1.946.140 315.788 Bankası Belediyesi Mersin Büyükşehir T.Halk Bankası(Teşvik Krd.) 175.460 66.241 Belediyesi Kocaeli Büyükşehir T.Kalkınma Bankası(Teşvik Krd.) 122.434 16.177 Belediyesi T.Kalkınma Bankası T.Vakıflar Bankası(Teşvik Krd.) 141 93 ikrazı T.Sınai Kalkınma Bank. (Teşvik 211 T.Halk Bankası İkrazı 165 Krd.) T.C. Ziraat Bank.(2312 Say.B.K.K 21.467 ODTÜ 142 Kapsamında) T.Halk Bank. (2312 Say.B.K.K 547 Diğer 277.149 Kapsamında) Tarım Kredi Koop. (2312 11.579 Say.B.K.K Kapsamında) GENEL TOPLAM 2.953.734 Aşağıdaki tabloda, Hazineye en fazla borcu olan kuruluşlar içinde ilk sırayı 86,10 milyar YTL ile TMSF’nin aldığı görülmektedir. Bunu 3,85 milyar YTL ile Kocaeli Büyükşehir Belediyesi, 2,54 milyar YTL ile Ankara Büyükşehir Belediyesi izlemektedir. İlk on kuruluşun borç toplamı ise Hazine alacağının yaklaşık % 90’ını oluşturmaktadır. Tablo 25: 31.12.2007 İtibarıyla Hazineye En Fazla Borcu Olan İlk On Kuruluş Hazine Alacağı Borçlu Kuruluş (Bin YTL) TMSF-Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu 86.107.642 Kocaeli Büyükşehir Belediyesi 3.852.290 Ankara Büyükşehir Belediyesi 2.545.329 EÜAŞ-Elektrik Üretim A.Ş. 2.216.350 TCDD - T.C. Devlet Demiryolları 1.824.992 EGO Genel Müdürlüğü (Ankara) 1.331.674 TMO – Toprak Mahsulleri Ofisi 1.050.563 Müflis T.İmar Bankası T.A.Ş. 1.000.000 MARİÇ-Marmaris-İçmeler-Armutlu Bel.Birl 960.369 İzmir Büyükşehir Belediyesi 728.392 TOPLAM 101.617.601 4.5.Hazine Garantileri ve Üstlenimler Bu bölümde, hazine garantileri ve hazine garantilerinden yapılan üstlenimler, bu üstlenimler karşılığında yaratılan alacakların yıllar itibarıyla seyri ve 2007 yılı işlemleri hakkında bilgi verilecektir. 4749 sayılı Kanunda yer alan kurum ve kuruluşlar lehine, bu kuruluşların dış finansman kaynağından sağladıkları kredilerle finanse edilen kamu projeleri için hazine garantisi verilmektedir. Kamu kurum ve kuruluşlarına verilen hazine garantileri; hazine geri ödeme garantisi, hazine yatırım garantisi, hazine karşı garantisi ve hazine ülke garantisidir. Hazinenin garanti verdiği kredilere ilişkin olarak, anapara, faiz ve her türlü ücret geri ödemelerinin borçlu kuruluş tarafından yapılması gerekmektedir. Bununla birlikte kuruluşun mali imkanları, ödemekle mükellef olduğu garantili 59

borç taksidinin geri ödenmesinde yetersiz olursa, borçlu kuruluş Hazine tarafından borcun tamamen veya kısmen üstlenilmesini talep edebilir. Hazine bu tutarlara ilişkin üstlenim yaptığında üstlenim tutarı kadar asıl borçlu kuruluşu “Kredi Devralma ve İkraz Anlaşması” ile borçlandırmakta, bu tutarları alacak hesaplarında takip etmekte ve bu alacakları mevzuat hükümleri çerçevesinde tahsil etmektedir. 4.5.1.2007 Yılında Verilen Hazine Garantileri Hazine Müsteşarlığı tarafından 2007 yılında toplam (Tablo 26’da ayrıntısı görüldüğü üzere) 903.052.950 ABD Doları kredi için Hazine garantisi verilmiştir. Tablo 26: 2007 Yılında Sağlanan Hazine Garantileri Borçlu ve Kullanıcı Kredinin Tutarı Proje/Program Kredisi Adı Kuruluş (USD)* KOBİ Geliştirme Kredisi Halkbank,Vakıfbank,TSKB,TKB 413.640.000 Antalya Hafif Raylı Sistem Projesi-1.Aşama Antalya Büyükşehir Belediyesi 55.804.950 İzmir Banliyö Sisteminin Gelliştirilmesi İzmir Büyükşehir Belediyesi 171.392.000 Küçük Ve Orta Büyüklükteki İşletmeler TSKB 128.366.000 (KOBİ) için Finansman Projesi (TU-7390) Küçük Ve Orta Büyüklükteki İşletmeler Halk Bankası 66.925.000 (KOBİ) için Finansman Projesi (TU-7389) Küçük Ve Orta Büyüklükteki İşletmeler Halk Bankası 66.925.000 (KOBİ) için Finansman Projesi (TU-7462) TOPLAM 903.052.950 * EURO cinsinden verilen garantilerin USD karşılığının hesaplanmasında anlaşma tarihindeki parite esas alınmıştır. 200200 2007 yılında verilen hazine garantileri incelediğinde; 675 milyon ABD Dolarının kamu bankaları ve TSKB’ye, 227 milyon ABD Dolarının mahalli idarelerine verildiği görülmektedir. Grafik 21: Verilen Hazine Garantileri (2003-2007)9 ( Milyon ABD Doları) Verilen Hazine Garantileri (2003-2007) 2.500 2.000 1.500 1.000 500 0 2003 2004 2005 2006 2007 Grafikte de görüleceği üzere, verilen hazine garantisi tutarında 2006 yılında önemli bir artış gerçekleşerek iki milyar dolar seviyesine çıkmıştır. Bu tutar 2007 yılında 903 milyon dolar olarak gerçekleşmiştir. 9 Taahhüt bazında verilen hazine garantilerini göstermektedir. 60

4.5.2.Verilen Hazine Garantilerinden Yapılan Üstlenimler Önceki bölümde bahsedildiği üzere, kuruluşun sağladığı dış finansman imkânına Hazine Müsteşarlığı tarafından garanti verilebilmekte, kuruluş tarafından kreditöre ödeme yapılmadığı takdirde de söz konusu borç tutarı Hazine Müsteşarlığı tarafından üstlenilmektedir. Aşağıdaki grafikte son beş yılda hazine garantileri nedeniyle yapılan üstlenimler üstlenim kaynağına göre gösterilmiştir. Grafik 22: Hazine Garantileri Nedeniyle Yapılan Üstlenimler (2003-2007) (Milyon ABD doları) Grafik 22’de görüleceği üzere, garantili dış borç üstlenimleri ile YİD üstlenimleri 2003-2005 yılları arasında azalmış ve 2005-2007 yılları arasında ise aynı seviyede kalmıştır. 2007 yılında en yüksek miktarda üstlenim Elektrik Üretim A.Ş. için verilen dış borç garantisi ile İzmit Büyükşehir Belediyesi için verilen ürün satış garantisinden kaynaklanmaktadır. Grafik 23: 2003-2007 Döneminde En Yüksek Miktarda Üstlenim Yapılan On Kuruluş (Milyon ABD Doları) 1.200 Kuruluşca Ödenen 1.000 Hazinece Ödenen Milyon Dolar 800 600 400 200 - i si i si i si es es es Ş ğü AŞ ye D ye ye İA y y y D lü di i di EÜ i di i ed TE ed ed TC ür e le le el el el el üd Be Be rB B rB rB M ir ir ir i i i eh eh eh eh el eh eh en ş kş ş kş ş kş ük ük ük G yü yü yü y y y O Bü Bü Bü Bü Bü Bü EG a a ra ir it it an rs m m m ka Bu İz İz İz Ad An Yukarıdaki grafik son on yıl içerisinde verilen hazine garantili krediler nedeniyle en yüksek tutarda yapılan üstlenimleri ve bunların hangi 61

kuruluşlara ilişkin olduğunu göstermektedir. En yüksek tutarda üstlenim İzmit Büyükşehir Belediyesi garantili borçları nedeniyle gerçekleşmiştir. Bunu sırası ile EÜAŞ, EGO ve İzmir Büyükşehir Belediyeleri izlemektedir. 2003-2007 yılları arasında hazine tarafından mahalli idareler ile bağlı kuruluşları lehine verilen garantilerin büyük kısmının hazine tarafından üstlenilerek ödendiği görülmektedir. 4.5.3.2007 Yılında Üstlenim Yapılan Hazine Garantilerine İlişkin Bilgiler 2007 yılında Hazine garantilerinden yapılan üstlenim tutarı, 201 milyon ABD Doları garantili dış borç, 131 milyon ABD Doları YİD Ürün Satış garantileri olmak üzere toplam 332 milyon ABD Dolarıdır. Aşağıdaki grafikte 2007 yılında borçlu kuruluş bazında Hazinece yapılan garanti üstlenimleri verilmektedir. Grafik 24: Kuruluş Bazında 2007 Yılı Üstlenimleri Ankara B. Bel. Adana B. Bel. TCDD EGO İzmit B. Bel. EÜAŞ 2007 yılında Hazine Müsteşarlığı garantili dış borç ve YİD ürün satış garantilerine ilişkin olarak en yüksek miktardaki üstlenimi 131 milyon ABD Doları ile İzmit Büyükşehir Belediyesi için yapmıştır. İkinci büyük tutarda üstlenim toplam 102 milyon ABD Doları ile EÜAŞ’ın garantili dış borcu için gerçekleşmiştir. 4749 sayılı Kamu Finansmanı ve Borç Yönetiminin Düzenlenmesi Hakkında Kanunun 13 üncü maddesi gereği, Hazine garantileri kapsamında Müsteşarlık tarafından üstlenilen tutarlar risk hesabından karşılanmakta, kuruluşlar da bu tutarlara ilişkin geri ödemelerini aynı hesaba yatırmaktadırlar. 62

4.6.Silinen Alacaklar 2007 yılında silinen alacak toplamı 2.262 milyon YTL’dir. Söz konusu tutara ilişkin işlemlerin detayı aşağıda yer almaktadır: 1. Kamu Ortaklığı Fonundan (KOF) Olan Alacakların Silinmesi: 2007 Yılı Merkezi Yönetim Bütçe Kanununun 29 uncu maddesi hükmü uyarınca, Hazinenin KOF’dan olan 1.695 milyon YTL tutarındaki alacağı, bütçe gideriyle ilişkilendirilmeksizin silinmiştir. Söz konusu Hazine alacağı, KOF’un tasfiyesinden önce fon adına sağlanmış devirli dış proje kredileri, hazinece üstlenilen garantili dış krediler ve yurt içi borçlarından doğan vadesi geçmiş anapara, faiz, masraf ve gecikme zammından oluşmaktadır. Silinen Hazine alacağının, 1.112 milyon YTL’si anapara, 397 milyon YTL’si faiz ve diğer masraflar ve 186 milyon YTL’si gecikme zammıdır. 2. T. Halk Bankasından Olan Hazine Alacaklarının Silinmesi: 1986, 1989 ve 1990 tarihli ikraz anlaşmaları ile T.Halk Bankasına kullandırılan kredilerden ilgili bankanın yükümlülüğünün banka nezdindeki fonda biriken tutar kadar olması nedeniyle, bu tutarı aşan miktarın 2007 yılına tekabül eden 1,9 milyon YTL’lik kısmı silinmiştir. Silinen tutarlar bütçe gideriyle ilişkilendirilmeksizin giderleştirilmiştir. 3. Uzlaşma Kapsamında Silinen Alacaklar: 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanununun geçici 3 üncü ve 5393 sayılı Belediye Kanununun geçici 5 inci maddesi hükmü uyarınca; belediyeler, bağlı kuruluşlar ile belediyelere ait şirketlerin alacaklarının kamu kuruluşlarına olan borçlarıyla takas ve mahsubu mümkün hale getirilmiştir. Gerekli çalışmalar, kurulan uzlaşma komisyonu tarafından yürütülmüş, Bakanlar Kurulu tarafından karara bağlanmıştır. Bakanlar Kuruluna verilen yetki çerçevesinde takas ve mahsup yoluyla alacak tahsilinden feragat edilmiştir. Aşağıdaki tabloda, kuruluş bazında uzlaşma kapsamında silinen alacaklar gösterilmektedir. Tablo 27: Uzlaşma Kapsamında 2007 Yılında Silinen Alacaklar Milyon YTL Kuruluş Tutar İzmir Büyükşehir Belediyesi 487 Gaziantep Büyükşehir Belediyesi 54 Menemen Belediyesi 25 Toplam 566 4.6.1.Köprü Ticari Kredilerin Alacak Hesaplarında İzlenmemesi Tarım Satış Kooperatif ve Birliklerine ilişkin hükümleri düzenlemek ve bu kuruluşların yeniden yapılanmasını temin etmek amacıyla yürürlüğe konulan 63

4572 sayılı Tarım Satış Kooperatif ve Birlikleri Hakkında Kanunun geçici 2 inci maddesinin (b) fıkrası; 2001/2312 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile Hazine kaynağına dönüştürülen kredilerden tasfiyesi uygun görülenlerin kaydi bakiyesinin terkinini düzenlemektedir. Söz konusu madde hükmünde; ”Türkiye Cumhuriyeti Ziraat Bankası Anonim Şirketi tarafından 99/13288 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı uyarınca Tarım Satış Kooperatif ve Birliklerine Destekleme ve Fiyat İstikrar Fonu koşullarında kullandırılan ve 2001/2312 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı uyarınca Hazine kaynağına dönüşen kredilerden birliklerin yeniden yapılandırma sürecinde tasfiyesi uygun görülenlerin tasfiye tarihi itibarıyla kaydi bakiyesinin terkin edilmesine Hazine Müsteşarlığının bağlı olduğu Bakanın teklifi üzerine Maliye Bakanı yetkilidir” denilmektedir. 30.04.2001 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren 2001/2312 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile birlikte, 2001 yılı itibarıyla vadesi henüz dolmamış, kredi erteleme ve kullandırımına konu olup eki III sayılı listede yer alan Bakanlar Kurulu Kararlarına konu olan tüm krediler Hazine kaynaklı krediye dönüştürülmüştür. Söz konusu karar uyarınca T.C. Ziraat Bankasının uğradığı görev zararı da 2001/2312 sayılı Karar kapsamında tasfiye edilerek Hazine kaynaklı krediye dönüştürülmüş olup; söz konusu kredinin takip ve tahsilinin 4572 sayılı Tarım Satış Kooperatifleri Birlikleri Hakkında Kanunun geçici 1 inci maddesinin (e) fıkrasında yer alan usul ve esaslara göre yapılması da hükme bağlanmıştır. Söz konusu düzenleme ile birlikte köprü ticari kredilerin Hazine alacak kayıtlarında izlenmesi gerekirken izlenmediği tespit edilmiştir. Zira T.C. Ziraat Bankası AŞ 2001/2312 sayılı BKK uyarınca, 99/13288 sayılı BKK kapsamında birliklere verilmiş olan kredileri Hazine adına takip ve tahsil etmekle yükümlü kılınmıştır. Yukarıda tanımlanan mevzuat çerçevesinde, Fiskobirlik, Çukobirlik ve Antbirlik’in 99/13288 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı uyarınca Tarım Satış Kooperatif ve Birliklerine DFİF koşullarında kullandırılan ve 2001/2312 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı uyarınca da Hazine kaynağına dönüşen kredilerin (köprü ticari krediler) terkin ve tasfiye süreci 2008 yılı Şubat ayı içerisinde tamamlanmıştır. Hazine alacakları olarak izlenmesi gereken köprü ticari kredilerin birlikler ve yıllar itibarıyla dökümü aşağıdaki tabloda gösterilmiştir. Tablo 28: Köprü Ticari Kredilerden Silinen Alacaklar Silinme Tarihi Silinen Alacak (YTL) Fiskobirlik 02.02.2006 133.405.797,80 Çukobirlik 29.01.2007 43.723.758,45 Antbirlik 11.02.2008 21.903.082,04 Toplam 199.032.638,29 64

Yukarıdaki tablodan da anlaşılacağı üzere Hazine kaynağına dönüşen kredilerin (köprü ticari krediler) terkin ve tasfiye sürecinin Şubat 2008 itibarıyla tamamlanmış olmasına rağmen, 31.12.2007 tarihi itibarıyla terkin edilmemiş hazine alacağının mevcut olması nedeniyle söz konusu alacak İç Ödemeler Muhasebe Birimince 2007 yılında 132-Kurumca Verilen Borçlardan Alacaklar Hesabı ile 232-Kurumca Verilen Borçlardan Alacaklar Hesabına kaydedilip izlenmesi gerekirken izlenmemiştir. 4.6.2.Bütçe Finansmanı Açısından Silinen Alacakların Sonuçları Alacak hesaplarında izlenen tutarlar, tahsil edilemeyeceği anlaşıldığında bütçe kanununa konulan hükümlerle terkin edilebilmekte veya getirilen mevzuat değişiklikleri ile silinerek Hazine hesaplarından çıkartılmaktadır. Silinen tutarlar, alacak kayıtlarının yapıldığı yıllara ilişkin bütçe gideri yapılması gereken tutarları ifade etmektedir. Zira, bütçe ile bütçe dışı kurumlar arasındaki ilişki, bütçeden yapılacak transfer ödemeleriyle kurulmalıdır. Ancak, bu ilişki silinen alacaklarda kurulmamakta, ilgili alacaklar, silindiği yıllarda bütçe gideri yapılmamaktadır. Diğer bir deyişle, finansman kaynakları bütçe dışında kullanılmakta, ilgili kurumlara “transfer gideri” niteliğindeki ödemeler ise bütçe dışında gerçekleştirilmektedir. Bu durum, bütçe uygulaması açısından değerlendirildiğinde; • Alacak kayıtlarının silindiği yıllarda gider bütçesi olması gerekenden daha az görünmektedir. • Bütçe, merkezi yönetimin bütün faaliyetlerini kapsayan bir belge olmaktan çıkmakta, yapılan işlemler kesin hesap sürecinin dışında kalmaktadır. • Borç ve alacak yönetiminde zaaflara yol açılmaktadır. • Uygulama, mali disiplin ve kamu harcamalarında saydamlık ilkeleri ile çelişmektedir. Öneriler: • Merkezi bütçe dışındaki kurum ve kuruluşlarla bütçe arasındaki ilişki transfer ödemeleri yoluyla bütçeye gider kaydedilerek gerçekleştirilmelidir. • Borçlanma yoluyla elde edilen finansman kaynaklarının bütçe dışındaki kurum ve kuruluşlara kullandırılması öncesinde kurumların geri ödeme kabiliyetleri tam olarak analiz edilmelidir. 65

• Alacaklar bütçe hesaplarıyla ilişkilendirilmeden silinmemeli, buna imkân tanıyan mevzuat hükümleri genel bütçe ilkeleri dikkate alınarak gözden geçirilmelidir. 4.7.TMSF’den Olan Hazine Alacakları Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu, 1983 yılında bankalardaki tasarruf mevduatını sigorta etmek amacı ile kurulmuştur. İdare ve temsili Merkez Bankasına verilen TMSF, mülga 4389 sayılı Bankalar Kanunu ile 31.08.2000 tarihinde BDDK bünyesine geçmiştir. 26.12.2003 tarihinde Bankalar Kanununda yapılan değişiklik ile Fonun karar organının Fon Kurulu olduğu, yönetim ve temsilinin de Fon Başkanınca yapılacağı hükme bağlanmıştır. 01.11.2005 tarihli ve 5411 sayılı Bankacılık Kanunu ile Fon, kamu tüzel kişiliğini haiz, idari ve mali özerkliği olan bir kurum olarak tanımlanmıştır. Aynı kanunun 111 inci maddesine göre Fonun görevleri; • Tasarruf sahiplerinin hak ve menfaatlerinin korunması amacıyla mevduat ve katılım fonlarının sigorta edilmesi, • Hisseleri ve/veya yönetim ve denetimi kendisine intikal eden bankaların mali bünyelerinin güçlendirilmesi, yeniden yapılandırılması, devri, birleştirilmesi, satışı, tasfiyesi, • Fon alacaklarının takip ve tahsil işlemlerinin yürütülmesi ve sonuçlandırılması, • Fon varlık ve kaynaklarının idare edilmesi, • Kanun ile kendisine verilen diğer görevleri yerine getirmektir. 90’lı yıllarda yaşanan ekonomik sıkıntılar ve bankacılık sisteminde yaşanan olumsuzluklar krizlere neden olmuş ve Türk bankacılık sistemi içindeki bazı bankalar, gerek genel ekonomik sıkıntılar ve krizler, gerekse sahiplerinin istismar veya kötü yönetimleri nedeniyle faaliyetlerini sürdüremez hale gelmiştir. Mevduat sahiplerini korumak amacıyla rehabilite edilerek devredilmek veya tasfiye edilmek üzere bu bankalar TMSF’ye devredilmiştir. TMSF’ye devredilen veya tasfiye edilen bu bankaların birikmiş zararları ve yükümlülükleri (özellikle mevduat), sigorta primleri ve fon gelirleri ile karşılanamayacak boyutlarda olduğundan TMSF’nin yönetimi ve denetimi kendisine geçen bankaların mali bünyelerinin güçlendirilmesi, yeniden yapılandırılması, birleştirilmesi, satış ve devri için ihtiyacı olan ilave kaynağın tamamına yakını Hazine tarafından özel tertip Devlet İç Borçlanma Senetleri verilerek sağlanmıştır. Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonuna sağlanan bu kaynaklardan dolayı Hazine Müsteşarlığı ile TMSF arasında borç-alacak ilişkisi doğmuştur. 66

Tablo 29:: 31.12.2007 itibarıyla TMSF'den Olan Hazine Alacakları Milyon YTL Nakit Ödemelerden Doğan Borç Vadesi Vadesi Geçmiş11 Gelecek12 İkraz Gecikme Genel Senetleri Anapara Faiz Faizi Toplam Toplam Stoku10 TOPLAM 12.403 14.441 19.371 46.215 30.528 76.743 9.365 86.108 Yukarıdaki tablodan da görüleceği üzere, TMSF’den olan Hazine alacakları 2007 sonu itibarıyla 86.108 milyon YTL’ye (73,58 milyar ABD Dolarına) ulaşmıştır. Bunun 46.215 milyon YTL’lik kısmını vadesi geçmiş alacaklar, 30.528 milyon YTL’lik kısmını ise vadesi gelecek alacaklar oluşturmaktadır. Tablo 30’da ise yıllar itibarıyla TMSF’den yapılan tahsilatlar YTL ve ABD Doları olarak gösterilmiştir. TMSF’den 2007 sonu itibarıyla yapılan nakit tahsilat 7.746 milyon YTL (5.699 milyon ABD Doları) ile sınırlı kalmıştır. Dolayısıyla Hazine, 2007 yılı sonuna kadar TMSF’den olan vadesi geçmiş alacaklarının yalnızca % 17’sini tahsil edebilmiştir. Tablo 30: TMSF’den Yapılan Tahsilatlar Nakit Tahsilat Senet İadesi İşlem Yılı Milyon YTL Milyon ABD $ Milyon YTL Milyon ABD $ 2001 0 0 995 750 2002 1.000 733 0 0 2003 0 0 123113 735 2004 86 57 100 74 2005 4.007 2.959 737 546 2006 869 600 0 0 2007 1.784 1.350 0 0 Toplam 7.746 5.699 3.063 2.105 *TMSF tarafından ödemeler YTL, ABD Doları ve Avro olarak yapılmaktadır. ABD Doları ve Avro üzerinden yatırılan tutarların YTL karşılığı, 2002-2005 yılları için tahsilat tarihinde geçerli olan ilgili döviz alış, 2006 ve sonrası için döviz satış kuru üzerinden hesaplanmıştır. 2007 yılı sonu itibarıyla TMSF’den yapılan tahsilatların 3.063 milyon YTL’si senet iadesinden kaynaklanmaktadır. Fon tarafından satılamayan bankalar önce Birleşik Fon Bankası (BFB) adı altında birleştirilerek bu bankaların hesaplarının tasfiye edilmesi yoluna gidilmiştir. Birleşik Fon Bankasının 31.12.2007 tarihli bilançosuna bakıldığında tasfiyenin büyük ölçüde gerçekleştirildiği zarara dönüşen riskler için karşılık ayrıldığı görülmektedir. Ancak bankanın 842 milyon YTL aktif büyüklüğüne ve risklerini tasfiye etmesine rağmen, 665 milyon YTL özkaynağı bulunduğu (BFB’nin Özkaynaklar/Toplam Aktifler oranı % 79 gibi ve faal bankaların bile birkaç kat üstünde çok yüksek bir orandadır) ve bu özkaynağın da bankalar hesabında değerlendirildiği görülmektedir. Bir başka ifade ile aktif bankacılık yapmayan Birleşik Fon Bankasının elindeki kaynağın diğer bankalarda mevduat olarak tutulduğu anlaşılmaktadır. 10 Hazine Müsteşarlığı tarafından TMSF'ye ikraz edilen ancak henüz Hazine Müsteşarlığı tarafından nakit olarak ödenmeyen tutarı, faiz hariç, göstermektedir. 11 Hazine Müsteşarlığı tarafından nakit ödemesi yapılan senetlerden, ikraz anlaşmaları çerçevesinde vadesinde ödenmeyen tutarları göstermektedir. 12 Hazine Müsteşarlığı tarafından nakit ödemesi yapılan senetlerden ikraz anlaşmaları çerçevesinde henüz vadesi gelmemiş tutarları göstermektedir. 13 TCMB döviz satış kurundan hesaplanmıştır. 67

Yine BFB’nin 31.12.2007 tarihli bilanço dışı yükümlülüklerine bakıldığında, risk oluşturabilecek 196 milyon YTL tutarında teminat mektubunun bulunduğu, bunun tamamının aynı yıl içinde tazmin edilmesi halinde bile mevcut özkaynağın çok fazla olduğu görülmektedir. Hazine ile yapılan protokollerde TMSF’nin elde ettiği geliri borcunu erken ödemek için kullanması kararlaştırılırken, TMSF tasfiye amaçlı Birleşik Fon Bankası nezdindeki kaynağı diğer bankalarda mevduat olarak tutmakta, elde ettiği faiz gelirini yine özkaynağa dönüştürmekte, diğer yandan da Hazineye olan ve vadesi geçen borcu ödemediği için artmaktadır. TMSF’nin 2007 yılı faaliyet raporunda bünyesinde yer alan bankaların çözümleme faaliyetlerinde kullanılmak üzere tutulması hedeflenen çözümleme rezervinin 73 milyon dolar olarak belirtilmiş olmasına rağmen, bu tutarın 419 milyon dolar olarak gerçekleştiği, diğer taraftan Hazineye 2007 yılı içinde yapmayı planladığı ödeme 1.600 milyon ABD Doları iken 1.350 milyon dolar olarak gerçekleştiği görülmektedir. Yukarıda açıklanan nedenler dikkate alındığında, Hazine Müsteşarlığınca hazine menfaatlerinin korunması ve hazine alacağının tahsili konusunda borçlu kuruluş ile ortak çalışma yapılması, mali analizinin, nakit akışının ve ödeme kapasitesinin belirlenerek daha etkin tedbirlere başvurulması gerektiği anlaşılmaktadır. Bu çerçevede 2007 yılı sonunda Hazine Müsteşarlığı ve TMSF yetkililerinin oluşturdukları ortak çalışma grubu olumlu bir adım olarak değerlendirilmiştir. 4.8.Bütçe Dışı Avans ve Krediler Hesabında Yer Alan Alacaklar 21.03.1964 tarihli ve 441 sayılı Devlet Yatırım Bankası Hakkındaki Kanun uyarınca Hazine Müsteşarlığı tarafından Devlet Yatırım Bankasına muhtelif tarihlerde bütçe dışı avans ve kredi verilmiştir. Söz konusu Bütçe Dışı Avans ve Kredilerden verildiği dönemdeki 755.500.000 TL, yıllardır kapatılmadan sürekli olarak bir sonraki yıla devretmiş ve 2007 yılında bütçe dışı avans ve krediler hesabında yer alan bakiye rakam (755,50 YTL) karşılığında 140- Kişilerden Alacaklar hesabına borçlu kayıt yapılarak kapatılmıştır. Devlet Yatırım Bankası, almış olduğu bütçe dışı avans ve kredilerden bir kısmını 09.07.1974 tarihli Devlet Yatırım Bankası Hakkında Tüzüğün 7 nci maddesine istinaden Türkiye Kömür İşletmeleri (TKİ) Genel Müdürlüğüne kredi olarak kullandırmış; TKİ ise bu kredileri (1977-1996) döneminde Devlet Yatırım Bankasına (21.08.1987’den itibaren de Eximbank) geri ödemek suretiyle kapatmıştır. Buna rağmen gerek Devlet Yatırım Bankası gerekse Eximbank’ın (Türkiye İhracat Kredi Bankası A.Ş.) geri tahsil ettikleri kredileri Hazineye aktarmadıkları, dolayısıyla da Hazine tarafından yıllar itibarıyla bu kredilerin geri dönüşünün takip edilmediği anlaşılmaktadır. 68

Devlet Yatırım Bankası, 21.08.1987 tarihli ve 87/11914 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile birlikte bütün aktif ve pasifleri, hak ve alacakları ile birlikte Türkiye İhracat Kredi Bankası A.Ş. (Eximbank) olarak faaliyetlerine devam etmeye başlamıştır. Dolayısıyla Devlet Yatırım Bankasına verilmiş olan bütçe dışı avans ve kredilerin kapatılması sürecinde Hazinenin yasal muhatabı, 21.08.1987 tarihinden itibaren Eximbank olmuştur. Sonuç olarak, söz konusu bütçe dışı avans ve kredi tutarının geçmiş yıllarda kapatılarak tahsil edilmemesi ve 1977 yılındaki anapara tutarı olan 755,50 YTL üzerinden takip ve tahsili yoluna gidilmesi Hazine kaybına yol açmıştır. 69

5. DİĞER KONULAR Bu bölümde, uygunluk verilmeyen hesaplara ilişkin 2006 yılı Hazine İşlemleri Raporunda yer alan tespit ve öneriler konusunda 2007 yılındaki gelişmeler ile 2007 yılında yapılan inceleme ve denetim sonucu ortaya çıkan diğer konular yer almaktadır. 5.1.Teşvik Kredileri İç Ödemeler Muhasebe Birimince tutulan 132-Kurumca Verilen Borçlardan Alacaklar Hesabı ile 232-Kurumca Verilen Borçlardan Alacaklar Hesabına Hazine Müsteşarlığınca verilen teşvik amaçlı kredilerden doğan alacaklar kaydedilmediği ve izlenmediği için, gerçek durumu tam ve doğru olarak yansıtmadığı gerekçesiyle Sayıştay Genel Kurulunun 11.09.2007 tarih ve 5194/1 sayılı kararı gereğince 2006 yılı işlemleri için uygunluk verilmemişti. Bu kapsamda 2007 yılı içerisinde Hazine Müsteşarlığı tarafından söz konusu teşvik kredileri ile ilgili gerçekleştirilen işlemler incelenmiştir. 2006 Yılı Hazine İşlemleri Raporundaki öneriler doğrultusunda Müsteşarlık tarafından yapılan işlemler kapsamında; • Hazine Kontrolörleri Kurulu Başkanlığının teşvik kredileri ile ilgili raporunu tamamladığı anlaşılmıştır. Rapor, Hazine Müsteşarlığı tarafından T.C. Ziraat Bankası AŞ, T. Halk Bankası AŞ, T.Kalkınma Bankası, T. Vakıflar Bankası TAO ve T. Sınai Kalkınma Bankası aracılığıyla 01.01.2002-31.12.2006 tarihleri arasında yatırımcı kuruluşlara kullandırılan kredi tutarlarının ve aynı tarihler arasında söz konusu aracı bankalarca ilgili hesaplara yapılan anapara ve faiz geri ödeme tutarlarının belirlenmesi amacıyla hazırlanmış olup raporda, Hazine Müsteşarlığı tarafından teşvik kredisi olarak aracı bankalara aktarılan tutarların, aracı bankalar tarafından kullandırılan kredi tutarları ile uyumlu olduğu, anapara ve faiz geri ödemelerinin aracı bankalar tarafından hazırlanan ve Hazine Müsteşarlığınca onaylanan itfa planlarına göre, vadesi geldiğinde ilgili hesaplara yapıldığı, aracı bankalar tarafından ilgili hesaplara aktarılan anapara ve faiz tutarlarının her bir itfa planına göre ödenmesi gereken anapara ve faiz tutarları ile uyumlu olduğu belirtilmiştir. • Teşvik ve Uygulama Genel Müdürlüğünce teşvik kredilerinden kaynaklanan alacakların sisteme kaydedilmesi ve izlenmesi 70

amacıyla çeşitli çalışmalar gerçekleştirilmiştir. Teşvik ve Uygulama Genel Müdürlüğünden alınan bilgide; teşvik kredileri ile ilgili Hazine Kontrolörleri Kurulu raporunun 2007 Aralık ayı başında kendilerine gönderilmesinin ardından rapor eki verilerin Ekonomik Araştırmalar Genel Müdürlüğü tarafından hazırlanan “Alacak Kaydı Programı”na aktarılması amacıyla çalışmalara başlanıldığı belirtilerek, öncelikle ilgili verilerin veri tabanına aktarılabilecek şekle getirildiğini, daha sonra da Bankanın kendisinden kaynaklanan gecikme sebebiyle Halk Bankası dışındaki T. Kalkınma Bankası, T.C. Ziraat Bankası, Sınai Kalkınma Bankası ve Vakıflar Bankasına ait verilerin 2008 Mart ayı itibarıyla sisteme kazandırıldığı bildirilmiştir. Söz konusu veri tabanında 2002 – 2007 yılları arasında aracı bankalar vasıtasıyla yatırımcı firmalara kullandırılan Hazine Müsteşarlığı kaynaklı tüm kredilerin anapara ve faiz dönüşleri ile ilgili borç ve gerçekleşme kayıtlarının tutulduğu; Mayıs 2008 sonu itibarıyla tüm bankaların alacak miktarlarının Genel Müdürlüklerince, Kamu Finansmanı Genel Müdürlüğüne bildirildiği, böylelikle Halk Bankası dışındaki bankaların ödemelerinin ilgili yıl alacak kayıtlarından düşüldüğü belirtilmiştir. Yine Haziran 2008 tarihinde Halk Bankasının çalışmalarını tamamladığı ve söz konusu verilerin Temmuz 2008 tarihi itibarıyla Hazine Kontrolörleri Kurulu kanalıyla Genel Müdürlüklerine ulaştırıldıktan sonra daha önceki bankalar için yapılan veri hazırlama çalışmalarının da söz konusu banka için yapılmasının ardından Temmuz 2008 sonu itibarıyla Halk Bankasına ilişkin verilerin “Alacak Kaydı Programı”na aktarılması işlemi gerçekleştirildiği belirtilmiştir. Ayrıca Ağustos 2008 sonu itibarıyla Halk Bankasına ait verilerin Ekonomik Araştırmalar Genel Müdürlüğü tarafından testlerinin bitirilmesi ile söz konusu bankaya ait bilgilerin Kamu Finansmanı Genel Müdürlüğüne bildirilmiş olacağı da belirtilmiştir. Tarafımızdan 2007 yılı işlemleri ile ilgili yapılan incelemede; Kamu Finansmanı Genel Müdürlüğü Hazine İç Ödemeler Muhasebe Birimince, teşvik kredilerinden kaynaklanan hazine alacaklarının anapara stok kayıtlarının yapıldığı, ancak T. Halk Bankası AŞ aracılığıyla kullandırılan teşvik kredilerinden doğan alacakların kapanış kayıtlarının yapılamadığı, aynı şekilde T.Kalkınma Bankası aracılığıyla kullandırılan teşvik kredilerinden doğan alacakların kapanış kayıtlarının da henüz tamamlanamadığı anlaşılmıştır. Ayrıca, teşvik kredilerinden doğan faiz alacak kayıtlarının da yapılmadığı tespit edilmiştir. 71

5.2. 2001/2312 Sayılı Kararname Gereği Oluşan Hazine Alacakları 2006 Yılı Hazine İşlemleri Raporunda; 2001/2312 sayılı Kararname gereğince T.C. Ziraat Bankası, T.C. Halk Bankası ve T. Tarım Kredi Kooperatiflerinin kullandırdıkları ancak erteleme veya vadesi gelmediği için görev zararına dönüşerek Hazinece karşılanan ve Hazine kaynağına dönüşen kredilere ilişkin Hazinece bir tasnifin yapılmadığı, vadesi geldiğinde yapılan tahsilatların ilgili kurumlarca Hazineye aktarmaları gerektiği belirtilmiş olmasına rağmen, Hazinenin alacağı olan kredi tutarlarına ilişkin muhasebe sisteminde herhangi bir kaydın tutulmadığı tespit edilmiş, bu kredilerin görev zararı olarak ödendiklerinde İç Ödemeler Muhasebe Birimince Hazine alacağı olarak kaydedilmesi gerektiği belirtilerek Hazine Müsteşarlığınca gerekli inceleme ve denetim yapılması, 2001/2312 sayılı Kararname gereği oluşan Hazine alacağının tespit edilmesi ve tespit edilen Hazine alacağının İç Ödemeler Muhasebe Birimince kurumca verilen borçlardan alacaklar hesabına kaydedilmesi önerisinde bulunulmuştu. Konuyla ilgili olarak 2007 yılında yapılan incelemeler sonucunda; 2001/2312 sayılı Karar kapsamında kamu bankaları ve Tarım Kredi Kooperatiflerinin oluşan görev zararı alacaklarının Bankalar Yeminli Murakıplarınca yapılan incelemeler neticesinde düzenlenen raporla kesinleştirildiği anlaşılmıştır. Ancak söz konusu görev zararları kapsamındaki hazine alacak tutarları Hazine Müsteşarlığı İç Ödemeler Muhasebe Birimince alacak hesaplarına kaydedilirken bankalar ve Tarım Kredi Kooperatiflerinin muhasebe kayıtlarının esas alındığı ve bu kuruluşların gönderdikleri tutarlar ile Hazine Müsteşarlığının kendi kayıtlarındaki rakamların karşılaştırılarak teyidinin yapılmadığı tespit edilmiştir. 5.3.Türkiye Halk Bankasından Olan Hazine Alacakları 2006 Yılı Hazine İşlemleri Raporunda, 1986, 1989 ve 1990 tarihli ikraz anlaşmaları ile Türkiye Halk Bankasına devredilen kredilerle ilgili olarak Bankanın yükümlülüğünün Türkiye Halk Bankası nezdinde kurulan fonda biriken tutarlarla sınırlı olması ve fonun kullanılışı hakkında Müsteşarlığa herhangi bir bildirimin yapılmaması nedeniyle, Fonun Hazine Müsteşarlığınca denetlenmesi gerektiği önerisinde bulunulmuştu. Konuyla ilgili olarak yapılan incelemede; Türkiye Halk Bankasının Hazine Müsteşarlığına yükümlülüklerini erken itfa etmek istediği, bu kapsamda Müsteşarlık Makamı tarafından alınan onay ile Hazine Kontrolörleri Kurulunun söz konusu Fon hesabının ikraz anlaşmalarına uygun olarak 72

işleyip işlemediği ve Fon hesabının bakiyesinin tespitini teminen görevlendirildiği anlaşılmıştır. Ancak, Hazine Kontrolörleri Kurulunca, yapılması istenilen incelemenin çok kapsamlı olması, inceleme ile ilgili evrakların eski yıllara ait olması ve Bankanın arşivlerinde bulunması nedeniyle kısa sürede temin edilemeyeceği, incelemenin belirtilen sürede yapılmasının mümkün olamayacağı belirtilmiş ise de yukarıda bahsedildiği üzere T. Halk Bankasından olan Hazine alacaklarının söz konusu Fondaki tutarın yetersiz olması nedeniyle 2020 yılına kadar silinecek olması ve Fonun kullanılışı hakkında Halk Bankasınca Müsteşarlığa herhangi bir bildirimin yapılmaması Fonun denetlenmesi gereğini ortaya koyduğundan, Fon hesabının ikraz anlaşmalarına uygun olarak işleyip işlemediği hususu ile bu hesabın bakiyesinin Hazine Müsteşarlığı denetim birimlerince denetlenmesi uygun olacaktır. 5.4.Hazineye Ait Hisse Senedi ve Tahviller Hazine Müsteşarlığı İç Ödemeler Muhasebe Biriminde tutulan “240 no.lu Mali Kuruluşlara Yatırılan Sermayeler Hesabı” ile “241no.lu Mal ve Hizmet Üreten Kuruluşlara Yatırılan Sermayeler Hesabı”nın, işlem ve bakiyelerinin tam ve doğru rakamları yansıtmadığı gerekçesi ile Sayıştay Genel Kurulunun 11.09.2007 tarihli ve 5194/1 sayılı Kararı gereğince hesaplara 2006 yılı işlemleri için uygunluk verilmemişti. 2006 yılı Hazine İşlemleri Raporunda belirtilen öneriler kapsamında, Kamu İktisadi Teşebbüsleri Genel Müdürlüğünce, Hazineye ait hisse senetlerine ilişkin olarak envanter çalışmalarına başlanıldığı, yapılan envanter çalışması kapsamında, rapora konu edilen ve Merkez Bankası tarafından saklanan hisse senetleri ile İç Ödemeler Muhasebe Birimi kayıtlarında yer alan hisse senetleri tasnife tabi tutularak yapılacak işlemlerle ilgili Bakan Onayının alındığı, alınan Bakan Onayına istinaden iş ve işlemlerin gerçekleştirildiği görülmüştür. Bu kapsamda Hazineye ait hisse senedi ve tahvillere ilişkin, 2007 yılında yapılan denetim ve incelemeler sonucunda aşağıdaki hususlar tespit edilmiştir. • 217, 240 ve 241 no.lu hesaplarda izlenen iştiraklere ait hisse senetlerinin İç Ödemeler Muhasebe Birimince usulüne uygun olarak alınıp saklanmadığı, dönem sonlarında usulüne uygun sayımlarının yapılmadığı, düzenlenen tutanakların gerçeği göstermediği tespit edilmiştir. Envanter çalışmalarında, bazı hisse senetlerinin fiziken bulunamaması sebebiyle muhasebe kayıtlarından çıkarıldığı görülmüştür. Muhasebe kayıtlarında yer almakla birlikte fiziken ulaşılamayan kıymetli evrakın sorumluluk 73

tayin edilmeden muhasebe kayıtlarından çıkarılması mevzuata göre mümkün değildir. Zayi bulunan hisse senetlerine ilişkin olarak, kıymetli evrakın hesaplara giriş tarihinden itibaren kim tarafından zayi edildiğinin veya bu işleme ilişkin olarak sorumlu kişi/kişilerin tespit edilerek idari, mali ve cezai sorumluluk yöneltilmesi gerekmektedir. Bu nedenlerle “197- Sayım Noksanları Hesabı”, “217- Menkul Varlıklar Hesabı”, “240- Mali Kuruluşlara Yatırılan Sermayeler Hesabı” ve “241- Mal ve Hizmet Üreten Kuruluşlara Yatırılan Sermayeler Hesabı”nın 2007 yılı işlem ve bakiyeleri gerçek değerleri göstermemektedir. • Hazine Müsteşarlığına ait olup, önceki yıllar muhasebe kayıtlarında yer almayan iştiraklere ait hisse senetlerinden bir bölümü ise mali değerinin kalmadığı gerekçesiyle arşiv malzemesi olarak tasniflendirilmiştir. KİT Genel Müdürlüğünce arşiv malzemesi kapsamında değerlendirilen hisse senetlerinin muhasebeleştirilmeden devlet hesapları ile ilişiği kesilmiştir. Devlete ait hak ve alacakların muhasebeleştirilmesi zorunlu olup, bunların hesaplardan terkini ise, ancak açıkça terkine yetki veren kanuni düzenlemelerle yapılabilir. Ayrıca Hazinenin çeşitli şirketlerdeki hissedarlık haklarını temsil eden ve güncel değerinin kalmadığı tespit edilen hisse senetlerinin; elde ediliş tarihinden, güncel değerinin kalmadığının anlaşıldığı tarihler arasında uğradığı gelir ve sermaye hakkı kayıplarına yol açan, ihmal ya da kusuru görülen görevli ve sorumlulara dair sorumluluk araştırması yapılması da gerekir. Bu şartlar gerçekleştirilmeden ortaklık haklarını temsil eden hisse senetlerine ait kayıtların terkini mümkün değildir. • İş Bankası ve Osmanlı Bankası kurucu hisse senetlerinin itibari mali değeri olmadığı ve sermayeye ilişkin hakları göstermediği gerekçesi ile muhasebe kayıtlarında yer almadığı görülmüştür. Ayrıca Osmanlı Bankasına ait kurucu hisselere ait sertifikaların usulüne uygun şekilde alınmaması ve/veya saklanmamasından dolayı zayi olduğu anlaşılmıştır. Zayi olan Osmanlı Bankası Kurucu hisselerine ait temettüler nedeniyle kamu zararının gerçekleştiği tespit edilmiştir.14 • Yapılan envanter sonucunda, borsada işlem gördüğü tespit edilen şirketlere ait senetlerden kaydileştirilebilenler15, bir kamu bankasına ait menkul değerler şirketinde açılan yatırım hesabı 14 1996 yılı için kurucu hisse başına düşen temettü tutarı 17.361 Fransız Frangı’dır. Diğer yılların temettü miktarlarına ilişkin bilgi bulunmamaktadır. 15 Kaydileştirme işlemi, ilgili SPK mevzuatı uyarınca hisse senetlerinin Merkezi Kayıt Kuruluşunda işlem görmesini ifade etmektedir. 74

aracılığı ile doğrudan KİT Genel Müdürlüğünce izlendiği anlaşılmıştır. Cari hesap şeklinde çalışan yatırım hesabı muhasebe birimi dışında takip edilmektedir. Sorumluluğu ve takibi muhasebe birimi ve muhasebe yetkilisinde olması gereken hesabın, muhasebe dışında izlenmesi sonucu, hesapta oluşan gelir ve giderlere ilişkin bazı kalemlerin muhasebeye intikal etmediği görülmüştür. Diğer taraftan kaydileştirilemeyen hisse senetlerine ilişkin muhasebe biriminde herhangi bir kayda rastlanılmamıştır. Söz konusu senetler, Merkezi Kayıt Kuruluşu (MKK) nezdinde kaydileştirilememekle birlikte, halen Hazinenin haklarını temsil etmektedir. Bu hakların muhasebe biriminde takip edilmediği ve izlenmediği görülmüştür. • MKK nezninde kaydileştirilen şirketler ile mali değeri bulunan ancak hisse oranı düşük bulanan hisse senetlerinin “217- Menkul Varlıklar Hesabı”nda nominal tutarları üzerinden (Osmanlı Bankasına ait adi hisse senetleri hariç) kümülatif olarak kayıt edildiği, yardımcı hesap defterlerine dağıtılmadığı görülmüştür. Hesapta, söz konusu senetlerin ismen varlığını ispat edecek herhangi bir veri mevcut değildir. • 240 ve 241 no.lu Mali kuruluşlar ile Mal ve Hizmet Üreten Kuruluşlara Yatırılan Sermayeler Hesabında izlenen iştiraklerin, Merkezi Yönetim Muhasebe Yönetmeliği hükümlerinin farklı yorumlanması sonucu, rayiç bedel yerine taahhüt edilen nominal sermaye tutarı üzerinden izlendiği görülmüştür. • Hesap planının Hazinenin iştirakleri ile hisse senedi ve tahviller başta olmak üzere sair menkul varlıklarını izlemeye elverişli olmadığı görülmüştür. Bu nedenle, söz konusu senetlerin hangi hesaba ne şekilde ve hangi değerleme yöntemi ile kayıt edileceği hususunda tereddütler oluşmuştur. Bu tereddütler sonucunda 217- Menkul Varlıklar Hesabına, hisse senetleri nominal tutar, takdir edilen tutar ve iz bedeli üzerinden kayıtlar yapılarak, genel kabul görmüş muhasebe kavramlarından “Tutarlılık” ilkesine aykırı kayıtlar yapıldığı tespit edilmiştir. • Yabancı devletlere ait tahviller, Hazine adına T.C. Merkez Bankasında saklanmaktadır. Merkez Bankasınca saklanan tahviller İç Ödemeler Muhasebe Birimince “217- Menkul Kıymetler Hesabı”nda Hazineye ait hisse senetleri ile birlikte izlenmektedir. Bu nedenle Hazinenin pay sahipliğinden kaynaklanan menkul varlıkları ile pay sahipliğinden 75

kaynaklanmayan menkul varlıklarının ayrıştırılmadan kümülatif olarak muhasebeleştirildiği görülmüştür. Sonuç olarak; yukarıda belirtilen nedenlerle, İç Ödemeler Muhasebe Birimince tutulan 197- Sayım Noksanları Hesabı, 217- Menkul Varlıklar Hesabı, 240- Mali Kuruluşlara Yatırılan Sermayeler Hesabı ve 241- Mal ve Hizmet Üreten Kuruluşlara Yatırılan Sermayeler Hesabına gerçek durumu tam ve doğru olarak yansıtmadığı gerekçesiyle, Sayıştay Genel Kurulunun 09.09.2008 tarih ve 5226/1 sayılı Kararı gereğince uygunluk verilmemiştir. Öneriler: • Hazineye ait hisse senetlerinin ve yabancı devlet tahvillerinin muhasebeleştirilmesinde, tutarlı bir muhasebeleştirme politikası oluşturularak, bu politikanın mevzuat düzenlemeleri için gerekli çalışmalar yapılmalıdır. Muhasebe hesapları bu politikaya göre yeniden düzenlenmeli ve kayıt prosedürünün genel kabul görmüş muhasebe kavram ve ilkelerine uygun olması sağlanmalıdır. Muhasebeleştirme politikasında, hisse senetleri ve tahvillerin elde bulundurma nedenlerine bağlı olarak, hangi değer üzerinden hangi hesaba kaydedileceğine ve nasıl izleneceğine açıklık getirilmelidir. Ayrıca, kayıtlara ilişkin iş akışı, iş akışına uygun görev tanımları ve sorumluları açık olarak belirlenmelidir. • 217 no.lu Menkul Varlıklar Hesabında izlenen hisse senetleri ile yabancı devlet tahvilleri birbirlerinden ayrıştırılarak hesap planında durumlarına uygun olarak oluşturulacak hesap veya alt hesaplarda izlenmelidir. Böylelikle Hazinenin pay sahipliğinden kaynaklanan ve pay sahipliği dışında kalan hak ve yükümlülüklerinin muhasebede açık olarak görülmesi sağlanmalıdır. • Hazineye çeşitli nedenlerle intikal eden hisse senetlerinin başında, Medeni Kanun uyarınca yasal varisi bulunmadığı için Hazineye irat kaydedilen tereke malları gelmektedir. Yasal varisler bulunamamakla birlikte, ileride ortaya çıkması muhtemel varislerin istirdat haklarına ilişkin olarak bu senetlerin ekonomik değerinin kalmaması halinde bile mahkeme ilamına istinaden geri verme işleminin söz konusu olabileceği göz önünde bulundurulmalıdır. • Açılan yatırım hesabına ilişkin yetkilerin muhasebe yetkilisine devredilmesi gerekir. 76

• Hazinenin elinde bulunan hisse senetleri ve yabancı devlet tahvilleri için, Hazine Kontrolörleri Kurulunca, bunların Hazineye ne amaçla ve ne zaman intikal ettiğinin, intikal tarihi ile güncel durumu arasında geçen zaman diliminde senede bağlı hak ve yükümlülüklerin yerine yetirilip getirilmediğinin, yerine getirilmediyse sorumluluğu bulunan ilgililerin tespit edilerek, elde edilecek sonuçlara göre gerekli işlemler yapılmalıdır. • Zayi Osmanlı Bankası kurucu hisseleri ile önceki yıllar kesin mizanında yer alan ancak fiziki hisse senetleri bulunamayan kıymetli evraka ilişkin soruşturma yapılarak, sorumlular tespit edilmelidir. 77

2007 Hazine Islemleri Raporu

0 comments

Notes on slide 1

1 Favorite