• Save
Zapotrzebowanie na białko u sportowców
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

Like this? Share it with your network

Share

Zapotrzebowanie na białko u sportowców

on

  • 2,010 views

 

Statistics

Views

Total Views
2,010
Views on SlideShare
2,010
Embed Views
0

Actions

Likes
0
Downloads
0
Comments
0

0 Embeds 0

No embeds

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

Zapotrzebowanie na białko u sportowców Document Transcript

  • 1. . edZaangażowanie Autorów Dariusz Włodarek itA – Przygotowanie projektu badawczego Katedra Dietetyki, Wydział Nauk o Żywieniu Człowieka i Konsumpcji, SGGW, Warszawa hibB – Zbieranie danych Chair of Dietetics, Faculty of Food Science, Warsaw University of Life SciencesC – Analiza statystycznaD – Interpretacja danych ZAPOTRZEBOWANIE NA BIAŁKO proE – Przygotowanie manuskryptuF – Opracowanie piśmiennictwaG – Pozyskanie funduszy – CZY SPORTOWCY POTRZEBUJĄAuthor’s Contribution WIĘCEJ? onA – Study Design PROTEIN REQUIREMENT – DO ATHLETES NEED MORE?B – Data CollectionC – Statistical Analysis utiD – Data Interpretation Słowa kluczowe: sport, żywienie, białko, rekomendacjeE – Manuscript Preparation Key words: sport, nutrition, protein, recommendationsF – Literature Search tribG – Funds Collection dis Streszczenie Odpowiednia podaż białka w diecie warunkuje wzrost i rozwój organizmu, rege- nerację uszkodzonych tkanek oraz pokrywa codzienne straty. U sportowców wpływa na zwiększenie masy mięśniowej oraz naprawę uszkodzeń tkanek powstałych pod- ly - czas wysiłku fizycznego. Osobom dorosłym zaleca się obecnie podaż białka w diecie (RDA) w ilości 0,8 g/kg masy ciała dziennie. Sportowcy potrzebują więcej białka niż jest to rekomendowane dla osób dorosłych, które nie uprawiają sportu. Jednak więk- on szość rekomendacji nie zaleca większej ilości białka w diecie sportowców niż 2,0 g/kg mc. Dla sportowców dyscyplin wytrzymałościowych ilość ta powinna wynosić 1,2-1,4 g/kg mc, a dyscyplin siłowych – 1,2-1,7 g/kg mc. W celu utrzymania bilansu azotowe- go, ilość białka pełnowartościowego w diecie powinna być większa niż białka niepeł- se nowartościowego. Wraz ze zwiększaniem się intensywności wysiłku fizycznego oraz czasu jego trwania, zwiększa się również wydatek energetyczny, a tym samym zwięk- sza się ilość spożywanego pożywienia w celu pokrycia potrzeb energetycznych orga- lu nizmu, a co za tym idzie również podaż białka w diecie. Zaspokajanie potrzeb ener- getycznych jest dla organizmu priorytetem, a zbyt niska kaloryczność diety będzie prowadziła do wykorzystania białka jako materiału energetycznego. Sportowcy spo- na żywający urozmaiconą dietę o odpowiedniej do ich potrzeb wartości energetycznej oraz zawierającą produkty pełnowartościowe, dostarczają z dietą wystarczającą ilość białka, dostosowaną do swoich potrzeb. Sportowcy, którzy nie spożywają wystarcza- rso jącej ilości białka w diecie, mogą odnieść korzyści z jego suplementacji. Summary pe Proper protein supply in diet is necessary for the growth and development of the body, regeneration of damaged tissue and replacement of its daily loss. Athletes ne- ed protein for the growth of muscle mass and regeneration of tissue damaged during for physical activity. Currently, the RDA for protein in healthy adult is 0.8 g/kg body mass per day. Athletes need more protein than it is recommended for adults. But most of nutrition recommendations in sport suggest no more than 2.0 g protein/kg body mass daily. Protein recommendations for endurance athletes range from 1.2 to 1.4 g/kg of y is body mass and for strength athletes they range from 1.2 to 1.7 g/kg body mass da- ily. In order to maintain nitrogen balance, the amount of animal protein in diet should be higher than plant protein. The daily, high level of physical activity requires incre- ased energy expenditure, and therefore increase of food consumption, which should op allows to balance the energy expenditure. Parallel to higher consumption, the supply of protein in diet increases. Satisfying energy needs for the organism is the highestWord count: 6555 priority, and too low calorie value of the diet will lead to utilizing the supplied proteinis cTables: 2 as an energetic substrate. Athletes on balanced diet with products containing com-Figures: 0 plete protein do not need additional protein supplementation. Athletes not meeting the recommendations of dietary protein supply, may benefit from its supplementation.References: 45ThMateriał został opublikowany dzieki uprzyjemościm magazynu „Medycyna Sportowawww.medycynasportowa.edu.pl
  • 2. Włodarek D., Sportowcy i ich zapotrzebowanie na białko Wstęp Background d. Białko stanowi zasadniczy element budowy wszyst- Protein is the basic element of construction of allkich tkanek organizmu, jak również wielu czynnych body tissues and many biologically active com - itebiologicznie związków. Odpowiednia jego podaż pounds. Adequate dietary supply of protein deter-w diecie warunkuje wzrost i rozwój organizmu, rege- mines body growth and development, regenerationnerację uszkodzonych tkanek oraz pokrywa codzien- of damaged tissues and covers everyday losses. In hibne straty. U sportowców wpływa na zwiększenie ma- athletes, it affects the increase in muscle mass andsy mięśniowej oraz naprawę uszkodzeń tkanek po- repair of damage due to physical effort.wstałych podczas wysiłku fizycznego. In live organisms, proteins are subject to constant W organizmach żywych białka podlegają ciągłym processes of decomposition and reconstruction. Ca- proprocesom rozpadu i odbudowy. W wyniku przemian tabolic transformations result in the release of aminokatabolicznych uwalniane są aminokwasy, które czę- acids, which may be partly utilised again for proteinściowo mogą być ponownie wykorzystane do synte- synthesis and partly as an energy source. Duringzy białek, a częściowo jako źródło energii. W ciągu a 24 hour period, about 200-300 g of protein decom- ondoby, u zdrowej dorosłej osoby rozpadowi do amino- pose to amino acids, however only 1/10 of this amountkwasów ulega około 200-300 g białka, ale tylko 1/10 tej is excreted, while the remaining amino acids areilości ulega wydaleniu, a pozostałe aminokwasy zo- utilised again for body protein synthesis [1]. utistają ponownie wykorzystane do syntezy białek orga- A healthy individual with adequate protein supplynizmu [1]. Zdrowa dorosła osoba, z adekwatną do excretes every day the same amount of nitrogen as itpotrzeb podażą białka, wydala codziennie taką samą was supplied in the diet, so nitrogen body balance is tribilość azotu, jaką dostarczono w diecie, czyli zacho- maintained [2].wany jest bilans azotowy organizmu [2]. dis Rodzaje białka w diecie Kinds of protein in diet Białka, które zawierają aminokwasy egzogenne Proteins containing exogenous amino acids inw ilościach przynajmniej równych potrzebom organi- amounts at least equal to body demand may be ly -zmu, mogą być w całości wykorzystane do budowy entirely utilised for building tissue proteins, while thebiałek tkankowych, podczas gdy białka, które zawie- proteins containing too low amounts of even onerają zbyt małą ilość nawet tylko jednego aminokwasu amino acid may be only partly utilised for buildingegzogennego w odniesieniu do potrzeb, tylko czę- body proteins. Proteins with amino acid deficiency onściowo mogą być wykorzystane do budowy białek are incomplete proteins and proteins supplying ade-własnych organizmu. Białka z deficytem aminokwa- quate amounts of all exogenous amino acids aresów egzogennych są białkami niepełnowartościowy- complete proteins. To obtain nitrogen balance and semi, a białka dostarczające w odpowiednich ilościach ensure normal body development it is necessary towszystkich aminokwasów egzogennych – białkami consume larger amounts of complete proteins [2].pełnowartościowymi. W celu utrzymania bilansu azo- Protein quality is also determined by the extent of lutowego i zapewnienia prawidłowego rozwoju organi- its decomposition by the digestive tract enzymes (di-zmu, ilość tych ostatnich w diecie powinna być więk- gestion). Even the most valuable protein is notsza niż białek niepełnowartościowych [2]. utilised by the organism if it is not decomposed to na Jakość białka jest też determinowana przez sto- amino acids in the digestive system and absorbed.pień jego rozkładu przez enzymy trawienne przewo- Protein digestion depends on its third rate constitution,du pokarmowego (strawność). Nawet najbardziej war- interaction with other food components, the way of rsotościowe białko nie zostanie wykorzystane przez or- storing and processing and preparing meals [1]. Theganizm, jeśli nie zostanie w przewodzie pokarmo- above features of nutrient proteins are essential inwym rozłożone do aminokwasów i wchłonięte. Straw- determining the body demand for this nutrient. peność białka zależy od jego budowy trzeciorzędowej,interakcji z innymi składnikami pożywienia, sposobuprzechowywania i przetwarzania, a także od sposo-bu przygotowania potraw [1]. Powyższe cechy białek forpokarmowych mają istotne znaczenie przy ustalaniuwielkości zapotrzebowania organizmu na ten skład-nik pokarmowy. y is Metabolizm białka w organizmie Body protein metabolism Metabolizm białka w zasadniczym stopniu zależy Protein metabolism depends mainly on energyod gospodarki energe tycznej organizmu. Z jednej metabolism of the human organism. On one hand, opstrony synteza białek i aminokwasów endogennych synthesis of endogenous proteins and amino acidszależy od dopływu energii w postaci ATP, z drugiej depends on the supply of energy in ATP form, and onstrony, po deaminacji aminokwasów, powstające w jej the other, carbon skeletons formed as a result of this is cwyniku szkielety węglowe mogą być wykorzystane synthesis after amino acid deamination may be useddo syntezy glukozy, przemiany w związki ketonowe for glucose synthesis, transformation into ketonelub utlenione do CO2 w cyklu kwasu cytrynowego. compounds or oxidised to CO2 in citric acid cycle. ThCykl ten dostarcza substratu dla łańcucha oddecho- This cycle supplies the substrate to the respiratorywego, gdzie w procesie fosforylacji oksydacyjnej wy- chain, where ATP is produced in the process of pho-www.akademiasiatkówki.com.pl
  • 3. Włodarek D., Demand for protein in athletes-This copy is for personal use only - distribution prohibited. twarzane jest ATP [3]. Z wyliczeń fizykochemicznych sphorylation [3]. According to physicochemical calcu- wynika, że do syntezy 1 g białka, z aminokwasów do- lations, the human organism needs 24 kcal (100 kJ) d. starczonych z pożywieniem, organizm człowieka po- of energy for synthesis of 1 gram of protein; the ener- trzebuje 24 kcal (100 kJ) energii, której źródłem po- gy should be taken from carbohydrates and fats. ite winny być węglowodany i tłuszcze. W przeciwnym Otherwise, the organism takes energy from some razie, wykorzystuje do celów energetycznych część amino acids, diminishing their amount available for aminokwasów, co zmniejsza ich ilość dostępną do protein synthesis. Therefore, it is necessary to main- hib syntezy białek. Dlatego też konieczne jest zachowa- tain an adequate balance of macronutrients in diet. nie prawidłowej proporcji pomiędzy ilością poszcze- In adults, the properly balanced diet should contain gólnych makroskładników w diecie. U osób dorosłych 10-12% of protein given that energetic value of the udział białka w wartości energetycznej diety powinien diet is adequate to meet the body demand [1]. When pro wynosić 10-12%, przy jednoczesnym założeniu, że fasting, the level of protein synthesis is relatively low wartość energetyczna diety jest adekwatna do po- and about 9% of the entire energy expenditure (about trzeb organizmu [1]. Na czczo, gdy poziom syntezy 12% of basic metabolism) is taken for protein synthe- białek jest stosunkowo niski, około 9% całkowitego sis. After exertion, energy expenditure increases to on wydatku energetycznego (ok. 12% podstawowej prze- 12% and after a meal rich in protein, about 20% of miany materii) jest wydatkowane na syntezę białek. total energy expenditure is connected with protein- Po posiłku zawierającym dużą ilość węglowodanów, transformation in the body [2].This copy is for personal use only - distribution prohibited. uti wydatek ten wzrasta do 12%, a po posiłku bogato- Meeting the demand for energy is the basic need białkowym ok. 20% całkowitego wydatku energetycz- of the body. Having too low amounts of carbohy- nego związane jest z przemianami białka w organi- drates and fats, the body will always derive energy trib zmie [2]. from proteins. If the dietary supply of energy is in- Zaspokajanie potrzeb energetycznych jest nad- sufficient, not only the amino acids supplied with rzędną potrzebą organizmu. Zbyt mała ilość węglo- foods but also the amino acids released during dis wodanów i tłuszczów w diecie zawsze będzie prowa- decomposition of the body’s own proteins will be oxi- dziła do wykorzystania białka jako składnika energe- dized for energy purpose. This will adversely affect tycznego. W sytuacji niedostatecznej podaży energii protein balance of the organism. z dietą, dla celów energetycznych utleniane będą nie Increased use of protein as an energetic compo- ly - tylko aminokwasy dostarczone z pożywieniem, ale nent also takes place with excessive dietary supply of również aminokwasy uwolnione podczas rozpadu protein. The organism is not able to store protein, własnych białek organizmu. Sytuacja taka oczywiście therefore the amino acids which are not used for będzie miała niekorzystny wpływ na bilans białka building body proteins are catabolised. They are de- on w organizmie. aminated and the ketoacids formed due to deami- Zwiększone wykorzystanie białka jako składnika nation are partly oxidized and partly transformed into- energetycznego występuje również podczas nadmier- glucose or fatty acids [3]. se nej podaży białka w diecie. Organizm nie ma możli-This copy is for personal use only - distribution prohibited. wości magazynowania białka, dlatego aminokwasy, któ re nie zostają wykorzystane do budowy białek or- lu ganizmu, są katabolizowane. Podlegają deaminacji, a powstałe w jej wyniku ketokwasy są w części utle- niane, a częściowo ulegają przemianie w glukozę lub na w kwasy tłuszczowe [3]. Normy na białko Norms for protein rso Obecne zalecenia, dotyczące zapotrzebowania Current recommendations concerning the de- na białko, bazują na badaniach bilansu azotowego mand for protein are based on the measurements of pe organizmu [2]. Zgodnie z nimi, średnie zapotrzebo- nitrogen balance of the organism [2]. According to wanie na białko osób dorosłych wynosi 0,66 g białka these recommendations, the demand for protein in na kilogram masy ciała. Ze względu na indywidualne adults is 0.66 g of protein per kilogram of body mass. różnice, bezpieczny poziom spożycia (safe level) dla Due to interindividual differences, the safe level of for białka wynosi dla osób powyżej 18 roku życia 0,83 g protein consumption for adults above 18 years is- na kilogram masy ciała na dobę [4]. W opinii eksper- 0.83 g of protein per kilogram of body mass within tów amerykańskich, zalecane spożycie (RDA) białka a 24 hour period [4]. According to American experts,This copy is for personal use only - distribution prohibited. przez dorosłe kobiety i mężczyzn wynosi 0,80 g na the recommended dietary allowance (RDA) for pro- y is kg masy ciała [5]. W polskich normach żywienia z 2008 tein by adult males and females is 0.80 g per kilo- roku, opracowanych przez zespół ekspertów z Insty- gram of body mass [5]. Polish nutritional norms de- tutu Żywności i Żywienia w Warszawie, również przy- veloped by the experts from the Institute of Food and jęto za normę (RDA) dla osób dorosłych 0,80 g biał- Nutrition in Warsaw in 2006, accepted the daily RDA op ka na kilogram masy ciała dziennie [5]. Oznacza to, for protein as 0.80 g per kilogram of body mass [5]. It że osoba o masie ciała 70 kg powinna dostarczać means that an adult individual whose body mass is z dietą 56 g białka. Jednocześnie, faktyczne średnie 70 kg should consume 56 g of protein. Virtually, is c spożycie białka w krajach ekonomicznie rozwiniętych average protein consumption in developed countries jest od 1,5 do 2 razy większe niż zalecane w normach is 1.5-2 times higher than the norms recommended [2,5]. Przyjęte zapotrzebowanie na białko na pozio- by nutritionists [2,5]. The accepted demand for pro- Th mie 0,8 g/kg/mc jest wystarczające dla osób o typo- tein – 0.8 g/kg/month is sufficient for physically active wej aktywności fizycznej, jak również wydaje się wy- individuals and it seems sufficient for athletes. How-- www.akademiasiatkówki.com.pl Electronic PDF security powered by www.IndexCopernicus.com 297
  • 4. Włodarek D., Sportowcy i ich zapotrzebowanie na białko-This copy is for personal use only - distribution prohibited. starczające dla sportowców. Jednak powszechnie ever, to obtain the best possible results in sports the zwiększa się podaż białka w diecie powyżej zaleca- supply of protein is increased above the recommend- d. nego spożycia (RDA), aby uzyskać jak najlepsze wy- ed norms (RDA) [6]. niki w sporcie [6]. ite Zapotrzebowanie na białko w wysiłku fizycznym Demand for protein in physical effort hib W badaniach stwierdza się zwiększone zapotrze- Studies reveal an increased demand for proteins bowanie na białko u osób bardzo aktywnych fizycz- in very active individuals, involved both in strength nie, uprawiających zarówno dyscypliny siłowe, jak and endurance sports. It has been found that the i wytrzymałościowe. Zaobserwowano, że zapotrze- demand for protein in is from 1.76 g to 2.6 g [7-10] pro bowanie to wynosi w dyscyplinach siłowych od 1,76 g strength sports and from 0.94 g to 1.5 g in endurance do 2,6 g [7-10], a w dyscyplinach wytrzymałościo- sports [9,11,12]. An increased demand for protein wych od 0,94 g do 1,5 g [9,11,12]. Zwiększone zapo- may result from the necessity of effort-related muscle trzebowanie na białko może wynikać z konieczności damage repair, and in strength sports – additionally, on naprawy uszkodzeń mięśniowych powstałych pod- to increase muscle mass [13,14]. Moreover, in endu- czas wysiłku, a w dyscyplinach siłowych dodatkowo rance sports, increased leucine oxidation is observed- z potrzeby zwiększania masy mięśniowej [13,14]. during sustained exercise [15-18]. ReconstructionThis copy is for personal use only - distribution prohibited. uti Ponadto, w dyscyplinach wytrzymałościowych obser- and building of new body proteins is possible only wowana jest zwiększona oksydacja leucyny podczas when all amino acids are available in proper amounts. długotrwałego wysiłku [15-18]. Odbudowa i budowa Reduced availability of even one amino acid results trib nowych białek organizmu jest możliwa tylko wtedy, in so called limiting amino acids, whose deficit inhi- gdy w odpowiedniej ilości dostępne są wszystkie bits the production of new proteins. Thus, increased aminokwasy. Zmniejszenie dostępności chociaż jed- catabolism of only one amino acid entails the ne- dis nego z nich czyni z niego tzw. aminokwas ogranicza- cessity of supply of larger amounts of protein to pro- jący, którego deficyt hamuje wytwarzanie nowych bia- vide adequate amounts of limiting amino acids. łek. Zatem zwiększony katabolizm tylko jednego z ami- Some studies indicate that increased physical nokwasów, skutkować będzie koniecznością dostar- effort does not require increased supply of protein ly - czenia w diecie większej ilości białka ogółem, aby do- [19-23]. It is of note however, that the study, in which starczyć adekwatną do potrzeb organizmu ilość ami- the demand for protein was even lower than recom- nokwasu ograniczającego. mended by nutritionists [19,20], used proteins con- Jednocześnie istnieją badania wskazujące, że tained in eggs and milk, having high nutritional value. on zwiększony wysiłek fizyczny nie wymaga zwiększenia This would allow training individuals to obtain nitro- podaży białka [19-23]. Jednak należy zwrócić uwagę, gen balance with lower protein supply than neces-- że białkami użytymi w badaniach, w których zapo- sary, if the protein of lower biological value was used. se trzebowanie na białko było nawet mniejsze niż prze- The intensity of physical exercise was also lower asThis copy is for personal use only - distribution prohibited. widziane w zaleceniach żywieniowych [19,20], były compared with the studies, in which increased de- białka jaja i mleka, czyli białka o wysokiej wartości mand for protein was observed [13]. lu odżywczej. Mogło to umożliwić osobom trenującym On the other hand, physical exertion may con- uzyskanie równowagi azotowej, przy mniejszej poda- tribute to better utilisation of the supplied protein by ży białka niż byłoby to konieczne, gdyby wykorzysta- the organism. It was noted that nitrogen balance na no białko o niższej wartości biologicznej. Mniejsza też improved in persons whose diet contained relatively była intensywność ćwiczeń fizycznych w porównaniu low amounts of protein and had a lower energetic z badaniami, w których zaobserwowano zwiększone value than required by the study subjects’ needs, if rso zapotrzebowanie na białko [13]. the subjects performed physical exercise [19,20,24]. Z drugiej strony, wysiłek fizyczny może wpływać Furthermore, physical exertion may stimulate muscle na lepsze wykorzystanie przez organizm dostarcza- protein synthesis [25-32]. Such effect may be ob- pe nych białek. Zaobserwowano, że u osób których die- tained both by physical exercise of short duration and ta zawierała relatywnie małą ilość białka oraz miała average intensity [30] or of long duration and high mniejszą wartość energetyczną niż potrzeby bada- intensity [26]. nych, bilans azotowy ulegał poprawie, jeśli wykony- Physical effort increases amino acid oxidation for wali oni ćwiczenia fizyczne [19,20,24]. Ponadto, wy- [15-18], in athletes however, the level of muscle pro-- siłek fizyczny może stymulować syntezę białek mię- tein synthesis is higher than their decomposition [25- śniowych [25-32]. Wpływ taki ma zarówno wysiłek 32]. This may result from a more efficient utilisation ofThis copy is for personal use only - distribution prohibited. trwający krótko, o średniej intensywności [30], jak rów- amino acids formed during muscle protein decompo- y is nież trwający długo i o znacznej intensywności [26]. sition [14]. Hartman et al [33] noted in their pro- Wysiłek fizyczny wpływa na zwiększenie oksyda- spective study using stable isotopes that in young cji aminokwasów [15-18], jednak u sportowców po- males beginning their strength training muscle ziom syntezy białek mięśniowych jest wyższy niż ich protein turnover diminishes with training duration. op rozpad [25-32]. Może to wynikać z lepszego wyko- This may indicate that the demand for protein is lower rzystania aminokwasów powstałych podczas rozpa- in regularly training individuals as compared with be- du białek mięśniowych [14]. Hartman i wsp. [33] za- ginners [14]. is c obserwowali w badaniu prospektywnym z wykorzy- The effect of exercise duration on muscle protein staniem izotopów stałych, że u młodych mężczyzn, synthesis is extremely important. It was found that rozpoczynających trening siłowy, wraz z trwaniem tre- a sustained effort of high intensity may even lead to Th ningu zmniejsza się turn-over białek mięśniowych. Mo- a decrease in post exercise muscle protein synthesis że to oznaczać, że zapotrzebowanie na białko może [34,35]. Conversely, low intensity exercise of short- www.akademiasiatkówki.com.pl 298 Electronic PDF security powered by www.IndexCopernicus.com
  • 5. Włodarek D., Demand for protein in athletes-This copy is for personal use only - distribution prohibited. być mniejsze u osób regularnie ćwiczących, w po- duration does not affect muscle protein synthesis [30, równaniu z osobami rozpoczynającymi trening [14]. 36]. Thus, the above findings, analysed with the data d. Niezwykle istotnym zagadnieniem jest również indicating post-exercise increase in muscle protein wpływ czasu trwania wysiłku fizycznego na mięśnio- synthesis [25-32] may indicate a favourable effect of ite wą syntezę białek. Okazuje się, że długotrwały wysi- moderate exercise of average duration on muscle łek o dużej intensywności może nawet prowadzić protein synthesis [14]. do zmniejszenia mięśniowej syntezy białek po wysił- hib ku [34,35]. Natomiast wysiłek o małej intensywności i krótkim czasie trwania nie ma wpływu na syntezę białek mięśniowych [30,36]. Zatem powyższe obser- wacje, analizowane łącznie z danymi wskazującymi pro na zwiększenie syntezy białek mięśniowych po wysił- ku [25-32], mogą wskazywać, że korzystny wpływ na mięśniową syntezę białek mają ćwiczenia, które nie są ekstremalnie ciężkie i nie trwają zbyt długo, a z dru- on giej strony nie są zbyt lekkie i krótkotrwałe [14].- Zalecenia RecommendationsThis copy is for personal use only - distribution prohibited. uti Określając zapotrzebowanie na białko dla spor- When determining the demand for protein in athle- towców należy uwzględnić, poza wskaźnikami pod- tes, we should consider, apart from basic parame- trib stawowymi takimi jak wiek, płeć i masa ciała, również ters, such as age, gender and body mass, the quality jakość dostarczanego w pożywieniu białka, wartość of protein supplied with food, energetic value of the energetyczną diety, ilość spożywanych węglowoda- diet, the amount of consumed carbohydrates as well dis nów, rodzaj i intensywność wysiłku fizycznego oraz as the kind and intensity of physical effort and the czas spożywania białka [6,37,38]. time of protein consumption [6,37,38]. The Interna- Grupa Robocza ds. Żywienia przy Międzynarodo- tional Olympic Committee (IOC) Nutrition Working wym Komitecie Olimpijskim zaleca podaż białka Group recommends protein supply in the diet of strength ly - w diecie dla sportowców dyscyplin siłowych i szybko- and speed athletes in the amount of 1.2-1.7 g/kg of ściowych w ilości 1,2-1,7 g/kg masy ciała dziennie, body mass daily and 1.2-1.4 g/kg of body mass for a dla sportowców dyscyplin o długotrwałym wysił- endurance athletes [39]. Tarnopolsky in his review ku 1,2-1,4 g/kg masy ciała [39]. Tarnopolsky, w pracy paper concerning the demand for protein in endu- on poglądowej dotyczącej zapotrzebowania na białko rance athletes concluded that dietary supply of pro- osób uprawiających dyscypliny wytrzymałościowe tein should amount to 1.1 g/kg of body mass and even- wnioskował, że dla utrzymania bilansu azotowego 1.6 g/kg of body mass in endurance athletes [40]. se u tego typu sportowców, podaż białka w diecie po- Phillips, based on the review of available literatureThis copy is for personal use only - distribution prohibited. winna wynosić około 1,1 g na kilogram masy ciała, has concluded that protein supply at the level of 1.3 jednocześnie stwierdzając, że dla sportowców wy- g/kg of body mass in strength athletes is safe [41]. lu czynowych może dochodzić do 1,6 g/kg mc [40]. The International Society of Sports Nutrition claimed Phillips wnioskował, na podstawie przeglądu dostęp- in 2007 that dietary protein supply in the amount of nych prac badawczych, że podaż białka na pozio- 1.4-2.0 g/kg of body mass was not only safe, but also na mie 1,3 g/kg mc, w diecie sportowców uprawiających had a favourable effect on adaptation to intensified dyscypliny siłowe, jest bezpieczna [41]. International physical exercise. In endurance sports, protein supply Society of Sports Nutrition, w opinii z 2007 roku doty- should be close to the lower limit of the suggested range rso czącej zapotrzebowania sportowców na białko and in strength sports it should be close to its upper limit stwierdza, że podaż białka w diecie w ilości 1,4-2,0 [37]. In 2009, the American Dietetic Association, the Die- g/kg mc jest nie tylko bezpieczna, ale może korzyst- tetitians of Canada and the American College of Sports pe nie wpływać na adaptację do zwiększonego wysiłku concluded that the dietary supply of protein should fizycznego. Jednocześnie, w dyscyplinach wytrzyma- amount to 1.2-1.4 g/kg of body mass, and in strength łościowych podaż białka powinna znajdować się w dol- sports – to 1.2-1.7 g/kg of body mass [6]. nej granicy zaproponowanego zakresu, a w dyscypli- for nach o charakterze siłowym – w jego górnej granicy- [37]. W 2009 r. ukazało się wspólne stanowisko Ame- rican Dietetic Association, Dietetitians of CanadaThis copy is for personal use only - distribution prohibited. i American College of Sports Medicine dotyczące ży- y is wienia sportowców. Stwierdzono w nim, że podaż biał- ka w diecie sportowców dyscyplin wytrzymałościowych powinna wynosić 1,2-1,4 g/kg mc, a w diecie sportow- ców dyscyplin siłowych – 1,2-1,7 g/kg mc [6]. op Dieta sportowców a podaż białka Athlete’s diet and protein supply is c Wraz ze zwiększaniem intensywności wysiłku fi- With the increase in physical effort intensity and zycznego oraz wydłużeniem czasu jego trwania, zwięk- duration, the energy expenditure, and thus the amount sza się również wydatek energetyczny, a tym sa- of consumed food increases to meet the demand for Th mym, w celu pokrycia potrzeb energetycznych orga- energy. Meeting the demand for energy is essential to nizmu, ilość spożywanych pokarmów. Pokrycie po- obtain and maintain a proper physical condition, and- www.akademiasiatkówki.com.pl Electronic PDF security powered by www.IndexCopernicus.com 299
  • 6. Włodarek D., Sportowcy i ich zapotrzebowanie na białko-This copy is for personal use only - distribution prohibited. trzeb energetycznych jest warunkiem koniecznym thus, the best results during competitions. The incre- uzyskania i utrzymania dobrej kondycji fizycznej, po- ase in the amount of consumed food is connected d. zwalającej na osiągnięcie jak najlepszych rezultatów with the increase in the supplied macroelements. podczas zawodów. Zwiększenie ilości spożywanej Nearly all food products contain more or less protein, ite żywności wiąże się ze zwiększeniem ilości dostar- fats and carbohydrates. A well balanced diet should czanych makroskładników diety. Prawie wszystkie contain diversified foods to provide not only adequate produkty spożywcze dostarczają w większej lub amounts of energy, protein, carbohydrates or fats, hib mniejszej ilości zarówno białka, tłuszczów, jak i wę- but also macro- and microelements, vitamins and glowodanów. Dobrze zbilansowana dieta powin- other bioactive substances. An adequate supply of na zawierać różnorodne produkty spożywcze, aby these nutrients is necessary for athlete’s health and możliwe było zapewnienie nie tylko odpowiedniej po- compensation of excessive losses due to physical pro daży energii oraz białka, tłuszczów i węglowodanów, effort. Therefore, physically active individuals, increas- ale również makro- i mikroelementów oraz witamin ing the amounts of consumed foods, at the same i innych substancji bioaktywnych. Odpowiednia ich time increase protein supply. Table 1 presents dietary podaż jest niezbędna dla zapewnienia zdrowia oraz increase in protein parallel to the increase in overall on dla pokrycia zwiększonych strat wynikających z wy- energetic value of the diet with protein supply main- siłku fizycznego. Zatem osoby bardzo aktywne fizycz- tained within the range of 10-15%. This indicates that- nie, zwiększając ilość spożywanego pożywienia, jed- the persons having an adequately balanced diet in-This copy is for personal use only - distribution prohibited. uti nocześnie zwiększają podaż białka. W Tabeli 1 przed- crease the amount of protein to the amounts recom- stawiono, jak zwiększa się ilość białka w diecie, gdy mended for athletes in order to meet the increased zwiesza się ogólna wartość energetyczna diety i jed- demand for fuel with increased food consumption. trib nocześnie podaż energii z białka utrzymana jest Thus, the increase in the consumed foods results in w przedziale 10-15%. Wynika z tego, że osoby, które the increase in protein supply to meet the body mają prawidłowo zbilansowaną dietę, wraz ze zwięk- demand for this nutrient. We may conclude that the dis szeniem ilości spożywanego pożywienia w celu po- athletes whose diet is properly balanced, with ener- krycia zwiększonego zapotrzebowania energetycz- getic value meeting their needs, supply their bodies nego, zwiększają ilość białka w diecie do wartości reko- with the amounts of protein exceeding 1.2 g/kg of mendowanych dla sportowców. Zatem samo zwiększe- body mass. ly - nie ilości spożywanej żywności wpływa na zwiększenie The studies on protein consumption in athletes in- ilości dostarczanego białka, a tym samym na pokrycie dicate that persons involved in sports consume zwiększonych potrzeb organizmu na ten składnik pokar- adequate amounts of protein [14,39,42]. Therefore, the mowy. Można stwierdzić, że sportowcy, których dieta athletes having an adequately balanced diet, rich in on jest prawidłowo zbilansowana, a jej wartość energetycz- complete protein, do not need dietary supplementation. na odpowiada ich potrzebom, dostarczają białko w ilo- At the same time, it can be observed that some athletes- ści większej niż 1,2 g/kg mc. W badaniach dotyczących consume lower amounts of protein than recommended se spożycia białka przez sportowców stwierdza się, że do- for healthy adults [40]. The risk of protein deficiencyThis copy is for personal use only - distribution prohibited. starczają oni w diecie wystarczającej, do swoich po- particularly concerns vegetarian athletes, involved in trzeb, ilości białka [14,39, 42]. W związku z tym, u spor- sports requiring adequate body weight as well as the lu towców spożywających urozmaiconą dietę o odpowied- athletes being on a low-energy diet to reduce their body niej do potrzeb wartości energetycznej i zawierającą mass. As for the former ones, it is essential to consider produkty dostarczające pełnowartościowego białka, su- biological protein value. Plant protein has a lower bio- na plementacja preparatami białkowymi nie wydaje się być logical value than animal protein, thus vegetarians need konieczna. Jednocześnie obserwuje się, że część spor- more protein than the persons consuming animal towców spożywa mniejsze ilości białka niż przewidziane products. Thus the athletes being at risk of insufficient rso jest to w normach zalecanych dla zdrowych osób doro- protein supply may benefit from supplementation with słych [40]. Ryzyko zbyt małej ilości białka w diecie doty- protein containing preparations. czy zwłaszcza sportowców, którzy są wegeterianami, Table 2 presents how the demand for protein pe sportowców dyscyplin wymagających utrzymania odpo- increases in the male, whose body mass is 90 kg and wiedniej masy ciała oraz sportowców stosujących dietę who tries to increase his muscle mass by 6 kg within o zmniejszonej wartości energetycznej, w celu redukcji a year. Assuming that protein contained in food, used masy ciała. to increase muscle mass amounts to 100%, protein for- Tab. 1. Zmiana podaży białka wraz ze zwiększaniem się wartości energetycznej dietyThis copy is for personal use only - distribution prohibited. Tab. 1. Change in protein supply with the increase in diet energetic value y is op is c Th- www.akademiasiatkówki.com.pl 300 Electronic PDF security powered by www.IndexCopernicus.com
  • 7. Włodarek D., Demand for protein in athletes-This copy is for personal use only - distribution prohibited. Tab. 2. Przykład zwiększenia zapotrzebowania na białko w diecie mężczyzny o masie ciała 90 kg, przy planowanym wzroście masy mięśniowej o 6 kg w ciągu roku (wg 14, modyfikacja własna) d. Tab. 2. The example of demand for protein in the diet of a male weighing 90 kg and planning to increase his body mass by 6 kg monthly (according to 14, own modification) ite hib pro on-This copy is for personal use only - distribution prohibited. uti trib dis W przypadku sportowców wegetarian, niezwykle supply will increase by about 0.045 g/kg of body istotne jest zwrócenie uwagi na wartość biologiczną mass daily. In practice, the subject has to consume białka. Białko roślinne ma niższą wartość biologiczną additional 100 ml of natural yoghurt or skimmed milk, ly - od białka zwierzęcego, dlatego też u tych osób zapo- one egg or 20 g of cottage cheese. We should re- trzebowanie na białko może być większe niż u spor- member however, that consumption of protein con- towców spożywających produkty pochodzenia zwie- tained in food is affected by multiple factors. Nutritio- on rzęcego. Zatem sportowcy, u których istnieje ryzyko nal value of protein depends on the content of exo- wystąpienia niedostatecznej podaży białka w diecie, genous and endogenous amino acids, the content of mogą odnieść korzyści z suplementacji preparatami each exogenous amino acid, adequate energy sup-- białkowymi. ply for body protein synthesis and digestibility of pro- seThis copy is for personal use only - distribution prohibited. W Tabeli 2 przedstawiono, jak zwiększy się zapo- tein products [1]. The digestibility of protein present in trzebowanie na białko u mężczyzny o masie ciała 90 various protein containing products is different. The lu kg, starającego się zwiększyć masę mięśniową o 6 kg digestibility coefficient for animal protein is higher w ciągu roku. than 90% and may be much lower for plant protein Zakładając, że wykorzystanie białka z pożywienia [43]. Protein quality depends on the ratio of the most na w celu zwiększenia masy mięśni będzie wynosiło deficient amino acid in protein to the same amino 100%, oznacza to zwiększenie podaży białka o oko- acid in standard protein. It can be defined based on ło 0,045 g/kg mc/d. the Chemical Score (CS ) [1],and lately, also based rso W praktyce oznaczałoby to konieczność dodatko- on its modified version, – Protein Digestibility Cor- wego wypicia dziennie 100 ml jogurtu naturalnego rected Amino Acid Score (PDCAAS) [1,44]. Gene- lub trochę ponad 100 ml chudego mleka albo też zje- rally, the values of these indices are animal proteins dzenie białka z jednego jajka bądź 20 g sera twaro- and significantly lower in most of the plant proteins. pe gowego chudego. Jednak należy pamiętać, że na wy- Moreover, taking advantage of protein depends not korzystanie białka z pożywienia wpływa wiele czynni- only on its nutritional value, but also on age, gender ków. Wartość odżywcza białka zależy od zawartości as well as genetic and environmental factors [45]. for aminokwasów egzogennych i endogennych, wzajem- Thus, if food protein used in order to increase muscle- nej proporcji poszczególnych aminokwasów egzogen- mass will amount to 25% only, it would indicate an nych, wystarczającego dowozu energii niezbędnej do increased demand for protein by 0.18 g/kg of bodyThis copy is for personal use only - distribution prohibited. procesów syntezy białka ustrojowego oraz strawno- mass daily. In practice, one should consume ad- y is ści produktów białkowych [1]. Strawność białka obec- ditional 400 ml of yoghurt, 500 ml of skimmed milk, nego w rożnych produktach spożywczych jest od- 80 g of cottage cheese or 65 g of rennet cheese. mienna. Współczynnik strawności dla białka w pro- duktach zwierzęcych jest większy od 90%, a dla biał- op ka z produktów roślinnych może być znacznie niższy [43]. O jakości białka decyduje stosunek ilości naj- bardziej niedoborowego aminokwasu w białku do ilo- is c ści tego samego aminokwasu w białku standardo- wym. Opisywana jest ona między innymi za pomocą chemicznego wskaźnika punktowego (CS – Chemi- cal Score) [1], a ostatnio również za pomocą jego Th skorygowanej wersji, która dotyczy strawności rze- czywistej białka (PDCAAS – Protein Digestibility Cor-- www.akademiasiatkówki.com.pl Electronic PDF security powered by www.IndexCopernicus.com 301
  • 8. Włodarek D., Sportowcy i ich zapotrzebowanie na białko-This copy is for personal use only - distribution prohibited. rected Amino Acid Score) [1,44]. Generalnie białka pochodzenia zwierzęcego mają wysokie wartości d. tych wskaźników, a większość białek pochodzenia roślinnego znacznie niższe. Ponadto, wykorzystanie ite białka zależy nie tylko od jego wartości odżywczej, ale również od wieku, stanu fizjologicznego, czynni- ków genetycznych i środowiskowych [45]. Zatem je- hib śli wykorzystanie białka pokarmowego, w celu zwięk- szenia masy mięśniowej, wynosiłoby tylko 25% do- starczonego białka pożywieniem, będzie to oznacza- ło zwiększenie zapotrzebowania na białko o 0,18 pro g/kg mc/d. W praktyce oznacza to dodatkowe wypi- cie 400 ml jogurtu naturalnego lub około 500 ml chu- dego mleka albo też zjedzenie 80 g sera twarogowe- go bądź 65 g sera podpuszczkowego. on Podsumowanie Conclusions-This copy is for personal use only - distribution prohibited. uti Sportowcy potrzebują więcej białka niż jest to re- Athletes need more protein than it is recommend- komendowane dla osób dorosłych, które nie upra- ed for adults, not involved in any sport. However, wiają sportu. Jednak większość rekomendacji nie za- most of the recommendations do not consider great- trib leca więk szej ilości białka w diecie sportowców niż er amounts of protein than 2.0 g/kg of body mass. 2,0 g/kg mc. The athletes whose diet is well balanced, meets their Sportowcy, którzy spożywają urozmaiconą dietę demand for energy and includes products containing dis o odpowiedniej do ich potrzeb wartości energetycz- complete protein, consume adequate amounts of nej oraz zawierającą produkty dostarczające białka protein. Those whose diet has a limited energetic pełnowartościowego, dostarczają z dietą wystarcza- value are at risk of protein deficiency, although they jącej ilości białka. Sportowcy poważnie ograniczają- may consume adequate amounts of this nutrient if ly - cy wartość energetyczną diety są zagrożeni tym, że their diet is properly balanced. The athletes who do nie zrealizują swojego zapotrzebowania na białko, cho- not consume adequate amounts of protein may be- ciaż taka dieta, właściwie zbilansowana, może dostar- nefit from supplementation. czać wystarczającą jego ilość. Natomiast sportowcy, on którzy nie spożywają wystarczającej ilości białka w die- cie mogą odnieść korzyści z jego suplementacji.- Piśmiennictwo / References seThis copy is for personal use only - distribution prohibited. 1. Hryniewiecki L, Roszkowski W. Białka. [W:] Gawęcki J (red.) Żywienie człowieka. Podstawy nauki o żywieniu. War- lu szawa 2010; 204-222. 2. Bender DA. Introduction to nutrition and metabolism. New York 2008. 3. Murray RK, Granner KK, Mayers PA, Rodwell VW. Biochemia Harpera. Warszawa 1994. na 4. WHO/FAO. Protein and amino acids requirements in human nutrition. Rapport of Joint WHO/FAO/UNU Expert Consultation, Geneva 2002. WHO Techn Rep Series 935. Geneva 2007. 5. Bułhak-Jachymczyk B. Białko. [W:] Jarosz M, Bułhak-Jachymczyk B (red.) Normy żywienia człowieka. Podstawy rso prewencji otyłości i chorób niezakaźnych. Warszawa 2008; 61-90. 6. ADA, DC, ACSM. Position of American Dietetic Association, Dietitians of Canada, and the American College of Sports Medicine: Nutrition and Athletic Performance. J Am Diet Assoc 2009; 109: 509-527. 7. Celejowa I. Żywienie w sporcie. Warszawa 2008. pe 8. Lemon PW, Tarnopolsky MA, MacDougall JA, Atkinson SA. Protein requirements and muscle mass/strength chan- ges during intensive training in novice bodybuilders. J Appl Physiol 1992; 73: 767-775. 9. Tarnopolsky MA, MacDougall JD, Atkinson SA. Influence of protein intake and training status on nitrogen balance for and lean body mass. J Appl Physiol 1988; 64: 187-193.- 10. Tarnopolsky MA, Atkinson SA, MacDougall JD, Chesley A, Phillips S, Schwarcz HP. Evaluation of protein require- ments for trained strength athletes. J Appl Physiol 1992; 73: 1986-1995.This copy is for personal use only - distribution prohibited. 11. Friedman JE, Lemon PW. Effect of chronic endurance exercise on retention dietary protein. Int J Sports Med 1989; y is 10: 118-123. 12. Meredith CN, Zackin MJ, Frontera WR, Evans WJ. Dietary protein requirements and body protein metabolism in endurance-trained men. J Appl Physiol 1898; 66: 2850-2856. 13. Phillips SM. Dietary protein for athletes: from requirements to metabolic advantage. Appl Physiol Nutr Metab op 2006; 31: 647-654. 14. Tipton KD, Witard OC. Protein requirements and recommendations for athletes: relevance of Ivory Tower argu- ments for practical recommendations. Clin Sports Med 2007; 26: 17-36. is c 15. Lemont LS, McCullough AJ, Kalhan SC. Comparison of leucine kinetics in endurance-trained and sedentary hu- mans. J Appl Physiol 1999; 86: 320-325. 16. Lemont LS, McCullough AJ, Kalhan SC. Relationship between leucine oxidation and oxygen consumption during steady-state exercise. Med Sci Sports Exerc 2001; 33: 237-41. Th- www.akademiasiatkówki.com.pl 302 Electronic PDF security powered by www.IndexCopernicus.com
  • 9. Włodarek D., Demand for protein in athletes-This copy is for personal use only - distribution prohibited. 17. McKenzie S, Phillips SM, Carter SL, Lowther S, Gibala MJ, Tarnopolsky MA. Endurance exercise training attenu- ates leucine oxidation and BCOAD activation during exercise in humans. Am J Physiol Endocrinol Metab 2000; d. 278: 580-587. 18. Phillips SM, Atkinson SA, Tarnopolsky MA, MacDougell JD. Gender differences in lecine kinetics and nitrogen ba- ite lance in endurance athletes. J Appl Physiol 1993; 75: 2134-2141. 19. Butterfield GE, Calloway DH. Physical civility improves protein utilization in young men. Br J Nutr 1984; 51: 171- 184. hib 20. Todd KS, Butterdield GE, Calloway DH. Nitrogen balance in men with adequate and deficient energy intake at three levels of work. J Nutr 1984; 114: 2117-2118. 21. Millward DJ, Bowtell JL, Pacy P et al. Physical activity, protein metabolism and protein requirements. Proc Nutr Soc 1994; 53: 223-240. pro 22. Rennie MJ, Tipton KD. Protein and amino acid metabolism during and after exercise and the effects on nutrition. Annu Rev Nutr 2000; 20: 457-483. 23. Rennie MJ, Bohe J, Wolfe RR. Latency, duration and dose response relationships of amino acid effects on human muscle protein synthesis. J Nutr 2002; 132: 322-327. on 24. Butterfield GE. Whole-body protein utilization in humans. Med Sci Sports Exerc 1987; 19: 157-165. 25. Biolo G, Maggi SP, Williams BD, Tipton KD, Wolfe RR. Increased rates of muscle protein turnover and amino acid- transport after resistance exercise in humans. Am J Physiol 1995; 268: 514-520.This copy is for personal use only - distribution prohibited. uti 26. Miller BF, Olesen JL, Hansen M et al. Coordinated collagen and muscle protein synthesis in human patella tendon and quadriceps muscle after exercise. J Physiol 2005; 567: 1021-1033. 27. Phillips SM, Tipton KD, Aarsland A, Wolf SE, Wolfe RR. Mixed muscle protein synthesis and breakdown after re- trib sistance exercise in humans. Am J Physiol 1997; 273: 99-107. 28. Phillips SM, Tipton KD, Ferrando AA, Wolfe RR. Resistance training reduces the acute exercise-induced increase in muscle protein turnover. Am J Physiol 1999; 276: 118-124. dis 29. Phillips SM, Parise G, Roy BD, Tipton KD, Wolfe RR, Tarnopolsky MA. Resistance-training – induced adaptations in skeletal muscle protein turnover in the fed state. Can J Physiol Pharmacol 2002; 80: 1045-1053. 30. Sheffield-Moore M, Yeckel CW, Volpi E et al. Post exercise protein metabolism in older and young men following moderate-intensity aerobic exercise. Am J Physiol Metab 2004; 287: 513-522. ly - 31. Welle S, Thornton C, Statt M. Myofibrillar protein synthesis in young and old human subjects acted three months of resistance training. Am J Physiol 1995; 268: 422-427. 32. Welle S, Bhatt K, Thornton CA. Stimulation of myofibrillar synthesis by exercise in mediated by more efficient trans- lation of mRNA. J Appl Physiol 1999; 86: 1220-1225. on 33. Hartman JW, Moore DR, Phillips SM. Resistance training reduces whole body protein turnover and improves net protein retention in untrained young males. Appl Physiol Nutr Metab 2006; 31: 557-564.- 34. Anthony JC, Anthony TG, Layman DK. Leucine supplementation enhances skeletal muscle recovery in rats following se exercise. J Nutr 1999; 129: 1102-1109.This copy is for personal use only - distribution prohibited. 35. Goutsch TA, Anthony JC, Kimball SR et al. Availability of elF4E regulates skeletal muscle protein synthesis during recovery from exercise. Am J Physiol 1998; 274: 406-414. lu 36. Sheffield-Moore M, Paddon-Jones D, Sanford AP et al. Mixed muscle and hepatic derived plasma protein meta- bolism is differentially regulated in older and young man following resistance exercise. Am J Phsiol Endocrynol Me- tab 2005; 288: 922-929. na 37. Campbell B, Kreider RB, Ziegenfuss T et al. International Society of Sports Nutrition position stand: protein and exercise. J Int Soc Sports Nutr 2007; 4: 8. 38. Campbell B. Muscle mass and weight gain nutritional supplements. [In:] Greenwood M, Kalman DS, Antonio rso J (eds.) Nutritional supplements in sports and exercise. Human press 2008; 189-224. 39. Tipton KD, Wolfe RR. Protein and amino acids for athletes. [In:] Manghan RJ, Burke L, Coyle EF (eds.) Food, Nu- trition and Sports Performance II. The International Olympic Committee Consensus On Sports Nutrition. London pe and New York 2004; 104-129. 40. Tarnopolsky M. Protein requirements for endurance athletes. Nutrition 2004; 20: 662-668. 41. Phillips SM. Protein requirements and supplementation in strength sports. Nutrition 2004; 20: 689-695. 42. Chalcarz W, Merkiel S, Kotewa U. Ocena spożycia energii, makroskładników, wody oraz witamin u grotołazów for podczas wyprawy w Alpy Salzburskie. Med Sport 2009; 25 (4): 247-255.- 43. Gawęcki J. Trawienie i wchłanianie. [W:] Gawęcki J (red.) Żywienie człowieka. Podstawy nauki o żywieniu. War- szawa 2010; 88-107.This copy is for personal use only - distribution prohibited. 44. Schaafsman G. The Protein Digestibility-Corrected Amino Acid Score. J Nutr 2000; 130: 1865-1867. y is 45. Moughan PJ Dietary Protein Quality in Humans – An Overview. JAOAC Int 2005; 88: 874-876. op is c Th- www.akademiasiatkówki.com.pl Electronic PDF security powered by www.IndexCopernicus.com 303
  • 10. - This copy is for personal use only - distribution prohibited. - This copy is for personal use only - distribution prohibited. - This copy is for personal use only - distribution prohibited. - This copy is for personal use only - distribution prohibited. -304 Th is c op y is for pe rso na lu se on ly - dis trib uti on pro hibElectronic PDF security powered by www.IndexCopernicus.com ite d.