Hamdi islami   ju bijtë e nënave
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Like this? Share it with your network

Share

Hamdi islami ju bijtë e nënave

  • 2,204 views
Uploaded on

Hamdi Islami u lind më 1945 në fshatin Gajre të Tetovës, në një familje të varfër. Në moshën 12 vjeçare, bashkë me tre vëllezër të tjerë, mbeti pa nënë. Me vuajtje të mëdha e kreu tetëvjeçaren dhe,......

Hamdi Islami u lind më 1945 në fshatin Gajre të Tetovës, në një familje të varfër. Në moshën 12 vjeçare, bashkë me tre vëllezër të tjerë, mbeti pa nënë. Me vuajtje të mëdha e kreu tetëvjeçaren dhe, duke iu falënderuar vëllait më të madh, Islamit, mësues i sapo dalë, e kreu shkollën Normale në Tetovë, prej të cilit u nxit për t’u marrë edhe me shkrime letrare, duke botuar që atëherë nëpër gazeta e revista për fëmijë. Punoi dy vjet si mësues në fshatin Kamnjan dhe më pas vazhdoi studimet për muzikë në Prishtinë. Gjashtë vite më pas, po në Prishtinë, pa shkëputje nga puna, i kreu edhe studimet e larta për Letërsi e Gjuhë shqipe. Dhjetë vjetët e fundit e jep këtë lëndë në shkollën e mesme ekonomike të Tetovës.
Më 1988 “Rilindja” e Prishtinës ia botoi përmbledhjen e parë me poezi për fëmijë “Shikimi kah mali” e cila u vlerësua lart nga kritika letrare. Më 2007, me financim të Ministrisë së Kulturës, iu botua libri me poema, pjesë skenike e përralla në vargje për fëmijë me titull “Gurët e Kalasë”. Ky është libri i tretë i tij, i financuar nga Këshilli Komunal i Tetovës. Në dorëshkrim ka edhe veprat “Poema për sytë e çeliktë” dhe atë me poema satirike “Hamshorët e qytetit tim”.

More in: Education
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Be the first to comment
    Be the first to like this
No Downloads

Views

Total Views
2,204
On Slideshare
2,204
From Embeds
0
Number of Embeds
0

Actions

Shares
Downloads
6
Comments
0
Likes
0

Embeds 0

No embeds

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
    No notes for slide

Transcript

  • 1. Hamdi Islami I J U, B I J T Ë E N Ë N A V E (Poema për UÇK- në) IIDY POEMA PËR DY MARTIRË Tetovë, 2008 1
  • 2. Botues: Arbëria Design – Tetovë Redaktor: Remzi Salihu Recensentë: Teuta Arifi Rami Kamberi Lektor: Ekrem Ajruli Realizimi kompjuterik: Dashmir Ademi Foto e ballinës: Foto “Blena” – Tetovë Shtypi: Shtypshkronja ArbëriaDesign - TETOVË –Ky libër u financua nga Këshilli i Komunës së Tetovës2
  • 3. Fjala e redaktoritMONOGRAFIA POETIKE NE VARGJE Fryma e militantizmit mbetet akoma motiv inspirimite shumë autorë të kohës sonë. Ajo edhe më tej mëton tëbëhet bartëse artistike e ngjarjeve që ndodhën viteve tëfundit të demokracisë në këtë nënqiell. Te disa autorëkushtrimi i lirisë, patriotizmi dhe heronjtë e kombit,tatuazhohen në kujtesën e tyre, si taban kryesorvokabular i ndërgjegjes dhe bindjes së tyre të fiksuar, eqë duhet bartur e trashëguar me kujdesin më të madhedhe për gjeneratat që vijnë pas. Isoja e veprimeve tëdëshmorëve të luftës, ka për qëllim ngjeshjen e ritmit tëentuziazmit revolucionar të edukimit njerëzor nëfrymën e sakrificës dhe të atdhedashurisë. Dukeevokuar të kaluarën legjendare dhe duke iu përgjigjurkërkesave të kohës sonë, këta autorë duan që gjaku ilëvizjes kombëtare të ngjishet, përkujtohet e plotësohetedhe me heronjtë e viteve të fundit. Patosi heroik bëhetmotivi kryesor i poetëve për të zbardhur dhe ndriturguximin dhe burrërinë e rinisë sonë nëpër shekuj.Poezia e kësaj fryme jep imazhe narrative, e cila mepërpikëri, shpalon fatin e një heroi, karakterin dhetrimërinë e tij. Poetët shkojnë edhe mëtej në thellësitë ehistorisë për të zbardhur një të kaluar të hidhur me plotsakrifica jetësore. Legjendat dhe heronjtë legjendarëatyre u mbeten frymëzime të përhershme dhe ngaheroizmat e këtyre prijësve në mënyrë analogjikebarten deri te heronjtë e kohës sonë. Këta poetë duan qëtrimëritë e popullit shqiptar t’i vënë në abetaren ekujtesës së gjeneratave, për të ditur se nëpër çfarëperipecishë e sakrificash kaloi ky popull gjatë historisë. Poezia e shkruar me një ton himnizues, por eplotësuar me reflekse poetike meditative, akoma don tëmbajë gjallë jetën shpirtërore të një populli. Ajo bëhet i
  • 4. aktive për fenomenet dhe etapat e ndryshme kohore, 15. ALBI ËSHTË SHUMË I GJALLË................................... 315duke pasqyruar dhe përcjellë zhvillimin e shoqërisë 16. KTHIMI ................................................................................ 316nëpër rrjedhat e historisë. Konventat e tij tradicionale ARDHJA E SËRISHME.................................................................. 317shëmbëllejnë me një fanatizëm të përkushtuar për të 1. KA DALË GJYSHI PËR TA PRITUR .............................. 317nxjerr në dritë të gjitha figurat e kombit që ranë 2. SHËTITJA NË BORË ......................................................... 318dëshmorë në altarin e lirisë. Në frymën e kësaj bindje 3. SHQETËSIMI ....................................................................... 320padyshim shpërthen edhe frymëzimi poetik i Hamdi 4. BIÇIKLETA.......................................................................... 322Islamit. Ky poet, pak sa i çuditshëm, kërkon me 5. JETA NË BERLIN ................................................................ 323këmbëngulësi të harmonizojë ekuilibrin midis formës 6. TAKIMI ME SHOKËT ....................................................... 324dhe përmbajtjes në shtimungun e frymëzimit poetik të 7. NË BJESHKË ........................................................................ 325tij. Ky poet me vargjet e veta, më duket se don ta 8. KTHIMI I SËRISHËM ....................................................... 326ndërgjegjësojë lexuesin. Përkushtimi i madh për të sjellë TREGIMI PËR DO ÇANTA E LIBRA TË NJË SHKOLLE ... 327një dinamikë të shprehjes me një ritëm dhe formë të ZËNKA NË NJË VITRINË ............................................................ 338shkolluar e të kultivuar bëhet bindje e tij teorike letrare TREGIMI PËR DY MAÇORRËT ................................................. 351për të vazhduar traditën tonë në letërsi. Duke sjellë NIPI IM ME SYTË SHKËNDI ...................................................... 364përvojën e tij të vargënimit nga krijuesit më të mirë tëtraditës sonë kombëtare, me një figuracion tëguximshëm, ngjall interesim studimi nga lëmi i teorisësë letërsisë. Të duket se këto vargje me ritmin dhemuzikalitetin që kanë, mund të këndohen edhe si këngëpopullore. Të gjitha vëllimet poetike të poetit HamdiIslami kanë këtë rrjedhshmëri këngëtimi, qoftë kurshpalon motive lirike, qoftë kur sjell frymën epikenëpër poemat. Ai i përmbahet normës së vargut tëmatur. Ndikimeve të huaja ua ka vënë grilat e fanatizmittë vet letrar për të krijuar me çdo kusht poezitradicionale kombëtare. Në të gjitha vibrimet poetikevërehet një përpjeke e vazhdueshme për të sjell endriçuar figurat heroike të popullit tonë. Me një gjuhëkomunikuese e spontane sjell një ngrohtësimeditacionesh për shumë figura historike dukeshpalosur para lexuesve të vet një monografi poetike nëvargje. Meditimet poetike në krijimtarinë e këtij autorishpalojnë një imazh të lartë ndjenjash intime që bartinfrymën epike të bjeshkëve tona legjendare. Vargjet e tijdallohen për njëfarë nënteksti, në të cilin shprehja kanjë emocion dhe forcë sugjestive, që marrinpërpjesëtime përgjithësuese. Duke qenë i prirur nga ii 367
  • 5. KALA E ULQINIT ........................................................................... 114 bindja e tij subjektive për të shprehur me guxim poetik frymën burrërore të heroit epik, sjell fakte për ndodhi tëA U T O B I O G R A F I K E .................................................... 119 shumta si një kronolog i kohës. GËSHTENJA E FËMIJËRISË................................................. 121 Vepra mund të merret si një ditar në vargje, të duket BURIMI........................................................................................ 122 se autori të gjitha ngjarjet dhe ndodhitë e individit i ka KROI ................................................................................................... 124 përcjellë e përjetuar hap pas hapi, duke lidhur veten më MOLLA .............................................................................................. 128 për së afërmi me fatin e jetës dhe heroin epik. TI MË ERDHE BEFAS ................................................................... 129 Karakteristikë e poezisë së tij është brumosja dhe prirja e natyrshme për të dhënë një gërshetim spontan tëPOEMA PËR FËMIJË .............................................................. 131 heroit me vendin, tokën në të cilën jeton. DJEM TË SHARRIT, DJEMTË AZGANË Bjeshkët dhe malet janë ngacmim i fantazisë së tij E BËNË LUFTËN SI LUANË ....................................................... 133 për t’u ngjitur lart kodrave të gjykimit dhe dashurisë për BURGU......................................................................................... 165 veprat e mëdha të njeriut të kësaj ane. Të mendosh për TRI BETEJAT ............................................................................ 177 ato drama të mëdha kombëtare, të duhet përkushtim i madh. Si duket ky vullnet te poeti Hamdi Islami nuk MONOGRAFI NË VARGJE PËR MARTIRIN mungon. Ai me mjaft mjeshtëri e dashuri këtë e ka RAFI HALILI .................................................................................... 186 arritur te vepra “Ju, Bijtë e Nënave ”. Kryesorja e këtij Hajde mu’j Nandor I bardhë porsi borë…................... 209 autori është se poezia duhet të shkojë në frontin e bindjeve të udhëhequr nga idealet e larta patriotike dhe MONOGRAFI NË VARGJE PËR MARTIRIN të vazhdojë traditën duke krijuar kulte njerëzish si RROHIMN NEZIRI ........................................................................ 267 mësime të përgjithshme për realitetin ku jeton e vepron. Ai don të japë fakte dhe aspekte historike përmes POEMË PËR NIPIN TIM ALBIJONIN .................................... 300 shprehjes metaforike, duke lidhur të kaluarën me të 1. GJYSHI QË DO TA HAJË ................................................... 300 sotmen. Me anë të detajeve konkrete të bukurive 2. ARDHJA E PARË ................................................................. 301 natyrore dhe madhështive njerëzore u ikën 3. HYRI GËZIMI NË SHTËPI ............................................... 302 abstraktimeve gjuhësore, duke sjellë në këngëtimin e tij 4. NË DET ................................................................................... 303 një gjuhë konkrete e frymë origjinale. Gjuha e tij është 5. NË PLAZH ............................................................................. 304 një britmë e fuqishme jehonë e shpërndarë nëpër 6. GOMONIA PATOK............................................................. 305 shpatet e skalitura me kala qëndresash dhe të shtigjeve 7. ZEMËRIMI ME VALËN ..................................................... 306 të vrazhda që kaloi populli ynë nëpër histori. 8. GUASKAT .............................................................................. 307 Frymëzimet e tij pasurojnë ndjenjat njerëzore me 9. AKULLORE ME KAJMAK ................................................. 308 patriotizëm dhe dashuri për njeriun e kësaj ane, e që 10. NJË GOMAR VESHKLLAPUSH.................................... 309 është e lidhur ngushtë me vet realitetin. Të duket se 11. ARIXHIU ME ARIUN ....................................................... 310 mënyra e këngëtimit te poezia e Hamdi Islamit është 12. ALBIJONI KAMPION ...................................................... 312 kthyer në rutinë, e cila del mjaft rrjedhshëm dhe në 13. KA NJË KALË ME FRER E SHALË ............................. 313 mënyrë spontane. Ai kërkon mjete efikase për të 14. DHE PËRSHESHIN E KOLLOFIT ............................... 314 gdhendur figurat e tij, të cilat i lartëson dhe hiperbolizon deri në pavdekshmëri. Ai zgjedh një gjuhë efikase dhe të 366 iii
  • 6. përshtatshme për çdo hero me të gjitha karakteristikatdhe vetitë e virtytet e tyre, që kanë pasur ata gjatë jetës. PërmbajtjaAi manovron nëpër imagjinatë refleksive për të sjellëportrete efikase, për ta tipizuar sa më mirë lapidarin elirisë. E rëndësishme është se, heroi epik i poetit - PJESA E PARË - ........................................................................ 3komunikon me të dhe ndanë emocionet e përgjithësuara KANTATA PËR SHARRIN ............................................................... 5me vet autorin. Poeti zgjedh fjalët për të krijuar nuanca JU, BIJTË E NËNAVE.......................................................................... 9semantike të pasura me një gjuhë të vrullshme duke JU ERDHËT, BIJTË E NËNAVE.....................................................15zotëruar ndjenjën e perceptuesit që edhe i vdekuri t’i TAKIMI ME DJALIN TIM USHTAR.............................................45duket i gjallë. Si duket poeti me çdo kusht respekton 1. NË OBORRIN E XHAMISË SË XHERMËS ....................45normat skolastike të vargut të matur. Por, duke u bazuar 2. SI ENGJUJ, TË SHENJTË......................................................46në këto norma, në vargje ka kujdes edhe për idenë dhe 3. NJË SHTËPI E VOGËL ..........................................................47mendimin, si forcë kuptimi të komunikimi artistik. 4. KOMANDANT SHEMSHOVA ............................................48 Vëllimi poetik ‫״‬Ju, Bijtë e Nënave ‫ ״‬të poetit Hamdi 5. USHTAR ARDITI. ...................................................................49Islami si për nga forma edhe për nga përmbajtja luan një 6. KUAJT QË NUK FLASIN ......................................................51rol të rëndësishëm për kuptimin e ideve në kohë dhe 7. USHTAR SHKUPI ...................................................................53hapësirë. Ky vëllim pos peshës së kohës që ka, ka edhe 8. USHTAR VISARI ....................................................................54rëndësinë e vet për strukturën e formës dhe normës 9. USHTAR BETIMI ...................................................................56teorike letrare. Poeti në këtë vëllim krijon figuracione 10. NË SHTËPINË E VJETËR .................................................57popullore, duke shfaqur ndjenjën e vet sipas 1. KY ARGJENDI IM NJË DJALË I LLASTUAR .................58këndvështrimit të tij të jetës. Temperamenti krijues nuk 2. MOSDËGJIMI ...........................................................................59derdhet nëpër vargje thjesht me fjalë të rëndomta, siç 3. DJEMTË ZËNË RRALLOHEN ............................................60ndodh te shumë autorë të kësaj ane, kur u përkushtojnë 4. SHQETËSIMI ...........................................................................61vjersha heronjve të kombit. Më duket se, Hamdi Islami e 5. TE GURI I KUQ .......................................................................63tejkalon këtë mënyrë të të shkruarit me gjuhën e tij 6. PARANTEZË I .........................................................................64figurative dhe me çdo kusht tenton t’i përmbahet atij PARANTEZA II ...........................................................................66stili. Ai mundohet poezisë së tij t’i japë sharm, ndjenjë RRËFIMET E MAJES SË KUBESË ............................................68dhe frymëzim, kurse kuptimin e idesë don ta HOMAZH PËR MUJDIN ALIUN ...................................................90përgjithësojë. Në orkestrën e tij poetike sjell nota të TI ERDHE MIDIS NESH ................................................................94larta këngëtimi. Si me një marsh ritmik kapërcen nëpër TI ERDHE MIDIS NESH ...........................................................97shtigjet e mprehta të historisë dhe në analet e kohës HOMAZH PËR SADUDIN GJURËN ...........................................99përhap tingullin e simfonisë me tema e motive të mëdha PO VJEN ............................................................................................ 104kombëtare. Duke pasur kujdes në shprehjet metaforike HOMAZH PËR VISAR SINANIN ............................................... 105dhe të komunikimit direkt të fjalës me figurën e heroit DY TAKIME ME MIGJENIN NË SHKODËR...................... 110epik në njërën anë dhe, imazhin artistik në anën tjetër të TAKIMI I PARË ........................................................................ 110kuptimit të poezisë, zgjon kërshërinë për studime e TAKIMI I DYTË ........................................................................ 111qasje më të veçanta. Gjithsesi, se kjo mënyrë e TAKIMI ME ISË BOLETININ NË SHKODËR ........................ 112këngëtimit na futë në mundësitë e interpretimit të iv 365
  • 7. NIPI IM ME SYTË SHKËNDI poezisë, duke hedhur dritë në probleme teorike të formës dhe përmbajtjes së poezisë. Përdorimi me sukses i këtyre dy formave të shprehjes, si duket teÇ’ më shikon ky nipi im poeti Hamdi Islami vjen si përgatitje paraprake ngaMe ata dy sytë shkëndi kuptimi që ka për poezinë.Nga portreti n’komodinë Poeti përdor shumë trope e detaje konkrete për tëJa, aty, n’fotografi. shëmbëllyer si zë karakteristik me individualitetin e tij artistik. Gjithsesi se është mjaft i ndikuar nga poezia mëBuzët pak si në të qeshur e mirë e traditës sonë kombëtare, sidomos nga poemaBallin, faqet, ah, si i ka! për fëmijë e Kadaresë ‫״‬Në muzeun e armëve‫ ״‬që ështëMjekrën, hundën, flokët, veshët, një shkollë si duhet të shkruhet . Të duket sikur autorinkur ia shoh më bëjnë t’ia ha! pikërisht kjo vepër e ka nxit dhe motivuar për të krijuar në këtë mënyrë të këndimit, ku forma dhe përmbajtjaDhe, vërtet, pa ia ngrënë, janë të gërshetuara me mjaftë sukses. Kjo nuk do tëkur na vjen, nuk mund të rri thotë se poeti është në ndikim verbal, por këtë këngëtimnipi im që ndrit si hënë e ka çuar e shkrirë edhe më tej, duke e plotësuar edhenipi im me sytë si yj. me më shumë muzikalitet e ritëm të theksuar. Lirisht mund të themi se këto poezi mund këndohen edhe siKur vjen ai qesh çdogjë këngë. Shpeshherë u ngjajnë rapsodive e baladave tonaQosh më qosh shtëpinë e mbush! më të mira. Në vargun e tij ka edhe një dozë të madhe tëAh, ç’e ka pastaj një zë poezisë popullore, e cila është përdorur me njëAtë zë s’e ka askush! shkathtësi të veçantë, që rrallë mund ta gjesh te ndonjë autor tjetër. Poeti H. Islami këtë mundësi e kaTrapa trupa me ato këmbë shfrytëzuar më së miri në poezinë e tij, qoftë kurNëpër dhomë kur hyn e del shkruan për fëmijë, apo për të rritur. Ai poezinë nuk eNuk i ka as pesë pëllëmbë fëmijëron, por fëmijërinë e burrëron, duke i dhënëPo, ama, është krejt sheqer! reflekse e muskuj të fortë idesë për t’u bërë ballë rrebesheve të kohës në të cilën kalon populli i vet. Vargjeve të tij u jep shëndet dhe vrull patriotik, që edukojnë brezat për lirinë dhe atdhedashurinë. Shumë vargje u kushtohen të burgosurve politik, madje disa poema u kushtohen komandantëve dhe luftëtarëve të luftës së vitit 2001. Këto poema vijnë me një frymëzim të fuqishëm, me plot shprehje të bukura dhe emocione që tregojnë madhështinë e tyre dhe urrejtjen ndaj armikut. Me anë të thjeshtësisë së shprehjes poetike na sjell raporte të afërta midis figurave që i dedikohen ambientit jetësor ku veprojnë ato. Duke përdorur 364 v
  • 8. animizmin figurativ, ai është gjithnjë në kërkim të Aty hyjnë e dalinprirjes së tij për të gjetur një shprehje sa më adekuate Të rritur e fëmijënë poezi. Sinteza filozofike nëpër të cilën kalon poezia e Të lexojnë romaneHamdi Islamit inkarnon në vete botëkuptimin Libra me poezi.revolucionar. Me taban realist ndërton kështjellënheroike të figurave që u dogjën për ideale të larta Dhe bibliotekakombëtare. Në kopsht me lule ngjan Përmbledhja poetike ‫״‬Ju, Bijtë e Nënave‫ ״‬e poetit Aty e vërtetaHamdi Islami, për nga qëllimi i të shkruarit është Të merr në krahë, të mban...interesant për dy arsye: njëra është se, poezitë dhepoemat u përkushtohen heronjve të vdekur dhe të gjallëtë kohës më të re, kurse e dyta është përdorimi i normëssë formës letrare e cila nga autori është përdorur memjaft sukses e precizitet. Kjo është një vepër poetikerealiste me plot emocione, ku poeti e njeh heroin ngabrenda, ia njeh shpirtin e tij revolucionar. Nëorganizimin e brendshëm të poemave nuk mungonsubjekti, por ka edhe elemente të poemës sintezë, e cilanënkuptohet përmes simbolit dhe konvencionit, por ngakuptimi e ruajnë tërësinë e qëllimit tematik. Duke injohur kaq mirë karakteret e personazheve, poetitipizon figurat e tij, duke i ngritur në piedestalin ekujtesës me biografinë e tyre të bujshme. Ato i shndëronnë legjenda të gjalla të kohës, e asimilon biografinë etyre me fakte reale të kohës me mendimet dhe idealetmbarëpopullore. Ato personazhe ndërtohen mbifondamentin bazë të ndonjë ngjarjeje të caktuar, dukepërshkruar biografinë e tyre deri në detaje të skajshmetë jetës. Aty shihen edhe larmi, ku gërshetohenpërmbajtja dhe forma. Ai me këto vargje lanë një borxhpatriotik për sakrificën e tyre në çështjen kombëtare.Me mjaft përkushtim i bën këto figura të pavdekshëm.Konkretizimi i toponimisë poetike letrare Poeti Hamdi Islami, tashmë një kohë të gjatë është ipranishëm në letrat tona poetike, që nga botimi i parë i vi 363
  • 9. * * * një libri për fëmijë ”Shikimi kah mali‫ ,8891 ״‬por edhe më herrët e deri në ditët e sotme. Me botimint e këtijKishte rënë dielli vëllimi poetik ‫״‬Ju, Bijtë e Nënave‘’, na vjen nëShpateve mbi male laboratorin e vlerësimeve ideo-artistike paksa më iLarg një copë qielli ngjeshur dhe ky fakt konkret do të na shërbejë për tëDukej në dritare. kuptuar më mirë dhe në veçanti natyrën e këngëtimit të autorit, e që nënkupton veçantinë e vetë stilit të autoritLibri i Agollit që ka akumuluar gjatë këtyre viteve. Një ndërgjegjësimTë dy sytë i hapi artistik i këtillë, sjell një tipar të veçantë të autorit nëAty mu përballë toponiminë e konkretizimit të shprehjeve me përmasaShikimin e zgjati. realiste, domethënë të një ngritjeje stilistike e përmajtësore e cila lexuesin e detyron ta përcjellë deriDy maçorrët s’ishin në fund të vargëzimit. Gjithsesi, në këtë vorbullNë raft, si më parë, gjykimesh, lexuesin e nxit edhe natyra e veçantë eSi duket, gjatë natës, figurave dhe shprehjeve që sjellin autoktoninë dheTë dy kishin dalë. vizionin e poetit. Duke qenë i vetëdijshëm për këtë mision, që u dedikohet heronjve të popullit, autoriVetë kishin dalë mëton që me çdo kusht t’i kthej individët në legjenda, tëApo i kishin nxjerr cilët në kujtesën e popullit do të përcillen brez pas brezi.Kjo nuk ka rëndësi Libri poetik mjaft voluminoz ‫״‬Ju, Bijtë e Nënave‫ ״‬iAskush vesh ta merr. Hamdi Islamit, është një përmbledhje që ka ngërthyer në strukturën e vet, poezinë për të rritur dhe atë përPo rëndësi kishte fëmijë. Libri është i ngarkuar me një mori poezishë eQë s’ishin më aty poemash të cilat kërkojnë durim dhe përkushtim tëMes librave të bardhë gjatë, për të çvesh detaje e ide të cilat autori i ka pasur siDy maçorrë të zi. preokupim një kohë të gjatë në sirtarin e ndjenjave. Edhe në këtë libër, sikur dhe në dy të parët, autoriLarg diku vërtiteshin trajton temat e njohura të luftës çlirimtare, si në pjesënMe bishtin ndër shalë e parë për tërritur, ashtu edhe në të dytën për fëmijë. NëDhëmbët i skërmitnin këtë ka edhe vargje të frymëzuara kushtuar të afërmeveSi bishat në përrallë. të vet, të rrethit familjar. Edhe këto kanë të veçantë normën ritmike e metrike, që është përdorur meNuk mund t’i afrohen kujdesin më të madh. Ka një gërshetim natyral tëBibliotekës së re bindjes së tij estetike të etikës me didaktikën, e cila nëAjo është e pastër realitet paraqet tiparet karakteristike të bindjesSi qielli pa re. njerëzore kundrejt shoqërisë, e cila përcillet me vëmendje nga klishetë e preferuara të jetës. 362 vii
  • 10. Hamdi Islami edhe kësaj radhe frekuenton nëpër të Ulën macet sytënjëjtat brigje tematike e që është i lidhur ngushtë me Ulën poshtë kokënjetën e individit përballë shoqërisë. Duke përdorur me Aty, majë këmbësh,një maturi të veçantë perceptimin artistik, poeti E shikonin tokën.konfirmon parafrazimin e problemeve dhe ndodhive tëcilat në skenë janë paraqitur si çështje të përjetuara nga Dhe thanë vetë me vete,vet autori. E vërteta është se, gjithë ky bagazh vjen me Thanë, të menduar:një spontanitet të të kënduarit epik midis figurës dhe të S’kthehet më, jo,folmes së qartë me plot dinamizëm e dramacitet. Poeti Koha e kaluar.sjell qartësi dhe precizitet, që përmbushet e përcillet meritëm e rimë të funksionalizuar, duke përmbushur kodin Ajo kohë e shkuarsemantik e të precizuar të stilit e të toponimisë së Ajo kohë më parëshprehjes poetike. Kur i kemi zbuar Në poezitë dhe poemat e libri ‫״‬Ju, Bijtë e Nënave‫ ״‬si Kur i kemi vrarë.për inat qarkullojnë vetëm shqiptime revolucionarebindëse në rrethin e njohur të problemeve e ideve të T’u biem dhe njëherë!temave. Të duket se poeti idenë e ka të fiksuar në një T’u biem pa mëshirë!pikë të caktuar, te lufta e njeriut për liri. Ai bëhet një me T’i djegim, t’i shfarosim!ndodhitë dhe dukuritë që e rrethojnë. Të gjitha këto Të mbushen me mend mirë!përjetime vijnë si procode përshkruese, me detaje tëveçanta të bukurive natyrore të kësaj ane. Imazhet e S’ka rrugë tjetër!ngjarjeve vijnë në mënyrë brilante, duke vendosur Me këta, nuk ka!fiksimin e ideve në një qëllim të caktuar të toponimisë Thanë që të dystilistike letrare. Poeti e konkretizon realitetin jetësor Në sy duke u pa’.me tema nga aktualiteti i luftës së fundit. Kërkimi imotiveve historike ngjesh idenë për lëvrimin e Dhe ndërsa u panëbaladave, të cilat ngriten mbi themelet e një situate Përreth ra errësiraheroike. Në të shumtën e rasteve këto balada dhe poema Nga dita u ndanëu përkushtohen trimave që dhanë jetën për çlirimin e Të dy ndytësirat.vendit. Por ka edhe të tilla, që u kushtohen të gjallëve,atyre që qenë të persekutuar nga regjimi i kohës, e që Një pas një dhe tjerëtpërjetuan të zitë e ullirit nga sistemi fashist. “Kantata e Heshtën mengadalëSharrit” inkarnon në vete të gjitha zërat e mundshëm Gjumi i rëndoipër t’i ardhur në ndihmë çlirimit dhe bashkimit U ra në qepallë.kombëtar. Sipas autorit, për bashkim kombëtar duhentë gjithë zërat e bindjes revolucionare. Në kullën eçlirimit duhet të riradhiten të gjithë të bashkuar, si nënjë orkestër filharmonik, për ”kantatën sharriane‫ ״‬si viii 361
  • 11. Nga ju, o barbarë! baritonët ashtu edhe altot, sopranot e tenorët, që liria tëNga ju, egërsira! ketë kompozimin e vërtetë të drejt. Andaj poeti thotëSe juve xhavgarë simbolikisht por edhe hapur:Ju ka bërë natyra! Radhituni këtu, ju zëra madhështorë!Më s’kemi ku të shkojmë! Ju alto, soprano, baritonë, tenorëS’kemi ku të vemi! Violina, viola, çelo, basistë!Prandaj do luftojmë Trombonë, borizanë, tuba, kornistë!Gjer sa gjallë të jemi! E dëgjoni si vjen tutje me alarm? Bam Barababam, bam!- Si? si? Do luftoni? Daulle, tampanë, bini pa pushim!Do luftoni the? Në një kreshendo me tërë atë gjëmim!Po ne do t’ju djegim Ju zëra të thellë me qefinët rreth koke,Me zjarr e rrufe! Ortiqe malesh dhe bardhësi toke! Ju qeleshe me maje, takije të rrafshëta,Libri i Agollit Xhoke, mitanë, fustanelle të lashtaPa folur s’ndejti dot Kapuni mbi supet e malit gjerdanëNdaj, që të dyve Aty ku hap krahët dykrenëshja Nanë!U tha me gojën plot: Aty t’i ngulim sytë, aty, për të kënduar: “Rreth flamurit të përbashkuar…!- S’është më ajo kohëKur s’kishim bukë të hamë! Është një himn për çlirim e bashkim përfundimtar.Dhe kur njeri tjetrinNë pusi e vramë. Letërsia e luftës dhe e atdhedashurisë sheshon edhe më tej në kornizat e vetëdijes së shumë autorëve, porTani tërë bunkerë kjo vetëdije më së miri pasqyrohet te poeti HamdiMbi tokë e nën tokë Islami. Vëllimi poetik ‫״‬Ju, Bijtë e Nënave‫ ״‬është shprehjaArmë e municion më aspiruese e idealeve, ku patosi patriotik shpalonKemi për çdo kokë. ndjenjën shpirtërore të vegjëlisë. Autori këtë ndjenjë e asimilon me përkushtim në synimin e drejtë të idealevePo ne s’duam luftë të veta, si çështje madhore që duhet ta preokupojëLuftën qejf s’e kemi! çdokend. Poeti në këngëtimin e tij sjell një marshPor, po deshët ju, revolucionar, një notë kushtruese me besimin se një ditëGati dhe ne jemi! do të vijë koha kur populli do ta shporr nga trojet e veta armikun e urryer. Në këtë vëllim nuk ka nota pesimiste, por shfaqet karakteri i hapur luftarak, ashtu siç ishin edhe personazhet e tij me veprimtarinë e tyre në ilegalitet. Fryma revolucionare me parrullat tashmë të 360 ix
  • 12. njohura ‫״‬Kushtrimi i Lirisë‫ ״ ,״‬Bashkim Kombëtar‫,״‬ Si t’i kishin shpuar‫״‬Kosova Republikë, ja me hatër ja me thikë‫ ״‬etj., e Njëqind halë në syshpreh më së miri atë frymën romantike të së ardhmes I ngritën dy duartmë të ndritur. Ja dhanë përsëri: Brendia e vargjeve është e qëndisur edhe me një llojpatetizmi, të cilat për nga mënyra e rrjedhshmërisë së Nuk ju shohim dot!ritmit që kanë, mund shndërrohen në këngë dhe himne, Të shporreni prej këtu!apo elegji me intonacione revolucionare. Këto poezi, Bashkë s’mund të rrijmë!herë duke sjellë shtimungun epik, e herë përmes flladit Jo, nuk rrijmë me ju!lirik nëpër vargje, japin bindjen dhe kultivimin endjenjës çlirimtare, për të shporrur armikun nga këto - Ç’ke? – i tha Naimitroje. Ato shprehin edhe dhembjen për dëshmorët të Nga faqja e parërënë nëpër beteja poe edhe urrejtjen për pushtuesin dhe Me një zë të butëtradhtarët. Ndaj, ky vëllim poetik vjen si tingëllimë e Me një zë të larë.zëshme me përmasa të theksuara si te poetët e RilindjesKombëtare. Nëse nuk ju rrihet Parapërgatitja për inspirim nga rrethi dhe bota Mund të dilni vetëkonkrete, autori na e bën me dije se në imagjinatën e tij Këtu, s’meritoninuk ka abstraksion, vargu i tij është i kuptueshëm, me Për ju vend të ketë.plotë përshkrime të idesë, duke lidhur traditën me tësotmen. Çfarë ju kemi bërë? Stilizimi i shprehjes në lajtmotivin poetik të ngjeshur Hajde, na e thoni!në metrikë Shekuj të tërë Për ta gjetur taktin e vërtetë të rregullave të gjuhës Deshët të na zboni!së formësuar, gjithsesi, bindja na kthen në mjeshtërinë evargëzimit. Duke lexuar poezinë e poetit Hamdi Islami, E dini ku kanë qenënë shijen time, para së gjithash, më imponohet një Ilirët, të parët tanë?detyrim i matur në tërësinë e kësaj përmbledhje Atje ku Moravapoetike. Arti i formës së matur të gjuhës së përdorur, Danubi e Sava janë.vargut i jep fuqi ndërsa kjo bën që poezia t’i qëndrojëkohës. Për ta njohur këtë mjeshtëri këngëtimi duhet Dhe ku jemi sotpasur kujdes e parapërgatitje njohurishë më të thella, Në një skaj, këtu.nëse duam t’i kuptojmë drejt rreshtat [vargjet} e këtij Tërë gjak e lotëautori, vëmendjen duhet përqendruar te metrika e Duke ikur nga ju.përdorur, duhet pasur vëmendje, ngase në shumësinë etekstit përballemi me shumë vargje e strofa që kanëdomethënien dhe ritmin e vet. Në të gjitha kohët kapasur poetë që kanë dashur poezinë ta çlirojnë tërësisht x 359
  • 13. - S’jemi ne të ardhur! nga forma e saj, por ajo nuk ka qenë e mundur tërësisht,Ty kush të ka thënë! ngase, atëherë, poezia nuk do të ishte poezi.Këtu kemi zbardhur Përkundrazi, te poeti Hamdi Islami kjo mënyrë e formësMe diell e me hënë! së këngëtimit është ruajtur me fanatizëm. Më duket se muzikaliteti që kanë vargjet e kësaj përmbledhje- Me diell e me hënë poetike‫ ,״‬është inkarnuar spontanisht në poezinë e tij.Këtu jemi ne! Duke e njohur realitetin me të gjitha bukuritë eJu shumë mirë e dini natyrore, poeti nga kjo është ushqyer me kujdesin më tëQë keni ardhur dje! madh. Madje, duke dëgjuar cicërimën e zogjve, fëshfërimën e gjetheve nëpër male, buçitjen e armëveRishtas dy maçorrët grykave e shpateve dhe duke vëzhguar perëndimin eDeshën të lëvizin diellit matanë kodrave, në veshin e tij ngjallet një ritëm iDrejt librit t’Agollit papritur dhe kjo poetit i vjen si tingëllimë, si jehonë meMe grushte të nisin. ngritje e zbritje tonesh e tingujsh, që shkëlqejnë si qëndisje mjeshtërore nga baza tradicionale e sëPo i ndalën prapë kaluarës, e cila sot na shërben si kërkim i mjeshtërisë sëPër veshi ato duar konceptit bazë i përpikëshmërisë së formulës së njohurKu i kishin kap’ se ”vargjet na mbajnë në takt”, biseda në takt, që naMe të hakërruar. përcjell në shtegtimin letrar duke na dhënë një infuzion për plotësimin dhe realizimin e shkencës së vargut,Zgjatën pastaj qafën, kryesisht, vargut shqip, që qëndron para nesh si detyrëMjekrën, hundët, sytë, e rendë. Çdo përpjekje që merret sistematikisht meDhe gojën e hapën terminologji, për të ndryshuar tërësisht atë të tëNjëherësh të dytë: kaluarës është e pamundur, ngase na çon në një shteg të madh e kompleks të diskutimeve teorike të ngarkesave,- Mjaft, më! Dëgjove? të koncepteve dhe metodave diskutabile, e që na futinMjaft, më, po të themi! në pyllin e shpeshtë të kërkimit të pafund. Karakteri iShumë larg ti na çove vargut shqip ka lashtësinë e vet nga këngët popullore,Ne të ardhur s’jemi! që vijnë qysh nga ilirishtja e lashtë. Por forma e vargut shqip është zhvilluar e plotësuar vazhdimisht edhe me- Po, po, zotërote, metodat e ardhshme greke e latine. Nga kjo fushë janëËshtë shumë e vërtetë! dhënë mendime e tekste të shumta, por si shkencë dheMë mirë se dhe ne metodë pune shumë pak aplikohet. Qëllimi i këtijE dini këtë vetë! punimi nuk ka për detyrë të shpalojë metodat shkencore të teorive të ndryshme që janë marrë me këtë lëmi të shkencës së vargut. Por ra kjo dasmë e u pamë, dhe unë jam i detyruar të jap disa mendime lidhur me formën e poezisë. Në këtë rast për shqyrtim kam 358 xi
  • 14. poezinë e poetit Hamdi Islamit, e cila është mjaft tipike Që të dy lëvizënpër studim nga ky aspekt teorik i formës së vargut dhe Nga vendi të dalënmuzikalitetit që ngërthen në vete. Gjithsesi se zhvillimi i Dy duar nga mbrapapoezisë së sotme të rimuar bazën e saj e ka nga tradita e Për veshi i ndalën:së kaluarës sonë të formave të odeve dhe ritmit të lirë.Për të mbërritur deri te kjo bazë gjithsesi, kujtesa na - He, ku po shkoni!dërgon drejt traditës sonë të vargut që është përdorur, Njëherësh u thanë,te vargjet e shkruara të Buzukut, Hasan Zyko Kamberit, - S’doni ta pranoni,Jeronim De Radës, Naimit, Çajupit, Fishtës, Qamil Po të drejtë kanë!Guranjakut, Siliqit, Mark Krasniqit, Rexhep Hoxhës,Dritëro Agollit, Kadaresë etj., të cilët do të ishin Jemi dëshmitarëpërfshirë në një studim të veçantë për formën e Dhe ne për këtë!përdorur në poezinë e tyre, sepse sot e kësaj dite nuk Rrini, o xhavgarë!është ‫ ״‬sistemuar ‫ ״‬si duhet. E mos bëni zë! Poezia e poetit Hamdi Islamit i përmbush të gjithakëto kërkesa të formës dhe ritmit. Ai ka përdorur me - Ne do t’i zhdukim!kujdes të madh, gjashtërrokëshin, tetërrokëshin, Ç’përziheni ju!dhjetërrokëshin, dymbëdhjetërrokëshin, madje ka Shiko ku kanë ardhë!përdorur me mjaft kujdes theksin ritmik të cilin e hasim Na kanë hyrë këtu!brenda vargjeve të tij. P.sh. te poema ‫ ״‬Djem të Sharrit ...‫ ״‬ka përdorur tetërrokëshin: Si mund të rrijmë bashkë Ne në një dhomë? Dhe i ndau malet tona Le të dalin jashtë! Siç i ndan një lumë i gjatë Jashtë nga vendi jonë! Ra mbi ne pastaj dëbora Ra dëbora me shtrëngatë. - Si? si? Si na the? Qenka vendi juaj? Kurse te poezia tjetër ‫ ״‬Takimi me Isë Boletinin në E di kur ke ardhur?Shkodër, poeti ka përdorur strofën katërvargëshe me Hajde, na e thuaj!dymbëdhjetërrokëshin dhe rimë të puthur: Tha libri Agollit Ç’të kanë bërë kështu, Isë Boletini, Se s’duroi më Kush ishin ata që deshën të të zhbinin Tek flisnin maçorrët Sheshit rreth e qark si qentë kur t’u sulën Me tërë atë zë. Dhe çdo gjë të bukur te këmbët ta shkulën! Tek ngjiteshin leshra, me thonjtë e paprerë Ata dhanë e morën me gjithë atë poterë! xii 357
  • 15. - E di, e di, Deri në mes shalëve dhëmb e duar zgjatën!Agolli i tha. Po aty ku duhej dot nuk të kapën!Në ballë e në syPërsëri e pa. Kur shqyrtojmë këto vargje nga aspekti metrik, vërejmë se ato ndryshojnë midis vetes. Rima ka luajtur- Ti, Çubrilloviq, një rol të rëndësishëm në harmonizimin poetik. NëI thuaj të qetësohet strofën e parë kushtuar Djemve të Sharrit, kemi njëPër ato që tha asonancë, sepse te të dy klauzolat e vargut të parë TONAPak dhe turpërohet! dhe të vargut të tretë DËBORA nuk janë të njëjta në bashkëtingëllore. Kurse te të dy strofat e poezisëDhe ti, zotërote, kushtuar Isë Boletinit kemi rimë të plotë, sepseSëbashku me të! klauzolat rimuese janë të njëjta. Në strofën e parë ështëSe, sa që je i zi, përdorur rima e alternuar, ab-ab, ku vargu i parë rimonDhe më zi ke bë’... me të tretin dhe i dyti me vargun e katërt. Te strofat e poezisë së dytë ka rimë të puthur, aa-bb, domethënë qëKe dashur të na zhdukësh, varg i parë puthitet me të dytin dhe vargu i tretë me tëKe dashur të na zhbish katërtin.Siç don t’i shfarosë Të shumtë janë shembujt në poezinë e këtij autoriTë tjerët një bishë. nga aspekti teorik. Figurat stilistike e bëjnë edhe më të plotë përmbledhjen poetike ‫ ״‬Ju, Bijtë e Nënave”. Për tëKeni dhe fytyrë sjellë emocione te lexuesi ai përdorë me mjaft suksesKëtu të na jeni! personifikimin, hiperbolën, paralelizmin, simbolin,Jeni ndytësirë alegorinë, krahasimin, eksklamacionin, metaforën,Që shokun nuk e keni. ironinë, etj. Besoj se lexuesve do t’u shërbej ky vëllim poetik në shumë aspekte për të kuptuar mënyrën mëJu bëjnë dhe respekt! tipike të vargëtimit tradicional. Këtu janë të gërshetuaraJu bëjnë edhe nder! forma dhe përmbajtja, andaj edhe vlera e këtij vëllimiSi s’hapet kjo tokë poetik është e dyfishtë. Pos idesë që ka futur autori nëDhe brenda t’ju merr! kuadër të tërësisë kuptimore të kësaj përmbledhjeje poetike, ai shpalon edhe ndjenjën e vet të përjetuar ngaDy maçorrët sytë jeta, për ta plotësuar sado pak një zbrazëtirë shpirtëroreSë prapthi rrotulluan që e ka preokupuar një kohë të gjatë. Ky vëllim poetikDrejt atij që foli vjen si ndërmjetësues artistik midis sakrificës sëShikimin gozhduan. heronjve dhe lexuesit që ndjen dhimbje e krenari për idealet e tyre gjithëpërfshirëse. Ky libër vlen të lexohet me vëmendje. Remzi SALIHU 356 xiii
  • 16. Vepër epope Ti e ke vendin Atje në bodrum Me shokët e tu, Libri “Ju, Bijtë e Nënave”, i autorit Hamdi Islami, Jo këta dhe unë.mund të vlerësohet si vepër-epope që flet për luftën edrejtë të shqiptarëve në Ballkan e cila, pas shumë Madje, ç’është më keq,sakrificave e flijimeve, më në fund, u kurorëzua me Të kanë dhënë dhe çmimsukses. Pokështu flet edhe për historinë e diskriminimit Ty, o i zidhe të asaj që u pararendi këtyre kryengritjeve. Të bënë dhe nderim! Nga vetë titulli i veprës “Ju, Bijtë e Nënave”, duketqartë pretendimi i autorit për të shkruar poezi të Unë rri mendohem:angazhuar që lartëson trimërinë, guximin dhe Si ndodhka dhe kjo!sakrificën e një gjenerate e cila mori barrën e rëndë Në këtë botë të flliqurhistorike për të ndryshuar statusin historiko-politik të Këtu e kudo.shqiptarëve si dhe të sillte vlera të reja demokratike nëshoqërinë shqiptare. Titulli i veprës në mënyrën më -Mjaft! – tha maçorrisinjifikative ilustron ndjenjat e flijimit jo vetëm të Me aq të bërtiturdjemve dhe vajzave që luftuan për liri, por edhe Sa të gjithë përrethsakrificën amnore, trimërinë e nënës shqiptare e cila Veshët i kanë ngritur.dijti të çmojë, vlerësojë dhe përkrahë luftën e drejtëduke kontribuar edhe me më të dashurën që kishte – Sytë përtej xhamitfëmijët e vet. Gjak të kuq i kish Duke lexuar veprën e Hamdi Islamit të duket sikur Ashtu siç skërmitetshtegëton në historinë e Pellgut të Tetovës e të maleve Dhe grindet një bishë.përreth, po jo vetëm të saj, veçanërisht në kohërat evështira të sundimit Jugosllav dhe diskriminimit - Mjaft! Gojëspec!kolektiv që u bëhej shqiptarëve. Në sytë e lexuesit I dha me gjithë zë,parakalojnë figurat e ndritshme të sakrificës si Sadudin - Jam dhe novelist!Gjura e Rafi Halili, të cilët ishin pishtarët e parë të E di ti këtë?kryengritjes kundër këtij diskriminimi dhe të luftësqoftë ajo edhe individuale. Që të dy poemat janë një lloj Të gjithë e shikuankombinimi i formës lirike me shpirtin epik. Ato sikur të Maçorrin në syafrojnë me kohën dhe hapësirën e vuajtjeve kolektive Si ja hodhi krahunshqiptare e cila vazhdoi me dekada të tëra duke u bërë Një shokut përbri.pjesë e qenies sonë. Ishin ato vite te shpresës por edhetë qëndresës e cila forcohej gjithnjë e më shumë meshembullin personal të personaliteteve si Sadudin Gjura xiv 355
  • 17. - He! – i tha Andriqi e Rafi Halili, të cilët dëshmuan se sakrifica personaleNga rafti, përballë, është inspirim për sakrifica më të mëdha kolektive qëPrej bodrumi erdhe? mund t’i sjellë historia, siç i solli.Qenke ende gjallë! Dhe vërtet. Ajo sakrificë individuale u shndërrua në luftë kolektive të udhëhequr nga Ushtria ÇlirimtareS’është dashur që andej Kombëtare. Pjesa kryesore e veprës i dedikohetTë dalësh asnjëherë! pikërisht kësaj lufte dhe mbështetjes që pati ajo nga eI tha ai prapë gjithë popullata shqiptare. Në këtë pjesë të veprës paraSi të villte vrerë. lexuesit defilojnë figurat e historisë më të re shqiptare, figurat e djemve të rinj të cilët lanë jetën e rehatshmeTjetri ktheu sytë dhe u radhitën në radhët e Ushtrisë Çlirimtare por edheDhe në sy e pa të ndonjë tradhëtari që historia e jonë i pati me bollëk.Se mos do turpërohet Ka poezi që flasin për djem të lagjeve tona, të familjevePër fjalët që tha. tona, të shkollave tona, të fakulteteve tona. Djem të cilët i kemi njohur si të llastuar por që në një moment tëI ngjau në maçorr caktuar bëjnë kthesën kryesore të jetës së tyre, dukeTek rrinte aty mundësuar që ne të bëjmë kthesë në historinë tonë.Tamam si një horr Një karakteristikë tjetër e këtij cikli poetik ështëKokë e këmbë i zi. drejtpërdrejtshmëria e autorit në përshkrimin e situa- tave dhe ngjarjeve, figurëshmëria poetike si dhe- Hë! Ç’më shikon! simbolika intensive e poezisë. Në aspektin stilistikI tha ai prapë mund të konstatohet që autori ngjarjet i përshkruanMe sytë si maçorr nëpërmjet poemave paksa të gjata por me dell ekspresivMjekrën si një cjap. dhe në të njëjtën kohë janë një kombinim efikas i tregimtares me poetiken. Autori mëton të jetë tregimtar- Të shoh, o i zi, i historisë dhe poet, të flasë më gjerë e më gjatë përSa “i bukur” je! ngjarjet por edhe shkurtazi me simbole poetike. KëtëDhe atë zemrën tënde kombinim të stileve dhe vlerave autori e realizon nëKatran që e ke! mënyrë të plotë. Mund të përfundohet se vepra e Hamdi Islamit “Ju,Të shoh dhe habitem Bijtë e Nënave”, është një kontribut serioz në poezinëSi qenke dhe shkrimtar! shqipe me tematikë patriotike të kohës së re dhe në tëSi t’kanë vënë këtu njëjtën kohë një përjetim i veçantë artistik për secilinBile, ndër të parë! lexues. Teuta ARIFI 354 xv
  • 18. - Oh, - tha me vete,GJUHA E KUJTESËS Këtu si do rri! Dhe pas disa çastesh I hapi përsëri.“ ...Dhe një mbrëmje xha Xhemali Pa, aty, në krah, U nda nga kjo jetë e jonë Portretin e Naimit, Sytë hapur andej nga mali Pa dhe Pashko Vasën I mbetën përgjithmonë ...” Mbi ballinë të librit.Me këto vargje fillon poema për fëmijë “Djem të Sharrit, Pa edhe Migjenin,Djemtë azganë e bënë luftën si luanë“, poemë e cila Gjergj Fishtën, De Radën,banon brenda kopertinave të veprës me titull “Ju, Bijtë e Më tej pa Seremben,Nënave“, që flet pë luftën në anën e Tetovës e që Spassen, Gavril Darën.kurorëzohet me emëruesin e përbashkët Kujtesa eHistorisë Shqiptare brenda gjeografisë së Sharrit plak, Që të gjithë të qeshurpor edhe më gjerë, e poetit Hamdi Islami. Me një gaz në sy Shihet qartë se autori i poemës në fjalë është treguar Me shikimin treturmjeshtër në thurrjen e vargjeve me të cilat e paraqet Diku në gjithësi.luftën e fundit jehona e së cilës e riktheu motin: nëkërkim të lirisë dhe dinjitetit të shqiptarizmit dhe, duke Dhe, e ngriti dorën.u thirr në jehonën e së kaluarës me gjuhën e krismës së Preku në krahërorarmëve, ngacmoi gurët, për të hapur shtigje për të Si ta kish atyardhmen, deri te qëllimi, që ndër shekuj jemi mësuar ta Një lëmsh me dëborë.emërojmë: IDEAL. Duke e krahasuar gjendjen e dhembjes shqiptare dhe Dhe kjo borë u shkrifatin e personit – njeriut shqiptar të Sharrit plak, që Siç shkrihet në pranverëkërkon shpëtim nga qëndresa e kullave, për të ikur nga Dritëro Agollikoha e masakrës apo e robërisë, takohet dhe shoqërohet Kur pa dhe një herë.me jehonën e festës së madhe: Bashkimi i Atdheut. Përmes figurave të zgjedhura Hamdi Islami e ka Një e qeshur në buzëpërshkruar realitetin shqiptar e në veçanti atë të kohës I erdhi, sakaq.së ikur të largët dhe të kohës së ikur të afërt, duke e Balli i shndërritinxjerrë historinë e këtyre anëve në dritë përmes Zemra iu kënaq.personazhit xha Xhemali, realitet historik, i cili namëson: xvi 353
  • 19. Një dorë e bardhë i mori - Pse asaj kohe shqiptari i Sharrit nuk i iku robërisëI pruri një nga një ?!Prej atje i nxoriDhe në raft i vë. Dhe, edhe sot ka mbetur i tillë, edhe në shekullin e njëzetenjë, ashtu siç i ka edhe dhëmbët koha e acarit,I vë në këtë raft. koha e robërisë. Gjatë leximit, disa nga poemat dheI vë mu në mes. poezitë sikur na mësojnë që të kuptojnë se: duhet tëQë t’i ketë më afër, veprojmë unik, për ta shëruar kohën, që të mos mbetet iT’i mbajë nën kujdes. sëmurë edhe shekulli i ri, sepse atëherë do të bëhet edhe më rëndë për botën shqiptare, botë e cila edhe sot e* * * kësaj dite, e shkëputur nga trungu, jeton me plagët ePor, ama, seç ngjau! kohës së ikur dhe kohës së sotme me sytë drejtuar kahNjë dite të dielë ajo që i mungon – LIRIA; që të kuptohet diç më shumëKur biblioteka dhe të jemi vigjilent duke vënë një paralele në mes tëMbyllej si përherë. dhëmbëve të barbarit dhe buzëqeshjes se qengjit. Kështu, poeti Hamdi Islami propozon shtigje në emër tëIshte kthjellur qielli kujtesës dhe urave lidhëse, që e detyrojnë njeriun eLot përmbi male Sharrit t’i kuptojë dhëmbët e ujkut barbar dheNjë tufë rreze dielli buzëqeshjen qengjit ta shndërrojë në krismë hute, siBinin në dritare. gjithmonë kur kullave u kërcënohej rreziku, pra njerëzit e këtyre anëve t’i zgjojë nga agonia e robërisë, duke eLibri i Agollit ringjallur kujtesën te brezat e rinj që vinë pas dhe qëArdhur nga bodrumi, kurrë të mos i harrojnë gurët e shtjellës qëndresë. Dhe,Sa i hapi sytë lirshëm mund të themi se me këtë përmbledhje autoriDhe u zgjua nga gjumi, është dëshmuar si poet i kultivuar, krijues që di çka do dhe çka duhet thënë për lexuesit e moshës së re, për tëPa aty, përballë, kuptuar gjuhën e qëndresës dhe për të luftuar gjuhën eNjë emër me “viç” barbarit. Pra, poeti në fjalë mëton të krijojë Kalanë eN’kopertinë të tij Kujtesës për njeriun e vogël, atij të cilit u dedikohenLexoi: Andriq. poemat. Me përmbledhjen në fjalë Hamdi Islami dëshmonDhe se si i erdhi. padyshim se është njeri ndër krijuesit më të talentuar tëI mbylli të dy sytë. letërsisë, veçmas të asaj për fëmijë, me tematikë dheNjë si komb, si nyje, motive kombëtare, që krijohet jo vetëm në këtë krah tëIu lidh në fyt. Sharrit por në mbarë trojet shqiptare ku flitet e krijohet shqip. Këtë ai e arrin në sajë të angazhimit të tij të vazhdueshëm që të shkruajë vjersha me tematikë nga e kaluara e historisë sonë dhe, arrin deri te caku – poezia, 352 xvii
  • 20. që rrallë kush di të krijoi në këtë mënyrë, siç krijon dhevepron ai. Thënë shkurt, vepra e tij letrare është TREGIMI PËR DYangazhim i krijuesit që gjithmonë sjelli risi në shkrimet MAÇORRËTe veta, vepra që do t’i lakmonte çdo krijues në punën evet. Sepse nuk është vetëm dhunti e natyrës, por edheangazhim i vazhdueshëm, duke bredhur pas dëshmive N’bibliotekë të redhe ngjarjeve historike. Që të shkruash në këtë mënyrë Aq shumë libra kaçfarë shkruan autori i përmbledhjes në shqyrtim, pos Sa kur futesh brendaintuitës duhet të kesh edhe ndjenjën e shqiptarizmit. Ta kënda me i pa.Pra, nuk është vetëm dhuntia krijuese, që e bën këtëkrijimtari të tillë, por edhe ajo kërkuese e gjurmuese, që Që nga kohë të vjetratë gjesh tema të tilla që, në shikim të parë, duken se nuk Gjer në ditë të soditjanë tema që i takojnë kohës ngase, si tërësi, shqiptarët Këtu i kanë sjellursikur mendojnë se kaptina e librit: LUFTË PËR LIRI E Pak para motmotit.BASHKIM, është mbyllur dhe ata duhet të mbeten tëheshtur dhe në pritje të lirisë, si dhe të jenë paqësorë e Ka aty romane,të mendojnë për bashkëjetesën në të cilën do të jenë, si Tregime, poezi,gjithmonë shekujve, qytetarë të rendit të dytë në tokën e Ka dhe tituj drameatdheut që ta ka falur perëndia dhe, në prizëm të këtyre Për t’rritur e për fëmijë.shikimeve poemat dhe poezitë e kësaj natyre për disanuk duken se janë të nevojshme për të edukuar breza Nuk shkuan ca ditëedhe pse janë të nivelit poetik. Nga pena e Hamdi Islamit Nuk shkoi aq shumëato marrin edhe ngjyrime artistike dhe edukative se si I prunë dhe ca të tjerëduhet të duket një njeri që të këtë emër dhe mbiemër. Të hedhur në bodrum Njohja e psikologjisë së më të rinjëve nga ana epoetit se: edhe ata i përjetojnë njësoj si të rriturit Nga një dorë e zezëproblemet që i rrethojnë, flasin edhe poemat në Nga një dorë mizorevazhdim të kësaj përmbledhjeje, në të cilat Hamdi Islami Që t’bëhej e mirëi ballafaqon me realitetin duke i konkretizuar me të Në sy të eprorëve.përditshmen. Edhe ata, si të rriturit, i brengos situata,përkatësisht gjendja e krijuar në rrethin shoqëror ku Ishin dhe të çjerrëjetojnë në kushte të vështira qoftë si pasojë e luftës apo Të rinj e të vjetër.edhe e krijuar nga faktorë të tjerë, përpiqen të Kishte disa vjetriorganizohen për veprime duke marrë pjesë edhe Atje që ishin tretur.shpirtërisht. Nga kjo që u tha, Hamdi Islami është i bindur se nukka tema që nuk mund të trajtohen në krijimtarinë përfëmijë. Të gjitha janë të kohës dhe për kohën, si për më xviii 351
  • 21. Mezi që i ndanë të moshuarit ashtu edhe për më të rinjtë. DallimiDuke u hyrë në mes qëndron vetëm në mënyrën e shtruarjes se lëndës dheNë heshtje pastaj ranë të trajtimit të saj sepse krijimtaria për fëmijë duhet tëTërë të bërë përshesh! jetë më e drejtpërdrejtë më e hapët dhe më e kuptueshme. Ajo nuk duron figura të errëta që vështirëTë grithur, të gërvishtur, kapen dhe zbërthehen qofshin ato poema apo poezi mëO, mo zot më keq! të shkurtra. Andaj, vargjet e Hamdi Islamit kuptohenTë ndrydhur e të grisur lehtë dhe pa mundime nga lexuesit. Ato kanë në qendërTë bërë si për dreq. Historinë Kombëtare, Qëndresën Shqiptare në këto anë dhe në mbarë hapësirën shqiptare por edhe dukuritë- Çfarë bëni! – tha njeri negative të shoqërisë si, bie fjala, shërbëtorët ePërse jeni zënë! regjimeve, inferioriteti, korrupsioni etj. dukuri këto që iDhe sytë ia qepi kanë disa individë e, për të cilën gjë turpërohen fëmijëtShokut aty, pranë. e tyre, ani pse nuk kanë faj dhe nuk mund të ndikojnë asgjë tek ata. Prandaj autori i përmbledhjes mendon se:Si do rroni ju është e nevojshme që të edukohen dhe të ushqehen meKëtu në një dhomë! natyrën e patriotizmit jo vetëm fëmijët, por edhe tëJo, nuk bën kështu rriturit, e në veçanti ata që thirren paqësorë.Me zënka gjithmonë! Historia e së kaluarës dhe dukuritë e tilla që trajtohen në poemat dhe poezitë e përmbledhjes janëTë gjithë ulën kokën një medalje me dy pamje:S’folën asnjë fjalë.E shikonin tokën. - gjuha e qëndresës si rrugë e vetme e bashkimit dheNjë s’u bë i gjallë. - dukuritë, që e dëmtojnë kohën dhe shoqërinë shqiptare.- Në vend të jeni shembullSe jeni të ditur, Këto dukuri, ashtu siç e shkatërruan nëpër shekujJu na qenkeni hedhur botën shqiptare edhe sot veprojnë me të njëjtin avazFytas për t’u ngjitur! dhe, më e keqja është se shumë aktorë dhe regjisorë të së sotmes ndihmohen nga disa individë të kohës, të cilët e dëmtojnë shoqërinë vetëm e vetëm që t’u sjellin, në shikim të parë, përfitime materiale edhe pse të vetëdijshëm se kjo nuk i kënaq pse veprojnë kështu. Në lagjen “Bafqari”, Një derë te një mur. Natë e ditë rri hapur. Sikur s’mbyllet kurrë. 350 xix
  • 22. - Nisni ju të parët! Pakëz e shtrembërruar, e ndryshkur, e vjetër. Ejani, ju presim! Tek tuk rënë boje Ju i ngritët fjalët! teneqe e hekur. Ju e mbushët thesin! Por në brendi është e drejtë fare. - Jo, po, nisni ju! Do mbetet e re. Se na u krekosët! Do jetë dhe krenare. Sot dhe këtu Kjo punë le të soset! Me këto vargje fillon poema me titull “ Monografinë vargje për Rafi Halilin “ në të cilën flitet për Ikonën e U turrën të dy palëtKushtrimit të Lirisë në anën e Tetovës. Aty janë kapur Bam bara ba bam!momentet më dramatike të këtij heroi, siç e quan autori Në sy ndezën zjarretkëtë martir të kësaj ane, i cili u ka mbijetuar torturave Xhagajdurë tamam.më çnjerëzore të burgjeve jugosllave për të dalë i gjallëqë andej pas 18 vjetësh. Por edhe më pas, në “liri”, Ballë për ballë u ndeshënmartiri nuk qe më mirë. Nëse s’kishte tortura fizike tani Fytafyt u kapëne mundonin ato ekonomike që nuk ishin më pak Me grushte u përleshëntorturuese. I papunë, vite me radhë e kalon kohën U rrahën sa u zdapën.skërkave të vendlindjes “me një dhi e me dy edha” për tëmbajtur frymën gjallë, kur të tjerë, për të cilët ishte Do mbyteshin për farekalbur burgjeve, shëtisnin me vetura luksoze duke bërë Të mos i kish dëgjuarshtatë palë qejfe. Ata nuk ia blejnë as punimet artistike Një fqinj në dritaretë gdhendura në dru mbase pse janë me motive Që ishte i zgjuar.kombëtare të cilat Rafiu artist i preferon aq shumë. Përvuajtjet por edhe për gjendjen e tij autori ndjen dhembje Alo, telefonitë madhe. Thirri me të shpejt, Siç u tha edhe më lartë në poemën dhe poezinë e Sa më parë vraponi!Hamdi Islamit nuk ka objekt trajtimi që nuk është Se u mbytën krejt!interesant dhe tërheqës për lexuesit e moshës së re. Dhenuk ka dukuri apo ngjarje nga realiteti, për të cilën nuk Policia gatiduhet të shkruhet dhe t’u mësohet fëmijëve. Ata duhet Me bam e me bum!të dinë edhe për të kaluarën e largët dhe atë të e afërt, U ngrit gjithë pallatiedhe për dëmet që i kanë shkaktuar shoqërisë disa Që sa kish rënë në gjumë!veprime të pamatura të disa individëve, qofshim këtome qellim apo pa qellim, me vetëdije apo pa të. Në këtë vazhdë duhet shikuar edhe poemën “Monografi në vargje për Rrohimn Nezirin “, poemë kjo xx 349
  • 23. Hajde, ja ku jemi! kushtuar Rrahim Nezirit, një tjetër martir i anës sëS’të friksohemi më! Tetovës, i cili vite të tëra i kaloi në kazamatet sllave.Mendjen top e kemi Edhe në këtë flitet për një të kaluar të afërt se siDhe bëhemi një zë! shqiptari i kësaj ane me qëndresën e tij para stuhive, sllavëve u tha: Ndal, se kjo tokë më takon mua, se unëDhe grushtet i ngriti këtu jam me diell e me hënë.Para, u bë gati. Duke përshkruar qëndresën e njeriut shqiptar që uMe zë të lart bërtiti bëri për shumë kohë rrebesheve të shumta të barbarëveMë shumë nga inati. sllavë, poeti tregon plagët e shekujve në trupat e atyre që u bënë gurë shtjelle, edhe pse të shkatërruar fizikisht,Dhe të tjerët s’pritën më në fund arritën t’i thonë armikut se: kurrë nuk do tëKrahët i përveshën arrini të na e vdisni idealin.Nga vitrina zbritënGati të përleshen. ...Po më shumë të ndalet syri atje sipër Andej ku vargmalet hapen si një libërEdhe ai që foli Si libër i vjetër, libër i pafundNë atë gjuhën tjetër Pa kapakë e letër.Nga dollapi doli Që shtrihet gjithkund...Kërceu si një ketër. Janë ndër vargjet e para të kësaj poeme.Shokët e një gjuhePas iu vunë Hamdi Islamit i dhimbset heroi i poemës dhe gjendjaPak përtej, përballë, në të cilën ka rënë ai por edhe popullata shqiptare –Pozitat i zunë. Shqipëria, kjo shtjellë, aty ku dikur ka lulëzuar kultura shqiptare, aty ku janë krijuar veprat më të shquara, atyMe grushtet përpjetë ku kanë lindur trimat dhe bëmat e tyre për kombin siMe sytë çakërdisur dhe penat e shenjta të letërsisë shqipe, aty ku qytetërimiTë zes sikur retë lulëzoi nëpër shekuj, por tani nuk ka mbet as torishtë,Përleshjen për të nisur. po vend i shkretë nën thundrën e armikut, ku shumë herë në ditë hyjnë e masakrojnë barbarët sllavë.- Hajdeni! – tha, prerë A nuk na mëson edhe poema kushtuar ish nxënësit tëLibri klasës tetë poetit Visar Sinani, i cili ra heroikisht më 7 Nëntor 2007Me krahët e nderë në Brodec të Tetovës?T’i hidhet si shigjetë! Si do të kuptohej ndryshe poema “ Homazh për Visar Sinanin”? Edhe në vargjet i këtij poemthi përshkruhet qëndresa shqiptare dhe gjuha barbare sllave, mjerimi i pushtetarëve me gjuhë të fabulës, ku edhe natyra e 348 xxi
  • 24. vargut ia kalon skenës së përgatitur nga regjisorët të - Shiko, shiko, ky!cilët duan të demonstrojnë forcë e të mbjellin frikë mes Ditka dhe t’lavdërohet!shqiptarëve: Ditka të kërcënohet! Në vend të turpërohet! “ Dhe erdhën ata, si gjarpërinj, si korba. Atë natë nëntori t’ju rrethojnë në male Eh, more zotni! Nën thundrat e rënda rënkoi dhe toka Ç’na qenke tërbuar! Dhe druri dhe guri dhe lumi në zalle “ Ti ke qenë i zi Dhe në të kaluar. Veprimtaria letrare e Hamdi Islamit trajton tema tëhistorisë së ikur dhe historisë së sotme, të ndryshme, ku - Nuk jam unë i zi!poemat dhe pozitë marrin natyrën e së vështirës, Po jam krejt i bardhë!përkatësisht qëndresës së pjesës më të madhe të Mosni, se ju vijpopullatës shqiptare, të kohës sonë dhe të kohës së ikur, Të gjithëve me radhë,të largët e të afërt, jo vetëm kur ka jetuar vetërrëfimtari si kryepersonazh i poemave për fëmijë, i cili Ju jap nga një shpullëkërkon që të kuptohet për kohën e motit. Hamdi Islami Aty, mu në ballë!këtë temë e ka trajtuar me një stil të veçantë pothuaj në E ta mbani mendtë gjitha poemat dhe poezitë e tij. Ai e ndien thellë Sa të jeni gjallë!gjendjen e rëndë të popullatës së varfër me plagë tëhapura që lufton kundër robërisë, si dëshmitar dhe si Dhe e shtrini dorënpërjetues. Në të njëjtën kohë poema dhe poezia e Hamdi E ngriti dhe e tundiIslamit flet mjaft se: poetët janë ata që e ndjejnë në Sytë iu sollënshpirt gjendjen e njerëzve për të cilët shkruajnë. Si të një majmuni. Shkaqet që kanë sjellë gjer te robëria dhe varfëria eshtresave të shoqërisë shqiptare janë të shumta dhe të U shukuan librat,llojllojshme dhe këto shkaqe i gjejmë në të gjitha U panë sy më sypoemat dhe poezitë e kësaj përmbledhjeje. Heshtën për një çast Shpresa e poetit për një ardhmëri ndryshe nuk Dhe gojës i vunë dry.humbet, si në kuptimin e bashkimit po ashtu edhe nëkuptim të rikthimit, edhe pse djelmoshat dhe vashat e - Po hajde, të shohim!shqiptarisë së shkolluar, i pastrojnë rrugët, dritaret, Tha i klasës tetësallonet, trotuaret e Evropës, duke kërkuar bukë, të Duke i lëvizurcilën ndoshta do të mund ta gjenin edhe në vendlindjen Nga brenda disa fletë.e tyre, në Shqipëri. Ndoshta do të mund ta gjenin, porkushedi se si dhe në çfarë kushtesh, kur jeta e prindërvetanë ka ndryshuar mjaft, kur mërgimi na dënon tëmbetemi pa emër ngase ëndrra, të jetojmë si të tjerët në xxii 347
  • 25. Dhe them që të flisni trojet e Evropës, sikur na ka verbuar. Derisa dikushKëtu, si gjithmonë, fëmijës i blen biçikletë ose lodra të ndryshme, shqiptariE t’ju marrim vesh në vendlindje, i lodhur nga robëria, lufton për kafshatënDhe ne në gjuhën tonë! e gojës dhe ëndërron lirinë e humbur. Megjithatë jeta duhet të jetohet e të presim- Si the? Si the? ardhmërinë, kjo është kryesorja pë autorin. Dashurinë eThuaje dhe një herë! pakufishme për nipin që e ka larg ai e shfaq në poematTha libri klasës tetë dhe poezitë si cikël i veçantë kushtuar atij, “Poemë përMe një zë të prerë. nipin tim Albijonin”.Aq më bën mua Për herë të parë i erdhi nipi…Që ti nuk kupton! Nga avioni e pa kur zbriti.Përse s’je mundua Që nga larg i përshëndeti.Ta mësosh gjuhën tonë? Ata vinin nga kurbeti.Shih të gjithë si rrijmë Bir e nip në krahë iu hodhënBashkë në librari? Gjyshit lotët çurkë i rodhën.A s’duhet t’i dijmë Iu mbushën sytë plot.Gjuhët ne të dy? Pse ky gjyshi ka shumë lot?Unë gjuhën tënde dhe:E ti gjuhën timeKështu s’do të kishim Erdhi prapë kjo ditë e fundit!Ne aq shumë fërkime! Sa shpejt kaluan, oh, sa shpejt! Gaz e lotë në sytë e pëllumbit- S’dua ta dëgjoj, Gjyshin e këpusin krejt.Fare gjuhën tuaj!As ta zë në gojë Duke shkruar për tema të tilla na duket se HamdiSe më bën të vuaj! Islami ia tejkalon dhimbjes jetike në kuptimin figurativ, ngase me trajtimin e temave në fjalë, mishërohet mePastaj, unë jam sipër! njerëzit që i ka larg, por është krenar, krenar përJu jeni përfundi! bujarinë dhe krenarinë e tyre, që të mbetën ata që janë.Shikoni ku kam hipur! Edhe pse valët e jetës i kanë sjellë e përplasur nëpërJu vij e ju shkundi! furtuna të shumta, ata nuk dorëzohen lehtë, nuk i nënshtrohen robërisë, mjerimit dhe migrimit, por, e luftojnë atë me gjithë qenien e vet pa u përkulur asnjëherë ndaj vështirësive që u dalin në rrugën e ecjes përpara. 346 xxiii
  • 26. “Ishte ditë pranvere, Që ai ta merr Një pasdite vonë, Fjalën përsëri. Porsi një koshere Vlonte një shkollë e jonë. “ Por, s’u dëgjua. Nuk u bë i gjallë. Janë radhët e para të një poeme tjetër. Dukuritë Si duket u friksuanegative luftohen me invencion të lakmueshëm në Fjalën prapë ta marrë.poemat dhe poezitë e vëllimit në fjalë. Autori e di si t’uathotë lexuesve të moshës së re dhe atyre të mëdhenjve, Pritën edhe case: pse nuk duhet të ndjekin rrugën që çon kah e Pritën të vazhdojëmbrapshta, siç është bie fjala, migrimi dhe dukuritë e Por ai prapëtjera që e ngulfatin shqiptarin. Këtu poeti Hamdi Islami, Farë s’hapi gojë.na mëson se duke mos e luftuar këtë dukuri e pësonedhe historia dhe kujtesa, si dhe njeriu i cili sakrifikoi - E pashë unë kush ishte!jetën e tij për t’u bërë ballë shukujve nën këmbën e Tha libri klasës tetë,barbarëve. Ai atje në qoshe Në këtë libër ka edhe poema dhe poezi që meritojnë Që ka në kokë kasketë.të veçohen, ndoshta më shumë për faktin se bëhet fjalëjo vetëm për fatin e atdheut dhe qëndresës, por, dhe për Të gjithë e shikuankulturën tonë, si dhe për vlerat e saja artistike, si libri, Aty, në gjysmëterr,biblioteka, shkolla, pra, për fatin e mbarë botës Sytë ia drejtuanshqiptare, që me pa durim presin liria të jehojë kudo: Fjalën mos e merr. “Në vitrinë të xhamtë Si duket, s’kuptonte Te një librari Ata çfarë i thonin Sapo kishin ardhur Dhe mendja ia thonte Librat për fëmijë.” Se po e qortonin. Janë rreshtat e parë të poemës “Zënka në vitrinë”që e Libri klasës gjashtëdrejtojnë lexuesin drejt një bote shumë të kapshme për I foli në gjuhë të tijtë e cila me fabulën e saj i kushtohet lirisë, fjalës dhe Atë që tha më parëmendimit për të luftuar injorancën dhe egon Ta thotë përsëri.intelektuale mes shqiptareve që kërkojnë bashkimin emunguar mbarë botës shqiptare, liri që u fal mes nesh - Thashë mos bërtitninga njerëzit e qiellit - në tokën tonë – dëshmorëve, Këtu dhe aq shumë!atdhetarëve dhe martirëve, siç e karakterizon tërësia e Kaloi mesnatapoemës “Djem të Sharrit, djemtë azganë, e bënë luftën si Ju na latë pa gjumë!luanë“. xxiv 345
  • 27. *** Hamdi Islamit nuk i mungojnë edhe poemat dheDhe një kahje tjetër poezitë që i kushtohen njeriut e në veçanti fëmijëve qëZënka tash do merr hapërojn t’i mësojnë shkronjat e para të jetës.Sepse nga dollapi Jo rastësisht për këtë poet lirshëm mund të themi seNjë zë tjetër del: është si fenomen në vete. Edhe në moshën e shtyrë shkruan poema dhe poezi, vepron dhe gjurmon- Çfarë keni mor të shkretë! elemente dhe të dhëna për ndriçimin e se kaluarës nëÇ’keni që bërtitni! lëmin e historisë, për të ndriçuar shumë aspekte tëSikur njeri tjetrin zhvillimit të këtij populli.Doni ta gëlltitni! Ndaj, do t’i mbetet besnik vargut, ashtu siç shkruan në vargjet e poemës “Djemtë të Sharrit, djemtë azgan eSi tepër po krekoseni bënë luftën si luan“, ku fjalët e xha Xhemalit në moshë tëPo lavdëroheni shumë! tretë, që nga një poemë e mëparshme, rikujtojnëAmani, more, mosni, qëndresën – kujtesën, për të mos u harruar historiaSe na latë pa gjumë! popullatës së Sharrit e më gjerë:Tha ai dhe heshti. “Isha i vogël unë atëherëS’e bëri të gjatë. Kur m’tregonte historiQë të gjithë e panë Iku koha si një herëQë ish tërë inat. Tani jam në moshë të tij. “Foli në gjuhë të huaj Së fundi do të mjaftonin vargjet e poemës në fjalë përPo që e kuptuan të kuptuar një poemë apo një poezi si kjo e shkruar mePrandaj që të gjithë ngrohtësi, e ndjerë thellë në shpirt dhe e thurur bukur,Sytë ia gozhduan. ashtu siç di të shkruaj vetëm autori i përmbledhjes “Djemtë të Sharrit, Djemtë azganë, e bënë luftën si- Kush je, more, ti! luanë“ poeti Hamdi Islami të cilit e vetmja dëshirë pasTha libri klasës gjashtë, Kalasë së Qëndresës i mbetët dëshira për ndërtimin eMe një zë bori Kalasë së Kujtesës – të mos e harrojmë të kaluarën qëTë zvargur e të thatë. edhe sot na jep jetë shqip.S’të dëgjuam mirë! Rami KAMBERISi the? Si the?Nxjerre pakëz kokënTë të shohim kush je!Dhe pritën që të gjithëBërë veshë e sy 344 xxv
  • 28. Dhe do zgjaste zënkaN’vitrinë edhe mëPo mos e dëgjoninAty poshtë një zë.Një zë pak të lartëNjë zë si boriTë gjithë kthyen kokënT’shikonin aty.Sakaq, në vitrinëHeshtje e madhe raAbetare fluturNgriti dorën, tha:- Desha unë të themVetëm dhe një gjë!Kështu, para meje,Të mos flisni më!Sepse fletët tuajaDo të ishin boshPo t’mos isha unëNën ju, këtu, poshtë. 343
  • 29. Jam i klasës gjashtëUnë, o kokëtul!Mos u bëj i trashëAq shumë mos u mburr!- Je, vërtet, më i madhiPrej atyre poshtëPor, si duket, kokënE ke fare bosh!Po si mund të flasëshKur unë jam këtu!Dhe, në do të matesh,S’më vjen gjer në gju!Ata që më mësojnëTë klasës shtatë janë!Dhe, në do ta dish,Trembëdhjetë vjet i kanë! - PJESA E PARË -Libri i klasës tetëQë s’kishte folur fareHapi dy tri fletëDhe tha si me zamare:- Mjaftni më dhe ju!Me gjithë këto lavdrime!Më duket sikur s’keniMend as dy thërrime!Nësë duhet të mburremUnë këtu jam!Sepse përmbi muaAsnjë tjetër s’kam! 342 3
  • 30. Shiko gjithë këto fletëNë trup që i kam!Dhe, sa ju të tretëUnë vetëm jam!- Pa rri, dhe ti, rri!Mos u mburr aq shumëSe nga të gjithë juMë i madh jam unë!Pastaj që të gjithëJeni për klasë të ulëta!Jeni si ato pemëQë bëjnë shumë pak fruta!Jam i klasës pestë,Unë, ç’më pandehni!Nuk mund të më mbërriniKaq dhëmbin ta nxjerrni!- Shiko, shiko, ky,Sa shumë po lavdërrohet!Nga rrahja e gjoksitSikur do rrëzohet!Ule, ule zërin,O ti, mburracak!Nuk je më i madhPrej meje aspak!Më shiko ti muaPranë që më keE pastaj do shohëshSa i vocërr je! 341
  • 31. - Ke gjë të më thuash?Ç’më shikon ashtu! KANTATA PËR SHARRINZgjatu sa të duash,S’më vjen gjer këtu! (Me rastin e Takimit për bashkim Kombëtar: Tetova 1 dhe Tetova 2, 1992)Unë jam e mbushur plotMe vjersha e tregime! Nuk di nga të kthehem e të shikoj.Sa ti s’mund t’i shohësh Nuk di nga të kthehem e të dëgjoj.As në ëndërrime! Cilit shkëmb t’i afrohem, cilit kep. Te cili shpat të ndalem, te cili thep.I dha aq shumë zëritMe një të bërtitur Këtu midis malesh, sikur midis zjarresh.Sa të gjithë të tjerëtVeshët i kanë ngritur. Nga kjo maje, e një pllaje, pak matanë, Duket Pellgu i Tetovës tej e mbanë.- Kujt i lavdërohesh, Dhe Bardhari si damari mbi kraharorAshtu, o i shkretë! Rrjedh e rrjedh vjen përreth si kurorë.Tha me zë të lartë Andej malet rreth e qark, larg e largLibri i klasës tretë. Krahë për krahë si në valle kapur varg.Si guxon të flasësh Ngado që kthehem pak të prehem më vijnë zëraKështu para meje E më djeg si t’më pjek diçka përbrënda.Kur unë më i madh Tek hedh bujku brenë e farë nëpër arëJam një vit prej teje! Lë parmendë edhe rend mbi ugar. Se nga gryka vijnë ata me krra krra!S’duroi pa folur Sokëllin në qiell ai: o burra përmbi ta!Libri i klasës katërSepse këto mburrje Dhe i merr valë e lumit nëpër shtjellëI mbetën në hatër: Shallvaretë nga kanë ardhur për t’i shpjerrë. Po në gryka porsi pyka, gjarpërinj, Me shu shu nën gjuhë, kokëzinj.- Je më i madh prej tij Seç i mbiu nga veriu e keqe pjellëVërtet, s’kam ç’të them, Një si llavë uluritësish në një shpellë.Por, mua, ama, tiAskund nuk më vjen! 340 5
  • 32. Nga Derë e Vendit, si prej helmit, te Mali Thatë,Vinin troqe për ta sjellur të zezën natë. Sapo erdhi mbrëmjaQë nga lindja, në horizont, një perde e zezë, E s’mbeti më njeriI vesh lisat, ahet, pishat me krahnezë. Dhe kur libërshitësiPo andej, nga ajo gryka e Kaçanikut, I mbylli në dry,Vijnë tamtamet si në kudhër të çelikut.Tutje grykës së Radikës, si nga fundi dheut Ja dhanë me poterë,Vijnë alarmet dhe britmat e Skënderbeut: Ja dhanë me plot zhurmë, Sa vitrinë e mjerë“Qenkan mbushun bjeshkët me borë U hidhërua shumë.Qenkan mbushun bjeshkët me borë,Qenka mbushun shpati plot o Libri i vitit dytëPlot o me malësorë. I pari mori fjalënQenkan vesh e mbathun Pasi me dy sytëGjith- o, gati me armë në dorë…” E hëngri abetaren:Dhe ky zë i thellë, ky bas madhështor - E, moj, - tha ai,Përtej se njëzet shekuj, në të madhin kor, Duke e prek’ me fletë,Vjen si oshëtimë, si vringllimë e shpatës - Ç’ma ke ngritur kokënQë t’i del në pritë, përballë t’i del natës Sikur do prekësh retë!Nga Grykë e Moraçës, Kotorr e Ulqin,Kala e Tivarit dhe vend i quajtun Kufin E pa AbetarjaVijnë si valë deti Altot e Teutës Pakëz e frikësuarBaritonë të Agronit nga honi i lahutës Por, ama, s’i foliTenorë të Janinës, të Prizrenit tenorë Fqinjit të hutuar.Që nga Manastiri gjer atje në Vlorë!Andej nga Presheva dhe malet e Drenicës E shikoi në syVijnë dhe sopranot e Shote Azem Galicës… E shikoi në ballë Dhe tha vetë me vete:Me cilin zë ta nisë sot këtë Kantatë? Çfarë të ketë, ky, vallë?Me një furtunë, uragan a me një shtërngatë!Te cili gjëmim ta ngre dorën më shumë! - Ty po të them!Dhe t’i japë gjak, o, gjak sa një lumë! Briti ai prapëNga ta drejtoj gishtin, te cila grykë më parë Dhe deshi pak me fletëT’i tregoj galopët që vijnë me të ngarë! Për krahësh ta kapë.Ku ta çoj grushtin lart gjer në qiellE t’i hap krahët për të madhin diell! 6 339
  • 33. ZËNKA NË NJË VITRINË Ngado që ta nisë, ngado që ta ngre, Zëri do shpërthejë gjer lart në re! Tutje horizontit në sfond do të shkruhetNë vitrinë të xhamtë Ajo fjalë e madhe, e madhe sa s’thuhet:Te një librari B a s h k i m do të buçasin aq shumë baritonëtSapo kishin ardhur Sa në këmbë do ngrihen që të gjithë Agronët!Librat për fëmijë. B a s h k i m edhe altot e princezë Teutës Si zërat që dalin nga honi i hutës.Bukur ishin vënë B a s h k i m do të dalë nga thellësi e dheutAshtu rend – rend Porsa ta thonë basët e Skënderbeut!Secili prej tyre Tenorët e Janinës te shkallët e Kalasë,Kishte zënë një vend. Kur ta ngrejnë zërin qielli do të plasë! Dhe ata t’Prizrenit atje në TherandëMu aty përpara Do të vijnë prej bjeshkëve ashtu rëndë-rëndë.Ishte Abetarja. Po edhe sopranot n’Drenushë e KaçanikE pastër, e bukur, Tutje faqe malesh do vijnë gjithë epikë!Tamam si një flutur. Do vijnë këta zëra, po vijnë gjithë gjëmim,Të tjerët pastaj Tutje rrafshnaltave si era kur fryn!Përmbi kokë të saj Për t’u dhënë jetë, blerim t’u japin lisave,Të mbushur me fletë Gurrave bollëk, bardhësi plisave.Gjer në klasë të tetë Do të vijnë këta zëra, do të vijnë patjetër Sepse s’kemi pasur as s’kemi rrugë tjetër!Dhe sikur shikonin Në sytë e vocrrakëve dhe te kjo riniFëmijët i ftonin Mu në ballë u shkruan e shtrenjta dëshirë: L I R I !U bënin me sy Në rrudhat e pleqëve, baballarëve tanëTë ndalen pak aty. Që shekujt i mbajtën dhe amanet na i lanë.Dhe, vërtet, nuk patiFëmijë që s’u ndalNdonjë gishtin zgjatiMe zemrën bërë mal.Por, sa mirë do ishteTë mos vinte nataSe në atë si lulishteDo të nisë shamata. 338 7
  • 34. Rradhituni këtu, ju zëra madhështorë! Sa më ranë e sa më shanë!Ju alto, soprano, baritonë, tenorë! Sa herë deshën të më hanë!Violina, viola, çelo, basistë! Sa herë më plasën në bodrum,Trombonë, borizanë, tuba, kornistë! Të më venin aty në gjumë.E dëgjoni si vjen tutje me alarm?Bam barababam, bam! Sa herë m’u hodhën të më djegin!Daulle, timpanë, bini pa pushim! Të më zhduknin me gjithe djepin!Në një kreshendo me tërë atë gjëmim! Po s’u dhashë që s’u dhashë dotJu zëra të thellë me qefinët rreth koke, As atëherë as dhe sot!Ortiqe malesh dhe bardhësi toke!Ju qeleshe me maje, takije të rrafshta, Ja ku jam, unë, përsëri!Xhoke, mitanë, fustanelle të lashta! Si feniksi i bërë hi!Kapuni mbi supet e malit gjerdanë Dhe më i fortë, dhe më i zjarrtë!Aty ku hap krahët dykrenëshja Nanë! Me shpirtin dhe kokën lart!Aty t’ i ngulim sytë, aty, për të kënduar:“Rreth flamurit të përbashkuar…!” Ishte libri i letërsisë Që deshi të gjithë t’i nxisë Janar, 1992. Të mos ulen, të mos dorzohen Po të duhet, dhe të flijohen... Kështu zgjati shumë biseda Sa të të këputet zemra. Gjer sa erdhën e i morën Që të gjitha në shpinë i hodhën. Korrik, 1985. 8 337
  • 35. Eh, se ç’heq unë në klasë!Zemra sa herë më ka plasë! JU, BIJTË E NËNAVEPo të nis e të tregojKam frikë do t’ju lëndoj. Dua të takohem me Ju- Fol, i thanë të gjithë sytë BIJTË E NËNAVE,Që shikonin si të mpitë, Dhe të bie në gju- Fol, duam të dëgjojmë! Nën gjëmimin e të shtënave.Për çdo gjë të mësojmë. Mbi faqen e malit... – Që kur doli i pari im, Të shikoj pastajIshte një kohë plot trishtim. Si jeni bërë një me tëN’katër anët i rrinin sorrat, Tek ecni grykave e brigjeve të tijKorbat, gjarpinjtë, krimbat, morrat! Me zjarr në gji Drejt diellit atje në majë.Deshën ta shkyejnë, t’ia nxjerrin sytë Dhe të mendojQë të mos përhapte dritë Cili cilin keni marrë mbi supeSe kjo dritë i verbonte. Ju malin apo mali JuveI dyti pastaj më tej do shkonte. Tek ecni tutje.Eci tutje dorë më dorë Sa larg jeniNë fusha e male me dëborë. Po sa afër më keniDorë më dorë e gji më gjiEci dhe s’u ndal ai. Dhe vij unë pas jush Tek ngjiteni shtigjevePastaj i dolën dhe më të zinj: Tek vini buzët burimeveÇakenj, dhelpra, ujq, arinj. Me zemrën prush,Po në rrugë s’e ndalën dot. Për të parë ,Kot e kishin, të gjithë, kot! Ç’njerëz jeni Ju Që keni dalë maleveDhe erdha unë nga rrënjë e tij Me barrën e rëndë të halleveQë isha thellë diku në gji Për të shkelur gërxheve e shkrepaveNë një kohë kur dhelparakët Ndanë xhadeveKishin dhëmbët e përgjakët. Kur të tjerët shkelin gazin e veturave Dhe fluturojnë, fluturojnë, Mbi krahët e qejfeve e të qenefeve. 336 9
  • 36. Dhe tek i shikoni, Ndaj dhe mua më kanë grisurMbase thoni: Dhe gati sa s’jam ndryshkurEshtë populli që duhet të jetojë Pa u hapur, pa u kënduar,Eshtë çifti që duhet të gëzojë Në kraharorin tim të shpuar...Eshtë rini e duhet të dashurojë,Kur Ju, Që të gjithë e varën kokënKeni lënë të dashurat diku larg Duke shikuar dhimbshëm tokën.Më larg se te një prag Sa ka parë kjo, sa ka parë,Me zemrën e shpirtin gjak. Sikur thonin me të qarë.Unë jam pranë jush Më tej libri i gjeografisëTë dashurit e mi Hapi fletën dhe ia nisë:Atje ku si qiparisa - Ka më keq, më keq se kjo,Qëndroni ndanë lisave Në këtë vend e në këtë kohë.Që mbi shkurret degët hapinDhe mbi ferrat majat zgjasin S’e dini ju si e ndjej vetenPër t’i bërë hije Kur m’ botojnë mua të shkretën.Bukës që keni shtruar mbi gjethe Toponimet m’i deformojnëPër të ngrënë Gjuhën shqipe e sakatojnë!Drekën e darkën menjëherëSe s’dihet Ju këtë s’e keni parëKu do t’ju gdhijë dita e nesërme. Të të hapet brenda varrë! Të vënë emra në gjuhë tjetërAtje më keni, të dashurit e mi, Duhet të bëhesh i fortë si hekur!Se kam ardhur t’ju shohÇ’njerëz jeni Ju -Vërtet, motër, e kemi vështirëKur në një motel a vikend shtëpizë Të jetojmë në këtë mynxyrë.Në sallonet e mëdha, Kur çakenjtë nga çdo anëNgrihen gotat e dollisë Më të këqinj se ujqit janë.Dhe shikimet ngulen në sekseSi pirunjtë në thelë të kofshëve Edhe mua më kanë cunguarPlot erë fërgese. Më kanë prerë e sakatuar!Dhe mbase thoni, S’më kanë vënë asnjë shkrimtarJanë njerëz e duhet të hanë. Me veprën që ka zjarr.Që kokën e tyre të hanë.Atje më keni muaSe unë zgjas dorënPër të marrë nga ajo bukë e juaj 10 335
  • 37. Asnjë melodi kombëtare. Që është aq e shijshmeSa dhe shkronjat tjetërfare. E t’u vë ngapak vargjeveNë ballë emra me ov e ski Të bëhen t’tyndyrshme.Ç’janë ata as unë s’e di. Dhe unë zgjas dorën Për të prekur grykën e naganteve tuajaI thonë vetes kompozitor! Bombat që keni në brezPo s’janë tjetër veç të gjorë. Gati për t’i ndez,Një fashist e një shoven E t’u vë ngapak fortësiAskund shokun s’ua gjen. Ngapak barot, Po ju nuk më shihni, të dashurit e mi.Më rëndë e ka arsimtari Ju nuk më shihniKur për këngë i ndizet zjarri. As kur afroj buzët te balli i juajFshehtas e merr nga libër tjetër Për të puthur bulëzat e djersës suajNjë këngë të bukur, këngë të vjetër: E t’i vë si presje mes vargjesh Sikur midis plagësh“Dalëngadalë po vjen behari, Që erë e tyre t’u vijëDalëngadalë, po na vjen. Siç i vjen një luleje në saksi.Nëpër fusha rritet bari,Dalëngadalë, po na vjen...” Ju nuk më shihni As kur vë kokën pranë kokës suajDhe këndohet me aq dëshirë Tek shikoni yjet në të dalëKjo këngë e bukur, kjo këngë e mirë. Me aq mallë,Sikur të ngre lart në qiell Dhe ëndërroni këtu t’i zbritni,Ta kujtosh të madhin diell... Dhe pastaj, Ah, pastaj,Dhe përhapet zëri i saj Me ëndje të vdisni.Nëpër shkollë, skaj më skaj.Hyn e prek në çdo zemër Dhe unë dua të dij,Nga maja e kokës gjer në themër. Ç’njerëz jeni Ju që botën morët në sy T’ia ç’kyçni derën e kyçur në 100 dryUnë rri si i vrarë Kur ajo as që donte të dijëDhe në shpirt më vjen një zjarr Për gjithë atë padrejtësi.Pse s’e kam atë këngë në gjiDo të më donte çdo fëmijë... Unë eci me ju, të dashurit e mi, Me sytë e veshët bigë Dhe me një si frikë Të shikoj, E të dëgjoj, 334 11
  • 38. Se nga cila anë do të dilni Ishte libri i historisë.Pas cilit breg do të shtini I përlyer, i bërë pis.Drejt hienave blu, Vende vende krejt i grisurMe çizmet gjer në gju, Me të mbaruar e me të nisur!Tek shkelin me patkonj këtë tokëPër ta bërë trokë. - Nuk ankohem nga Mentori!Dhe unë i ndjej si më shtypin ata Nuk ka faj ai i gjori.Thellë thellë me dhembje të mëdha Faji është te të tjerëtTërë gjëmë e tërë gjëmim, Bile shumë e shumë më herët!Në kraharorin tim. Kur më shkruan nuk pyetën fareDhe pres unë, të dashurit e mi, A duhet të kem diçka kombëtareQë Çizmja t’ia mbathë Nga e kaluara ime e lashtëAndej nga ka ardh’ Që është e pastër, që është e lartë.E t’i lejë patkonjtë në baltëSiç i lanë të parët Dhe kur më mban, e rëndoj,E tij më të egër, më të zinj, Shpinën sikur ia lëndoj.Dikur në Drini… Le që fare nuk më hap T’më lexojë sado pak.Unë presMe sytë e veshët gapër Ka të drejtë që bën kështu.Të shoh ndonjë gjarpër Jam një libër gjer në gju!Në mes të rrugës si do të mblidhet Ata që m’shkruan nuk janë tjetërBisht e kokë si do të përdridhet Kokë e këmbë çakenj të vjetër!Për të mos u zgjatur më kurrëTë kafshojë nën gur… Foli libri i muzikës I çliruar pak prej frikës: - Ashtu është, motër e ime. Ke të drejtë për këto ankime. Askush s’është shkelur më shumë se unë! Të dy këmbët në fyt m’i vunë. Kur më shkruan e kur më bënë Gjysmake më kanë lënë As te unë s’ka gjë për fare Asnjë temë a këngë shqiptare. 12 333
  • 39. Kështu do të zgjatnin Atje kam dalë, të dashurit e mi,Ankesat me radhë Në maje të Kubesë,1Sikur do të bëhej Te ai shkëmbi ju pres,Një gjykim i madh. Se e di që ju do vini Dhe në mes nesh të mbini.Vetëm katër, pesë, Po unë them që, më parë,Fare s’u ankuan. Të futeni si një zjarr,U vinte për të qesh’ Me një rafal,Për krejt çka dëgjuan. N’kafenetë e mbushura plot Që asgjë s’i nxjerr dotTjerat gjithë sa ishin As edhe sot.Hapën gojë e bark Dhe në zyrat e “arsimtarëve”Kokë më kokë tek rrinin Të ndihen oshëtimat e rafalëveAty rreth e qark. Tek hanë petulla me marmeladë Në pushimin e stërgjatëDhe nuk kishin parë Tek pinë çaj e thithin duhanQë nga barku i tyre Dhe rrahin ujë në havanLibrat kishin dalë Për çdo gjë në këtë jetëMe britma e thirrje: Si duhet të jetë. Dhe për ju kur shtrembërojnë buzët- Heshtni ju, mos bëni zë! Si derri n’pleh kur i fut hundët.Ato që thoni nuk janë gjë!Po të keni pak durim Atje kam dalë, të dashurit e mi,Mund të gjeni dhe shpëtim. Mes dy malesh me dëborë Ku mbeti malësori vetullhollëJanë fëmijë, e, përmirësohen! Atje ku trim SadudiniPër të gjitha do pendohen! Priti që Ju të vini,Me të rriturit ç’të bëjmë ne! Nëpër erë, furtunë të ftohtë,Që dorës s’i vënë fre! Po me shpirt e zemrën e ngrohtë.Kur na shkruajnë e na shtypinSikur na e zënë fytin!S’kanë kulturë as edukatëNë tërë jetën e tyre të gjatë! 1 Maje më e lartë në veri-perëndim të Tetovës 332 13
  • 40. Atje kam dalë, të dashurit e mi, Pastaj, në çdo vend,Te ai shkrepi fshehur rri, Më ngjet dhe posterë,Me të mendjes sy, Ashtu, rend rend.Dhe shikoj si bishat sllave Më bën helm e vrer.Janë turrur si gjarpinj llaveDrejt drenushave këmbëlehta Tha e NuredinitSypatrembura e mendjemprehta Gati me të qarëTek ecin me bukë në duar Në kulm të hidhërimitAtje për t’i dërguar Hundë e buzëvarë.Në Drenushë ku derdhet gjakuMe dhëmbë e thonj ku mbrohet pragu. - Jo, jo, asgjë s’janë!Por jeni Ju, të dashurit e mi Këto që thoni ju,Me thumbin që mbani në sy Unë një dhimbje e kamGati për t’i bërë hi. Ja, mu këtu!Dhe ata e mbledhin bishtinPara se ta luajnë gishtin Eh, e mjera unë!Strukur thellë në helmetë Ç’t’ju them, ç’t’ju them!Si ariu i plagosur M’torturon aq shumëKur pëllet. Sa m’bie dhe me shqelm!Atje kam dalë, të dashurit e mi, Nuk e duroj më!I tëri me shpresë në gji, Nuk e duroj dot!Dhe pres që ju të vini S’ka ditë që s’me lëTufë-tufë, si lule blini, Të mos qaj me lot.Malit borën t’ia shkrini,E të marrë frymë njëherë Ndaj, do të ik,Siç marrin dhe malet e tjerë. do t’i marr malet!Me dy krahët t’ju kap pastaj, Si t’më ketë armik,Përmbi qafë t’ju vë, t’ju mbaj, Këmbë e tij nuk ndalet!E të eci, të eci në paskaj… Tha e HajredinitAtje më keni Ju, Bij Nënash Plot me pezmatimSa herë dëgjoj rafal të shtënash. Në pikën e vlimitAtje, te maja e Kubesë, Që të gjejë shpëtim.Atje kam dalë dhe ju pres… Mars, 1998. 14 331
  • 41. Sa herë kthejmë nga shkollaDhe vijmë në shtëpi JU ERDHËT, BIJTË E NËNAVEMë hedh prej te portaDhe fare s’do t’ia dijë! 1.- Kurrgjë s’është, kurrgjë, Ju erdhët, Bijtë e Nënave,Ajo që ti thua Me gjëmimin e të shtënave.Të dish ç’më ka bë’Dashi një ditë mua! Erdhët se ne ju prisnim Që shtegtimin me JuNuk donte të më mbajë Dhe këndej ta nisnim.As edhe në shpinë!Nisi dhe të qajë Andej, nga Qafa e Kubesë,Gjithë me psherëtimë! Erdhët, Si shkreptimat e rrufesë.Tërë rrugës sa shkuamMë ka hoqur zvarrë , Erdhët, të dashurit e mi,Eh, të dini ju, Ju malit i kishit hyrë në gji.Tërë ditën kam qarë! Kokën e kishit vënë, Për ta lënë,Tha ajo e Kimit Për parzmë të tij.Gjithë me psherëtimaDhe nga ngashërimi Si feniksi kur bëhet hi.Sa s’i zihej fryma. 2.- Ka edhe më keq, E kush mund ta përshkruajëNga këto që thoni Gjëmimin e armës suaj?Të dini ju se ç’heq As tamtamet e Bethovenit,Unë nga Meritoni! As fanfaret e Vagnerit!Shtrembër më shikon Atë gjëmim që s’ishte parëKur duhet të më mbajë Kurrë më parë!Dhëmbët i kërcëllonSikur don t’më hajë! Kur ia dhatë përmbi kala, Qielli në dyshë atë ditë u ça! Ky qiell kurrë nuk kish dëgjuar Në kohë të shkuar, 330 15
  • 42. Kaq zë rafalesh, Me ankesa, qarje, Kaq zë buçitjesh, Çfarë hiqnin në jetë Midis malesh. Bile dhe me sharje Për t’zotët e vet. Ndaj dhe mbeti me sytë hapur, Me veshët zgjatur, E para ia nisi Andej grykave, përmbi shkrepa, Çanta e Skënderit Si mbi hepa. Sa gati ja krisi Mu në kulm të vrerit: 3. E kush mund ta ketë ditur - Aspak s’jam e kënaqur Se do të vinte kaq papritur Unë me të zotin tim Kjo ditë e shtrenjtë. Sa herë më ka flakur Kjo ditë e shenjtë. Më ka lënë pa frymë! Erdhët Ju, të dashurit e mi, Ai nuk më do Dhe e sollët përmbi supe Fare nuk më ruan Si mbi gjokun jelebardhë Çdo herë dhe kudo Në malësi, Prej larg, fuu, më gjuan! Kur vjen një nuse. Jam e hidhëruar, Ja, andej, breg më breg, E fyer, pamasë! E majë më majë, Sa herë kam menduar Mes dasmorësh, Më vjen të pëlcas! Si agmi2, Duket, - Ashtu është, moj motër, Duvaku i saj. Ashtu është, vërtet, Na kanë bërë si lodër Duvaku i kuq, Fare s’kanë respekt! Ngjyrë gjak, Agimit që s’është larg. Çka s’më bën dhe mua Ai Esati im Kam nis të mos e dua E shoh me trishtim.2 para agimit 16 329
  • 43. Kush e kush më parë 4.Gola të shënojë Sa i vocërr që jamDhe u vunë në garë Dhe sa pak fuqi që kam,Cili do fitojë. Për të thënë një fjalë për Ju, Për Ju kur erdhët atë ditë këtu.E, që thoni ju,Çantat një mbi një Por,S’ndejtën dot ashtu Do ta them,Pa bërë asnjë zë. Ashtu si mundem, Ashtu si di,Ajo e Esatit Se, pa e thënë,S’e duronte sipër Nuk mund të rri.Atë të Feratit Të dashurit e mi.Që i kishte hipur. 5.Me një të lëvizur Ne u bëmë sy e veshëNga supi i dha Tek dëgjonimDhe ajo, papritur, Dhe shikonim,Poshtë tyre ra. Dhe s’besonim, Se Ju ishit aq afër nesh,Pastaj e Besartit Se ishit këtu,Kur pa që u lehtësua Mu në shesh,Atë, të Esatit, Brenda nesh.Nuk iu durua,Lëvizi nga vendiFup, krahun ngritiDhe nga qafa e vetPërtej e vërviti.Kështu, një pas një,Çantat u çliruanPastaj , si gjithnjë,Bisedës ja filluan. 328 17
  • 44. 6.Në mes të Marsit, ditë me diell. TREGIMI PËR DO ÇANTAThirrjet u ngritën gjer në qiell. E LIBRA TË NJË SHKOLLEJu na e dhatë që andej përgjigjen:- Ka këtu kush ruan grigjën! Ishte ditë pranëvere, Një pasdite vonë,Një u bënë Porsi një koshereBritmat e rafalet. Vlonte një shkollë e jonë.Kthyen kokën, sytë,Të shikojnë, Ra në fund të orësDhe fushat, Zilja tringëlloiDhe grykat, Ca djem dora dorësDhe malet. Sa shumë i gëzoi.- Ç’është kjo?! – thanë ato, Drejt e te lëndinaTek vinin vesh. Ku shkonin përherëDielli nxjerrte syrin U nisën këta trimaMidis reshë. Tërë shend e verë.- Ç’është kjo atje në mal?! Sapo që arritënAtë ditë çdo gjë u ndal. Dhe të gjithë u mblodhën Aty, në një kënd,Vetëm Shkuma gurë më gurë, Çantat stivë i hodhën.Nëpër ujëvarë,Ecte, Me katër prej tyreSi të ishte brenda furrë, Portat i shënuanSi të kishte brenda zjarr. Të ndarë në ekipe Të gjithë u caktuan.Ecte, e shqetësuar,Drejt Bardharit të trazuar. Nisi pastaj loja Me vrap, me të rendur Që të gjithë pas topit Në portë për ta hedhur. 18 327
  • 45. 8. KTHIMI I SËRISHËM 7. Dhe u nisën për tek Ju,Erdhi prapë kjo ditë e fundit! Hienat blu,Sa shpejt kaluan, oh, sa shpejt! Me çizmet gjer më gju,Gaz e lotë në sytë e pëllumbit Siç janë nisur gjithëherëGjyshin e këpusin krejt. Të pinë gjak, Të vjellin vrer.Një si komb në grykë i lidhetI therr zemra me sëmbim. Dhe u ngjitën në kala, Albijoni në qafë i hidhet: Kapardisur,Mos qaj, të lutem, gjyshi im! Siç ngjitej dikur Një pasha.Në asfalt vetura shqet. T’armatosur gjer në dhëmbë,Xhaxha Argjendi e drejton. Deshën ta shkelin me këmbë.Albijoni zë e flet,Gjyshin, gjyshen, tek i shikon: - Kush na e prish rehatinë, Do të bëjmë mbi ta kërdinë!Mu këtu m’lëviz diçka!Ja këtu, këtu, nana! - Kush guxon të na shqetësojë,Dhe me gisht lukthin e prek. Do t’i japim plumb në gojë!Athua, vallë, aty ç’të ketë? Dhe i ngritën veshët bigë,I ra hollit tej e mbanë Si lepujt që s’kanë frikë!Sa arritëm n’aeroportKëmbët e tij vend nuk zënëS’ndalet që s’ndalet dot.- Mirupafshim, gjyshe, gjysh!Mirupafshim, tjetrën verë!- Mirupafshim, të na vijsh!- Të presim, si përherë! 2oo5 326 19
  • 46. 8. 7. NË BJESHKËDhe dolët Ju, të dashurit e mi,Nga gurët, Një ditë babai e kishte ndarëNga guvat, T’i dërgojë në bjeshkë, lart.Nga muret, Të dy n’veturë i ka marrëKu i pritnit me thumbat në sy. Se gjyshi kishte dëshirë të zjarrtë.Armët nga dora u ranë. Sa arritën në krye të malit,Dhe patë Ndaluan e dolën jashtë.Në fund të këmbëve si qenë lagur Aty pranë, në mes të barit,Si ishin përmjerë Panë një tëbanë me kashtë.Shndërruar në çakenj të mjerë.U thatë: Pak më tej një tufë me dele,Marsh, hiena! Një bari, një qen, një kalë.Zhdukuni nga keni ardhë! Aty më poshtë, pas një ferreNuk ju vrasim, Dy tre qengja kullosnin bar.Dhe pse ju gjithmonë na vratë!Ikni, se keni nëna. Në mes dëllinjash plot qershizaNe e kemi zemrën e bardhë. Dredhëza mali të kuqe gjak. Tej teposhtë drurë e lisa9. Sfond i qiellit ndezur flakë.Ua mbathënNga sytë, këmbët. Dhe aty, në rrugë, për anë,Ferrave, drizave, Një nga një gjyshi i mbledhPa armët, E mbushë dorën anëpëranëPa veshjet, Albijonit në gojë ja derdh.Pa çizmet,Pa dhëmbët. Falëmnderit, gjysh, i thotë, Falëmnderit , të dua shumë! Ai e kapë, e shtërngon fort, Si një zog, si një pëllumb. 20 325
  • 47. 6. TAKIMI ME SHOKËT 10. Dhe i vunë drejt jushPor s’e ka të gjatë durimin Grykëgjatat,Shokët e lagjes pa i parë. Të zezat,Pa e parë Veron kushëririn Shtërngatat.Prej atëherë që kur janë ndarë. S’lanë vend pa goditur.Dy Arbenët dhe Artanin S’lanë vend pa ronitur.I ka shokë e miq të vjetërAta shpesh në krahë e mbanin I ranë e i ranë n’kraharor kalasëSe e duan si askend tjetër! Miliona predha për të plasë. I ranë në kokë, në supe, në këmbë.Turret jashtë që t’i takojë E kafshuan kudo me dhëmbë.E t’i puthë të gjithë me radhë Po ajo s’u tund fare.Derë më derë pastaj të shkojë Kryelartë, mbeti krenare.T’u tregojë se ka ardhë. 11.Mbi të gjitha xha Ramadanin Po ku ishit Ju, o bij nënash!Ta takojë e ka për nder Që ua kthenit mes të shtënash!Aq shumë e do ai Albijanin Arma e Juaj atje këndonteÇamçakëza i jep përherë. Dhe, qëllonte. Po ku qëllonte?Dhe për rrugën e ka marrë malli, Kë qëllonte?Për oborrin, për shtëpinë. Ajo qëllonte Tradhëtinë.S’do t’i harrojë kurrë për së gjalli Ajo qëllonte Poshtërsinë.Se i falën dashurinë. Ajo qëllonte Padrejtësinë. Ajo tregonte Ardhmërinë. 324 21
  • 48. 12. 5. JETA NË BERLINVërtet, ku ishit Ju, o trima!Me grykëhollat, vetëtima! Ulet Albi këmbëkryq Para gjyshit, si i madh.Kur ne mendonim se ju vranë, Gojë e ëmbël si mjaltë me fikJu qëllonit nga tjetër anë. Rrjedh e rrjedh, tregon me radhë,Kur ne mendonim se ju ranë në shtegJu dilnit në tjetrin breg. Për jetën atje në Berlin.Kur ne mendonim se jeni mundur, Si ka lojna e çakla plotJu këndonit edhe më bukur. Si në çerdhe me shokët rrinKur ne mendonim se më e latë, Dhe kohën s’e kalon kot.Krisma e Juaj dhe më zjarrtë. Si me prindërit n’shëtitje del13. Mbrëmjeve në Luna Park,Krisma e Juaj. Si “veturën” vetë e merr I bie “fushës” rreth e qark.Ku përshkruhet kjo krismë me fjalë!Ai gjëmim atje në mal. Si shkojnë n’kopshtin zoologjikAi gjëmim nëpër shtigje, Kafshët e egra për t’i parë,Kaloi fusha, gryka, brigje, Si ka qejf ndonjëherë t’i ikëSiç kalon një aeroplan Babai pas për ta ngarë.Supersonik,Dhe qiellin me krahë e çan. Si pastaj n’dhomën e tijVjen pastaj mbi kryeqytet Shikon filma vizatimor,Si shqiponjë, në porte zbret. Ndërron disqet nji nga nji Me Plestejshën n’televizor…Shkup, Moskë, Sofje, Athinë,Njujork, Paris, Londër, Berlin. 22 323
  • 49. 4. BIÇIKLETA 14. Ngrihen veshët, hapen sytë,Gjyshi e ka biçikletën. Fërgesat, pijet,E merr Albin dhe e hip. Mbeten në fyt.Sa herë vjen ai ja ndreqën Ç’është kjo, ata thonë,Shalën para me tel e rrip. Ç’po ngjet mbi godinën tonë! Nga vjen gjithë kjo jehonë!Dhe nisin bashkë që të dy Kjo krismë e ky rafal,Rrugë më rrugë, nëpër qytet. Ku kanë ngjarë, në cilin mal!I bjen borisë ty, ty, ty,Ikni , ej, Albi thërret. Ahë , po, atje mbi Sharr.Më me qejf shkojnë në fushë Janë krismat e ‘878- tës.Atje ku gjyshi ka punuar Jo , janë të ‘913 – tës!Ende shtatë vjet pa i mbush’, Jo, jo, janë të ‘45 – tës!Kur ka korrur e ka lëvruar. Kur u ndalën Prej dhembjes e thikës pas shpine!Ka ujitur livadh e misër Kur u ndalën,Ka mbajt’ duaj e duhan. Nga xhambazët,Po dhe kalit i ka hipur Matrapazët,Duke e rendur me revan. Që luanin poker Mbi kurriz të Shqipërisë trime.Sa me dëshirë AlbijoniKur flet gjyshi e dëgjon. Dhe trokiste derë më derëAshtu është , dhe ju do thoni, Fati i zi i Bethovenit,Se tregimi kurreshtje i zgjon. Kuçedër me shtatë krerë, Siç trokiste Etja, Mëria, Përçarja, Ligësia, Dhe copë bëhej Shqipëria. 322 23
  • 50. 15. Dhe vërtet, këmbët e tijDhe u ngritët Ju, I dalloi tek vraponinBij të Nënave, Pastaj pa si, me furi,Siç u ngrit Bethoveni, Në derë u turr Albijoni!Për të kapur atë fat për fytiE ta mbytni. Erdhi, loçka babës, erdhi! Që të dy krahët shtrijnë.Përsëri thanë ata: Tërë dashurinë ia derdhin- Mos është ndonjë shaka! Njeri tjetrit në pëqafim.Por shaka nuk mund të ish Dhe shtërngohen e shtërngohenSe krismat erdhën sërish. Disa çaste pa u ndarë. Sytë e gjyshit me lotë njomen. Ka shumë kohë që s’e kanë parë.16.Dhe u mblodhën kokë më kokë“Trurët” me okë e okë!U kërcnuan:- Për një javë, me hekur e zjarr,Do t’u zhdukim rrënjë e farë!Thanë ata dhe kërclluan dhëmbëtSi t’u kishin në pëllëmbët.Ua kthyet, flakë për flakë:Ejani, të pini gjak!Ejani, të hani mish!Të hani, siç ha një bishë!Ejani, këtu ju presim!Ne,Vendosur kemi,O do të rrojmë!O do të vdesim! 24 321
  • 51. 3. SHQETËSIMI 17. Dhe i vunë prapë shtërngatatAlbijoni pesëvjeçar. Të krakasin si laraskat.Ja, erdhi përsëri. E ç’mund t’i bëjnë laraskat malit?Kësaj radhe nuk ka dalë Sa mund të bëjëN’aeroport, gjyshi Hamdi. Një riqër në bisht të kalit.Gjyshja shkoi për ta pritur Dhe u nisën prapë hienatMe xhaxhain. Me veturë. Fytyrë e zemërkorb,Është dy vite më i rritur Të ngjiten me autoblindatTani më i bërë “burrë”! Me kokë në torbë. Atje, në lak të Vicës,Gjyshi vetëm në shtëpi. Në Gur t’Sidollit,Ka hapur dyer hapekrah! HasënAh, sot nipi do t’i vijë! Në syshqiponjë të sharapollit.Ka shumë kohë që s’e ka pa’! Dhe mbetën me dhëmbët përdhe Siç mbesin egërsiratEcën shkallëve poshtë, lart! Dhe cofëtinatVendi vend nuk e zë! Në një she.Pse ky gjyshi s’është rehat?Një diçka e bren atë! Gojët me plumba mbushur. Bishtin nën shalë futur.Del përjashta e hyn prapëDel e hyn përsëri Prill, 2001.Zemra i bën tak, tak, tak!Nuk qetësohet kurrsesi!Në rrugë ndalet një veturë.Derë e saj hapet trak!Zemra e gjyshit ka një urëDiçka brënda thyhet krak!Ndalon hapat dhe vë veshPo përse, ju do thoni!I rreh zemra shpesh më shpeshSot i vjen Albijoni! 320 25
  • 52. - PJESA E DYTË - Një palë bata *17) i pati blerë Në qytet babai njëherë.1. Po i vinin shumë të mëdha.Dymbëdhjetë net Do rritet këmba, ai i tha.E dymbëdhjetë ditëVollën zjarr mbi mal hordhitë. Kur u rrit pak më shumë I bënë opinga dhe një gunë.Tymi e flaka mbi shtëpitë. Thellë në zemër seç ndjeu! Sikur për së dyti leu!GrykëgjatatSi shtërngatat E i dhanë në dorë një shkopDhanë e dhanë. I vunë përpara një dhi, një lopë.Prej së largu kalasë i ranë. Një kind me gjizë, një shishe dhallë.Se nuk mund t’i vinin pranë. Një cope misernike të tharë.U thatë Ju, Bij të Nënave Tërë ditën në shullëMe gjëmimin e të shtënave: Do t’i ngopte një për një.- Këtu ejani, hordhi mizore! Çka se atij si një koshDhëmb për dhëmb, Do t’i rrinte barku bosh.Këtu, në llogore!Ejani, në ua mba, Kjo ndër mend seç i ra.Në log të luftës, Eh, moj jetë, gjyshi tha.Këtu, në kala! Tek shikonte nipin ngjeshur Me më të mirat tesha veshur.2.Po nuk vinin kurrsesi. Ngrihet, shtrihet, ngrihet prapë.I dërguan korbat e zinj, Tutje sulet e vjen me vrap.Prapa shpine, si hajdutë, Me topa bore gjyshin gjuanPërmbi maje, në Gur të Kuq. Sa qejf ka me të kur luan!Ukraincë, rusë e bullgarucë. Djalë i mbarë Albijoni. Se është kështu dhe ju do thoni. Ai gjyshin s’e mundon Sepse shumë dhe ai e don. 17 Lloj mbathje prej llastiku 26 319
  • 53. 2. SHËTITJA NË BORË 3. Ecnin djemtë nëpër natë Monopatit,Erdhi nipi përsëri. Të arrijnë te Guri, lart.Çdo gjë gëzohet në shtëpi.Muret, strehët, të gjitha qeshin. Të arrijnë para agimit,Ballin me blerim e veshin. Të zënë pikat e vrojtimit.Nga qielli bien fluska bore. Po ishte vonë .E merr gjyshi, e kapë për dore.Por Albi ashtu s’pajtohet. Korbat kishin zbrit më parë.Nëpër borë don të argëtohet. Nga pusia hapën zjarr.Dhe nga dora, fap, i ikë . 4.Gjyshit i ngjalli frikë. Servet Selca ra i pariMos largohet tutje shumë Te një shkurre, aty, buzëmali.Se pastaj i hapë punë. Sa kish çelur një luleborë. Deshi ta kapë me dorë.- Ndalu, i thotë, ndalu bir! Buza i mori formën e sajTë të arrij e kam vështirë! Dhe mbeti,Rri të lutem, këtu pranë. Siç çelin lulet në maj.E di ti sa vjet i kam? Kokën e vuri pak mënjanëAlbi bie përmbi borë. Që lulen ta kishte pranë.Bora i prek fytyrë e dorë. Te rrënja e puthi gjaku i tij,Por, fare nuk mërdhin. E mbështolli ta merr në gji.Është i veshur si alpin. Një rreze agimi i veshi ballin Se deshi ta përkëdhelte djalin.Mendja gjyshit i shkon larg.Kur ka qenë i vogël kaq. Mu aty, përmbi lerë,S’kishte këpucë, asgjë s’kishte. Mbeti të çelë çdo pranverë.Ndër më të varfërit, në fshat, ishte. 318 27
  • 54. 5.Fadil Lisi e pa tek ra ARDHJA E SËRISHMEDhe gurin ku ishte, sakaq, e la.Mori tutje drejt tij, 1. KA DALË GJYSHI PËR TA PRITURSi luani, me furi. Është dimër. Muaj janar.Po korbat trimin nuk e lanë. Albijoni katërvjeçar.Me breshëri në gjoks i ranë. Vetëm zbret nga avijoni.Hapi krahët tërë dhimbë Ja, ky është Albijoni.Si ta merrte në përqafim. Si i madh, djalë i rritur.Pranë qershisë dhe Ai ra. Ka dalë gjyshi për ta pritur.Qershisë zemra copë iu ça. Tek e sheh ashtu me mallëUli kokën dhe dorën zgjati Lotëve dot s’u bën ballë.Djalin për supesh e kapi.- Ngadalë, bir, i tha, ngadalë Ecën vetë në aeroport.Të mos lëndosh varrë… Sytë e gjyshit tas me lotë,Djalit balli i digjej zjarr… I ngre duart, kur e sheh. Prej së largu don ta njeh.- Pusho, pak, biri im,Këtu, pranë gjirit tim. E pa dhe ai që nga larg. Të dy duart i çon lart.Dhe krahët iu drodhën. Një çantë të vockël në shpinë e kaLotët çurkë, qershisë, i rodhën. Pasaportën aty e mba. Ç’ka ky gjyshi, përse dridhet? Albi kur në qafë i hidhet? - Mirë se erdhe, - i thotë plot nur! Ti më qenke bërë burrë! Dhe e mbyt me të puthur. Sikur don për ta futur Të tërin në gojë, në bark. Ah, ky nipi që rri larg! 28 317
  • 55. 16. KTHIMI 6. Pak më poshtë, nga tjetri shpat,Sa shpejtë kaluan këto ditë! Zeqir Vica ngjitej me vrap.E fundit erdhi kaq paprit’! Ngjitej lart si kapedanÇ’ka ky gjyshi që rri pikëlluar? Që shokëve t’u shkonte pranë.Ballëvrrenjtur, i zimtuar? Po e mori plumb i zi.Një diçka i është lidhur Ra. U kap te një dëllinjë.Mu në grykë, nyje e hidhur!Albijoni për qafe e kapë: Bjeshkëve ua hodhi sytë.- Mos qaj, gjyshi, do vij plapë! Një buzëgaz në buzë iu ngjit. Bora kishte marrë të shkrirë.Do vij plapë , pas gjashtë muajsh. Buzëgazi i mbeti ngrirë.Këto lojna të m’i luajsh!Gjatë dimlit do vij unë! Të dy krahët i kishte hapurMos qaj, gjyshi, të lutem shumë! Tokën fort si për të kapur. Krahaqafë ta shtërngonteE çon dorën, përshëndet. Se e paBashkë me prindërit e vet. Që së fundit e shikonte.Aeroplani fluturoi.Albijonin lart dhe larg e çoi… Të tre djemtë atje nën Gur Mbetën përjetë, si tre flamurë. 7. Për Kodër të Diellit u nisën blindat. Varg, Me dhëmbët gjak. Te laku i Gajres ishin trimat. Tymi e flaka mbi asfalt Drejt qiellit u ngrit lart. 316 29
  • 56. 8. 15. ALBI ËSHTË SHUMË I GJALLËServet Isa në istikamRrinte gati, si luan. Albi është aq i gjallë!- Binu djem!- tha komandanti, Vetëm gjumi atë e ndalë.Dhe Serveti nuk e zgjati: Nga mëngjezi gjer në darkë- Binu shokë! – dhe ai briti Këmbët s’i pushojnë aspak!Autoblinda kur kokën qiti. Vrap e vrap në korridor,Mitralozi i këndonte Nëpër shkallë e oborr!Dhe qëllonte. Shtrihet, ngrihet, në mes të barit, I ka vënë në pikë të hallit!Përmbi ledh kokën e nxori.Befas, predha në kokë e mori. I thotë gjyshja: - Ndalu pak!Ra djaloshi në istikam, Ndalu, se më bën merak!Ra, siç bie një kapedan. Shiko, faqet i ke holluar! Gjithë ditën duke vrapuar!E pa nga lart gështenja plakëSi u mbulua trimi me gjak. Mos, me gjyshen, a nuk lodhesh?Si e vuri mbi ledh kokën Do djersitesh dhe do ftohesh!Dhe mori ta puthë tokën. Eja këtu, në prehërin tim!Mbeti ashtu, i buzëqeshur Eja, të lutem, shpirti im!Drejt diellit me sytë ngjeshur.Deshi diçka të thotë Albijoni s’e zgjatë shumë.Por, s’e tha dot… I hidhet gjyshes si pëllumb.Një plis dheu në dorë shtërngoi Drejt në prehër, fup, i ulet.Dhe sytë i perëndoi. Gjyshes i çelin lulet.Ra aty, po u ngrit flamur,Ra që të mos harrohet kurrë. 30 315
  • 57. 14. DHE PËRSHESHIN E KOLLOFIT 9. Udhës kthehej HajrediniNipin gjyshi s’e lë të qajë, Pas tetë orëve në pikë vrojtimi.Në darkë, kur duhet të hajë. Te Guri Shpuar, përmbi lumë,Sa bie mbrëmja i vjen gjumë. Tërë natën i pa gjumë.I rëndojnë qepallat shumë. Sa hije i kishin teshat në trup!E merr në prehër dhe i thotë: Tek ecte me armën mbi sup!- Do të hash përshesh me kos? E shikonin lisat, degët,Se pastaj mbetesh i vogël Gurët, drurët, kopshtet, pemët!Me këtë hundën sa një gogël! E shoqëronin zogjtë me këngë. Hapi i tij lehtë, i rëndë.Do të rriten fëmijët e tjerë Dielli i shndriste ballinTi do rrishë kështu përherë! Sikur donte ta puthë djalin.Hajde pra, të hash pak! Dhe arriti trimi në fshat.Se ushqimi bëhet gjak. Deshi të pushojë pak. Po s’e lanë predhat mizoreBëhet gjak e bëhet tul Tek pëlcisnin në oborre.Që një ditë të bëhesh burrë. E goditën ciflat në bark.Të më rritesh, i madh, sa gjyshi! Nga trupi i rodhi e i rodhi gjak.Ndryshe mbetesh sa ky gishti! Sytë i mbylli përgjithmonëGjaku është dhe benzinë I pavdekshmi n’kujtimin tonë.Në lëvizje trupin shtin.Punon truri, veshkët, zemra!Të gjitha organet, jashtë e brenda.Albijoni i hap sytë.Tërë përsheshin e kollofit!Llap e llup, llap e llup,Me të shpejtë në bark e fut!Dhe pastaj e zë gjumiN’prehër të gjyshit, si pëllumbi.Ngrihet gjyshi në shtrat e vëNgadalë ngadalë, pa bërë zë… 314 31
  • 58. 10. 13. KA NJË KALË ME FRER E SHALËN’istikamet, te kalaja,Gjuanin topa, gjuanin mortaja. Bie mbrëmja, ikë dielli.Vinin predhat nga qyteti Prush qyteti, prush qielli.Por, Albijoni nuk ka gjumë.S’donte të dijë, për to, Serveti. Të shëtisë don më shumë.Servet Llaca, një djalë dai, Don të shkojë atje, në ParkMbi armiqtë bënte kërdi. Që nuk është dhe shumë larg.Bënte kërdi me armën e vet Don të hipë përmbi kalë.Sa herë qet, nga një po vret! Gjokun e vogël me frer e shalë!U ngrit trimi nga istikami Don t’i hipë ai vet.Të vërsulet si luani. Ia, ia, t’i bërtet!Të vërsulet mbi zinxhirë, Kali i vogël të fluturojëT’i këpusë, të jetë i lirë. Lart në qiell si zog ta çojë…Por, e prenë plumbat në këmbë.Shtërngoi nofull, shtërngoi dhëmbë. E pastaj, ah, pastaj, Ndonjë send të blejë, të hajë.Ra aty e zë nuk qiti Ta merr gjyshi, ta kapë për dore,Me gjak kalanë e ujiti. Të hyjnë në një ëmbëltore.Ra dhe ai flamur të ngrihet Gjyshi qejfet ia plotësonNë jetë të jetëve të përtrihet. Sepse nipin shumë e don. Aq më shumë që e ka marrë Në det, për herë të parë. 32 313
  • 59. 12. ALBIJONI KAMPION - PJESA E TRETË -Albijoni ka dhe top.E mban afër si një shok. 1.Kur mbrëmja fillon afrohet Ju, Bij Nënash.E merr topin dhe çohet. Ju, Djem shqiponjash.Bashkë me babin buzë deti Krisma e juaj si bubullimaNisin garën në mes vedi I mbushi malet plot me trima.Kush më shumë gola shënon Këto krisma borën shkrinëDo të shpallet kampion. Sikur juga e bardhë kur fryn. Derdhen përroskat, vijat në lumë,Fillon loja në futboll. Lumi ecën valë shumë.Albijoni jep një gol.Pesë të tjerë një pas një Mbetën “trurët” me gisht në gojë.Babi mbetet veç me një. Ata që thanë se do bëjnë plojë.Kënaqet gjyshi tek shikon 2.Pas topit si fluturon. Te një shkrep atje mbi shpat- Më ngadalë, i thotë, më ngadalë! Ju shikon dhe qan një plak.Do rrëzohesh, o shpirt, o djalë! Në këmbë e ka ende një varrë Në luftë të Sremit që e ka marrë.E shpall nipin kampionFutbollistin Albijon. Nga sytë e rrudhur i rrjedhin lotëShtrihet pastaj pëmbi kum Dhe s’i ndalë dot.Se nga lodhja i vjen gjumë. Nga gëzimi? Nga hidhërimi? Po, Gëzim hidhërim përzier bashkë Nga kohë e re, Nga kohë e vrazhdë. Sytë e mendjes i shkojnë larg Dhe i vijnë kujtimet varg. Vijnë kujtimet nga një këngë Që është e thekur, Që është e rëndë: (Qenkan mbushun bjeshkët me borë, 312 33
  • 60. Qenkan mbushun bjeshkët me borë. Dhe fillon fotografimi.Qenka mbushun shpati Një pas një shkrepet filmi.Plot o, plot o me malësorë. Zënë e mbushen aparatet Dhe dëfrimi zgjatet zgjatet.Qenkan veshë e mbathun oGjithë o gati me armë në dorë…) Albijoni dhe këtë e pa Tek e mba gjyshi në krah. Dhe qesh e qesh, dhe qesh e qesh!3. Të dy buzët vesh më vesh.Viti ‘913-të.Në qiell vërtiteshin Iku tutje arixhiuE vërtiteshin retë. Bashkë me të edhe ariu.Dhe rrufetë. Dingi tau, dingi tau! Prau, prau, prau, prau!Në arat e pyjet përmbi GajreNjë natë erdhën dy hordhi. Turma e fëmijëve u shkon pas.Serbi sipër, poshtë bullgari, Plot hare, shend e gaz.Dhe u ndeshën atë verë aty.Po shqiptarët?Ata i matninCili ishte më i zi.Dhe luftuan me javë, me muaj,Për të marrë një tokë të huaj.U vranë, u prenë gati për fareTë pushtojnë një tokë shqiptare.Malet tona, të të parëve tanë,Brez pas brezi që na i lanë.Po shqiptarët?Për të tjerë përherë u vranë. 34 311
  • 61. 11. ARIXHIU ME ARIUN 4. “Mbeçë, more djalë, mbeçë,Dingi tau! Dingi tau! Përtej urës së Qabesë…”Prau! Prau! Prau! Prau!Ç’është një zë andej që vjen? “…O mor shokë në sh’pi kur të shkoni,Dhe çdo kush kokën kthen? Nënës time mos i kallzoni…”Tufë tufë i shkojnë pas,Tërë qejf e tërë gaz! 5.Arixhi, o arixhi! I merrnin djemtë dikur nizamëNdalo pak te këta fëmij Nëpër botë kokën e lanë. E lanë kokën nëpër botëAlbin gjyshi e shtërngon fort. Kokë e tyre që shkonte kot.- Është ari, ky, - i thotë. “…O ju korba që më hani,Eja t’shkojmë e ta shikojmë Sytë e mi mos m’i ngani…”Çaste të bukura të kalojmë.Arixhiu ariun e mba. 6.Me zinxhirë lidhur e ka Ka ardh’ njëherë, një fshatar,Një kosh ja ka vënë mbi gojë Dymbëdhjetë vjet pa e parë…Që njerëzit mos i kafshojë. Me një shkop e torbë në krah Zbriste shpatin, rrah më rrah.Dingi tau!, dingi tau! Te Sheliqet3, nën një bri,Bie dairja prau, prau! I takon ca barinj.Ngrihet ariu n’këmbët e paraFëmijët i dalin para. - I kujt je, mor bir?- i tha, Njerit ndër ta.Kërcen, hidhet, luan valle. - I Farizit jam, o lalë,Dikush e qeras me pare. Gjegji çuni me zërin zjarr.Rrotullohet, pëllet mbi rërë, - Ashtu?!- ia bëri dhe seç ndjeu.Mblidhen njerëzit sërë sërë. Nën brinj diç e preu. U plandos, u kapë për gurDhe fëmijët qeshin qeshin, Dhembje të tillë s’kish ndjerë kurrëE ngushtojnë më shumë rrethin. Fjalët e djalit i ranë shigjetë.Sa çudi, o, sa çudi, Farizi ishte ai vetë.Luan ariu si njeri! 3 vend mbi fshatin Brodec 310 35
  • 62. 10. NJË GOMAR VESHKLLAPUSHNën krah djali iu hodh:- Ç’pate, lalë, me ty ç’po ndodh? Ush, ush, ush, ush!Mezi foli, me pak zë: Një gomar veshkllapush.- S’kam gjë, bir, nuk kam gjë… Njerëzve ai u afrohet.Ka këtu një burim? Sikur don të çlirohet,Hidhni pak kraharorit tim.Këtu brenda kam një varrë Nga dy koshat mbi samarQë më djeg, përvëlon si valë… Që i ka anësh var’.Pastaj dorën e afroi, Ush, ush, ush, ush!Deshi ta ledhatojë. Hajde fik, kumbulla, rrush!E shikonin sytë e tijSi dy xixa plot shkëndi. Albi shikon me habi.- Shko lajmëro, mor djalë, n’shtëpi, I thotë gjyshit: ç’është ky?Thuaju që vjen një njeri… Dhe afrohet, e zgjat gishtin,Kur të pyesin, kush mund të jetë? Ia prekë pakëz bishtin!Thuaju ju tregon vetë.Kur të pyesin se nga vjen? Dhe gomari, trak, lëviz!Rrugës që çon në Prizeren. Sikur don tutje të nisë.Kur të pyesin se ç’tesha ka, Bishtin, duket, s’ka dëshirë,Thuaju siç më ke pa… T’ia prekin as me pahir. Albijoni e prek në vesh Dhe qesh e qesh, dhe qesh e qesh! Llapallup, i përplasë! S’e ka qejf askush t’ia ngasë! Ush, ush, ush, ush! O gomar veshkllapush! Varg fëmijët i shkojnë pas Ai iku nëpër plazh. 36 309
  • 63. 9. AKULLORE ME KAJMAK 7. Prej Brodeci ka qenë një djalë- “ Akullore me kajmak, Nga ata djemtë e rrallëdhe me krem e çokollatë, Që s’jetonin pa liri.E ka xhaxhi për merak!” Pa të jeta u dukej zi… Javë për javë shkonte n’qytet- “Akulole me kajmak, Të kuptojë se ç’po ngjet.dhe me klem e çokolat,E ka xhaxhi pël melak!” Dhe një ditë mësoi djali Se kish ikur prej këtu bullgari.Tamam ky Albijoni, Me të shpejt u nis për fshatShirit magnetofoni! Që ta çonte gëzimin lart.Trak, e inçizoi Mezi priste të takojë njeriXhaxhin që kaloi E t’i jep lajmin e ri. I tha të parit që e takoiMe karrocë për dore Kur për qafe e pushtoi:Plot me akullore - Hej, dëgjove? Ka shkuar bullgari!Bërtiste e bërtiste - Cili bullgar! U habit fshatari.Fëmijët i thërriste. - Bullgari, pra! Pika të raftë! Tha djaloshi gjithë inat.- Gjysh, o gjysh, - i tha, Ngriti krahët prapë fshatari:Më jep një pala! - Po pse, këtu ka qenë bullgari?Të blej një akulole Dhe eci tutje e zbriti malinSa një topth dëbole! E la në rrugë, të ngrirë, djalin.- “ Akullore me kajmak,dhe me krem e çokollatë,e ka xhaxhi për merak!!...iku, iku tutje larg. 308 37
  • 64. 8. 8. GUASKAT Erdhi pastaj një Kukec4 Me hundën e gojën spec. Aty te uji ku ndreq kalanë Qe vendosur në Veshallë Dhe vjen vala ia përlanë Me ca qenër xhandarë Do si kupa anësh ka Çdo gjë në fshat ishte e tij. Ca të vogla, ca më të mëdha. Para s’i dilte dot njeri. Vente e vinte kudo kaluar Merr dy tri dhe e pyet Si një gjarpër, i mallkuar. Gjyshin që i rri te kryet: Pushkë në krah, kobure në brez - Gjysh, o gjysh, pa më tlego, Verë dimër ishte krahnezë. Të lutem, ç’janë këto? Me qengja e desh nuk kish të ngirë Këmba e tij e zezë, mynxyrë. Gjyshi e merr në përqafim. Bishë e egër. I pa prekur. - Janë guaska, i dashuri im! Vjellte zjarr e brente hekur. Ja kështu, këta kapakë Kush guxonte t’i dilte para, Kanë pasur brenda nga një butak. I humbej fara… Mish i butë, kafshë e gjallë Ecte serbi kapadai. Që, kur nisë mplaket dalangadalë, Ishte një ari i zi. Kalbet, thahet. Kapakët hapen. Ecte kudo rreth e qark Nëpër rërë pastaj përhapen. Me helmin në bark. Iknin njerëzit si prej djallit Ka të bukura, lloj lloj ngjyra. Çehre e zezë i binte malit. Ashtu i ka bërë natyra. Kishte ai edhe zagarë, Dhe përdoren për zbukurim. Domosdo, ndonjë fshatar. Më kuptove, tash, nipi im? Bjeshkë më bjeshkë e fshat më fshat Të jetë i qetë, të flejë rehat. Albi buzën e vë në gaz. Më i bukuri është në plazh. Sharri ynë i lashtë, i vjetër, E kapë gjyshin, e përqafon. Kurrë s’ka pasur gjuhë tjetër. Ah, ky gjyshi sa shumë e don! Shqip kanë folur lisat e parë. Shqip kanë folur kullosë e bar. Shqip lastarët, rrënjët, degët, Shqip dhe kafshët, bimët, pemët.4 Kryexhandar serb 38 307
  • 65. 7. ZEMËRIMI ME VALËN Shqip dhe drurët, gurët, shkrepat, Bredhat, ahet, dushqet, plepat. Shqip dhe bora, shiu, era,Buzë ujit nisë e qan Pranvera, vjeshta, dimri, vera.Dhe gjyshi i shkon pranë. Lumenjtë, arat, grykat, brigjet,Jep e merr me duar në rërë Livadhet, shkrepat, rrugët, shtigjet.Diçka don për të bërë. Shqip kanë folur qielli, retë, Bubullimat dhe rrufetë,Po s’e bën që s’e bën dot! Shqip ka folur dhe Zoti vetë.Tërë puna i shkon kot.Gjysh, o gjysh, më ndihmo!Kulsesi nuk li kjo! Në mes të shqipes me hekur në dorë Erdhi ky Kukec mizor.Eh, se ç’kishte ai ndër mend Erdhi me gjuhën e barbaritTë ndërtojë në atë vend Peshë e rëndë mbi supe të malit.Po ia merr vala, fap, Erdhi si një mish i huaj,Ikë tutje dhe kthen prapë. Dhe çdo gjë prej tij të vuajë.Albi valën don ta kapë Ishte kjo për të vajtuar.Por nuk mund ta bëjë zap ! Për të qarë, për t’uluruar.- Ah, moj valë, sa të të zë!Mu në vend do të lë!- Eja këtu, Albi im,Këtu, ku vala nuk mbërrin.-I thotë gjyshi butë butëDhe dorën në rërë e futë.Në rërë dorën e futë thellëBashkë me ujë një grusht e nxjerr.E ngre, e lë t’i bjerë nga dora.Rritet “muri” lart saora..Albijoni vajin ndal.Dhe zemra i bëhet mal.Një buzëgaz në cep i ngjitetMenjëherë zemrimi hiqet. 306 39
  • 66. 9. 6. GOMONIA PATOKErdhi viti ’44.Kryqi i thyer qe pihatur. Albi dhe gomone ka.Si ariu me plagë të rëndë Një për mes, dy për krahë.Kur kafshon më shumë me dhëmbë. U jep duarve përmbi valë Nisë noton dalëngadalë.- Sa më parë të mblidhen djem!E t’i çojmë atje, në Srem! Kjo gomonia është “patok”.Atje t’i jepet grushti i fundit! Ajo sipër ka një kokë.Që liria t’i vijë katundit! Sikur bën mak, mak, mak,T’mos keni më Kukec mbi kokë! - Ej, ju, largohuni pak!Të lirë të jeni në tuajën tokë!Shqipëri ka qenë dhe do të jetë! Dhe dy këmbëve u jep pasKjo është shumë e vërtetë! Që gomonia të merr gas Me tërë trupit, vup, përpara,Kështu thoshte matrapazi Pas tij mbetet vala.Me duart pas prej xhambaziNën mëngë mbante thikën Por gjyshi s’e lë vetëDhe të ligën. Albijonin të hyjë në det. Sa largohet pak aiDhe u nisën djemtë tanë Menjëherë vrapon pas tij.Lanë babë e nënë lanë.Lanë grua, fëmijë, motër, - Eja, i thotë, nipi im,Lanë shtëpi, e lanë votër. Dhe e merr në përqafim.Që nga Dibra e Kërçova, Po dhe Albi e kapë për qafeGostivari, Struga, Tetova, - Loçka e babës, ç’më kënaqe!Ohri, Shkupi, Kumanova.Nisen djemtë në brigadëKaluan Nish e Beograd.- Dhe në front më të parët,Do të hyjnë vetëm shqiptarët!Nga të gjithë janë më trima!Ata shkelin dhe mbi mina!Do t’i plasin me trup të vet!Të gjithë sa janë, 1500 vetë! 40 305
  • 67. 5. NË PLAZH Kështu xhambazi kishte thënë Në urdhërin e dhënë.Dhe kështu çdo mëngjes. Dhe u nisëm të gjithë tok,Gjyshi, gjyshja, prindët, pesë. Drejt fashistave, mish për top!Në plazh dalin ndër të parët Para nesh, nga bunkerët,Kur të qeta janë valët. Villnin zjarr mitralierët. Bombarduesit avionëAlbijoni e ka një kovë. Gjuanin mbi kokën tonë.E ka blerë që në Tetovë. Brigadat sllave prapa neshNjë grabujë, tri lopata, Rrinin gati si rrebesh,Kamion dhe dy govata. Të na binin me pabesi Siç kafshon gjarpri i zi.E ka dhe një buldozher. Të mos mbetej asnjë shqiptarEh, sa rërën ai e merr! E të kthehej n’shtëpi i gjallë.E ja nisë vap e vup,Kamionin e mbush kup. Dhe ecnim ne me armë përpara, Të gjithë malësorë, me kësula të bardha.E tërhjek nëpër rërë. Të rinj, të njomë, pa mustaqe,Gjerë e gjatë një rrugë ka bërë! Pa lëshuar brisk në faqe.Tamam si një autostradë. Flamurin tonë në ballë e kishimEcë kamioni mbarë e prapë. Ishim gati për të të vriteshim. Do të vriteshim gjer më njëPastaj kovën e mbush, e rras. Që Kukec mos kishim më.E kthen poshtë, e përplas. Prej 1500 vetëPa u prishur rëra rri As 300 nuk kishim mbet’.Dhe nuk derdhet, sa çudi! Të gjithë t’plagosur e të vrarë Se ishim në vijë të parë.Por shumë nuk zgjat kjo.Ngrihet vetë, kërcen mbi to. Për kë?Me dy këmbët i bën përshesh! Vonë vesh e kemi marrë.Nga e para nisë e ngjesh. Kishte qenë një thikë pas shpine Mbi brigadën tonë trime. 304 41
  • 68. Erdhëm ne që gjallë mbetëm 4. NË DETNë vendin tonë ta vazhdojmë jetën.Erdhëm ne me plagë, me varrë, Vera vjen shumë e nxehtë.Të gëzuar, si çlirimtarë. Të durohet s’është dhe lehtë.Por këtu tjetër gjellë Ndaj, më mirë, do të jetë e udhësPër ne ata kishin zjerë. Që të gjithë të shkojnë në Durrës.Mbetën dhentë pa çobanë Dhe ecë e ecë autobusi...Se çobanët na i vranë. Ja ku duket deti, Durrësi!Na i vranë ata katilë Hodhi çapat por lodhet nipiQë t’i kishin duart lirë. Dhe gjyshi, fup, në qafë e hipi.Duart e lira për çdo gjëQë askush mos ngrinte zë. Para detit gjyshi ndalet: Ja dhe rëra, uji, valët!10. Ja anijet si lundrojnë!Monopolet mbushur plot. Anembanë botës shkojnë.Gjer në gju gjak e lotë.Një jevgjit si kasap Në plazh nuk rrihet pa ombrellë.Vriste, priste, pinte gjak. Gjyshi ja ngul bishtin thellëPër të ngjallur frikë, trishtim, Bashkë me nipin e vë në rërë.Mbi këtë popull mbetur jetim Plazhi mbushet sërë - sërë.Se kasapi më i madhiIshte ai, matrapazi. Dhe këtu, për herë të parë,Fërkonte duart si korb i zi Albi detin e ka parë.Tek shikonte me dylbi. Uji duket krejt i kaltër,Tek udhëtonte me tren të kaltër Kaq i bukur, kaq i pastër.Si një mbret me gjak t’papastër.Mbi anije, n’aeroplan,Kapardisej si biban.Për t’mashtruar botën e tërëMe dorëzat e bardha gjer në llërë.Me këto mbulonte gjakunPasi na kish vënë lakun. 42 303
  • 69. 3. HYRI GËZIMI NË SHTËPI Lëkurë qengji, i maskuar, Brenda derr i tërbuar.Erdhi nipi në shtëpi. Turinjdhelpër e zuzar- Me këmbë të mbarë!- tha gjyshja e tij I pashembullt gjakatar.E u hodh, në derë të hapur, Ne luftuam fashistët e zinjMe dy krahët për ta kapur. Kur më të zestë i kishim n’shtëpi. Ndaj, ejani t’ju puth në ballëMbllac e mblluc duke e puth’ Se shqiptarët, për veten e vet,Në sy, në ballë, në veshë, në hundë… Tani luftojnë për herë të parë.- I shijshmi nënës, i shijshmi nënës!I bukuri, si drita e hënës! Ejani këtu, djemtë e mi, T’ju përqaf, t’ju marr në gji.Dhe i bëri hapat e parë.Hyri me këmbë të mbarë. 11.Nipi i vogël me sytë si rrushi, Ju, Bij Nënash,Skaj më skaj shtëpinë e mbushi! Ju, gjak shqiponjash. Ju që pamjen ia ndërruat malit.Ecë andej e prek këndej, Ju që faqen ia zbardhët Sharrit.Lë këtë e merr përtej.I hap dyert dhomë më dhomë Dorë e juaj me diellDorë e tij e butë, e njomë. Prek fushat, pllajat, Prek drurët,Gjyshi, gjyshja, i shkojnë pas. Prek gurët,E shikojnë me buzë në gaz Zgjatet gjer në qiellTrapa trupa këmbët e tij. Tek majatHyri gëzimi në shtëpi. U kap veshët. U hap sytë. Dhe zgjon dashuritë. 302 43
  • 70. Ja si ndihet 2. ARDHJA E PARËHapi i Juaj viganGrykave, shkrepave, Për herë të parë i erdhi nipi…Kurrizeve tutje, Nga avioni e pa kur zbriti.Vargan, vargan, Që nga larg i përshëndeti.Siç ndihet Ata vinin nga kurbeti.TrokuI gjokut të luftës Bir e nip në krahë iu hodhënTë Gjergj Elez Alisë Gjyshit lotët çurkë i rodhën.Nga fundi i dheut, Iu mbushën sytë plot.Siç ndihet Pse ky gjyshi ka shumë lot?Dhe trokuI atit të Skënderbeut. Nipi ishte tre vjeçar Kur erdhi për herë të parë. Droje, frikë fare s’patiKudo që këmbët tuaja shkelin Kur për qafe, fup, e kapi!Aty lule të bukura çelin.Kudo që këmbët tuaja ngjiten Eh, tha gjyshi, nipi im…Shpresat në zemra rriten e rriten. Dhe e mori në përqafim… E hjek gjaku, e hjek gjaku…Ju, o Bijtë e shtrenjtë! Tërë me lotë faqet ia lagu.Ju, o Bijtë e shenjtë! Në vijë të rrudhës i ngriu loti. Gusht, 2001 Qeshte tërë aeroporti. Të gjithë sytë i shikonin Njeri tjetrin si përqafonin. 44 301
  • 71. POEMË PËR NIPIN TIM TAKIMI ME DJALIN TIM USHTARALBIJONIN (Poemë)1. GJYSHI QË DO TA HAJËGjysh Hamdiu e ka një nipI veçantë është si tip. 1. NË OBORRIN E XHAMISË SË XHERMËSShumë i dashur, aq i dlirë.S’ka në botë më të mirë! Mbi supet e malit të Xhermës krenare Erdhëm ta takojmë birin tonë ushtar.Ah, ky gjyshi sa shumë kënaqet Ka kohë që këtë grykë e kemi si dritareKur ia merr në duar faqet. Si shpresë që na mba me drithërimë e zjarr.Kur ia vë buzët në ballëShpirti, zemra i bëhen mal. - Ja ku janë!- na thotë taksisti Besnik, Sapo kthen makinën në një kthesë, papritur.S’ka të ngopur duke e puthur Zemra, për një çast, na rreh me vërtik,Se çdo gjë e ka të bukur Kur shohim djelmoshat në këmbë të ngritur.Sa herë që e merr në krah,I thotë: - Ej, krejt do të ha! Cilit t’i drejtohemi, ta përqafojmë më parë! Gjersa na shikojnë si shqiponja mali!Do ta ha mjekrën e vogël! Për të gjithë këtu na përvëlon një mallëEdhe hundën sa një gogël! Një mallë si një zjarr që djeg për së gjalli.Sytë, flokët, duart, këmbët,Gjuhën, gojën me gjithë dhëmbët! Djalin, mes shqiponjash, nuk e dallojmë dot! Me emblemë qëndisur UÇK në ballë.Do t’i ha të dy veshët! Sytë na janë veshur anekënd me lotëThotë gjyshi dhe qeshet, qeshet… Dhe s’na lënë ta njohim mu aty, përballë!E shtërngon me dashuri,S’ka në botë si nipi i tij! Ai si sheleg, bën me hap përpara Dhe i hidhet nënës drejt e në gji. Gëzimi për të na mbush me të qara, Tek i rrijmë varur në supin shkëmb të tij. 300 45
  • 72. 2. SI ENGJUJ, TË SHENJTË. ***Dhe i marr t’i puthë që të gjithë me radhë, E lamë lalë Rrohimnin me këmbët n’ugar.Aty ku shqiponja krahët i ka hap’. Lalë Rrohimnin tonëAty ku dhe djersët u pikojnë në ballë, Historinë e gjallë.Në këtë ditë të bukur, në këtë ditë me vapë. Dhe tek e shikonim, aty, para nesh, Nuk mund e të shkonim pa i thurr një vjershë:Dhe ata habiten që po bëj kështuPse i përqafoj me tërë shpirtin tim Xha Rrohimn i dashur, xha Rrohimn i mirë,Ata nuk e dinë se unë bie dhe në gju Dhe pas gjithë kësaj bën një jetë t’vështirë!T’ua puthë dhe këmbët me të madh nderim. Ti dhe shumë të tjerë, të parat shkëndija, Që do ndiznit zjarrin për të ardhë liria.Ata nuk e dinë se kur i shikoj Ju me gjakun tuaj sakrificën, djersën,Më duken si engjuj, më duken të shenjtë. Për k’to trojet tona e ringjallët shpresën.Ata nuk e dinë se, kudo që shkoj,Më janë aq të dashur, më janë aq të shtrenjtë. Por, o lalë Rrohimni, sot, askush s’t’kujton Këtu, mes malit, me fëmijët si rron.Ata nuk e dinë se sërish jam lind’ As ata që ecin me të shtrenjta veturaSot këtu në mal, në gur, te ky shpat, As ata që vetës i kanë thënë Burra!Kur u preka supet e fortë si granitKur i pashë me armët dhe veshjen e artë. As ata që rrojnë në vikende, vila, As ata që gënjejnë në njëmijë mënyra.Prapë ata habiten kur i shoh me ngulmNga fundi i këmbëve gjer në maje të kresë As partitë tona, me prijësa, liderë,Ata nuk e dinë që jam gjer në kulm Që bëjnë jetë luksoze, s’kujtohen asnjëherë.I mbushur me frymë, me zjarr e me shpresë. Askush s’të kujton si e shtrydhe jetën Nëpër kazamate Për të drejtën, t’vërtetën. Por ti do të rrosh Dhe kurrë nuk do vdesësh! Në vargjet e kësaj poeme përjetë do të mbetesh. Janar, 2001. 46 299
  • 73. Ndjeva te krahu një t’kapur si darë. 3. NJË SHTËPI E VOGËLPrapa ma lakuan dhe m’dogji si zjarr.E më dha të shtyrë drejt daljes, në derë. Dhe ulem në mes tyre tërë i galduarSallës ia hodha vështrimin dhe njëherë. Me krahët e vënë si mbi supe lisash Dhe nuk kam të ngopur duke i shikuar*** Emblemat në krah dhe në ballë plisash.U mbyllën prapa meje grilat me rrëmbim. Kjo shtëpi e vogël n’oborr të xhamisëDhe nisën prej atë ditë 13 vjet burgim. Me një bangë në mes, dërrasat përqark, E madhe do të bëhet në faqet e historisë13 vjet burgim. Por, i bëra nëntë. Dhe zëri do t’i ndihet kudo, larg e larg.Me qëndrimin tim ishte burg i rëndë.Por, për ato vite, nuk dua të flas. Zëri i saj do shkojë gjer atje, n’Berlin,Çudi si jam gjallë. N’pallatet luksoze skalitur me daltë,Çudi si s’kam plas! Në dyert e Londrës do të hyjë me gjëmim Duke marrë me vete prej fshatit ca baltë.*** Jam unë, do t’u thotë, me sa ka fuqi,Ra muri Berlinit. U bë copë – copë. Unë që më ndatë, më shkelët pa mëshirë.Një erë e re fryni kudo në Evropë. Ju që menduat të më bënit hiCa thërmi të murit gjer këtu kanë ardhë. Ju që më latë trupin pa gjymtyrë.Hynë nëpër biruca si një jugë e bardhë.Dhe i shkrini ngricat e dimrit të madh. Dhe pas 100 vjetësh erdha t’ju tregojI hapën dhe grilat të gjitha me radhë. Se ju atëbotë e kishit shumë gabim! N’kancelaritë tuaja s’më zutë as në gojëEdhe unë i gjallë erdha në shtëpi Po tregtinë e bëtë në kurrizin tim.Te dera më pritën të gjithë heronjtë e mi.Ja, tani, ku jam, te kjo copë arë.Me një lopë, një viç, një qen e një kalë.Me thonj e me duar arën e punojmë.Kështu, me varfëri, mundohemi të rrojmë…Materialisht i këputur gjer në palcë jamMoralisht, çelik! Digjem flakadan!Po të jetë nevoja ndizem me benzinëPër këtë çështjen tonë, këtë të gjithë ta dinë! 298 47
  • 74. 4. KOMANDANT SHEMSHOVA Po, po! Për të gjitha, ai është fajtor!Në çast, hyn një burrë. Jo dhe aq i gjatë. Neve na coptoi në pesë republika!Mjekrrën si furçë. Në kokë një kaçketë. Dhe jam shumë i bindur ta ketë bërë nga frika!Të dy sytë i kishte si shkëndijë, të zjarrtë, Ne shqiptarët jemi të tretët me banorëTek e shtrin dorën të na përshëndetë. Prandaj na coptoi që t’na ketë në dorë!Kokën në mes duarve ja marr dhe atij, - Ndaloe, kryetar! Mos e lerë të flasë!Ashtu si të gjithëve, e ta puthë në ballë. Ai ka vendosur që neve të na plasë!Strehën e kaçketës ia ngre mbi sy Bërtiti prokurori me sa zë që kish!Më lejo, të lutem, i them me ngadalë. Prokuror mizori. Prokurori bishë!Ai nuk ma prish por mbetet pa gojë - E ke të ndaluar, të flasësh, i pandehur!Para kësaj dëshire që s’e kishte parë Pas tij, kryetari bërtiti si i çmendur!As përpara dhimbjes s’deshi të kundërshtojëDhembje që i vinte nga një plagë e marrë. - Ju e vratë mësuesin! Profesorin tonë! Por ai në popull do të rrojë gjithmonë!Është komandanti, na thotë një ushtar,Duke vënë duart mbi karikatorë. - Merreni! – bërtiti, kryetari i tërbuar!More, unë këtë diku e kam parë! 13 vjet burgim ti je i dënuar!A, po, mbrëmë në televizor! - Unë s’kam asnjë faj! Unë dua lirinë!Ulet në mes nesh si një shok i vjetër Për këtë, prandaj, formuam ne Partinë!Dhe nisë muhabetin ashtu shtruar shtruar,Tregon si s’ka pasur asnjë rrugë tjetër Dhe eca kokëlartë, me prangat në duarLirinë për të fituar, jo, për pa luftuar. Drejt derës në dalje, tërë i zemruar! Dhe njëherë shikova nga gjithë ato vështrime. Sytë e mi takuan të shqiponjës time. I pashë katër shokët dhe njëherë përballë. Shkëmbyem shikimet përsëri me mallë. - Këta t’i lironi! Asnjë faj nuk kanë! Kot i akuzoni! Të pafajshëm janë! Kanë dashur e duan, si çdo kush, liri, Dhe kjo patjetër një ditë do të vijë! 48 297
  • 75. *** 5. USHTAR ARDITI.Sakaq, u krijua situatë e nderë. Nga derë e hapur duket, aty, përmbi murKryetari zilen e tundi disa here: Një djalë buckaman me shikimin pishë. Ashtu tek e shoh më ngjan në flamur- Na thuaj, i pandehur, përse bëtë parti! Si shqiponjë mali shikimin e kish.Kur dhe si. Gjyqi don të dijë! E njeh? Më thotë befas nënë e Visarit- Partinë e krijuam për këtë gjendjen tonë! Që ka ardhë me ne dy djemtë t’i takojë.Shtypjes që na bëni t’i japim jehonë! Jo, i them, do jetë një nga shqipot e malit Që, me sa duket, aty po bën roje.- Më shumë se çdo kund të drejta keni në botë!Prandaj, për këtë punë, jeni lodhur kot! Babain ja ke njohur, ka qenë arsimtar. Bashkë kemi punuar, një kohë, në shkollën tonë.- Është e kotë a jo, atë ne e dimë! Tani, ndjesë pastë, toka e ka marrëI patë demonstratat që krisën n’Prishtinë? Por, ama, tërë jetën i ndjekur qe gjithmonë.- Zoti kryetar! Të flasë pse lejoni! Dal i bëj me shenjë ushtarit që të vijë15 vjet të rëndë! Gjarprin ta dënoni! E ta shoh më pranë, ta puthë mu në ballë. Ai më afrohet, s’ma bën fjalën dy.- Qetësohu, prokuror, kryetari tha I kujt do të jetë vallë?!Dhe ziles disa herë përsëri i ra. Beretka në kokë sa i paska hije!- Na thuaj, i pandehur, kush ju shtyri, kush! Emblema e kuqe rreth e rreth me ar!Këtë që ta bëni ju ka thënë dikush! Shkaba dykrenare në atë ballë trimnie Vetullat shtëllungë mbi dy sytë si zjarr.E ngrita shikimin mbi kokën e tijDhe i ngula sytë në fotografi. Gjerdanët në supe për kraharor ngjeshur Vënë palë palë mbi karikatorë- Fol, i pandehur, fol, mos nguro! Uniformë e bukur në trup që ka veshurKush ju ka nxitur! Hajde, na trego! Me nagantin në brez dhe armën në dorë.E drejtova gishtin, atje ku kisha sytë. E shikoj në sy, në ballë e në faqeDhe nisa, ngadalë, fare pa bërtit’: Në buzë e në vetull. Mjekrrën ca të rritur. Aty nën hundë ka një vijë mustaqe- Ja kush na ka nxitur! Ai që është atje! Sapo të dërsitur.Ai është shkaktar që jemi kështu ne!Ai është vrasës! Është okupator! 296 49
  • 76. Kjo fytyrë e zeshkët, sakaq, më kujton Kur më tha kështu, grushtin më shumë e ngrita!Ismail Rasadishtën, mikun tim të vjetër. Aty për aty, atij ia prita:Gjithë sa ecëm bashkë gjatë rrugës sonëIshte i pamposhtur, ishte i paepur. - Me këtë përshëndes unë idolin tim! Që, në jetën time, m’ka qenë udhërrëfim!- Ke të marrësh hak të madh për babanë! Përshëndes, gjithashtu, rininë tonë shqiptareI them unë djaloshit me fjalën e parë. Që të mos friksohet po të jetë krenare!Po, ma kthen ai, dhe kokën e luan,Tashmë e kam marrë!... - Mirë, mirë, ule, këtu je në gjyq! Këtu ka rregulla, këtu ka ligj!- Të lumtë, luftëtar, i them n’përqafimDhe dorën ia vë në supin granit. - Unë nuk e njoh këtë gjyqin tuaj!Me hapin që hedh tutje dhe ky trim Për mua është armik, për mua është i huaj!Patjetër do të vijë me lirinë një ditë. - Dëgjo, i pandehur! Ti mbrojtje s’ke. Dhe tani këtë do ta caktojmë ne. - Armiku armikun nuk mundet ta mbrojë! Prandaj, unë, nuk dua! Për mbrojtje s’kam nevojë! Mbrojtës jam vetë, i punës, i veprës time! Këto që thoni ju janë veç maskime! Por, nëse duhet që, patjetër të ketë, Atëherë unë e dua Fidel Kastron vetë! Një si murmurimë ndër ‘ta u krijua. Me sytë si çakenj më shikonin mua! Zërat që nga salla vinin me të qeshur. Sytë e prokurorit me të mitë u ndeshën: - Zoti kryetar! Kërkoj 15 vjet! Dënimin më të rëndë gjyqi t’ia jep! Po tallet me ne! As që don të dijë Që, nga burgjet tona, nuk do del ai! Dhe dridhej i tëri me gishtin drejtuar! I egri prokuror, një qen i tërbuar. 50 295
  • 77. Esati, Shabani, Daimi, Zaimi, 6. KUAJT QË NUK FLASINNë mesin e policëve duarlidhur rrinin.Dhe se si më erdhi ashtu kur i pashë. Anës udhës së fshatit, mbi shtëpinë e vogël,Eh, shokë të mi… vetë me vete thashë. Katër pesë kuaj i lidh një fshatar. Me mësues Latën, tek ngjitemi në kodër,Dhe ata m’shikuan me sytë përplot mallë I themi: - Punambarë!Gjashtë muaj të tërë ne nuk ishim parë. Është Shefkiu ky, mësuesi Latë më thotë,Unë sapo u ula e ngrita kokën lart Bashkëfshatari ynë që nuk ka të ndalur!Që qëndrimin tim ta kishin të qartë. Prej se ka nisur lufta, merret me transport! Ja, tani sa ka ardhur!Pastaj i shikova që të gjithë me radhëU dhashë të kuptojnë të dalim faqebardhë. Një fytyrë e rreshkur në diell e në hënëTë mos e ulnim kokën sikur dhe t’na vrasin Kthehet na shikon me tërë dashurinë.Me qëndrimin tonë dhe armiqtë t’i plasim! Dorën e ka të ashpër, të fortë e të ngrënë.Daljen para gjyqit ta bëjmë me dinjitet Sytë – gjeraqinë.Të gjithë pushtetarët gjykimi ynë t’i vret!T’i tregojmë botës se jemi shqiptarë Si i ke kuajt, i them, o malësor!Këtu, në mes t’Evropës, e cila na ka ndarë! Të dëgjojnë a jo!Dhe qëndrimi ynë atje të bëjë jehonë S’janë vetëm kuaj, thotë dhe njerit i bie me dorë.T’ua vëmë në dije indinjatën tonë. Dëgjo, këtu, dëgjo!*** Janë dhe kamionë, tankse, autoblinda! Janë helikopterë, xhipsa, topa e mortaja!Na shtynë me bajoneta gati për t’u nisur. S’të besohet?Prangat na i hoqën, duart na i lanë zgjidhur. Me këta, dy javë ashtë mbajtur kalaja!Të parin më vunë mua. I dyti ish Zaimi.Mëpastaj Esati, Shabani, Daimi. Të gjitha mbi kurriz i kanë mbajtur këta! Prandaj, janë gjithëçka!Para gjykatores dera kur u hapUnë më nuk prita, grushtin e ngrita lart. I ke parë tankset shkrumb si janë djegur?Eca kryelartë drejt trupit gjykues I ke parë blindat në erë që janë hedhur?Dhe pashë nga salla që kish plot shikues. Ke parë helikopter si rrëzohet i tërë? Ja, të gjitha, këta i kanë bërë.- Mirë, mirë, mjaft! Ç’e ke atë grusht!Më tha kryetari i zënë ngusht. 294 51
  • 78. - Ashtu është! - foli një zë, ke hak. Për pak sa s’ja nisa t’bërtas e t’këndoj.Po shyqyr që kuajt nuk flasin. Por mundësi kisha vetëm të mendoj.Se, po të kishin folur, Mu këtu, përbrenda, çdo gjë më gëlonteDo t’i çonin në Hagë! Seç më vlonte zemra, se ç’më fluturonte!Ishte ushtar Shkupi, një djalosh zeshkan Stërhelli katran bëhej më i ziMe armën në krah e nagantin në brez. Çdo ditë e më tepër shtohej britmë e tij.Afrohu, i them, vëlla, afrohu më pranë, Këtë e provoja mbi kurrizin timMa jep të ta puthë atë ballin me djersë! Se sa herë që vinte më sulej me tërbim.*** ***Mal më mal e breg më breg,Udhë pa udhë e shteg më shteg Erdhi, më në fund, dita e uruar,Kanë ecur si kamionë Kur do të më çonin për të më gjykuar.Me armë, bukë e municion. Më hipën në një xhips pa asnjë dritareNga jugu në veri Nga të katër anët sterrë ishte fare.Nga lindja në perëndim, Vetëm dy hienat më rrinin për anëKa vite, këta kuaj, Si dy egërsira të zeza katran.Janë në shtegtim… Xhipsi ecte, ecte, kur, paprit, u ndal. U hapën katër dyert si me një rafal. Zbrit! – më tha hiena, në gjuhën e tij Duke më shpuar me bajonetë në ijë. Dritë e fortë e diellit papritur më ra Gati më verboi në ecje va pa va. Majë e bajonetës më shpoi dhe më E më shtyri tutje, pa parë asnjë gjë. Shikimi pas pak nisi të më vijë Tek zbritnim do shkallë diku për të hy’. Dhe, ç’të shoh! N’bodrum ishin shokët e mi! Ata më përpara i kishin sjellë aty. 52 293
  • 79. Mu, këtu, në zemër, një gëzim e kam! 7. USHTAR SHKUPI Le të më bëjnë ç’të duan! T’ më vrasin, po deshën! Po ti? I them unë, nga je, nga ke ardhë? Po dot s’ma mbysin mua Të folmen e kishte me një theks si ndryshe. Prej sot, ata, shpresën! Me fytyrë të rreshkur, pak si në të bardhë Unë jam fitues! Tani jam në kalë! Dhe, për nga dukja, aq i ri nuk ishte. Sikur prej këtu dhe t’mos dal i gjallë! Jam nga ana e Shkupit, nisë të flasë ngadalë, Dëgjon, Sllavolub? Po, dëgjova thuaj! Ka shtatë vjet vendlindjen ende s’e kam parë… Kjo rini, më, s’duron këmbë të huaj! Kur deshën t’më burgosnin, ika nëpër botë. S’ka gjë që e ndal! S’ka gjë që e pret! Kalova disa vende tej e tej n’Evropë. Do ngrihet si vala që çohet në det! Do ngrihet i tërë deti me tallaz! Atë ditë që lufta në Kosovë ka krisur Eh, se ç’ditë, të bukura do të vijnë pas! Tok me një shok menjëherë jam nisur. I luftuam serbët gjersa ua mbathin Do kërcasin armët në mal e në fushë! Përtej Beogradit e kanë ndalur vrapin. Me trima luftëtarë kanë për t’u mbush’! Dhe tash përsëri erdha ta vazhdoj Do të gjëmojnë grykat, kodrat e brigjet! Këlyshin e tyre këtu ta luftoj Do qeshin dhe drurët, dhe gurët, dhe shtigjet! Që t’jemi të lirë njëherë e përgjithmonë Do hiqet nga zverku zgjedha shekullore! E të bëhemi zot ne në shtëpinë tonë. Se ka nisur të fryjë juga pranverore! T’u trasojmë fëmijëve një rrugë më të bukur Do ta shkrijë dëborën kudo nëpër mal! Jo sikur ne, po t’ jetojnë të lumtur. Do mbushen përroskat, askush s’do t’i ndal. Dhe këtë ta bëjmë një ditë e më parë! Prandaj, armët i kemi marrë! Dhe ta dish ti ç’do bëhet pastaj! Do të lind i bukur dielli atje në majë. *16) Ëmbël do buzëqeshë mbi çdo gjë në botë Dhe bilbili këngës pa ndalë do t’ia thotë. Dëgjon, Sllavolub? Dëgjo, o derëzi! Ajo orë patjetër një ditë do të vijë!16 majë mali 292 53
  • 80. 8. USHTAR VISARI ***Ndërsa rri n’oborr, te ndërtesë e vogël, - Përse të kanë burgosur, - pas do kohë e pyeta.Me një diçka brënda që më djeg si zjarr, Fytyrën kur ia pashë, ashtu, thepa thepa.Hedh shikimin tej dhe shoh lart në kodërSi zbret një ushtar. - Kam vrarë një njeri, kur desha për ta vjedhur. Foli bashkëcimeri me sytë tutje hedhur.Vjen ai drejt meje, m’hidhet n’përqafim: - Po ti, bashkëcimer, përse je këtu?- Ku je, arsimtar! Si zë i njohur më thotë. Ke vrarë edhe ti ashtu siç bëra unë?Unë shtangem i tëri me zemrën n’galdim:Vallë, kush është ky që m’shtërngon kaq fort?! (. . .)Ia heq dy krahët ta largoj më tej - Vërtet? Nuk ke vrarë? Po si mundet, si?Që ta shoh më mirë. Kush të ishte vallë?! - Po, kështu ka ngjarë, këtë çdo kush e di.Ah, s’më kujtohet. Prit, more, hej!Mos je ti, Visar? ***- Po, po! Dora vetë! Si je arsimtar? Dhe në këtë qeli, një ditë diçka gjeta.Nuk besoj që mua të më keshë harruar! Poshtë nën krevat ishin ca gazeta.Ke të drejtë, ama, se moti s’jemi parë! Dhe ja se ç’lexova në njerën prej tyre,Me shëndet si jeni, si ja keni çuar! Një lajm aq i bukur vinte prej Prishtine:- Mirë, Visar, të lumtë, sa më qenke bërë! Ishte 11 Prill.Si një lis mali, këtu, përmbi Sharr. Nëntëqind tetëdhjetë e një.Si të të njoh, unë, kur vite të tërë Demonstrata të mëdha atje ishin bë’.Ne nuk jemi parë! Ishte dhe një foto me studentë e popull Rrugët mbushur plot kudo rreth e rrotull.- Ule pakëz kokën të të puthë në ballë!Ja, këtu në mes, ku më je djersitur! Dhe tek e lexoja, zemra m’u ngrit peshë.Unë kam fat të madh që jam ende gjallë Çdo pore e trupit me gëzim m’u vesh.Ta arrijë këtë ditë 40 vjet të pritur. Më pa dhe Sllavolubi që buzën vura n’gaz. S’duroi pa më pyetur për këtë më pas.Balli i tij i njomë nën emblemën ar,Vetullat kalesh mbi dy sytë shkëndijë - Ja, ashtu, kot, i thashë me ujdi.Mustaqet e holla në atë shpirt të bardhë Po s’e dinte ai se ç’kisha unë në gji.Janë portreti i tij. Dhe u bëra gati, të tërin ta pushtoj! Ta kapë e ta ngre, ta puthë, ta përqafoj! E t’i them: dëgjo, shumë i lumtur jam! 54 291
  • 81. - Hë! - më tha katrani, - do pranosh a jo! Supet si dy shkrepa përmbi breg të SharritKemi dhe të tjera tortura si këto. Nën rripin e armës hedhur krahaqafë I japin një pamje të bukur Visarit- Më vritni! – mezi fola, - përse nuk më vritni! Por, ama, në luftë duhet të jetë i prapë!Unë nuk do të flas sikur të më mbytni!Nuk kam bërë gjë! Nuk kam vrarë njeri! T’ kujtohet? I vogël ishe pak çapkën,Vetëm që kam dashur për popullin liri… Nga banga në bangë shkoje për çdo orë. Ishe aq i dashur se nuk bëje dëm.- Liri? – tha stërhelli, Qenke bërë burrë, të marrësh dhe armë në dorë!- Ke për ta parë!Ti nuk do të të dalësh prej këtu i gjallë! - M’i shëno spiunët, kur ecim më thotë, Me ta kemi punë…Lidheni! – i tha, gardianit që priste. - O, jo, Visar, kjo më duket e kotë,Vetëm sa nuk bëri përshëndetjen fashiste. Ata janë shumë.Gjatë u dëgjuan hapat n’ korridor - Pikërisht për këtë, duhet t’i pakësojmë!Tek eci ajo bishë, ai ujk mizor. Ja, erdhi koha, tash njëherë e mirë Nga faqja e dheut ata t’i farojmëDera prapë u mbyll me forcë, me rrëmbim. Që ky populli ynë të jetojë i lirë.Unë mbeta i vetmuar, me krevatin tim.Këmbët më gjakosnin në themër, në shputë.Thashë: do qëndroj! Ta fitoj këtë luftë!***Dhe kështu me net.Dhe kështu me ditë.Bishat vinin, shkonin.Unë u rrija pritë.Dhe një ditë më nxorën në një qeli tjetërKu ishte një dykëmbësh dhe kish dy krevetër.Sllavolub e quanin bashkëcimerin tim.Bashkë do të rrinim.Bashkë do të flinim. 290 55
  • 82. 9. USHTAR BETIMI Trupin ma kapluan djersë dhe trishtim. Vallë, thashë me vete, mund të jenë gjarpinj?Duke ecur tutje udhës nëpër fshatKu kish gurë e pluhur, në një vend si shpat,, Prita për një kohë për qafe t’më lidhen!Befas nga një rrrugë përpara seç më del E dija që gjarpinjtë kërkojnë të mbështillen.Një ushtar luan n’përqafim më merr. Por, jo, kjo nuk ndodhi. S’kishin qenë gjarpinj!- Ku je xha Hamdi! Mirë se na ke ardhë! Mbase dhe më keq! Ata ishin minj!Dhe m’shtërngon e m’shtërngon me dashamirësi.- Mirë se ju gjeta, o trim, paç faqen e bardhë! Njeri më kaloi nga buzët, nga faqet.Thellë në shpirt e ndjeva atë shtërngim të tij. U ndal, më pickoi mjekrën, mustaqet.Ou, Betimi qenke!, Nga vjen këndej ti? M’u zunë të dy veshët. M’u terruan sytë.Nga dole? S’të pashë! Oh, nënë, bëlbëzova tash për herë të dytë.- Unë që atje, nga pika ime vij,Mu përballë kalasë. Këtu qenka fundi, vetë me vete thashë. Më tej më s’dëgjova.Dhe ulemi n’çardak të shtëpisë së vjetër. Asgjë më nuk pashë.Nisim muhabetin për luftën çlirimtare…E shikoj Betimin në atë fytyrë të pjekur ***Si më flet për luftën, për jetën në male… Çudi, s’kisha vdekur!Këto nga i keni, e pyes pak më pas Zemra s’më kish më plasur!Duke i prekur armën, bombat në brez vënë. Isha ende gjallëMë shikon Betimi dhe buzën vë në gaz: Në dysheme i plasur.- Ee, këto i kemi nga Shqipëria Nënë… M’kishin hudhur ujë. Duart m’i kishin zgjidhur. Shtrirë gjerë e gjatë më hipi një e dridhur. Më erdhi shikimi, por jo dhe dëgjimi. Më ushtonin veshët me zëra trishtimi. Sytë pastaj më panë një stërhell të gjatë Që më rrinte sipër i zi sikur natë. Buzën kishte ngritur dhe një skaj të ballit Si kopan i dukej dhëmbi si i kalit! 56 289
  • 83. Murxha me ciatje, kali me hingëllima, 10. NË SHTËPINË E VJETËRMë përcollën pas si me bubullima. Dhe na merr pastaj mësuesi HajriDhe eca, mezi eca teposhtë i trishtuar. Që është dhe rapsod me telat e sharkisë.Këmba në një gur seç më është penguar. Ecim udhës së fshatit drejt shtëpisë së tijRashë në mes të rrugës gjerë e gjatë i shtrirë. Ku na pret familja në kulm të bujarisë.Dhe erdha në vete. Isha krejt i mpirë. Kjo shtëpi e vjetër me hajat të gjerë*** Me shkallët, çardakun ndërtuar qyshkur, Në dhomën e miqve që është me shumë vlerëE çeli gardiani dollapin me rrapëllimë Ka aty në mur të vënë dy flamurë.E la aty një pjatë, dhe iku me një frymë. Njeri shkabë të zezë me dy kokë në mesIshte “drekë” e parë. Tjetri me Emblemën UÇK me arDy tri lugë një spirë. Janë si dy krahë ngjitur me gjak e me djersëMu në fund të pjatës, fare pa yndyrë. Në shekuj e vite nëpër luftra larë.Po nuk mund të rrija atë pa e marrë.Ashtu, siç ishte, do të më mbante gjallë. Dhe nisë muhabetin këmbëkryq e shtruar Mësues Hajriu, siç e ka zakon.Tre muaj të tërë me të njejtën “gjellë”. Ai flet për luftën si është zhvilluarShkopin me rërë e kisha pa ndërprerë. Si e ka kapluar gjithë këtë trevën tonë.Po nuk hapa gojë. S’nxora asnjë fjalë. Cucat gjeraqine e gruaja e tij fisnikeVetëm kishte mbetur t’më hanin të gjallë. Seç bëjnë në katua aty rreth e rrotull! Sakaq, pas një kohe, në sofër na vënë piteDhe kështu me ditë. Me kosin e dhenëve që s’kemi ne të ngopur.Dhe kështu me net.Në qelinë e burgut gjithmonë rrija vetë.***Një herë se ç’më bënë, aty në mesnatë.Këmbë dhe duar më lidhën për krevat.Me t’ikur ata, ndjeva një t’pickuar!Së pari te këmbët pastaj dhe në duar. 288 57
  • 84. PJESA E DYTË *** Ishte mezi i natës. S’dëgjohej asgjë. Vetëm përtej grilave vinte një si zë.1. KY ARGJENDI IM NJË DJALË I LLASTUAR Zë i kukuvajkës tutje zgjatej zgjatej.Visari, Betimi, biri im Argjendi Një vajtim i largët në mes asaj nate.Sup më sup n’këtë dhomë rrijnë me armët pranë.Secili më i bukur, më i ri se tjetri Ishte janar. Një dimër i thatë.Veshja UÇK sa shumë që u ngjanë. Si të kishin vënë akull në krevat.Djalin tim ushtar gati sa dy metërE shikoj në ballë e shikoj në sy Dhe i dhashë krahë mendjes në natyrë.Më duket se këtu është bërë krejtësisht tjetër E kush mund ta ndalte t’shëtiste e lirë!Dhe them unë me vete: është a s’është ai!I ka mbushur faqet. Sa shumë ka ndryshuar! Erdha, u afrova, te kjo si shtëpiAthua ç’i ka bërë mirë në këto male? Ku e kisha lënë gruan me fëmijë.Ky Argjendi im një djalë i llastuar Te dera shikova nëpër një të çarë.Që s’donte të dijë dhe për asgjë fare! Nën krahë e shoqja zoçkat i kish marrë.Te rafsha mos u vrafsha ishte gjer atë ditë. Dhe m’u duk, në çast, tamam si shqiponjë.S’dilte nga shtëpia pa u parë n’pasqyrë! Do t’i rriste zogjtë me dhëmbë e me thonj.Teshat i ndërronte dy tri herë në ditë! Këtu, midis pyllit, vetëm, pa askend,T’i lyejë me gell flokët kishte aq dëshirë! Ku dikush s’e merr as dot me mend.Krevatin ku do shtrihej e zgjedhte herë herëGjumi nuk e zinte pa televizor! - Të më falni, bija, u thashë, në të dalë,Jo s’më hahet kjo as dhe ajo gjellë Prej ku më kanë futur s’besoj të vij i gjallë.Vonohej në shtëpi dhe për disa orë. Më fal dhe ti grua, trimëreshë me fletë. Më fal se të lashë të ecësh vetë në jetë.Tani as dhe vetë syve s’u besoj!Tek e shoh në faqe, në sy e në gojë. Dhe dola ngadalë nga kjo si shtëpi.Se ky djali im do bëhet luftëtarë Te gardhi, përpara më doli Murxha i zi.Mendja s’ma ka marrë. Më lëpiu këmbë, krahë edhe duar. Dhe më përqafoi duke hunguruar. Sikur deshi të thotë, me dy sytë e ballit: Si do rrijmë pa ty, këtu, midis malit? Po në këto çaste hingëlliu kali. Hingëllimë e tij zemrën sa s’ma ndali. Hingëllimë e zgjatur më shpoi tej për tej. Dhe sikur më thosh: ku na lëshë, hej. 58 287
  • 85. Unë kisha vendosur gojës t’i vë dry. 2. MOSDËGJIMIAsnjë fjalë prej meje të mos nxjerr ai. I tha nënë e tij, gjatë sulmit të parë:Me njerën këmbë të parë përsëri më ra. - Eja të largohemi, prej këtu, o djalë!Njera anë e faqes gati sa s’mu ça. Ai ia ktheu, pa një e pa dy: - Jo, nënë e ime, nuk vij kurrsesi!- Merre! – i tha policit, ta zhdëpësh në dru! - Eja t’shkojmë, me nënën, në fshatin Pirrok.Dhe nesër përsëri ta sjellësh këtu! Këto granatime nuk i duroj dot! Shih, ky fqiu ynë shkoi ndër të parët*** Iku në Turqi bashkë me të dy gomarët5! - Jo, nënë e ime, nuk vij kurrsesi!Kështu për pesë net. Unë këtu do të rri!Kështu për pesë ditë. - Eja t’shkojmë me nënën, ne s’kemi veturë!Pa vënë gjë në gojë. Pa i mbyllur sytë. S’dihet si vjen puna në këtë katrahurë… I kanë bërë gati ata që i kanë,Më në fund më prunë një diçka të ha. Vetëm sa t’i ndezin dhe t’ia mbanë!Ishte një si spirë, e hollë sa më s’ka. - Mirë, nënë, po vij, Sa të të dërgoj ty.Pastaj më dërguan një natë, për në Shkup Do t’rri veç një natëNë burgun famëkeq që e quanin Shutkë. Dhe do kthehem prapë!Më futën në birucë ku kish një “krevat”“Tualet” brenda dhe do grila lart. Dhe u kthye djali, vërtet, që atë natë.Bram! U mbyll dera me vrrull, me rropamë. U duk permbi derë me atë trup të gjatë.Çelësin e vërtiti nga jashtë një gardian.***Tani i vetmuar, ashtu siç isha,Iu hodha sipër të vetmit “ shok” që kisha.Do të më merrte në krahë, do të më merrte në gjiSi miku-mikun, aty, në qeli.Dhe e vura kokën, përmbi të u shtriva.Me trup e gjymtyrë të thyera, të mpira. 5 dhëndurët 286 59
  • 86. 3. DJEMTË ZËNË RRALLOHEN Ata nuk lëvizën. Asnjë hap s’e bënë. Si duket, me qëllim, gotën kishin lënë.Ato granatime në shpatin e kalasëSikur do t’i plasë, Bredhte ariu i zi duke përplasur këmbët.Djemtë e mëhallës që mblidhen e shikojnë. Me duart pas shpine dhe shtërngonte dhëmbët.Dhe nisin mos durojnë… Më në fund tjetrit ia luajti kokën.Qëllojnë pa mëshirë, tankse, blinda, topa… Ishte shenjë që ai të ma jepte gotën.Nga gjëmim i tyre dridhet, gjëmon toka…Por, ama, dhe qitjet shpesh më shpesh nga mali - Shiko, dhe ujë të japim! Hajde, fol tani!Vijnë me zë rafali… Ja dha me të butë:- Tanët janë këta!- djemtë zënë e thonë, - Ne s’jemi të këqinj!- Janë të ushtrisë sonë! Për njërëz si ti ne kemi mëshirë!Dhe nga Gajrja vijnë, ja këndej, ku qesin! E sheh edhe ti që jemi të mirë!Kanë vendosur trimat për liri të vdesin. E shikova prapë ariun mu në sy.- Bini, djem, dushmanit! Dhe se si më erdhi sërish ta pështyj.Për hatër t’vatanit! Po shtërngova dhëmbët mos më del pështyma. Nga inati, brenda, po më zihej fryma.Kështu me ditë, kështu me netëVazhdon lufta e nuk ndërpret. Dhe me mendjen time vetë me vete thashë: Po, vërtet “të mirë”, jeni, o udbashë!Tek mblidhen djemtë, shohin për karshi Po s’e keni të gjatë, të përjetshëm s’jeni!Zënë e rrallohen nji e nga nji… Për çdo ditë drejt fundit nga një ditë e merrni.Ata më të mirët nuk i shikon më…Dalin në mal pa bujë, e pa zë. Dhe, se ç’mu kujtua plaku Koz Dynjaja.Veç ata kanë mbetur që nuk ua mba “ Lumi i vdekur “, këneta me mushkonja.Me sytë e veshët në krah… Kur ai i tha beut:Herë pas herë zgërdhihen, bërtasin e qeshin, Hip, bej, hip!Që është për t’u hequr veshin... Po mbahu mos rrëzohesh! Se, po të hipa unë, Kurrë s’kam për të zbrit’!... Sakaq, e pashë veten n’kurriz të tij hipur! Dhe s’kisha të ngopur duke i rënë nga sipër! Po s’më la të rri se prapë m’u hakërrua: - Ç’pret, më, o i zi! Të gjitha këtu i dua! 60 285
  • 87. Priti edhe pak me shikim në sy. 4. SHQETËSIMISytë bërë gjak, dhe pa një pa dy: Argjendi një ditë i kishte thënëKrau! Më goditi me sa pati fuqi! Nënës së vet: Dëgjo, o nënë,Me tjetrën ma priti. Dhe çdo gjë m’u nxi. Po nuk erdha ndonjë natë, Ta dini, unë do të jem lart!Kur më hodhën ujë pashë që isha rënë. Dhe kah mali kish bërë me dorë…Në dysheme, poshtë, shtrirë më kishin lënë. Nëna i hidhet në kraharor: - Mos, bir, të paça, ç’më thua?!Ariu i zi vërtitej nëpër zyrë Nuk mendon pakëz për mua?Me hapa të mëdhenj, tamam egërsirë. Mos ta dëgjoj më atë fjalë!Erdhi e ma vuri këmbën mu në fyt. Të kam xhan, të kam djalë!Si kafshë e tërbuar rrotullonte sytë. Dhe ta zgjaste fuqi nuk pati…- Fol! se të mbyta! Dëgjon apo jo! Disa ditë s’u ngrit nga shtrati.Për takimet tuaja fillo e trego! Pas ca ditësh, i shqetësuar,Po unë dhe të doja, ashtu, s’mund të flisja. Nënës djali i ka treguar:M’ishte tharë goja. Më të keqen prisja. Nënë, atë shokun ma kanë marrë Që e kisha n’Gostivar.Më në fund e hoqi nga qafa e ime këmbën. E kanë dërguar n’Itali,Unë, për herë të parë, e përmenda nënën. Ta largojnë, në luftë mos vijë.Ndjeva përsëri uji të më hidhet. Nënë shkreta i hapi sytë.Trupi fund e krye nisi të më dridhet. Nga shtrati, ngadalë, u ngrit.Hapa pakëz sytë dhe i mbylla prapë.Një si darë për gryke ndjeva të më kapë. Por kjo nuk zgjati shumë. Prapë na erdhën fjalët plumb:S’e kishte të vështirë t’më ngrinte përpjetë - Nënë, babë, po ju tregoj,Ashtu i pangrënë isha fletë i lehtë. - Pas dy orësh unë do të shkoj! - Si? Si? – u drodh e ëma,Më uli në karrike dhe dora u largua. Mos, bre bir, të pastë nëna!Tani ishin dy që m’shikonin mua. Mos, bre bir, ndër të parët! Se kështu s’janë gjithë shqiptarët!Përmbi tavolinë kishin vënë një gotë. S’janë t’ bashkuar, ka tradhëtarë…Me ujin kristal ishte aty plot. Njeri tjetrit i bëjnë varr… Foli djali, pas pak, ngadalë:- Pak ujë! – mezi thashë, andej duke parë. - Më fal, nënë, ata s’janë shqiptarë…Goja dhe fyti shkrumb më ishin tharë. 284 61
  • 88. - Mos, bre bir… dhe nisën lotë… Tani ku do shkoni! Ku do futni kokën!- Jo, moj nënë, e ke kot. Kur të ngrihet ky popull e ta dridhë tokën!Unë sonte në Xhermë do të jem Kur pushka do kërcasë maleve një ditë!Dhe s’ka gjë që prapë më kthen! Kur qielli do të plasë se aq shumë ka prit’!- Mos, bre bir, ndër të parët, E keni menduar ju këtë ndonjëherë?Shih se ç’bëjnë agallarët! Ajo ditë është afër dhe do plasë ky vrer!Me vetura ecin, shkojnë, Dhe do plasë ky helm me vite grumbulluarPër luftën s’duan as të dëgjojnë! Njëherë për përherë dhe ne për t’u çliruar!Nëse liria është për të gjithëDhe lufta duhet të gjithë t’i lidhë! Ja, kështu do ndodhë! Dhe do ndodhë patjetër!- Jo, moj nënë, s’m’intereson! Sepse veç kësaj s’kemi rrugë tjetër!Pas dy orësh yt bir shkon! Doemos durimi e ka një kufi!…Mirupafshim në liri… Do kërcasin armët në luftën për liri!Vetëm një gjë të lutem ty!Vetëm një gjë prej teje dua, ***Të mos bëhesh merak për mua…Për këmbe nëna iu var U ngrit Sllobodani, brof, si lubi.E plandosur mbeti në shkallë… Sa i zi që ishte dhe më shumë u nxi:Dhe i tha, më në fund:M’u kthefsh nënës, m’u bëfsh katund! - Ç’më shikon ashtu! Fol! Ç’keni bërë!Bir, po të them me gojën plot: Hajde, nisë i thuaj të gjitha me sërë!Pushka t’u bëftë top! Dhe priti disa kohë se unë do të flasë. U vërtit në zyrë me duart përpas. Po unë s’hapa gojë. Kokën mbaja lart. Që do të më godiste e kisha të qartë. Erdhi, m’u afrua me atë trup lubi. Sa shumë që i ngjante ariut të zi! - Do flasësh apo jo! Çfarë e ke ndër mend! Hajde, më, trego, se do të të lë në vend! E shikova unë, ngultas, mu në ballë. M’u duk se ariu do të më hajë të gjallë! 62 283
  • 89. *** 5. TE GURI I KUQ E ngrita kokën udbashin ta shikoj Ja, e kam përpara djalin Dhe u bëra gati ta pështyj në gojë! Te kjo shtëpi e dhomë fshatare. Në gojën e fëlliqur që m’erdhi t’ia çaj! Emblema e kuqe ia stolis ballin Le të më bënin ata ç’të donin pastaj. Dhe shikimi atje, në male. Po s’lëvizja dot. Duart i kisha lidhur. Vetëm dy pika lotë më dolën pa pritur. Djali im nagantin n’brez. Parzmën plot karikatorë. Dhe për disa çaste shikimin s’ia hoqa Balli i njomë i larë me djersë. Nofullën për nofull me inat përpoqa. Gati armën e mban në dorë. Tek ia shikoja buzët si bolla, Brënda seç më vloi dhe me vete fola: Atje lart, te Guri Kuq, Sogje pike natë e ditë, …Mua mund t’më bësh çdo gjë, kështu, lidhur! Tok me komandantin Puç Po kot, e ke, kot! Asgjë nuk ke zgjidhur! Të vërsulen mbi armiqtë. Popullit s’ke ç’i bën kur do ngrihet në këmbë Kur do marrë përpara do ju grijë me dhëmbë! Atje, te Guri, thellë thellë, Mua mund t’më rrahësh, t’më vësh në torturë Disa bunkerë i kanë jatak, Mund dhe të më vrasësh, Ngrysen gdhihen në atë shpellë Po t’më mposhtësh, kurrë! Si komitë e si kaçakë. Unë vetëm sa e nisa juve t’ju bëj varrin Presin korbat që t’u vijnë Se trimat tjerë si lisa hakun do t’ma marrin! Me helikë e me motorë, Pastaj, ku do hyni kur të ngrihet rinia! Si rrufe në bark t’u hyjnë Në cilin vrimë të minit do futet parësia! *15) E t’u zbrazin karikatorë. Ju që keni pirë gjak vite me radhë, Djali im që s’hante gjellën Që s’na latë të shohim asnjë ditë të bardhë, Që ëndërronte ditë për ditë Ju që ç’keni dashur mbi ne keni bërë, Përqafoi si shqipe shpellën Keni shkel e shtypur një popull të tërë, Veten, vendin s’e ka korit’.15 udhëheqësit 282 63
  • 90. 6. PARANTEZË I - Rrahim ty të quajnë? Ahë, po, Rrahim! E, more i shkretë, nuk ke më shpëtim!Ja i kam të tre mu këtu, përballë. Po ti s’je shqiptar! Emër turku ke!I shikoj me zjarr, i shikoj me mallë. Deshe diç të thuash? A? Si the? Si the?Si mësues, baba, dëshiroj t’u flasAshtu siç u flisja dikur nëpër klasë - Jo, zoti hetues, ti e ke gabim!Po tani në kohë e hapsirë tjetër S’e kam emrin ashtu, po e kam Rrohimn!Që na e prunë këta, djem të paepur Dhe Rrohimn do të thotë t’rrojë himni kombëtar!Dua t’i dërgoj pak në të kaluar Dhe, në do të dish, është emër shqiptar!Që me këtë të sodit s’ka të krahasuar. Siç ngrihet ariu dhe me zë pëllet,Dhe këtu, më parë, do hap një parantezë Ashtu u ngrit udbashi nga strofulla e vet.E t’u flas pakëz për atë kohë të zezë. Dhe nga shpellë e tij dolën njëmijë sharje Nga më të fëlliqurat për çdo gjë shqiptare.Për atë kohë të zezë që dua të tregojËshtë vështirë të flitet, të thuhet me gojë. - Do t’u grijmë të gjithëve, me gjithë himnin tuaj!Vetëm dhe një rresht atë mund ta thotë: Në këtë vendin tonë ju jeni të huaj!Ishte një zezonë mbushur gjak e lotë… Të huaj qetë gjithmonë se kurrë nuk na deshët! Sa t’mira u kemi bërë, por prapë të tillë mbetët!Çdo gjëje në këtë botë diçka i ka hije, Ç’doni ju të bëni! Përse jeni mbledhur!Që është e natyrshme, e ka një arsye. Tani që ju zumë, kemi për t’ju tredhur!Dhe robërisë së zezë, sado që të vret, Kemi për t’ju tredhur se bëni shumë fëmijëI ka diçka hije në qenien e vet. Dhe nuk do të lejojmë të keni përmbi dy!Për shembull, të jeshë rob i një fuqie Dëgjove ç’të them? Pse ke bërë pesë!Këtu dhe të shëmtuarës i ka pakëz hije. Ne do bëjmë që numri i juaj kaq të mbesë!Sepse peshku i madh të voglin e haDhe kjo, si logjikë, domosdo që mba. Do bëjmë që shqiponja kaq shumë që e doniPor, të jeshë rob i një të paqeni T’ju bëhet një korb, prej saj të trishtoni!Është një turp i madh që s’e ha as qeni. Do të bëjmë që kthetrat t’u ngulen në bark!Të jeshë i robëruar i një të paemër Sa herë ta shihni të ikni sa më larg!Është si të mos keshë në trup fare zemër. Do bëjmë ta urreni, ta shtrini për tokë!Të jeshë i robëruar i një lipsaraku Do bëjmë që t’ju rrijë si drapër mbi kokë!Është njësoj n’damarë mos të të rrjedhë gjaku.Dhjetë vjet kjo robëriQe një turp i zi. 64 281
  • 91. *** Dhe këtë turp të zi doli që ta lajë Kjo rini e jonë me vrullin e saj. Siç ecte me të rendur, bramb, u ndal papritur. E, këtë barrë të rëndë ta merrte përmbi, Nuk mund të shikoja, sytë i kisha të lidhur. Duhej një ushtri. Ndjeva një të shpuar, mu këtu nën brinjën Që të bëhej kjo s’ishte dhe aq lehtë Pastaj një goditje që më mori frymën. Sepse sot çdo kush ka mendjen e vet. Ca kohë në beton më hoqën rrëshqanë. Por, arritën djemtë Ushtrinë ta formojnë Zbritëm në do shkallë dhe pastaj më lanë. Me radhët e veta. Luftës t’ia fillojnë. Se drurit me dru e zjarrit me zjarr! Një vrushkull uji pas pak më përmend Vetëm atëherë mundesh t’i bësh ballë! Dhe thashë me vete: vallë, ku do jem? Dhe ju keni nderin që mbani petkun e saj - Dikse! *14) – më bërtiti, një zë egërsire, Ju ka bërë të bukur si lulet në maj. Po s’mund ta dalloja në mes asaj errësire. Dhe ju keni nderin që mbani ta sajin emër Më rroku për gryke e më hoqi zvarrë Djemve më të mirë u ka dhënë dhe zemër. Më uli në karrike dhe ndenji përballë. Dhe ju keni nderin që ta veni në ballë Emblemën më të bukur që ne kemi parë. - Fol! – më tha hiena, në gjuhën e tij. Dhe ju keni nderin të jeni t’armatosur Unë e pashë përpara tërë ashtu të zi. Me armët e saj që s’paskan të sosur Dhe për disa çaste u pamë që të dytë. Që robërinë e zezë dhe ne për ta groposur. Asnjëri nga tjetri nuk i hoqëm sytë. - Ç’më shikon ashtu! Fol, o i mjerë! Ti s’ke për të dalë i gjallë nga kjo derë! Dhe nxori nga sirtari një nagant të zi. E vuri dhe e la n’tavolinë përmbi. - Fol, ç’më shikon! E sheh se ç’të pret! Me një të lëvizur s’do jeshë më në jetë! Dhe e luajti gishtin kthyer si një lak. S’ia hoqa shikimin nga sytë e tij gjak. Hapi disa letra nga një dosje e zezë Gishtat sikur kthetra i vuri në mes.14 çohu 280 65
  • 92. PARANTEZA II Hingëlliu kali, ftroshi gjer në qiell Sikur më për të nuk do kishte diell.Do të hap këtu dhe një parantezë Nëpër gërxhe e shkrepa mbeti hingëllimiT’ju tregoj diçka nga koha jonë e zezë: U drodh edhe mali nga ai zë trishtimi. Ata sy të xhamtë m’përcollën me lotë.Në rininë tonë dhe ne qemë ushtarë Se ç’ndjeva dhe unë tash s’e them dot.Por, të një ushtrie të kralit gjakatar. U thoja unë me sy syve që më hanin:E kisha një shok me emrin Kamer Shkoni te fëmijët t’ua çoni lajmin!Që s’më del nga mendja ai asnjëherë. I kam lënë si zoçka te çerdhe e pambaruarErdhi nga Kosova, atje, n’Slloveni. Ende janë të vogla për të fluturuar.Me kësulë të bardhë, lurkë e tirq të zinj.Kur zbritën nga treni vargan vargan, U thoni që babai nuk do kthehet mëUnë, me ta parë, iu afrova pranë. Prej trupit të tij s’do mbetet asgjë.Dhe i thashë në vesh: tungjatjeta djalë! Po zemrën këtu, tek ju e ka lënë.Duke e kapur për krahu me dashuri e mallë Kudo që të jeni. Me diell e me hënë.Se shqiptar me kësulë moti s’kisha parë.Ende e ndjej në qafë shtërngimin e tij… I thoni dhe shqiponjës të qëndrojë gurKur më pa se jam shqiptar si ai. Se më për së gjalli s’do më takojë kurrë.Tërë rrugës dorën s’ma hoqi nga dora I thoni luaneshës të qëndrojë shkëmbKosovari i ri shpirtbardhë si bora. E t’i rritë këlyshët, asgjë mos e trëmb.Kosovari i ri nga ana e Shtimjes I thoni gjeraqinës si lis të qëndrojëKurrë s’kishte dalë nga fshati i lindjes. Dhe jetën më tej këtu ta vazhdojë.S’dinte asnjë fjalë nga gjuha e barbaritPo që ishte veshur si ushtar i kralit. Lamtumirë ju male! Lamtumirë ju shkrepa!Kosovari i ri n’oda burrash rritur Lamtumirë livadhe! Kaq më qenka jeta!Me tërë ato vyrtyte në shpirt i skalitur. Lamtumirë shqiponjë! Lamtumirë fëmijë!Këputur nga varfëria në atë fshat me gur Në jetë sa të rroj, do t’ju mbaj në gji.I shtypur, i cfilitur, pa parë dritën kurrë.Po i pastër lot. Burim i kulluar. Dhe eci maqina, rrëshqiti si një gjarpërMe atë trup të njomë, herrët burrëruar. Udhës ndanë Shkumbinit me turi të zgjatur.Tek ishte në roje, një mesnatë të ftohtë, M’u duk se dhe lumi nga unë ktheu kokënKur shkova ta ndërroj, shih se ç’do t’më thotë: Dhe shpejtoi rrjedhën ta njoftojë botën.- Më fal, Hamdi, të të them dy fjalë M’u duk se u drodh lidhur kur më paSe jemi vetëm, këtu, në këtë mal. Aty, mes hienash, tek zbritnim në va.E di ti që në fshat kam babë e nënë?Dhe që të dy, pleq, pa bukë i kam lënë? 66 279
  • 93. *** Dhe kam ardhë këtu, në këtë vend të huaj Sllovenët unë t’i ruaj!?Dhe shkuam një ditë te Shpella, n’Hisar, Dhe ja këputi, sakaq, një të sharë,Për të dhënë betimin, aty, për herë të parë. Por, shumë ngadalë…Shabani, Esati, Daimi, Zaimi, - Më trego, të lutem, si i thonë kësaj?!Aty, në mes tyre, edhe unë, Rrahimi. U kapëm për qafe dhe plasëm të dy në vaj…Përballë kishim vënë një fotografi. Prej këtij çasti, vura gishtin në kokë.Bukuria e rrallë na shikonte në sy. Dhe këtë mendim e kam edhe sot. E këtë Kamerit s’ia harroj dot.Dhe e dhamë betimin me dorën n’flamur.Në themel t’lirisë të vëmë nga një gur. Dhe, vërtet, në jetë, s’ka gjë më të mirë Se të jeshë i lirë.Fotoja nga guri tërë me buzëqeshjeMe gëzim të madh zemrat na i veshte. S’ka gjë më të shëmtuar se t’i rrish gatitu E të shërbesh n’ushtrinë e një të ligu.I vumë dhe themelet e Partisë së re Ja, kështu kemi qenë ne ushtarë dikurAtë udhërrëfyese do ta kishim ne. Që mos u ktheftë kurrë…!Gjer në OKB të drejtat t’i kërkonimQë botën ta shkundim, nga gjumi ta zgjonim. Ndaj, bijtë e mi, po u them dhe njëherë: Të jeshë UÇK, s’ka më të madh nder.Por, na zunë hienat që na kishin ndjekurTë gjithëve me radhë na vunë nën hekur. Korrik, 2001Më zunë edhe mua rrugës nëpër mal.Tek ecja shfrenuar hipur përmbi kalë,Më dolën nga ferrat, befas, papritur,Me revolet në duar e jakën e ngritur. 278 67
  • 94. ***RRËFIMET E MAJES SË KUBESË Po s’erdhi ajo ditë as tetë vjet me radhë. Ndaj ktheva sërish si një shpend shtegtar.(POEMË) Erdha te kjo strehë, te ky si çardak Për ta nisur jetën, sërish pak nga pak.1. Babanë nuk e gjeta, as nënën, të dashurën,Eh, Maje e Kubesë, Maje e Kubesë, Të bukurën, kreshniken, fisniken, zemërplasurën.Me atë qeleshe të bardhë që prek midis reshëMe ato supe të larta e krahët viganë ***Të shtrira tutje mbi malet vargan.Me ato kreshta, shkëmbenj, gërxhe e gurë Dhe nisa ta lëroj arën çdo pranverëQë kur ma ke marrë mendjen, qëkur. Me duar e me thonj si një kohë, një herë.Qëkur ma ke marrë mendjen të shkruaj për ty Siç ndreq dallëndyshja çerdhen rishtaziPër fytyrën tënde të bardhë në shekujt e zinj. Hapa edhe unë një themel të ri.Sa herë kam dashur atje ta vë kokën Dhe e mora nusen nga fshati përkarshiTë shikoj fushat, grykat, malet, botën! Nga e para nisëm jetën që të dy.Ta dëgjoj nga afër zërin tend të lashtë Çelëm edhe zogj siç çel dallëndyshjaDuke hyrë në stanet, në kasollet me kashtë. Po mendjen gjithnjë te mësuesi e kisha.Të shoh që andej Pellgun, Gocëtivarin, Tetovën,Shkupin, Kumanovën, Dibrën, Strugën,Kërçovën, Vinin këndej hijenat si gjarpinj nën gurPrizrenin, Prishtinën, Gjakovën Vinin t’më kafshonin.Dhe tërë Kosovën! Nuk m’u shqitën kurrë.T`i dëgjoj që andej zërat shekullorë Më ndiqnin këmba këmbës, kudo, në çdo vend,Që vijnë nga grykat, nga malet me dëborë Siç e ndjekin korbat shkrepave një shpend.Dhe sa herë kam dashur për ty poemën ta nisE të prek në plagët e vrragët e historisë Unë mendjen e kisha te mësuesi im,Po s`e nisa dot se do fillonte e mbaronte e zymtë Që tretej nën dëborëSiç nisë e mbaron një pe i përhimtë. Dhe më ngjallte mallim.Sa herë kam dashur, sa herë,Po në grykë më lidhej një komb me vrer. M’godiste pa ndarë, si çekan, mes fjalësh: …Kur të rritesh, Rrahim, hakun të ma marrësh! 68 277
  • 95. *** 2. Tani mund ta nis, o Maje e Kubesë,Erdhën e varrosën aty ku kish mbetur Se më erdhi fryma, më mbushi me shpresë!Me Shqipërinë në gojë të prehet dhe i vdekur. Kur të shoh të bardhë, me faqe të ndritur, Me sytë drejt qiellit e diellit të shumëpriturQau njerëzia, i madh e i vogël qau… Kur të shoh ballëlartë, të gëzuar, të qeshur,Unë pyeta një ditë: Pranverë për pranverë me gjelbërim të veshur.- Mesuesin kush e vrau? Dhe unë eci kryelart mbi kraharorin tend të regjur Me shikimin në trup, me mendimin kredhurE vranë profesorin! Dhe një nga një në shpatulla t`i numroj plagëtPo, ne vetë e vramë! Ku kanë mbetur vrragëtNe mund ta ndihmonim, po ndihmë nuk i dhamë! Nga më të lashtat Nga më të rejat*** Që ende rrijnë hapur Deri te ato që kullojnë gjak e s`gjetën shërimKëto fjalë i thashë një natë, te Guri Zi. Dhe thellë thellë më therrin në shpirtin tim.Dhe e mora rrugën nga eci Ai.Fjalët e tij si gozhdë më godisnin në gjak: 3.- Rrahim, kur të rritesh, të më marrësh hak! Eh, sa plagë të mëdha ke në trupin tënd. Pa plagë ti s`e ke asnjë vënd.*** Si hone vigane të thella pa fund Kudo që të prekësh vrragë e plagë gjithkund.…Ishte natë qershori. Kishim dalë nga pylli.Iu ngjitëm bjeshkës unë dhe Abdyli. 4. Më fol, Maje e Kubesë,Dhe pak do t’i hidheshim Nënës mu në gji Për të gjitha ç` ke parë e ke jetuar…Në zemër na godiste fjala Shqipëri. Unë si një fëmijë në prehrin tënd pres Të më flasësh për kohën e shkuar…- Për mësuesin tim kam ardh’ të marr hak! Për dhembjet e tua shekulloreDhe, ajo ditë, nuk duhet të jetë larg. Nga goditjet për vdekje që i moreU thashë unë ushtarëve, aty, në kufi. Por dhe për kokën që e mbajte lartDhe zemra në krahëror më binte me furi. Siç e mba një vullkan me krater të zjarrtë. 276 69
  • 96. 5. Ashtu dhe i mbeti ajo këngë në gojëNga t`ia nis më parë, o djali im i mirë, Që jehonë e saj pastaj të vazhdojë:Me kallzimin tim që ti po e pret!Të tregoj për vuajtjet e kam shumë vështirë …Mes dy malesh me dëborëSe të rënda më ishin në shekujt që kanë tret`. Mbeti një djalë vetullhollë…Por, do t`i them ashtu si mundem, ashtu si di,Eshtë mirë të shkruhet kjo në histori… …O ju korba që më hani Sytë e mi mos m’i ngani…6.Në fillim, kur u linda, me hënë e me diell Kjo jehonë e këngës hyri në çdo skutëKëtu përreth meje, horizontit të shtrirë, Udhëtonte e udhëtonte në natën e zezë futë.Qielli ish pa re, i pastër, i kthjellë,Kudo lule, bar, kudo bukur, mirë. Dhe kokat u ulën n’acarin kallkanBlegërinin dele, desh, kecër, shqerra, Dhe zemrat u drodhën, të bëra katran.Gurrat gurgullonin e rridhnin bilur,Në livadhe e ara kish pak egjër e ferra ***Pak kish egërsira në malin me drurë. Në dimrin e gjatëPo s` qe për gjithëherë, o djali im i mirë Në ato netët sterrëSe erdhën dinosaurë me dhëmbët e mprehtë Sikur s’do të vinte pranverë asnjëherë.Ku kanë vënë këmbën bari më s`ka mbirëT`u qëndroje përposh nuk qe dhe e lehtë. Po erdhi një ditë, ashtu ftohtë – ftohtëDhe delet e deshët blegërimën ndalën Fryni pastaj juga si zefir i ngrohtë.Dhe kecërit e shqerrat s`kërcenin me gaz Bora ishte shkrirë përmbi qafë të malitBarinjtë u munduan që ta ruanin farën Lule kishin mbirë rreth e përreth djalit.Në shekujt që erdhën e do vinin pas. Dukeshin nga larg radhitur si kurorëDhe nisi zezona në ag e në terr Ashtu varg e vargRrebeshet, stuhitë, binin pa pushim. Çelur nën dëborë.Dhe gurët e drurët u bënë helm e vrerDhe gurrat e shterrën ujin në burim. Sa dallim që kanë k’to bishat e malitKishte dhe Agronë nga Dyrrahu, Tivari, Nga bisha njeri!Doli dhe Teuta nga Kotorri, Ulqini, S’i qenë afruar djalit.Po ishte dhe një Dhimitër FariKy gjarpër i fshehur nën rrënjë ulliri. 70 275
  • 97. Por mësuesi sytë i kishte me lot 7.Dhe fjalëve të mia s’u përgjigjej dot. Dhe kalonin net, vite e shekuj,Të dy i kishte hedhur, lart, atje në male. Lindëte e perëndonte dielli me dhëmbëAta sikur flisnin për të tjera halle. Rënkonin pllajat nën thundërr e hekur Mallkonin përroskat rrjedhën nën këmbë.Sytë e mësuesit andej nga perëndimi Llavët e arinjëve të zes, të murmëRrinin të venitur. Hynë në kopshtie, korie e araSi të humbur rrinin. Shkelën me putrat e rënda plumb Shkelën se s`u pritën me këmbët e para.*** Horizonti i gjerë erdhi e u ngushtua Siç ngushtohet një trup e tkurret në ngricëNga i shihnin sytë një natë nisi këmbët. Dhe vunë shumë bishta siç më vunë dhe muaMbetën prapa shtëpitë, dyert, rrugët, lëmët. T`më bënin të vetën me emrin Kubilicë. Po s`më hëngrën dot krejt siç hëngrën të tjerëTek eci përpjetë malit me Shqipërinë në gojë Kokën s`ma arrinin në gërxhe e gurëMe një shkop në dorë, nisi të këndojë: U qëndrova rrebesheve në furtunë e erë Siç qëndron një shkëmb e s`përkulet kurrë.Qenkan mbushun bjeshkët me borëQenkan mbushun bjeshkët me borë 8.Qenka mbushun shpati Dhe erdhën pastaj ciklopë të tjerëPlot o, plot o me malësorë! Duke tundur çallmat, fesa, jataganë,Qenkan vesh e mbathun Dhe nata e gjatë e zezë erdhi sterrëGjith o, gati me armë në dorë! Tek shtrinte krahët grykave në çdo anë.Jehuan andej bjeshkët, grykat e malet Për mes kësaj nate të errët katranPushoi dhe stuhia, dëbora zë të ndalet. Vraponin një tufë kuajsh jelebardhë Daravitnin errësirën si tufanU ul në qafë mali pakëz të pushojë T`ia shkrinin akullin dimrit të madh.Me gëzim në zemër, me këngën në gojë.Dhe e zuri gjumi, gjumi i amshuarPoshtë gjëmonte lumi, me valë, i trazuar.Ujqit dhanë e dhanë me të uluruarPo s’e gjetën trimin.Bora e kish mbuluar. 274 71
  • 98. 9. ***Kësaj tufe të bardhë Gjergji ynë i printeTek ngjiteshin grykave e brigjeve përpjetë Dhe kalonin ditët, muajt edhe vitet.Diellin rrezear maleve t`ua binte Nga zemra e mendja mësuesi s’më shqitet.Bajlozin e zi ta hidhte në det.Pallën e rëndë në zverk ia vuri Edhe kur ngarkoja dru mbi gomar,Gjysmëhënën drapër ta rrëzojë përdhe Edhe kur mblidhja krënde, duaj, bar.Dy kokët e shqiponjës më në maje i shpuri Edhe kur kullosja në bjeshkë bagëtinëDhe tha: në këtë vend zotër jemi ne! Edhe kur u jepja në dimër tagjinë. Edhe kur rrinja në shtëpi të zjarrit,10. Edhe kur i bija tejembanë malit.Dhe iknin e vinin tallaze vigane Pra, kudo që ishaPërplaseshin stërkalat në shkëmbenjtë e fortë Atë në mend e kisha.Dhëmbët u mbeteshin në gryka e maleKur gurët nga brigjet u binin në kokë. ***Dhe prapë vinin dallgë, tallaze e valëDhe gjuhët e gjakut zgjateshin gjithkund Erdhi, pas tetë vitesh, mësuesi n’katund.Dhe iknin përsëri me bishtin ndër shalë Shikimet e njerëzve e pritën gjithkund.Duke mbetur skërkave me numër pa fund. Balli i tij i gjerë mbi sytë e groposur Me mollëza, me faqe, vinte shumë i sosur. Hapi i tij i lehtë, i rëndë përmbi gurët. E shikojnë dhe qajnë strehët, dyert, muret. - Erdhi! – thanë me zë dhe zogjtë në fluturim, Hej, ju, dëgjuat? Erdhi mësuesi ynë! Te “trupi” i katundit dhe unë kisha dalë. Më trokiste zemra tërë i mbushur mallë. Sa nuk fluturova mësuesin kur e pashë Kur e përqafova mezi që i thashë: Mësuesi im i dashur, mësuesi im i mirë, Si dole i gjallë nga ata zinxhirrë!? 72 273
  • 99. *** 11. Po Gjergji ra. Eh, Gjergji ynë.Qepte nënë Sadija nën dritë të kandilit Ajo kurorë lisi u shtrua për dhe.Arnonte e arnonte çorapet e të birit. Ai krah shkëmbi ballë suferinëDhe dy pika lotë faqeve i ranë. Ra, me shikimin tutje hedhur mbi atdhe.Zemrën tej për tej si me thikë ma ndanë. Ra dhe mortja me dimrin kallkan Mbi krahët e këputur, mbi supe e kraharor- Ç’ke o nënë ti? U shtri e zezë nata katranMoj nënë, pse po qan? Në fusha, lugina, në malet me dëborë.Po ajo ngashërimet kurrsesi s’i mban. Dhe iknin gra me fëmijë në djepe- Ishte i vetmi djalë! Me bohçe në krahë, me dele, me dhi.I miri im, o bir, Iknin për të kaptuar brigje e deteDhe atë të vetmin e lidhën në zinxhirrë!... Iknin duke marrë një grusht dhe në gji. Dhe detin lotët e mbushën më shumëNgashërimi i saj erdhi e u shtua Dhe detin lotët më të njelmët e bënëDhe lotët i rodhën, çurkë, si një krua. Lotët që rridhnin si rrëketë në lumë Tek shihnin atdheun e lënë nën këmbë.Dhe tek e shikoja, diçka tjetër pashëMe dy sytë e mendjes. Vetë me vete thashë: Iknin e ngjiteshin dhe maleve përpjetë Të kapen për guva, për shkëmbenj, për gurëAi vetëm një, po bie dëshmor! Iknin e iknin nga ferri në jetëPo ne, gjashtë vëllezër, pa asnjë therror? Iknin për të mos u kthyer më kurrë.Do të shkoj, moj nënë, sa të rritem pak, Dhe kapeshin për dore gra, vasha e nusePër mësuesin tim unë do marr hak! Të hidheshin nga shkëmbi, të bëheshin cope e grimë Që dorë e huaj të mos i prekte në supe Që dorë e huaj mos i arrinte as në greminë. Qanin kavalle, lahuta, zamare, Qanin, vajtonin me dhembjen në gji Vaji udhëtonte mbi fusha, gryka e male Oi, oi, oi. Tek tuk ndonjë dash sapo ngrinte krye Ujqit i suleshin ta hanë pa mëshirë Rëndonte nata pa hënë e pa yje Rënkonte jetë e zezë, e ftohtë, e ngrirë. 272 73
  • 100. 12. Dhe mendja më dërgoi atje, në qeli. Ta shikoj mësuesin si rrinte n’vetmi.Dhe kalonin vite e shekuj kaloninLahutat, kavallet shkreheshin në vaj Si rrinte i shtrirë, mbuluar me gjakDhe zëra të rinj në tempuj të rinj gjëmonin Sikur më tha prapë:Gjëmonin e ftonin për botën e pastaj. - Të më marrësh hak!Dhe kambanat binin grykave në maleDhe rënia e tyre kishte po atë ngjyrë Të më marrësh hak se asgjë s’kam bërëTë dyja kërkonin të ndiznin zjarre Vetëm pse kam dashur Shqipërinë të tërë.Në udhët e lugjet të lidhura n`zinxhirë.Ja udha atje tek futet në grykë Shqipërinë e ndanë, e çanë mes për mes!Udha e gjatë Via Egnatia E vranë, e përlanë, e prenë prapë në besë!Udha që lidhte Romën me SelanikUdha që përbinte udhëtarë me mijëra. ***Udha që i ngjante një gjarpëri lubiLakadredhur në brigje, gryka, lugina Dimër ishte. Mjegull. Fërfëllizë. Krahnezë.Udha që rënkonte nën patkonjtë e zinj Kishte shtrirë krahët kudo natë e zezë.Tek ecnin karvanet e kriste martina. Vetëm poshtë Shkumbini gulçonte me valë Dhe zëri, nga trishtimi, vinte me të qarë.13.Kjo udhë përposh që ngjit e zbret në male Pranë zjarrit n’oxhak, rrinin babë e bir.Që lidh Prizrenin me Pellgun, Tetovën, Thurrnin duhan dhe flisnin të nxirrë.Që mbante në kurriz gurë, baltë e halleQë vijonte më tej nëpër gjithë Kosovën I tha Lala babës, duke e parë në sy:Mbante mbi vete mushka, kuaj, gomarë - Sot, në mes të fshatit, kanë ardhë ujq të zinj.Ngarkuar me drith tek shkonin e vinin Larot kanë nuhatur çdo rrugë e rrugicëMbante mbi vete dhe të varfërit fshatarë S’lanë gjë pa pikasur nëpër Shipkovicë.13Tek ecnin e nxinin me misër në shpinë. E kërkojnë Xhelalin, trimin tonë me fletë Që ka dalë në mal me ca shokë të vetë. Fjala gojë më gojë, gojët vesh më vesh Thonë se n’Gabrijë ballë për ballë janë ndesh’. Po s’i kapën dot. Si t’i fshihte toka. Të gjitha përpjekjet kishin qenë të kota… 13 Fshat në perëndim të Tetovës 74 271
  • 101. Me sytë drejt qiellit, si zogjtë në fluturim 14.Pas rrezeve të diellit morën në shtegtim. Dhe iku kuçedra nga dragonjtë në male Iku Bardharit me dhëmbët e rënëPo në rrugë u dolën do ujqër mizorë. Nisën të këndonin ujëvarat në zalleNjëri mundi t’u ikë Lahutat, kavallet të këndonin në lëmë.Po tjetrin e shtinë në dorë. Iku kuçedra po bishtin e la Mbi kreshta e qafa shtrirë si litarMësuesin Sadudin unë vetë e kam parë Ky gjarpër i zi dhe mua mes për mes më raKur erdhën hienat në fshat për ta marrë. Qëkur më përlau në mes më ka ndarë.Fare pa u tremb’ 15.Rrugës kur u nis Dhe erdhi ariu i murmë përsëriEci ashtu drejt. Ishte si një lis. Me këlyshët e zes që i vinin pas Dhe rëndë, shumë rëndë shkeli mbi supet e miNë ecje, ktheu kokën prapa disa herë Mbi kurrizin tim e më vinte të plas.Për të parë fëmijët për të fundit herë. Dhe nisi nga veriu një acar i egër Acar me të ngrirë, me ftomë, me të mpirëMua sikur më thosh, tek e linte pragun: M’i shtoi të zezat që erdhën dhe më tepër- Rrahim, kur të rritesh, të më marrësh hakun! Nga ç`kisha jetuar në jetën e nxirrë.Dhe tek e shikoja, më rridhnin e rridhnin lotë Sa e ngrinte kokën në bjeshkë ndonjë dashE s’i ndihmoja dot. Arinjtë i vërviteshin në fyt për ta prerë Ofshanin pleqtë në stanet me kashtëAi shikim i tij vëth në vesh m’u var. Blegërinin delet tërë helm e vrer.Sa herë e kujtoja aq herë dhe kam qarë. Dhe krojet e përrojet rridhnin lotë e vaj Lot e vaj lahutat, kavallet, përsëri*** Dhe bjeshka rënkonte me grahmat e saj Kudo vetëm terr, kudo vetëm zi,Sadudini dergjej i vetëm në qeli. Oi, oi, oi.Mua më fanitej ajo ecje e tij.Baba i tha Lalës, një ditë, si i ngrirë:- Thonë se Sadudini atje nuk është mirë.Për çdo ditë e rrahin me shkopinjtë me zallëS’dihet a do kthehet në shtëpi i gjallë.Dhe babai sytë për një kohë s’mi hoqiAi shikim i tij thellë thellë më dogji. 270 75
  • 102. 16. Po dhe më i bukur është në shpirt aiDhe doli një balenë tjetër nga deti Ashtu siç ka qenë tërë jetën e tij.Me dhëmbë kafshoi brigje e tokëVrapuan Gjergjët majë më majë shkrepi Dhe ky trup i vogël,T`i dilnin përpara, t`i binin në kokë. Kjo fytyrë e qeshur,Po kryqat e thyer, si korba, gjarpinj, Kjo zemër e madheU derdhën mbi tokën e mbytur në gjak Me bardhësi e veshur,Me majet e mprehtë, të ndryshkur, të zinjU vunë të venin çdo gjë në lak. Të bëjnë që ta duash, ta shtërngosh në gjiPor nisi t`u dridhej dheu nën këmbë Të bëjnë mos t’i ndahesh përqafimit të tij.Zjarri t`u digjte shputa e gjurmëUshtima e maleve me krisma e këngë Vetëm ta dëgjosh ç’mendon dhe si fletDerdhej siç derdheshin përrojet në lumë. Me rrëfimin e tij të ngjan në poet.``Malet me blerim mbuluar Është aq i drejtë, në shpirt aq i pastër!Plot me bukuri, bum!...`` Xha Rrahim i varfër Xha Rrahim i pasur!17.Dhe ikën korbat, gjarpinjtë ikën Xha Rrahim i mplakurKëmishat e zeza u mbetën nëpër ferra Xha Rrahim i riDele e desh blegërimën nisën Me atë buzë të plasur,Nisën kërcimin dhe kecër e shqerra. Ka plot shpresë në gji.Dhe bishti i kuçedrës mbeti mbi mua Xha Rrahimi është dhe histori e gjallë.Siç mbetet një kamë e ngulur në shpinë Dhe për të treguar ka talent të rrallë.Ndau përsëri mishin me thua Unë vetëm mora ta shkruaj në letërNdau përsëri Nënën me fëminë. Atë rrëfim të tij që është tërë një vepër.Dhe dhembjet e kamës më ishin të tmerrshmePo më e tmerrshme ishte dhembja e tradhëtisë ***Mbeti e hapur plaga e herrshmePlaga e mbytur në qelbin e pabesisë. …Ishte pranverë…50 vjet më parë. Kur thikat pas shpine sërish hapnin varrë.Përsëri nisën vajtimin kavalletZgjatej e zgjatej pllajave rënkimi Ata ishin dy.Delet e deshët blegërimën ndalën Të dy në pranverë.Dhe kecërit e shqerrat ndalën kërcimin. Ishin aq të ri.Shikonin andej qafës, matanë, Dallonin nga të tjerë.Si ndriste dielli në qiellin e kaltër 76 269
  • 103. Po ta vëmë veshin nga skaji në skaj Si u binin fyjeve barinjtë nga çdo anëDo dëgjojmë ushtimën si këngë e si vaj. Vëllezërit si kullosnin barin e pastër.Si një vaj i gjatë, si një lot vigan Shikonin me mallë pranverën, gjelbërimin,Që del nga kraharori Lulet, burimet, fushat e maletI maleve vargan. Mallkonin këndej acarin e dimrinQë del nga thellësia e shekujve më parë Dhe mblidheshin skutave për të qarë hallet.Tërë me buçimë, i dhembshur dhe krenar. Vërshuan gjarpinjtë, ujqit e derrat Urrithët e minjté gërryenin përsëriEh, sa shumë ka parë ky lumë në udhëtim Dolën dhe arinjtë nga guvat, nga shpellatNdaj dhe zëri i tij vjen si një gjëmim. Mbi dele e shqerra të bënin kërdi… Oi, oi, oiiiii!Syri pastaj ndalet te një si shtëpiAtje, në fund të pyllit, futur si në gji. Dhe ikën nga dhëmbët, skërmitjet, ulurimat,Ja ku është, ku duket, pakëz si e ndarë. Ikën Bardharit, Pellgut e Drinit,Le të shkojmë atje, U mbushën me lotë lumenjtë e luginatNga afër për ta parë. Ngrinë nëpër faqe si hejet e dimrit.*** Po pati që s`ikën, që mbetën, s’u shkulën, Siç qëndron një lis kur bien rrebeshePara nesh oborri, lëma, streha, shkallët, As era, furtuna, nga vendi s`i tundënPak më tej një gardh. Si supet e malit, si kreshtat e një bjeshke.Zemra të të ndalet.Dritaret, çardaku, çati e lakuar.Ja ahuri dhe pragu dhe dera pak anuar.Aty, sipër pragut, të ndalet shikimi.Me krahët që ka hapurTë pret xha Rrahimi.- Hajde, mirë se vini! - na thotë gojëmbëlSikur nga dy buzët do t’i rrjedhë tëmbël.Mbi ballin me rrudha, mbi flokët ca të bardhëDuket që ka kaluar një dimër i madh.Vetullat shtëllungë mbi sytë pak të futurTregojnë që n’rini ka qenë djalë i bukur. 268 77
  • 104. 18.Dhe endej ariu me lëkurën e një qengji MONOGRAFI NË VARGJE PËRAi që nën dorë e mbante thikën MARTIRIN RROHIMN NEZIRIAi që kur ecte gëlonte tërë vendiAi që në palcë u kish futur frikënAi që me dorëzat e bardha gjer në bërryle Nga kala e vjetër, si mbi një ballkonMe çizmet katran e në qafë dylbitë Duket si n’pëllëmbë tërë vendlindja jonë.Ai që si skile na e bëri me hile Dhe ta merr shikimin horizonti tejErdhi dhe e mbuluan me dhe një ditë. Nga shtrihet vështrimi Natyrës, gjithandej.Eh, ç`na erdhi fryma, gëzimi në maleQë iku ariu me thikën nën mëngë Dhe nuk ka të ngopur syri duke parë.U kapën delet e deshët në valle Zemra në kraharor sikur të merr zjarr.Kecërit e qengjat u hodhën në këngë. Ja, atje, në lindje, janë Malet e Thata.Po këlyshët kishte lënë ai në strofullën e tij Mbi kurriz të tyreDerrat, urrithët, gjarpinjtë nën gurë Kanë rënë shumë shtërngata.U zvarritën ata po në ato hulliPo me ata dhëmbë, po me atë lëkurë. Poshtë, më në jug, gjendet Gocëtivari Mes për mes për trup e përshkon Bardhari.19. Rreth e përreth Pellgut janë fshatra të tërëPo erdhën shelegët, deshët e rinj, Si t’kapur në valle tutje sërë – sërë.Me brirët e mprehtë, me mendjen në kokë Po më shumë të ndalet syri atje sipërDhe thanë: Të bëhemi (u)nji! Andej ku vargmalet hapen si një libër.Të lidhemi si miq e si shokë.Kurrsesi t`pranojmë dikush të na ndajë Si libër i vjetër, libër i pa fundDhe një nga një të na përlajë Pa kapakë e letër.Siç ndodh në përrallën ujku me tre qetë Që shtrihet gjithkund.Kur, një nga një, i hëngri të tretë. ***E u mlodhën shelegët në shesheDrejt ujqërve me brirët të kthyer Grykës tej Shkumbini zbret nëpër ujëvarëRanë e ranë përmbi ta rrebeshe Herë si me t’kënduar,Por s`u mbrapsën, ata nuk u thyen. Herë si me të qarë.Blegërimat, brohoritjet, arritën gjer në qiellNga retë u buzëqeshte i madhi diell Dhe ky zë i zvargur, ky zë madhështor,Ecnin përpara të bashkuar, pallëngjeshur, Sikur ecë e flet me malet plot dëborë.Dhëmb për dhëmb për t`u përleshur. 78 267
  • 105. Dhe ti do vazhdosh në këtë si shtëpi Dhe erdhi ajo ditë e bardhë, bilur,Më tej të gjallërrosh në këtë katandi. Ra kazma me goditjet mbi murDuke qenë akuzë për gjithë pushtetarët Ranë goditjet e çekanit në mur të ftohtëQë nëpër parti rendin ndër të parët… Dhe nisi të fryjë një erë e ngrohtë Dhe kjo erë e ngrohtë u shpërnda jehonë Copat erdhën gjer këtu në trevën tonë.*** Juga e bardhë si valë mori udhë Siç merr hov një tren i shpejtë në hakurudhë.Mirupafshim, Rafi Halili! Dhe u fut si zefir në akullnajëDo vijmë prapë një ditë prilli Dhe nisi ta shkrijë me ngrohtësinë e sajTë të shohim Ti si je… Dhe kjo jugë e ky zefir këtu arrinëNë këtë botë bastarde, në këtë botë pa fre… Gjeth më gjeth e degë më degë krahnezën shkrinë Shkrinë akullin në rrëkeza dalëngadalë Janar, 2000. Dhe nisi të marrë frymë çdo gjë e gjallë. Edhe dielli lart nga qielli nisi të buzëqeshë T’i nxjerr rrezet herë pas herë midis reshë. Dhe arinjtë, ujqit, dhelprat, gjarpërinjtë, Ulërijnë, ftroshin me turinjtë Ftroshin duke hequr bishtin zvarrë Nën këmbë seç i tremb, i djeg një zjarr. Ku do hyjmë, ku do futemi, thanë ata Ç`ndodhi kështu, nga na erdhi gjithë kjo hata! Dhe vrapuan, ikën, u futën nëpër shpella Ujqër, dhelpra, arinj, gjarpinj, derra… Dhe nxjerrnin syrin herë pas herë Të shikonin si po vinte e bardha verë Në bark u mblidhej i zi një vrer. Dhe u vunë ta mbrojnë bishtin nëpër kreshta E i nxorën dhëmbët, thonjtë të gjatë si heshta Në Koshare, Qafë Morinë i drejtuan Me skërmitje dhe kafshimin e filluan Po shelegët sikur shtregët, div dragonj U vërsulën si shigjeta me dhëmb e thonj Përmbi bisht këmbën hodhën Dhe e përdrodhën Siç përdridhet kur e shtyp në qafë një gjarpër Dhe hap gojën për të të kapur… 266 79
  • 106. Ikën ujqit, arithët, dhelprat, derrat, Ty, Rafi Halili, që, kur t’futnin n’ bodrumLanë dhëmbët, lëkurën, në shpellat. Nga rrahjet e mizorëve s’bëje një sy gjumë.20. Ty, Rafi Halili, që, kur dilje në mal,Mars, 2001. Nuk mendoje tjetër veç për ideal.Poshtë dheut vinte një zë.Zëri ngrihej, mbushte qiellin Ty, Rafi Halili, që, kur t’futnin n’qeli,Sikur donte ta prekë diellin S’dëshiroje tjetër vetëm pak liri.Nga qafa ime kishin ardhëMe armë në krahë dragonjtë e bardhë. Një rrënjë e UÇK–së që ishe Ti, Rafi,Pikat i kishin zënë Tash je katandisur, o, mo zot, më zi!Me syrin pishë n`shënjestër vënë.Nëpër shtigje, skërka, brigje, Ja, tani, ku je, në këtë si shtëpiThirrjeve t`u jepnin përgjigje. Pasurinë që ke dy edha, një dhi,Dragonjtë e vijës së parëTytave u dhanë zjarr… Dhe ti prapë mendon ashtu si më parëS`kishin çka të prisnin më. Se në gjirin tënd e ke po atë zjarr.Britma e rafale u bënë një… Zjarrin ideal, zjarrin për të vërtetënDhe u turrën ujqit, arinjtë, Që të mbajtën gjallë, të ndoqën tërë jetën.Dhelprat, derrat, gjarpërinjtë.Dragonjtë u thanë: Ejani, këtu ju presim! Një fije pendimi në ty vend s’ka zënëPo na erdhët, do t`ju vdesim! Dhe pse në këtë gjendje ata të kanë lënë.Dhe nisën armët të kërcasin. Ata që rrahin gjoks se qenkan ”patriotë ”Predhat, bombat të pëlcasin Dhe jetës luksoze nuk i ndahen dot!Arinjtë, derrat të pëllasin… Ti, Rafi Halili, i ke vënë në sprovëTymi e flaka në kala… Që të gjithë të parët, krerët në Tetovë..Ra dhe trimi i parë, ra.Djali i Llacës, Hajredini.Nga goja i shkonte tymi.Ujqit që mbetën s`e bënë të gjatëUa mbathën në ndajnatë. 80 265
  • 107. Dhe tek e shikon Pesëmbëdhjetë ditë e pesëmbëdhjetë netKëtë një grusht njeri Ranë predhat si rrufetëQë ka veç një dele, dy edha, një dhi, Në këmbë u ngritën fëmijë e graQë me maje dalte drurin e laton Nga fshati Selcë,Dhe me të varfërinë mundohet ta dëbon, Bukë e ujë të çojnë n`kala. Ja, andej, ato veninS’mundesh e të rrish pa u mbush me lotë Në shqiponja shëmbëllenin.E të pyesësh: vallë,Pse kështu, kjo botë? 21. Ishte natë. Errësirë.S’mund të rrish pa folur thellë në brendi, Gjëmimet e armëve kishin ngrirë.E të mos përdorës në vargjet ironi: Nën mure dredhonte një gjarpër. Sikur donte për t`u kapur.Si Ti, Rafi Halili, kështu që je sot, Dhe diku një vrimë e gjetiVërtet, a mund të ketë diku në këtë botë? Po gjatë aty nuk mbeti Qeskat plot me helm i zbraz.Shih si të kanë lënë Dhe iku me bishtin pas..Në tërë këtë mjerim Iku gjarpri i zi,Ty, Rafi Halili, shkëndija për çlirim! Iku, pa e parë njeri…Zotërinjtë me maqina ecin, fluturojnë,Për Ty, Rafi Halili, s’duan të dëgjojnë! 22. Doli drita, ra dielli.Kur ti kalon rrugës, në dorë me një daltë Lot i kthjellët në kupë qielli.Dikush të bën me pluhur, me ujë a me baltë! Nisën prapë rrufetë rrebeshinBile, mund të të shkelë ndonjë “patriot” Vetëtimat përse heshtnin?!Tek kalon n’shpejtësi të të merr dhe nën rrotë! S`dëgjohet krisma e ëmbël e tyre E tillë ishte prej natyre.Ty, Rafi Halili, që n’trishtim i laFëmijë edhe grua, nënë e baba. Dhe nisën të qanin retë Mbi çdo gjë të mbetur shkretë…Dhe u nise rrugës deri në flijim Qanin lisat, pemët, drurët,Që këtij populli t’i sjellësh çlirim. Brigjet, arat, rrugët, gurët. Qanin strehët, muret, dritaret,Ty, Rafi Halili, që, plagët kur i more Pullazet, lëmët, dyert, pragjet…Jetën para teje fare s’e mendove.Ty, Rafi Halili, që mendove ndryshe.Kur grabite armët dhe hidhje afishe. 264 81
  • 108. Ata ecnin këmbëzvarrë, ***Krahëkëputur, zemërvrarë.Tok me fëmijët, pleqtë, gratë, Dhe flet e flet ai për jetën e tijEcnin varg, në mesnatë… Që kur qe i vogël.Ngjiteshin e ngjiteshin te Derë e vendit Që kur qe i ri.Të dalin në rrugën e Prizerenit.Nën Brodec, atje te ura Herë pas herë nga dalta i ngre sytë dhe dorën.Ku gjëmonte, qante Shkuma. Tutje hedh shikimin për ta parë dëborën.Poshtë vinin blegërima, Për ta parë dëborën, si bie mbi male.Pëllitje, ciatje, hingëllima… Ajo, thotë Rafiu, i mbulon shumë halle.Bohçe, djepa përmbi supeEcnin varg, ecnin tutje. Dhe i jep rrëfimit Ngadalë e ngadalëMatanë lumit fshatrat tretën Fijen e tregimit e përshkon një zjarr.Çerdhe pa zogj mbetën. E përshkon një zjarr ndezur me shkëndijëVetëm ndonjë gjel i rrallë Se e tillë ishte gjithë jeta e tij…Tregonte se ishte gjallë.Këngë vaji, mallëngjimi ***Në ferk të një agimi…Shpejtuan hapat tërë natën Pa të shohim sot, si është ky Njeri.Në mëngjez t`kalonin Qafën. Ky, Rafi Halili, me atë zjarr në gji.Ra dielli në agim. Në këtë si shtëpi, me gurë e me baltëNjë diell me dhëmbë, tërë dhimbë. Që me dhëmb e thonj e ngriti te ky shpat,Fshatrat bosh, pa njeri. Ka Ai një dele, dy edha, një dhi.Pa qengja, dele, zi… Dhe kjo është e tëraSi një hon i gjerë, i thellë. Pasuri e tij.Gryka varr mbushur mner. Pakëz më përtej, në një si krevat,23. Ka pak gjizë e kripë, një riskë buke të thatë.11 PRILL 2001. Aty, më në skaj, është një stufë e vjetër.Poshtë lumit vjen një zë. Që vazhdimisht tymon,Te laku i Vicës ngjiten maqinat. Dhe, asgjë tjetër.Prapa shkurreve i presin trimat.-Dorëzohuni!- qe sokëllima e parë.Por ata s`e bënë mallë.-Dorëzohuni!- britma e dytë.Ata si qeni kur skërmit. 82 263
  • 109. - Na fol, o hero, ne duam të dijmë Ecjen, ngjitjen maqinat ndalën.Për tërë ato vite ku trete rininë. Urdhërit prapë nuk ia varën.Për të gjitha me radhë, ç’ke parë e ç’ke vuajt’ Hapën dyert për të dalë.Si shpëtove gjallë nga tanët e të huajt. U dëgjua urdhëri: - Zjaaarr!Kokën e ngre lart. Flakë mori maqina e parë.Tej e hedh shikimin. Hienat u dogjën të gjallë.Sikur atje në male don ta kapë rrëfimin. Tym e zjarr maqina e fundit. Hienat shkrumb në mes të shkrumbit.Në ballin e gjerë, E lejuan një të dalë.Në rrudhat palë – palë I pëmjerë mori malë.Rri si i nderë një kujtim i vrarë. Iku me bishtin zvarrë Tatëpjetës çalë çalë.Dhe nisë të rrëfejë për jetën në burgjeSiç flet një luftëtar kur kthehet prej lufte. 24. Një lajmës po vinte me vrap.Me kokën pak përanë, me të largëtin shikim Neve na erdhi fryma prapë.Tamam në shqiponjë ngjan heroi ynë. - Po vjen, po vjen!- thërriste ai, Po vjen dragoi me trimat e tij!*** Hapen sy, gojë, veshë. U duk dielli midis reshë.Te kjo si shtëpi me gurë e me baltë - Hej, atje, çfarë ka ngjarë!Rri ulur Rafiu Kush po vinte vallë?!Në dorë ka një daltë.Dhe kjo daltë e hollë rrëshqet e rrëshqet Po vjen dragoi i Kërçovës,Aty nën dorë një dru arre pret. Nga malet e fushat e KosovësGdhend ai në të Përmbi krahë e supe mbanLule, gjethe, rrush. Furtunë e tramundanë.Një faqe tavoline të tërë e ka mbush’. Dhe tha: - Përpara trima! Hienat t`i futim në vrima!Shqiponjën dykrenare e ka nxjerr në ballë. Jo, nuk ka prapa kthim!Ah, ajo shqiponjë, që i ndezi zjarr. Veç me armë shpëtimi ynë!Që i ndezi zjarr, e bëri të vuajë Ne jemi në tokën tonë.Se s’deshi të jetojë nën këmbë të huaj. Nuk ka kush më që na zbon. Zeni pritat, istikamet! Pa të shohim tani ç`do thonë! 262 83
  • 110. 25. - O i zoti sh’pisë!Akulli, bora, në pllaja shkrinë. Thërrasim zemërplasur.Rrëketë, përroskat parzmat frynë - O, hajde, hajde! - dëgjohet zë i dashur.Lisat, pemët, degët zgjatën.Luleboret petalet hapën. Hapet pastaj dera me një kërkëllimëDhe ujëvarat gur më gur E në atë ciatje e ka një si dhimbë.Ushtimën ngrenin si flamur.Po vijnë, po vijnë, thonë ato, - Hajde, lalë Hamdi, hajde, mirë se vini!Dhe ky zë udhëton kudo. Paskeni mërdhirë, Hyni, brenda, hyni!26.Ja, atje, në Kodër të Diellit, Aty, në katua,Flaka iu dha qiellit. Një dele, dy dhi.Një helike nga ajri ra Me ata sytë e xhamtë sikur të përpijnë.Mes për mes në bark u ça. Hapet dhe një tjetër. Të këputet zemra.Hunda thellë në tokë i shket Duhet ulur kokën për t’u futur brenda.U ngul skelet. Mbi koftor të zi që tymon pandalë27. Një çajnik i vjetër vajit ia ka marrë.Pak më këtej, në Gur t`Sidollit, Një minder prej druri, dy shkëmenj mbi dhe.Mu te bregu i përroit, Një fener te muri zemrën me ta pre.Lukuni tjera ngjiten. Aty, në dollap të vënë dy tre ftonj.Me breshëri predhash priten. Sipër, në dërrasë, gdhendur një shqiponjë.Tufë luanësh prapa guri Është kjo orendia në tërë këtë “dhomë”.Sup më sup bedenë muri. Është krejt pasuria e heroit tonë.Hienat kokën aty e thyen.Rrugën me gjak të zi përlyen. ***Krra krra krratë në ndajnatëI përpiu Përroi i Thatë. Ulet në një shkëmth, daltën merr në dorë.Ngjiten pastaj gjarpinj të tjerë Përmbi kokë t’Rafiut ka rënë shumë dëborë.Me gjuhën gjak të vjellin vrer, Mustaqet e zeza, korb, përmbi mjekër,Siç ngjiten çakenjtë e zinj Heroin e tregojnë pak si më të vjetër.Në ndihmë t`u vijnë.Po s`arritën të kafshojnë Por ai s’i ka më shumë se pesëdhjetë.As ta njihnin shoqishoj’n. Në burgje i kaloi përmbi tetëmbëdhjetë.Përmbi kthesë të ShipkovicësHasën në zjarrin e pritës. 84 261
  • 111. Por, ama, kodoshët ende e kishin n’dorë, Tre maqina morën flakëAshtu si përpara, tubimin popullor. Njera ia mbathi me vrap.Dhe e anuluan nga frika prej teje S`dinte ku të fuste kokënSe prania yte qe gjëmim rrufeje. Donin ta hanin tokën.Kur të ishe Ti ata s’mund të vinin Hani!- u thanë zërat rreth e rrotull,Shikimet e urrejtjes mbi ta do të binin. Barku i juaj nuk ka të ngopur! Hani, tani, o të nxirrë,Tani që të gjithë janë futur në strofull Se gjakun na e keni pirë!Në ballë e fytyrë i pështyn ky popull. 28.*** Dragoi shikon me dylbi: - Binu, djem, gjarpinjve të zinj!Te kjo rrugë e Selcës, nga maja e Gurit të Zi Binu, e të vënë mend,Në shpatin përtej lumit Se yni është ky vend!Duket një shtëpi. Binu, për gjithë ç`kanë bërë,Shtëpi asaj i thënshin, aty, përmbi kodër E kanë mbushur kupën të tërë!Se më shumë i ngjan një kasolleje t’vogël. Binu për nënat që kanë qarë Për burrat e djemtë e vrarëDhe ajo kasolle, ajo si shtëpi, Për lotët që s`u janë tharë!Sot brenda saj e ka këtë njeri. Binu për nuset pa duvak! Për plagët që kullojnë gjak!Ne do shkojmë atje, lexues të mi Për puset e mbushur plotTa shohim nga afër si rron ky Njeri. Me pleq të lidhur e me lot! Binu, djem, për të gjitha,*** Që në sy t`u vijë drita!Ja, erdhëm këtu, te shpati përballë, 29.Te shtëpi e vogël strukur pak nën mal. Autobusi në udhë të Shkupit. Ecën dhe mban në bark’’ujqit’’6Çatinë e lakuar bora ja rëndon T`ua sjellë çakenjve krahAty nën strehë një qyngje që tymon. Të mbërthyer të bërë rrah.Anësh, pakëz bar, duaj misri, kashtë. - Ku shkoni! – tha dragoiNjë sëpatë, një drapër, Me dylbi tek i shikoi.Sikur presin jashtë. - Kthehuni! Ndaloni vrapin!Një derë, një dritare, të vockla në mur Gabim keni bërë hesapin!Ndërtuar me djersë, baltë, gurë e drurë. 6 Emërtim i policisë shtetërore 260 85
  • 112. Nuk deshën të dëgjonin. ***Drejt vdekjes vraponin, vraponin.- Zjarr!- urdhëroi komandanti. Dhe erdhe një ditë Ti, o Rafi Halili!Minahedhësi nuk e zgjati. Ishte ditë e bukur.Prapa gurit, përmbi breg, Ishte një ditë prilli.Tek priste t`i vijnë në shteg. Fluturuan fëmijët në derë kur të panë!Gjëmoi gryka, ushtoi mali, Sa i gëzove gruan, nënën e babanë!Uturima zhurmën ndali.Tymi e flaka gjer në retë. Se do vije gjallë askush s’kish besuarShkrumb e hi një skelet. Që prej asaj nate,Ulurimat e krra - krratë Natë e mallkuar.U fashitën né asfalt. ***30.Dragoi shikonte me dylbi E u mblodhën shokët, prej çdo ane erdhënTek përpëliteshin si minj. N’oborr të shtëpisë si një lumë u derdhën..Nën hundë një bashkë mustaqe Kujtimet evokoninDhe leshrat shtëllungë në faqe. Nga burgjet fashiste.Bëlbëzoi nëpër dhëmbë Një epokë e re në këtë botë po niste.Tek rrinte me sup për shkëmb:- Ku do futeni, skile të vjetra! Gjithë ato rrëfime, nga ato kujtime,Ç`keni, ç`ju dridhet mjekrra! Përplot heroizma përplot dhe trishtime.Ku do hyni, në cilën vrimë!Dhe atje do t’ju vijmë! ***Këtu dilni, në fushë t`mejdanit,Ku thërret zëri vatanit! Mikpritësit vendosën që, nga ky oborr,Këtu dilni, ç`i keni mbush`! Juve t’u dërgonin n’tubimin popullor.Ende pa ju prek askush.- Atje, përmbi Gajre, ku mblidheshin njerëziaDhe i dha hapit matanë Njëherë në motmot nga e gjithë malësia.Siç niset një tufan. Atje t’ju dërgonin, Juve, për herë të parë Ty, Rafi Halili, me bashkëveprimtarë.31.Dylbitë në sy i vuri prapë.Shikimin e mbajti gjatë.Majë malesh, mbi Radushë.Dhe poshtë, në grykëfushë. 86 259
  • 113. *** Asgjë s`lëviz, nuk pipëtin, Veç Bardharit që psherëtinDhe kalonin javët, muajt edhe vitet Presin tytat nëpër brigje,Kosova në ankth po i shkonte ditët. Prapa shkurreve, në gurë, në shtigje. Presin tanket, autoblindat,De – mo – kra – ci! Kamionët, hermelinat.De – mo – kra – ci!Rrugët e Berlinit përplot me të rinj. - Zjaaarr! - briti, komandant MësuesiDhe i ranë murit, gurët i bënë copa! Dhe tanksin në thumb e futi.I drejtoi sytë andej gjithë Evropa. Armët plasën në katër anëtAto copa gurësh anembanë u derdhën Djemtë u hodhën si luanët.Kaluan kufinj, Rrodhi Bardhari valë valëGjer dhe këtu erdhën! Sikur kishte brenda zjarr.Si një jugë pranvere kur fillon të fryjë Valët rrihnin breg më breg,Skutë e më skutë ngricën zë ta shkrijë. Ecnin, hapnin rrugë e shtegDhe hejet e strehëve zënë e pikojnë Rrugë e shteg nën urë e gurëKyçët nëpër dyer dhëmbin e lirojnë. Kësi rrjedhë s`kish pasur kurrë. Nuk kish parë sa qe jeta*** Në bark t`i binin kaq helmeta! Nuk kish parë kaq shumë ikjePo ty s’të lironin, o Rafi Halili, Kaq shumë ngarje, virrma, klithje!Për ty njëqind herë ishte i kyçur dryri!Akoma për hijenat i rrezikshëm ishe Komandanti pastaj briti:Për ty ishte çelësi Lerini të ikin!Në duart e një bishe. Le të ikin kah sytë këmbët, Se shumë shpejt u ranë dhëmbët!Ndaj u mbushën rrugët e sheshet një ditëTy të kërkonin të dalësh më në dritë. Në fund të fshatit tanksi uli Tytën e gjatë, në dhe e nguli,Dhe vërshoi populli si një lumë i madh Dhe mbeti përbindëshi i zi,Në Çarshi të Epërme, katër ditë me radhë. I thyer këmbë, i thyer brinj.Katër ditë me radhë, katër ditë me diell Rri aty e s’bën zëBritmat, ovacionet, shkonin gjer në qiell. Lozin fëmijët tani mbi të… 258 87
  • 114. 32. Me gjakun tënd të njomëMbi sy ngriti prapë dylbinë. Me gjakun tënd të riPa tutje, mbi Haraçinë. Ti, Rafi Halili, e para shkëndijë.Ecnin korbat, fluturonin.Villnin zjarr dhe iknin, shkonin. Dhe ne kur shëtisnim nga deti në detMatejç, Sllupçan, Hotël, Likovë. Ti, Rafi Halili,Vaksincë, Tabanoc, Kumanovë. N’qeli rrije vetë.Luanët në llogore Ne kur bënim qejfe në liqen e malMaje thumbit i mbanin prore. Ty, nëpër birucat sa s’t’hanin të gjallë.Iknin me bishtin zvarrë,Duke lënë fëmijë të vrarë. U duartrokisnim Atyre që t’burgosnin33. Atyre që të rrihnin, që donin të të varrosnin.Kryehiena nga larg tha:- Do të bëjmë hatanë mbi ta! Kur ne me fëmijët dilnim në natyrëDo t`i shkulim, do t`i djegim! Ti nëpër bodrume rrije në zinxhirë.S`kam të ngopur në hell t`i pjekim! Kur ne krahaqafëDhe bëri një gjest në qafë: Me fëmijët tanë,- Nuk do shkojë as gjysmë javë, Fëmijët e tu, Rafi, s’kishin bukë të hanë.Për tri ditë në fshat do hyj,Mu në mes kafenë ta pi! Kur luanin, dëfrenin, Fëmijët e tjerë,Dhe i nisi tytëgjatat Fëmijët e tu, sytë i mbanin në derë.Nga larg t`i kafshonin fshatrat. Të prisnin te pragu në do kthehesh gjallëPo s`mund t`kapërdihej lehtë. Që prej asaj nate kur të kishin marrë…Kockë e fortë në fyt u mbet.Predhat i vinin kah s`i priste.Asnjë hap më tej s`e niste.Kaluan ditët, një javë…dy…Nuk po dukej çakalli i zi.Plumbat i binin si rrufeja.- Hajde, zotni, t`u ftoh kafeja!I thanë trimat nga beteja. 88 257
  • 115. Ai ka dashur dhe do të bëhet mbret Dha e dha përsëriMe këmbë duke shkelur çdo gjë në këtë jetë. Por mbeti në vend aty Vetëm grindej, kërcëllonte dhëmbët.Që të gjithë e panë si e kish shikimin Zunë t’i dridheshin gjunjët, këmbët.Ndaj s’qe e vështirë t’ia blenin mendimin… Grykëhollat drejtuan shikimin- 15 vjet burg, të rëndë, i pandehur! Drejt Shkupit, në mes t’i hynin.Bërtiti prokurori në kulm si i çmendur. Siç hynë, dikur, Bajrami, Isa, Në kala me të bardhët plisa.Ngriti gishtin trimi andej ku kishte sytëDhe sa nuk e pështyni surratin e ndytë. Gjer në bel çakenjtë u mbushën Nën tankse kokën futën.Pastaj dy të zinjtë ia ulën dorën S’u mbet tjetër veç të shpëtojnëE vunë në pranga dhe tutje e morën… Dhe kafenë ta harrojnë.Eci andej djali me kokën e kthyer Diku tjetër e varën shpresënLart, faqe muri, te foto e urryer. Dikush t’ua shpëtonte jetën. Dhe ikën me bishtin ndër shalë*** Rënë dhëmbë e dhëmballë…Eh, Rafi Halili, Mars, 2005.Sa shumë i ke munduar!Një ordi policësh janë mobilizuar!Atje jashtë të tjerë i ke lënë pa gjumë!Sa shumë i ke munduar,O Rafi, sa shumë!Ty, një grusht njeri, me këtë trup e kokëQë s’deshe robëri të ketë përmbi tokë,Të vunë prapa hekurash si luan n’kafazAty t’i kaloje 15 vitet pas.Si i ke kaluar vetëm ti e di.Kaptinë e veçantë është kjo histori.Unë s’do të ndalemTë shkruaj për atë këndAtë e ke shkruar Ti me gjakun tënd. 256 89
  • 116. HOMAZH PËR MUJDIN ALIUN Dhe, për një çast, deshi ta ndalë hapin Sepse, midis turmës, sytë seç i kapin. Ai pa vëllanë, gruan e babanë(Me rastin e inaugurimit të bustit në fshatin e tij, Tek rrinin të përlotur, anësh, pranë e pranë në vitin 2000) Tek i ngritën duart për ta përshëndetur Dhe në cep të supit pakëz për ta prekur. Po s’e lanë të zinjtë, egërsisht e shtynë1. Pasi bënë ca hapa te derë e gjyqit hynë.Si ta nisë këtë këngë te kjo grykë maliKur të kam përpara me atë shtat të hedhur! Nuk priti që t’i shohë aty nëpër turmëMe ç’nota të të përshkruaj o Mujdin djali Nënën dhe motrën që i kish në burg.Këtu mes lulishtes në bronx që rri derdhur? - Fol! – i tha gjykatësi me sytë si maçorrTa vë gurgullimën që vjen me ngadalë Duke vënë syzet si të qe një qorr.Dhe nga majë e bjeshkës erë lulesh sjell? - Fol, çfarë kërkoni me atë grupin tuaj!Apo tërë përroin me rrëke e zall Hajde, që të gjitha këtu na i thuaj!Kur çdo gjë përpara me rrëmbim e merr! Ngriti dorën trimi dhe drejtoi gishtinKush ka mundur të thotë se do vish një ditë Përmbi tavolinë ku afishet ishinMidis këtij sheshi të ngrihesh lapidar? “Kushtrimi i lirisë”, revolja mbi të.Nga të katër anët të përhapësh dritë Deshi të flasë po dot s’nxori zë.Si në mes të natës kur ndizet një zjarr! Që të gjithë andej kokën e drejtuan Por ç’deshi të thotë fare s’e kuptuan.Balli yt i njomë petal trëndafili I hapën edhe më sytë si maçorrMe sytë që shikimin e kanë hedhur larg! Herë mbi tavolinë, herë përmbi dorë.Mbeti aq i bukur atë ditë prilli …aty…i…keni… - bëlbëzoi RafiuKur Qafë Kosharen e ke larë me gjak. Dhe nofulla me plagë, sakaq, i ngriu. …aty… ia bëri prapë me bëlbëzimDhe ashtu i bukur do të mbetësh përherë Duke mbajtur gishtin dhe sytë n’atë drejtimSa të jetë ky përrua, sa të jetë ky mal Dhe për disa çaste q’andej s’i largoiSe me atë shikim do të çelësh çdo pranverë Grykën e revoles gjatë e shikoi…Kur me rënien tënde ti ke mbetur gjallë. …Revole, virane, ti ç’më tradhtove Dot nuk e vrave po vetëm e plagove… Pastaj i ngriti sytë mbi gjykatësit, lart, Duke parë foton me mend foli qartë: …ai e kërkon plumbin mu në ballë Se ka qenë e është më i madhi tradhëtar. 90 255
  • 117. Ishte “doktoresha” me fytyrën liskë 2.Që bërtiti shumë, me një zë si piskë! Krismat ishin afër, vinin gjer këtu,Babain ajo e kishte një kryehijenë. Nga grykat, nga malet, me tërë atë gjëmim,Nga i njejti fshat dikur kishin qenë. Dhe një natë dimri andej u nisët Ju Ta sillnit pranverën veshur me blerim.- Përse nuk e mbytni!I erdhi dhe njëherë. E gjatë ishte udha mes shkrepash, bregoresh,Dhe më nuk dëgjoi. Shikimi iu err. Gjer atje ku dielli syrin kishte nxjerr,Dy a tri gjilpëra një pas një i dhanë. Dhe gjokset i vutë mbi ledhe llogoreshNga goja, nga dhëmbët, Siç vihet një gur kur vihet një themel.Gjakun i shpërlanë. Gazmendi, Qaili, Besimët, Nebiu,*** Ti dhe Muharremi, në kolonë për një, U nisët nga ky fshat drejt andej veriutDhe u nis maqina udhës për në Shkup Atje ku u thërriste një i bukur zë.Brenda me hijenat mbuluar me turp.Ecte, çante udhën, në barkun e natës. Ai zë i zjarrtë në zemër ju kish prekur.Mbi kokë të Rafiut sytë e shtërngatës. Ju nuk mund të rrinit, të flenit rehat. 100 vjet Nëna pa krahë kishte mbetur.E përplasën djalin lidhur për krevat. 100 vjet trupi i ishte larë me gjak.Dy hapa më tej, një stërhell i gjatë.Një tjetër te dera rri edhe shikon Se bisha e egër ka dashur ta zhbijëN’korridor të gjatë Me thundrën e rëndë, me thonj e me dhëmbë.Kush vjen e kush shkon. Ju i dolët zot se u kishte bij Që s’duruat dot ta shihnit nën këmbë.Gjarpëron maqina rrugës për në gjyq.Në hyrje e prisnin të dashur dhe miq. 3.Kërcëlluan rrotat përmbi trotuar - He he he heeej! – ushtonte nëpër maleJanë këthyer sytë të gjithë për ta parë. Bashkë me buçitjen e armës rafal.U hap pastaj dera, bramb, me rrapëllimë. Por për një çast sokëllimën e ndaleNga prapa Rafiun dy të zinj e shtynë. Dhe shokët u stepën. Ç’të ketë ndodhur vallë?Pas tij Bejtullahu, Xhevati, Agimi,Naseri, Rushiti dhe Gafur trimi. Përse mitralozi nuk këndonte më? Përse përmbi bishat ai s’villte zjarr?Kokëlartë eci, ashtu, duarlidhur. Pse u ndal, papritur, mbi gur ai zë?Pët dhe qerpiku fare pa iu dridhur. Ai zë luani që ndihej pak më parë?Nga të dyja anët si shqiponjë shikoi.Aty, në mes tyre, dikend e dalloi. 254 91
  • 118. Ti e kishe vënë kokën mbi kondak ***Atë faqen e njomë ende pa e dirsur.Mos ishe i lodhur e deshe të pushosh pak Dhe niset maqina rrugës për spitalApo korbin tjetër ishe duke pritur? Që ta shohin mjekët se më nuk është gjallë. Xhipsat e furgonët ndalen me maraz,Dhe ja, erdhi korbi, ti e vure n’thumb. Tërë lukunia te shkallët u zbraz.N’kraharor i plagosur me gjakun rrëke.Gjersa uturinte i dhe dhe një plumb, E hedhin te dera si gur të rënduarPor, nuk pate forcë të shkosh më tutje. Me prangat e vëna në këmbë e në duar. Dhe e hoqën zvarrë betonit të thatë.Aty, te një rrënjë, prapë e vure kokën, 27 Maj.Sa të marrësh frymë, fuqi dhe një herë. Ishte pasmesnatë.Me të dy krahët përqafove tokënTë dy sytë kah dielli të mbetën çel’. Tek rrinte i shtrirë mbi betonarme Nga goja e dhëmbët4. Gjaku rrjedh rrëke.- Qëndro edhe pak, o Mujdin Vëllai!- Qëndro sa t’arrijmë përtej atij shpati! Prapë i erdhi fryma.- Duro edhe pak se të pret babai! Çudi, sa çudi!- Duro edhe pak se të pret fshati! Hapi pakëz sytë. Ku ishte tani?- Mos më lini këtu, në të qenve duar. I mblodhi fuqitëMë shpini gjer atje, te Nëna Shqipëri! Si Gjergj Elez Alia.Atje le të vdes pastaj gëzuar… Rreth e përqark tij e tërë lukunia.Përmbi shpinë të shokëve, një çast, fole ti. Lëvizi ngadalëGazmendi, Nebiu, Besimët, Qaili, Dhe gishtin e lagu.Të mbanin në krahë, si të mbanin një mal. Me gjakun që i rridhte shkroi te pragu:Buzëgazi yt atë ditë prilliSa shumë që i ngjante sythit në të dalë. L I R I …BASHKIM ME SHQIPËRI…Fole dhe një herë aty përmbi shpat Po këmbë e hijenës e shkeli në dorë.Kur pe që së fundit e shikoje jetën: Ndjeu të goditur në bark, në kraharor.- Trupin të ma shpini, po mundët, në fshat. Bashkë me goditjen një zë i njohur briti:Atje, te nëna ime se më ka të vetëm. - Përse e keni pru! Përse nuk e mbytni! 92 253
  • 119. Mustaqet gjer te veshët, për “nder”, “burrëri”, Dhe t’i mbyllën sytë shokët me ngadalë.Por, prapa tyre, gjiriz poshtërsi! Buza yte e njomë pakëz sikur qeshi. Amaneti yt, o Mujdin, o djalë,*** Me pikëllim e mburrje zemrat ua veshi.Dhe e morën zvarrë, kapur nga dy këmbët. 5.Ecën, jo nga dera, po nga anë e kundërt. Dhe të prunë ata veshur me flamur…Andej, nëpër fqinj, me brumb e me bramb. Sa të kishte hije qëndrimi gaditu!Trupi hequr vijë, koka në kalldrëm. Ai lumë njerëzish s’ishte parë kurrë Kur të dolën para Ty për të të pritur.Furgoni kafaz para derës pristeMe luanin brenda sa më parë të niste. Nëna e babai kokën mbanin lart Mu ne fund të fshatit tek rrinin në ballë.Luani kishte marrë në trup plagë të rënda. Vetëm kur të panë më e kishin të qartëHerë i ndalej fryma. Që Ti kishe vdekur por do ishe gjallë.Herë i ndalej zëmra. Mu në mes të të parëve të vunë, aty, në tokë.Si një thes e plasën aty nën rrotë Te gjiri i saj aq shumë që e ke dashur.Me kokë të plagosur për kalldrëm të fortë. Ti u bëre dhembje për miq e për shokëÇudi, sa çudi ende merrte frymë! Kur të lanë aty me zemër të plasur.Herë pas herë rënkimeNdonjë psherëtimë… Po i pari je, i kthyer në lapidar Në këtë Pellgun tonë, përreth, anembanë.Ndonjë psherëtimë Me Ty historia po nisë me të mbarë.Asnjë zë, përfare. Kot e patën tjerët, për të tjerë që ranë.Sikur do t’i plaste zemrat gjakatare.Thumbat e patkonjtë goditnin mbi të. Do qëndrosh i bukur prore te ky sheshAi nuk lëvizte, se nuk ndjente më… Me shikimin drejt rrugëve pa mbarim Brezat që do vijnë në ballë do t’i keshëMaqina kafaz nisi me shpejtësi Dhe n’ecjen e tyre t’u ngjallësh frymëzim.Sirenat me alarm.Një alarm i zi. Maj, 2000.E rrethojnë hijenat nga të katër anët.Helmete, bajoneta, çizme dhe armë. 252 93
  • 120. TI ERDHE MIDIS NESH Gjaku rrjedh e rrjedh nga kofsha, nga mjekra. Herë i ndalej fryma, Herë i ndalej zemra.( A.B. – Puçit) Një errësirë tjetër ia kaploi sytë Kur një gulç gjaku i mbeti në fyt.1.U nise atë natë kur prush ishte qielli Veç një psherëtimë ndjeu pak matanëDhe ngricë anembanë mes malesh të lartë. Dhe një zë fëmije që i erdhi pranë.Atje majë malit të të zinte dielliQë do të lindte i kuq, i bukur dhe i zjarrtë. Pastaj më s’dëgjoi Asgjë. Asgjëfare.Se zjarr kishe marrë dhe ti në kraharor Tutje, diku, larg, dëgjoheshin rafale…Nga zemra që të rrihte për të pa pushimDhe me atë zjarr shkelje mbi dëborë Kështu, për pak çaste, fryma i erdhi prapë.Tek çaje me hapa udhët në shtegtim. Nga krahët, nga këmbët, ndjeu që u kap.Lamtumirë grua, i the në të ndarë, E hoqën nëpër shkallë.Lamtumirë fëmijë, u the në përqafim. Dërrasat kërkëllinë.Këtë ditë tërë jetën në ëndërr e kam parë Ashtu zvarrë – zvarrë, mbi kalldrëm e shtrinë.Dhe ja, e pruri zoti të prehet shpirti im. Pastaj e përplasën si një thes, rrëshqanë, Kapur për dy këmbësh dhe aty e lanë.Krismat ishin afër, aty, matanë Sharrit,Dhe vinin gjer këtu me zërin kushtrim. Vazhduan t’i bien me shqelma, kundakë.Ti ndër të parët iu ngjite malit Nga nofulla, nga kofsha,Të hidhesh me krahë në një tjetër përqafim. Pa prerë i rrjedh gjak.Ne mbetëm te dera me dhembje dhe krenarë Heshtje. Errësirë. Shikimi pak i vjen.Tek ndiqnim tutje hapin tënd vigan. Sheh një egërsirë. Një laro. Një qen.Pakëz të tradhëtuam se s’ndejtëm dot pa qarëDuke parë malet vargan vargan. Gojë automatikësh i rrinin mbi kokë. Thumba e patkonj, ngulur dhëmb në tokë. Përsëri goditje me shqelma në ijë, Pas qafe, në supe, në bark e në brij. Në çast, ngre qepallat, ngadalë, krejt i mpirë. Të mos i kishte hapur do të qe më mirë. Sepse, seç i panë! Ah, ç’i panë sytë! Pa turp e godiste njeri nga kushërinjtë! 94 251
  • 121. - Shporruni përjashta! Kriminelë! Zagarë! 2.Ja edhe një! Gjakpirës! Zuzarë! Më shpini në Koshare, u the ti eprorëve Atje kam dëshirë armikun ta luftojDhe bam! pistoleta, bam! edhe njëherë! Dhe me aq gëzim udhën andej e morePas këtyre krismave Sa dot nuk gjenden fjalë këtu ta tregoj.U plandos në derë.Ra, aty, në derë, kokën përmbi prag Po e dij që balli të është veshur me rePoshtë nën nofull seç i ishte lag’. Mustaqet shtëllungë me afsh i ke përdredhur. Nga guri në gur je kapur si AnteKrismat me rafal nga të katër anët. Nga lisi në lis si luan je hedhur.Pas mureve, në qoshe, janë fshehur katranët. Ti për Mic Sokolin sa me qejf lexojeRafiu, i shtrirë, preku në kraharor Kur grykës së topit gjoksin ia ka vënëSe mos vazhdë gjaku do t’i ngjitej në dorë. Porsi një dragua atë e përfytyrojeBëri pak të ngrihet me krahun përposh Që të mbronte pragun për të cilin ka rënë.Një plumb e kishte kapurTe tuli, në kofshë. Dhe ti me të tjerët kraharorët ia vutëDeshi të bërtasë me zë përsëri Grykës së Erenikut që vlonte si vullkanPor, s’i hapej goja. Diellin dritëmadh në ballë ia prutëS’kishte më fuqi. Diellin që një shekull korbat ia vranë.As dhe pistoletën nuk e kishte ngat.Nga dhëmbët, nga goja, Atje Mic Sokoli u ngrit përsëriPandalë rridhte gjak. Me plimin e trimave që s’i mbetën pas Ai dhe ju do të mbeteni gjithmonë të rinj- Merre! – i tha të shoqes, duke bërë me dorë, Në shekujt që vijnë dhe që i lëmë pas.Merre revolverin,Gjuaj mbi gjaksorë! 3. Dhe unë vij pas teje, o Albtrim BajramiVetë e kishte kapur thikën, e shtërngonte. Të marr ndonjë pikë nga ai gjaku i juajÇdo një që t’afrohej me të ta copëtonte! Te ajo grykë mali si Gryka e Mezhgoranit Që këngës më tej ca vargje t’ia shkruaj.- Kape! – i tha prapë, gjuaj, mermë hak!Dhe preku te nofulla Të shkruaj si s’të kapi plumbi në asnjë vendKu i rridhte gjak. Ku si breshër binin në gjithë ato beteja As në kraharorin tënd që s’u trembPor ajo nuk pati kohë që ta merr Kur hidheshe nga shkëmbi siç shkrep rrufeja.Se dorën një hienë me këmbë ia shkel. 250 95
  • 122. Të shkruaj për trimat në lule të rinisë Kur ata hamenden, marrin n’anën tjetër.Si i binin buzagaz tokës në përqafim Me të hapur derën një rafal e shkrepën.Si i mbushin faqet e reja të historisë - Ah, m’ i vranë prindët! - foli nëpër dhëmbëSi aty do prehen gjer në amshim. Dhe bëri një përpjekje të ngrihet në këmbë. Një sëmbim të thellë në kraharor e ndjeu.Të shkruaj si i merrje me duar komandanti Dhe me dorën tjetër thikën e rrëmbeu!Pa ua prishur gellin të vënë përmbi flokë Priti disa çaste ofkëllimë të dëgjojë-Dhe ashtu ngadalë ti i bëje gati Ashtu, bërë gati, mbi ta të qëllojë.Për t’i vënë në shtrat, aty, thellë në tokë. Errët. Qetësi. Gjëmon një rafalDhe nisje përsëri tutje si veri Në këto çaste çdo gjë është ndal.Si fëmijëve tu hakun për t’ua marrëMbi armiqtë e egër të bëje kërdi Kërkëlliti dera. Lëviz me ngadalë.Siç bën kërdi kur ndizet një zjarr. Kokën një hienë e nxori përballë. Tytë e pistoletës puthur për parvaz E volli një plumb. Drejt tij u zbraz. Por, nuk goditi. Në ballë s’e qëlloi. Revolja virane gishtin e tradhëtoi. Përsëri qetësi. Asgjë s’pipëtin. Vetëm një zë fëmije aty psherëtin. Tytë e pistoletës ngjitur për parvaz. Para se të shkrep Ai do bërtasë: - Dilni nga shtëpia! Këtu ka fëmijë! Më pritni përjashta! Atje do t’u vij! Dhe fak! një, më “trimi” me këmbë i dha derës U gjet mu përballë, në grykë të pistoletës. Mbi zemrën katran plumbin, bam, e mori. Dhe, në atë moment, Një këlthitje nxori. 96 249
  • 123. Si kanë qenë, mirë? 4. Prit, t’i puthë pakëz, oh, sa kam dëshirë! TI ERDHE MIDIS NESH Dhe afroi hundë, buzë e mustaqe. U merr erë te veshët, Te ajo qafë mali që puthet me qiell U merr erë në faqe. Atje ku qendron dhe shkëmbi shekullor Herët në mëngjez u duke si një diell Ku ngopej kraharori! Me bombat në brez, me armën në dorë. Ku ngopej dhe zemra! Ku shuhej ai zjarr që vinte prej brenda! Ia vure këmbën gjarprit mu në kokë Dhe tek përpëlitej, me bishtin, i tha: Por, t’u merr erë, të treve, s’arriti, 100 vjet na e ndave, o i zi, këtë tokë! Se atje, në derë, një diçka kërciti! 100 vjet kurrizi i maleve u tha. - Otfori! *12) – bërtiti, një zë egërsire Dhe zbrite tatëpjetë si një copë shkëmb Dhe fare nuk priti Me ajër kraharori nuk t’kishte të ngirë Që të merr përgjigje. Një plumb si bombone e mbaje ndër dhëmbë Dhe për herë të parë merrje frymë i lirë. U dëgjuan shtyrje dhe dera që u ça! Sharje me fyerje dhe diçka që ra! Tek ecje monopatit me tërë atë mallë Për fëmijët, gruan, rrugët dhe shtëpinë Rafiu vuri dorën përmbi pistoletë Ngjaje në Çerçiz që ktheje i gjallë Qëndro, i tha gruas, lufto, mos u tremb! Duke sjellë mbi supe me jetën dhe lirinë. Një rafal me plumba errësirës ia dha. Erdhe midis nesh, po, po, ke ardhë! U duk që kjo krismë u shkrep në hava! Dhe s’kemi ne të ngopur duke të shikuar! Emblemën ke në krah, ballin e ke të bardhë, Zënë kërcasin dërrasat, shkallët bram e brum! Dhe na flet, na flet, si keni luftuar… Shkelin mbi parmakët këmbë të rënda plumb. Këmbë të rënda plumb, çizme, bajoneta 5. Mëhallën kanë rrethuar me qindra helmeta! Ka kohë që ishim zënë ne të dy n’mendime Prej se këto erëra ranë si rrebesh Pistoletë e vogël, Ti more rrugën tënde, unë mbajta rrugën time Me plumbin në gojë, Dhe nje she i madh hyri midis nesh. Prapa derës bëhet gati të qëllojë.12 hape 248 97
  • 124. Nga një gropë të madhe hapëm në kraharor Niset për n’shtëpi.Me vite e vite për vend e atdhe Rrugës nga spitaliThua se aty do t’i mbjellnim me dorë E pa një hafi dhe këmbët i ndali.Tërë ato ndjenja që i kishim ne. Ktheu anësh kokën dhe shpejtoi hapat Pastaj vuri re që s’i shkonte prapa.Po atë ditë u stepa unë përpara tejeKur ike e shkove drejt rrugës së nderit U hodh nga deriçka e fqinjit të parë.Ecja yte ishte një shkreptimë rrufeje Një diçka përbrenda i digjte si zjarr.Kur çan sipër malesh mes e përmes territ. Tak, tak, tak, trokiti në derë të shtëpisë Për ca çaste priti dikush të lëvizë.S’kam më se ç’të them para hapit tëndPara fjalëve tua që i vure në vepër - Hape, - i tha gruas, me zë të paktë shumëTash krahërori yt më ngjan si një shkëmb Hape, mos u tremb, hape, se jam unë!E unë me atë gropën të futem si një lepur Ajo njohu zërin dhe tëk, i bëri zemra.T’i ma mbylle gojën, më duhet ta pranoj Ngadalë zbriti shkallët.Të të bije në gjunj sikur një i mundur E hapi nga brenda.Në të thënça gjë, të më thahet kjo gojë Që të dy u ngjitënSepse prej atë ditë luftën e kam humbur. Shkallëve përpjetë. Ai pa fëmijët si flinin të qetë. Korrik, 1999. - Erdhe? – i tha, ngadalë e pa zhurmë. Më mirë mos kishe ardhë. Të kanë rënë në gjurmë! - S’besoj t’më kenë parë, mos u bëj merak! Erdha të marr lajme, do rri fare pak. Do të ikë që sonte. Agimi pa zbardhur. Po për ato armët ndonjë lajm ka ardhur? - Nuk ka asnjë lajm, s’ka asnjë haber. Je shumë i uritur? Ha pak bukë njëherë! -Do ha, pak, do ha. Ka një kokërr ve? Prit, ta shoh Shqipon, sa ëmbël që fle! Po Rina, Shqipërikuqja? 98 247
  • 125. Kapërcen një mur, kapërcen një gardh,Një jaz e një trinë, HOMAZH PËR SADUDIN GJURËNNjë shteg në livadh. (Me rastn e rivarrimit dhe ngritjes së bustit më l999.)Në ara duhani, me speca, me misër,I lë e u vë nga një gur përsipër. 1. Ishte ditë me diell kur erdhëm tek TiMezhdat do ta çojnë te ara, n’Falisht. Atje, majë malesh që vijnë si kurorë,Do të marrë atje pakëz frymë lirisht. Atje dyzet vjet ke ndenjur në vetmiDeri t’ia sjellin bukën të shtëpisë. Sikur në baladën e djalit vetullhollë.Atje lart në male sërish do të nisë Dhe pamë si ke ikur nën dritën e hënës*** Nëpër borë e ngricë prej ujqërve të tërbuar Ashtu si fëmija kërkon ndihmën e nënësMaqina e kopjimit letrat seç i merr. Dhe në krahët e saj don për të shpëtuar.Me qindra afishe nga goja i nxjerr.Por, ama, vetëm, nuk shpërndahen dot Po s’arrite dot, i dashur Sadudin,Nëpër disa fshatra. S’arrite të hidhesh në krahët e sajNdaj i duhen shokë. Mu në këtë vend trupi yt ngrin Atë natë kur dhe hëna t’shikonte tërë vaj.- Hajde nënë dhe ti shpërndajë ca pamfleteNë rrugë të Gostivarit, në çarshi, në Teqe. Dhe e vure kokën te kjo qafë maliTi motër Hyreme Që të pushosh pakëz. Ishe i lodhur shumë.Merri dhe këto Zemra yte e madhe trokitjen e ndaliT’i hudhësh nëpër ara, në rrugë e kudo. Sikur në qetësi, deshe të bësh gjumë.Në Çarshi të Epërme, nga ura, te lumi,T’i lexojnë njerëzit Dhe gjumi s’të doli më asnjëherëKur t’ngrihen nga gjumi. Nën jorgan të bardhë e të ftohtë të malit Deri sa një ditë të gjetën në pranverë*** Tek kullosnin bagëtinë ca barinj të Sharrit.Kështu tërë verën, gjer në vjeshtë të vonë.N’qytetin e Strugës dimrin e kalon.***Ishte natë maji. Ora njëmbëdhjetë.Ndalon autobusi dhe Rafiu zbret. 246 99
  • 126. 2. Andej një langua hundën e ka zgjaturErdhën të të groposin mu aty ku re Dhe pret prapa gurit diçka për t’nuhatur.Xha Mahiri bashkë me babain tënd Prandaj dhe maqinaKupa e qiellit u mbush plot me re Një çast do të heshtDhe ca pika lotësh ranë mbi ata vënd. Se fusha ka sy Dhe mali ka veshë.Ata zbritën shpatit me dhembje të thellëSikur përmbi supe kishin tërë malin Nuk do më pikasësh, ti, o qen bir qeni,E zymtë ishte, me kob,gjithë ajo pranverë Ti, çanaklëpirës,Atje midis kodrash ku e lanë djalin. Ti, spiun legeni!Tok me trupim tënd dhe emrin e varrosënSe askush s’guxonte të ta zë në gojë ***Ç’ishte ai emër që trondiste botënDhe mendjen hienave ua bënte plojë? Bie mbrëmja, terri shpatin e përbiu Me traktet në gjiTi mbështete kokën dhe trupin të shtrirë Niset prapë Rafiu.Mu në gji të tokës, aty ku të vunë,Sikur thellë në varr ndjeheshe më mirë Hidhet si një dren nga guri në gurSe të rrosh i gjallë e gjithmonë nënë dhunë. Nga kodra në përrua Nga druri në drurë.Atje midis malesh toponim i ri I kalon ca shtigje dhe një monopatLindi nga barinjtë me bagëti kur dilnin Ja edhe qytetiAtje do takohemi, te kodra përmbi, Është fare ngat.Te Varri Sadudinit. …Rruga e Varoshit të çon në Xhepçisht Andej, nga e djathta, N’Reçicë e Pallçisht. Do vete andej, sonte, nesër mbrëma, E t’i hedh të gjitha nëpër fshatra brënda… *** Tek e lë një trakt Sipër i vë gur. Kapërcen një gardh, kapërcen një mur. 100 245
  • 127. *** 3. Dhe erdhëm atë ditë të të nxjerrim nga varriTrak e trak maqina, trak e trak në letër Të mos rrish i vetëm dhe më përmbi malDo të bëjë që larot të flenë si një lepur. Aty dyzet vjet të kish ruajtur SharriTrak e trak maqina mbi letrën afishe Bashkë me emrin tënd që ta mbajti gjallë.Do të bëjë të dridhen hijenat fashiste. Po s’mund të të gjenim pa xhaxha MahirinKjo maqinë e shkrimit dhe letrat në gji Vetëm ai e dinte ku të kishin vënëE mbushin me kurajo Aty edhe ne tok me të do vinimE mbushin me fuqi. Të shikonim vendin ku Ti kishe rënë.Do të bëjnë të dridhen, Dhe i ngulën kazmat si t’i ngulnin n’kraharorTë mos flenë rehat, Për t’i nxjerrë eshtrat një e nga njëHajde, maqinë e ime, jepi edhe pak! Aty ku me vite ndejte nën dëborë Me emrin që ta thonin në heshtje, pa zë.Jepi edhe pak për popullin e varfërT’ia hjekim lakun që ja shtërngon qafën. Tek të morëm në krahë dhe zbritëm tatëpjetëJepi edhe pak, për fëmijët tanë Dhe kaluam varg ndanë një burimiSepse dhe ata të kësaj bote janë. Aty pimë ujë tre a katër vetëPër nënat, për motrat, vëllezërit, baballarët, Se aty do të ketë pirë atë natë dhe Sadudini.Për vendin, për votratQë na i lanë të parët! Ecëm tok me Ty mes e përmes fshatit Me emrin që të përkëdhelte e u bë jehonëTrak e trak maqina, trak e trak pa ndalë: Të çuam e të vumë mu në fund të shpatitTë ngrihet punëtoria Pranë bashkëfshatarëve të prehesh përgjithmonë.Të ndizet si zjarr!Të ngrihet studenti edhe bujku n’arë!Të ngrihen si deti kur buçet me valë!Trak e trak maqinaMbi bar jep e merr.Atje poshtë rrugën shikon herë pas herë! 244 101
  • 128. 4. Shih, kanë dalë hijenat Ishte ditë e diel, 28 Nëntor. Me veshët e zgjatur Te shkolla fshatarë e miq të tubuar. Të ikim sa më parë Tutje majë malesh kishte rënë dëborë Do na kenë nuhatur.! Dëborë që me shekuj na kishte rënduar. *** Himni UÇK – së ushtoi përmbi male Shqiponja me dy krerë krahët valëvit Dhe ecën Rafiu me thesin në shpinë. Sikur thotë ajo: kemi dhe shumë halle Me pak bukë e gjizë. Për ta prurë këtu diellin të na ndrit. Vreshtat i përpin. Arrin i kapitur te Karma e tij Tek e zbulon bustin tënd, Sadudin, Ndjeu që e shpoi një diçka në gji. Martiri i kësaj ane,i pamposhturi Rafi 7) Një si pranverë nëpër zemra hyn Ishte natë e errët. Që duket në fytyra, që duket nëpër sy. Ishte natë pa hënë. Atje, në shtëpi, të dashurit i ka lënë. Buzëqeshjen tënde që të gjithë e panë Ballin e gjerë, flokët kaçurel - Hajde, maqinë e ime, hajde, ngreu ti. Të gjithë u gëzuam që na erdhe pranë Këtu s’mund të rrijmë dhe më ne të dy! Rrugës së ndritshme, të pastër e me nder. Të ngjitemi sa më shpejt asaj të përpjetës! Të gjithë të shikojnë me dhembje e admirim Të shkojmë te kasollja Në ballin e bronxtë me shikim kah mali. Përmbi rrugë të Selcës. Aty do qëndrosh deri në amshim O trimi ynë i bukur, o Sado djali! Jepi edhe pak! Jepi, vëlla Rafi! Sikur i përgjigjej maqina në kuti. 5. Dhe erdhëm ne te varri, i bukur e i gjerë, Te kasolja e dajës, te shpati, matanë, Aty, ndanë udhës, të të vëmë kurorë. Sa më shumë që ecim, Aty do këndojnë zogjtë çdo pranverë Afrohemi më pranë. Sikur në baladën e djalit vetullhollë. Kur të bëjë acar, kur të bëjë të ftohtë Do futemi në bar, Do jemi më ngrohtë. Dil maqinë e shkrimit Hapu ti, kuti.7 Rafi Halili, martir nga fshati Gajre Këtu s’na dëgjon, nuk na sheh njeri. 102 243
  • 129. Dhe ecën përsëri. Ndalon te një kthesë, Dhe Shkumbini grykës tek zbret ndër ujëvarëI lë aty tri, më tutje nja pesë. Ka në atë zë një si oshëtimë Që e sjellë nga shekujt përplot me acarJa dhe te kjo derë një titist jeton E do ta përcjellë në kohërat që vijnë.Lugat kriminelin ai shumë e don! Tek zbres asaj udhe me gurë e me drurë,Befas një maqinë rrugën e ndriçoi Anësh me livadhe, gurra e lëndina,Duke hedhur letrën mbase e diktoi. Në zemër e kraharor më djeg diç si furrë Gjer në Fushëmadhe i vetëm kur mbërrina.Fshihet pas një muri, mbështetet te një derëNjë aty e vuri pastaj bëhet erë… Dhe thashë: domosdo këta lisa e kanë parë Kur ecte Sadudini udhës për në fshat.Pranë asaj dere ndalon dhe maqina. Kur shkonte në shkollë si nxënës i parëNdihen hapa çizmesh. Ndihen rrapëllima. Dhe e hapte rrugën me një afsh të zjarrtë.Pa andej nga këndi katër vetë që zbritën! Po kurrë s’e kanë ditur që në ecjen e tijI nxorën revolet dhe jakat i ngritën. Do të ketë kaq dhimbje e kaq krenari Aty pranë shkollës i bronxtë do qëndrojëPor, më, ishte larg, larg çdo rreziku Njerëzve të fshatit dritë t’u rrezatojë.Te një kthesë tjetër u fut edhe iku. Qershor,1999.I qetë dhe ngadalë eci përsëriDorën e mba, futur, te traktet, në gji.Pastaj e zbrazi fare gjirin nga ngarkesaVënë nëpër dritareNëpër rrugë e kthesa.***Ishte mesi i natës. Asgjë s’pipëtin.Nga deriçkë e fqinjit n’oborr të vet hyn.Kjo maqinë e shkrimit në dhomë që e pretMe atë gojë të vogël sikur don t’i flet.Mbi kapak të saj shikimin e ndal:- Hajde, motër e ime,Do dalim në mal! 242 103
  • 130. PO VJEN Poshtë borgjezia! Poshtë matrapazët! Poshtë tirania! Hajdutët! Xhambazët !(Të burgosurit shumëvjeçar dhe martirit RAFI HALILI) Populli do fitojë! Do ngrihet mbi ta! Në liri të rrojë,Po vjen! Ej, Po vjen! Tjetër rrugë s’ka!Kush po vjen?!Lëre tash, po vjen! Aq duhet të dish sot! Si shqiptarë që jemi, këtu, në vendin tonë,Kapmë, pra, për qafe, shtërngomë gjersa të më dhemb! Fashistave t’ua themi sa s’është bërë vonë:S’dua të më ndalen, le t’më rrjedhin lotë! S’durojmë robëri, grabitje, shfrytëzim! Duam barazi, jetë dhe shpëtim!Daulle, bini sot daulle, bini pa pushim!Le t’më rreh n’kraharor zemra me galdim! Jemi ne stërnipat e t’madhit Skënderbe!Po vjen, dëgjuat? Po vjen! Nën zgjedhë të jetohetPo , po, gjallë po vjen! A s’është turp për ne? Të ngrihemi të tërë!“ Te ura, te ura, vraponi o burra!...” Të ngrihemi me zjarr!Derdhuni sot siç derdhen gurrat! Popull i robëruar! Punëtorë e fshatarë!Të gjitha lulet mbi supe t’ia vëmë!Hasmëritë tona t’i shkelim me këmbë! ***Lisa, degë, degëza, sytha! Rrugët e qytetit janë me drita shumëTi kala, ju brigje, ju gryka! Njerëzve u bëjnë roje që janë ende në gjumë.Qeshuni pas shtërngatës së gjatë,Ç’ më rrini ashtu, ngrenie kokën lart! Ecën, fshihet, ecën, Rafiu në sokak. Pret e të arrijë deri te një prag.Po vjen, ej, dëgjuat? Po vjen! Afishen do ta hedhë mu te ajo derëBashkë me flladin e pranverës që e bjen! Ku rron një zagar me veshët e prerë!Me puhinë e jugës që dëborën shkrinDhe aty, në zemra, ai kudo mbin. Fshihet, niset, ecën, deri te një qosh. Një dere të madhe duhet vënë përposh. Mars, 1992. Ndalet, ecën prapë, atje është një mur. Zotniu i asaj shtëpie nuk don të ketë flamur. Atij duhet vënë te pragu një afishe Mbase, kur ta marrë, do mendojë ndryshe. 104 241
  • 131. *** HOMAZH PËR VISAR SINANINKjo maqinë e shkrimit poshtë në qoshe rriSikur dhe ajo don t’lëvizë n’kuti. (Ish nxënësit tim, V. S. i cili ra heroikishtKjo maqinë e shkrimit hip mbi tavolinë: me 7 Nëntor 2007 në Brodec të Tetovës)- Hajde, o Rafi,S’kemi më pse rrijmë! 1.Diçka duhet shkruar, Me ç’nota t’i mbruj këto vargje për tySe na mori lumi! Këtu midis malesh, trim Visar Sinani!Duhet me e zgjuar këtë popull nga gjumi. Kur Ti si shqiponjë u kape aty Përbri atij shkëmbi tek frynte tufani.- Po, maqinë e shkrimit, s’ka si bëhet ndryshe!Që sot, ne të dy, do shkruajmë afishe. Dhe shikimin hodhe grykës tatëpjetë Me dy sytë e zinj nën vetullat ortiqe*** T’shikoje si do vinin larot dhe qentë Flakë për flakë me ta përleshjen ta nisje’.Trak e trak maqina,Trak e trak në letër. Dhe erdhën ata, si gjarpinj, si korba.Trak e trak në mendje, Atë natë nëntori t’ju rrethojnë në maleTrak e trak në zemër: Nën thundrat e rënda rënkoi dhe toka Dhe druri dhe guri dhe lumi në zalle.POPULL I ROBËRUAR,PUNËTORË E FSHATARË! - Ejani! – u the, me grykën e maliheritKUNDËR KËTIJ REGJIMI Kur drita e kuqremtë herët sa pat dalëTË NGRIHEMI ME ZJARR! Arma yte e vjetër oshëtiu qiellit Bashkë me zërin tënd shkoi valë – valë.Nuk durohet zgjedha!Nuk durohet dhuna! - Mbahu, nënë! – i the kreshnikes n’telefon,Të marrim përpara siç merr furtuna! Shkijet i kemi djegur, n’Brodec, te ky fshat, Duhet dhe të vdesim për këtë tokën tonë!Gjakun na e pinë, mundin na e hanë! Lamtumirë, nënë, mbaje kokën lart!...Si shushunja rrijnë dhe të ngopur s’kanë!Atë ta përmbysim njëherë e përgjithmonë!Për t’mirën e të gjithëve!Për fëmijët tonë! 240 105
  • 132. 2. Ushton gjer në qiellDhe sa dhembje ndjemë kur të pamë të shtrirë Kënga ndizet zjarrMu në mes të dhomës trupin Tënd vigan Për të bukurin diell, të lind sa më parë.Gratë rreth e rreth gojë e ballë ngrirëDhe nënën shqiponjë te koka aty pranë. Helmete, bajoneta, me çizmet gjer në gju, Hidhen përmbi turmat si hijena blu.Dhe të morëm ne të të ngrejmë në supe Tanket, autoblindat, rrugëve uturojnë.Si t’ngrenim një shkëmb n’shpatiet e Sharrit Nguten, të zënë pritat,Ty që u vrave në krye të një lufte Detin ta ndalojnë.Që sapo ka nisur dritë t’i jep malit. Po s’ndalohet deti, nuk ndalohet vala.Ecëm të të përcjellim rrugës për n’amshim Ecin dhe thërrasin: Përpara! Përpara!Aty ku do prehesh siç prehet një dëshmorPërgjatë tërë udhës më erdhi në kujtim - Në Trepçë punohet, Belgradi ndërtohet!Jeta yte e shkurtër por e bardhë dëborë. Jo, kjo nuk durohet! Duhet të dërmohet!I bardhë ishe Ti, trim Visar SinaniQë në fëmijëri, i tillë dhe ke mbetur Zinxhirët si dhëmbë shkelin mbi fëmijëTë shndrisësh në qiellin e këtij vatani Atje, mbi një tank, thërret një i ri:Një yll në mes yjesh që s’kanë për t’u tretur. - Përpara! O shokë! Përpara, o të rinj!Një yll që petrit do t’u rrish mbi krye T’u biem mu në ballë, fashistëve të zinj!Korbave që të vranë, që deshën të të hanëNë fundin e ndërgjegjes do t’u bëhesh hije ***Gjarpinjëve që lëkurën në Brodec e lanë. Zemër e Rafiut godet në kraharor: - Erdhi dhe kjo ditë! Erdhi dhe kjo orë! Zemër e Rafiut troket gjithë gëzim: - Tash po realizohet Ideali im. Po ky krah këndej, vallë, do të ngritet? Asaj vale deti që t’i bashkangjitet? 106 239
  • 133. *** 3. E kush mund të thosh, i vogël kur ishe,Dhe erdhi një natë maqina kafaz Se Ti, kur të rritesh, do bije dëshmor?Pranë kësaj dere Ti që në ballë e në sy e kisheDjaloshin e përplasë! Tërë atë njomësinë mbledhur në krahëror.Maje shtyllës vunë një poç të madh neon. Kur ecje mes bangave dhe më vije afërPërballë një kamerë me syrin të përgjon, Siç vjen një manar e t’shikon në sy,Kush hyn e kush del te shtëpi e tij Kur t’i kapja faqet, më ishe aq i dashurDhe kokën kush e kthen të shikojë aty. I dashur dhe kur ikje tutje përsëri.*** Dhe sa qejf që kishe ta këndoje këngën “Malet me blerim mbuluar, plot me bukuri!”Mars, 81. Dhe doje ta ngreje, ta përplasje bangënGjëmon televizori. Kur “shqiptarët bashkë dalin për liri!”Kosova është ngrit.Ka nis’ revolucioni. Dhe nuk shkoi gjatë, vërtet, u mbushën malet Malet e Kosovës, të lara me gjak,Zërat vijnë e vijnë nga të katër anët. Dhe mendimi yt aty nisë të ndaletSikur ushtojnë grykat. Ndonëse shumë i vogël, s’rrije dot rehat.Sikur ushtojnë malet: Dhe mezi që prisje të përhapej zjarri- Kosova Republikë! Të kalonte gryka, brigje dhe kufij,Ja me t’mirë, ja me thikë! Pastaj me këtë zjarr t’kaplohej dhe Sharri Dhe ndër të parët në mal të dilje Ti.Rrugët e Prishtinës lumë me studentëPrapa ecën populli valë - valë si det.Cili është i pari me atë megafon?Shiko ku ka hypur! Zëri si gjëmon!Ju lumtë, ju, o nëna, trimat që keni bërë!Për Kosovë të lirë!Për Shqipëri të tërë!- Besa – besë, besën ta kem’ dhan – e,Për Kosovë jetën du’ me dhan – e. 238 107
  • 134. 4. ***Kushtrimi dhe krismat të gjetën të zgjuarU nise drejt tyre tok me Betimin Në oborr të burgut, për të parën herë,Të dy me vëllanë armët rrokët në duar Ai ecë ngadalë në rresht me të tjerë.Përpara flamurit për të dhënë betimin. Ndërsa në fytyra ndalet me shikimIshe aq i ri, pa dirsur mustaqen Nga disa të njohur shenjat zënë e vijnë.Kur supin e butë e ngjite pas një guri Atje tej, një dorë ngrihet si e fshehurPër kundak të pushkës Ti e vure faqen Lëviz dhe një kokë për ta përshëndetur.Atë faqen e njomë me tipare burri.Atje, mbi Stërmollë, në pika që të dy Ti Gafurr je? Moti s’të kam parë!Me syrin tutje pishë hedhur mbi kala Ou, Rrushit, si je!Pritnit dhe shikonit tërë atë tradhëti Dhe ti qenke gjallë!Në duar t’armikut ajo si erdh e ra. ***Dhe e patë një gjarpër murit si u ngjitSi iku tatëpjetë me bishtin zvarrë-zvarrë Dhe kaluan ditët, muajt edhe vitet.- Phu!- e pështytë në mjekrën e ndytë Gojë më gojë të njerëzveAi që helmin e kish lënë në zharrë. Me dhembje pëshpëritet:- O laro! O qen! – i thatë me një zë - E kanë parë n’spital, të sëmurë, të shtrirë.Tek ikte e ikte rrëshqanë zvarraniku Këmbët enjtur mal.Po pështyma juaj për të s’ishte gjë Fare s’bën më mirë.Ishte më bastard seç mund të jetë i ligu. Por, jo, do të ngrihet! Dhe kjo do t’i kalojë! Shkonte e përhapej nga goja në gojë. Dhe vërtet, një ditë, Mbi këmbët të dyja Rafiu u ngrit si Gjergj Elez Alia! Se atij i duhej të ngrihet patjetër. Të ishte pamposhtur. Të ishte i paepur. 108 237
  • 135. - Ç’nuk u pjellë mendja fashistëve të zinj! 5.Këtu, duarlidhur, të të futin dhe minj! Dhe të vumë aty, në gji të tokës nënë, Si një lis kur bie bregut të një maliKështu ai foli Aty përgjithmonë kokën e ke vënëMe një si trishtim Ti, me yll në ballë, Ti, Visar Sinani!Gjersa mini iku dhe u fut në vrimë. Nga një copë zemre dhe ne aty e lamë*** Nga një pikë loti, te trupi yt i shtrirë. Dhe erdhi ai çast kur me Ty u ndamëDhe kaluan ditë, Ai çast i rëndë, më shumë se i ngrirë.Kaluan edhe muaj,Hijenat i flisnin veç në gjuhë të huaj. Dhe kur të shikuam për të fundit herë Ti sikur na the, me lëvizje të kokës:Kur i binin gjellën (që i thënshin gjellë), Rroni dhe vdisni edhe ju me nderDy fasule në ujë, nisi të mos e merr. Kudo që të jeni zot t’i dilni tokës!Pastaj, ditë të tëra do bëjë grevë urieT’i shpreh indinjatën kësaj tiranie. Tokës tonë martire, tokës tonë të shtrenjtëDhe, tek rrinte shtrirë ashtu i pangrënë Që kudo ta prekësh rrjedh e pikon gjak!Përsëri hijenat të qetë s’do ta lënë. Qielli ynë i vranët mbi atdheun e shenjtë Një ditë do të kthjellet, nuk do jetë shumë larg!- Fol! - i tha drejtori, - bukën pse s’e ha!Duke e parë nga sipër E ftohtë është vdekja, o Visar Trimi,Siç shikon një ka. E ftohtë si akulli që trupin ta ngrin Por kur në male të bie kushtrimi- Unë nuk kam plaçkitur! Djemtë bashkë me ty sërish do të vijnë.As s’kam vrarë njeri!Përse jam burgosur! Këtë dua ta dijë! Nëntor, 2007.- Dhe më keq se kjo!Don ta vrasësh shtetin!Don në luftë ta ngresh fshatin dhe qytetin!Një blen buzëqeshje në buzë iu ngjit.T’i friksojë hijenat tashmë kishte arrit’. 236 109
  • 136. DY TAKIME ME MIGJENIN -Duhet t’i këpusë, t’i dërmojë ky popull! 1oo vjet robëri doemos është ngopur!NË SHKODËR Kështu, qetë-qetë, foli më në fund Me vete duke bluar, kokën duke tund’.1. -Do ngrihet një ditë, do ngrihet patjetër!TAKIMI I PARË Se mjaftë është shtypur! Se mjaftë është rrjepur!Mes lulesh, kurorash, në bronx i veshur,Migjeni n’vendlindjen e tij. Në këtë e sipër, me shikim tek muri,Nga teatri shikimin hedhur I doli përpara përsëri flamuri.Si një yll qëndron aty. Kishte hapur krahët, me shqipen fluturonte. Male, gryka, brigje e fusha kapëtonte.Me veshët bigë sikur dëgjon cicërrimatE dallëndysheve që hyjnë e dalin në derë. Dhe ashtu ngadalë iu ulën qepallatNga Puka e largët ende i vijnë oshëtimat Tek i kapte shtigjetE Lulave që kishte njëherë. Tek i kapte majat.Dhe buzën ngapak e vë në gaz Një blen buzëgazi në cep iu ndalNën mustaqe sikur don të qeshë Atje, tek mendonte hënën përmbi mal.S’është ajo kohë kur i vinte të plasëDhe malit me grusht t’ia njeshë. Kokën mbështetur poshtë për beton. Ashtu të drobitur gjumi e pushton.Mes lulesh, kurorash, qëndron Ai Dhe, pas disa çastesh, në qelinë – vetmiMes nderimit poeti futur. Erdhi e u fut nën derë një mi.Tek kalojnë studentët me vargjet e tijDhe në bronx atë e bëjnë të lumtur. Dha e dha nga qoshet, dha përtej nga muret Erdhi iu ndal mu aty, te hundët. Shkodër, Maj, 1971. Kaloi nëpër qafë, eci përmbi trup Mbi këmbë e kraharor, në krahë e në sup. Kur nisi ta hajë, në duar ta kafshojë Nga gjumi i rëndë Rafiun e zgjoi. Gjithçka kishte parë Gjithçka kish dëgjuar Po kjo që pa sot në mend s’i kishte shkuar. 110 235
  • 137. *** 2.Maqina kafaz ecte me shpejtësi. TAKIMI I DYTËFushës kah Derëvendi, mbi asfalt të zi. N’mes zhavorrit , n’bërllog e plehraT’armatosur brenda ishin katër vetë. Si një mumje Migjeni rri.Katër egërsira. Diku dëgjohen ca të lehuraRafiu, në mes, vetë. Një gur bie mbi kokë të tij.*** Shikimi tutje i mbetur ngrirë Dhe buzëqeshja nën mustaqeU hap derë e burgut me tërsëllimë të thatë Dikush gëlqeren ia ka fshirëDhe u turr maqina brenda si shtërngatë. Hedhur mbi flokë e faqe.Lëvizën dhe grilat me bram e me brum! Dhe m’u duk i mplakur shumëAty, prapa tyre, një kthinë në bodrum. Më shumë se njëqind vjeçarI dhanë një të shtyrë në qoshen e saj. Dhe mbi të ngriti dorë një turmëHijenat e mbyllën dhe ikën pastaj. Migjenin sërish për ta vrarë..*** Erdha unë nga larg me zjarr Ta takoj si njëherë, dikur.E kush mund të thosh se ky grusht njeri Po më mirë mos e kisha parëBrenda vetes kishte gjithë atë fuqi? Migjenin ashtu, gur mbi gur…Ai ngriti sytë dhe pa gjithë marazSi e kishin futur si zogun në kafaz. Shkodër, maj, 1994.Dhe se si i erdhi një gëzim nga brendaSikur më me hov i trokiste zemra.I trokiste zemra aty në kraharorNuk mund t’i mbyllej mendjaJo, nga asnjë dorë!E i dha me shfrim e i dha me flatraAtje në Prishtinë, në ditët e zjarrta.Uli pastaj sytë. Pa prangat në duar.Dhe se si i erdhi për t’i copëtuar!Pa se si u rritën në hallka të mëdhaPërmbi qafë të popullit rëndonin si tra. 234 111
  • 138. TAKIMI ME ISË BOLETININ Me këmbë e me duar të lëviz nga vendi. E kapi për jake dhe e hoqi zvarrë.NË SHKODËR Deri te një kthinë që ishte e ndarë. - Hajde, ç’të ka shtyrë ta bësh këtë vepër!1. I tha me kërcënim një hijenë tjetër.Erdha unë tek Ti, Isë Boletini,Këtu midis Shkodrës ku qëndron mbi gur Po, hape gur gojën! Aq foli Rafiu.Me shikimin nga veriperëndimi Një ravgë e kuqe gjaku te buza i ngriu.Dhe dorën gati mbi kobur! Ai kishte ngulur sytë lart, në mur. Ashtu i gjakosur ngjante në flamur.Nga ta shoh më parë shtatin tënd të lartë!Qeleshen e bardhë, opingat me toje, Pastaj pa të futen ca letra n’maqinëSheshin e ballit apo sytë e zjarrtë Dhe të shtypen tastet tërë me tërsëllimë.Mustaqet dypëllëmbë aty sipër goje! Rishtas ngriti kokën. Pa fotografinë.Ku ta ndal vëmendjen që dot s’i vë fre! Deshi t’ia hedh n’surrat një pështymë.Te hapi vigan që shkon apo vjen!Apo te gajtanët e zes me nga tre - Ç’e shikon! - i tha, me hundën aty pranë.Mbi shqekat e tirqëve, n’mitanin me serm. E ç’mund të thosh për atë katran. Ç’mund të thosh Rafiu për atë egërsirëPo atë ç’e ke q’e mbulon me dorë?! Që përmbi të drejtat shkelte pa mëshirë.Mos është ajo gjashtëshja që e fshehe n’Londër? Ç’mund të thosh Rafiu për atë matrapazS’është vetëm ajo që të bëri madhështor Që s’ishte gjë tjetër veç se një xhambaz!Kur gjithë diplomatët ti i vure n’lodër! Uli sytë dhe priti një goditje tjetërSa të paska hije shikimi kah malet! Pse fotografinë e shikoi shtrembër.Andej nga ke ardhur sikur don të shkoshDhe ai shikim kurrë nuk do të të ndahet - Marsh!, tani, përjashta! Atje, n’Idrizovë!Gjersa të dy brigjet më një t’i bashkosh. S’ke më për të parë Tetovë e Kosovë!Këto dy fortinot prapa që i keTë bëjnë më të madh, më të fortë se dje!Sa të nxjerrin krye tutje këmishëzinjtëDo të futen në vrima siç futen dhe minjtë. 112 233
  • 139. 2.Vallë, deri kur, kështu do të jetë? Dhe shikimi im zbret për një çastApo duhet të presim të bëhen 5oo vjet? Tok me ekzaltin nga qielli diku lartÇ’kuptim ka jeta t’jetohet n’errësirë? Si një dush i ftohtë kur të bie në trupDo vijë për ne dita të jemi të lirë? Dhe të vjen të vjellësh zorrët nga një krupë.Zëri vjen i zvargur, tërë me ofkëllimë. Ç’të kanë bërë kështu, Isë Boletini,Mendja e Rafiut kalon derën, hyn. Kush ishin ata që deshën të të zhbininDhe ashtu ngadalë me të zë e flet: Sheshit rreth e qark si qentë kur t’u sulën- Mos u tremb, vëlla, se nuk je vetë. Dhe çdo gjë të bukur te këmbët ta shkulën!Qëndro, bëhu burrë! I fortë bëhu, shkëmb!Se me këta një ditë do vimë dhëmb për dhëmb! Tek ngjiteshin me leshra, me thonjtë e paprerëLiria do mund, liria do gjak! Ata dhanë e morën me gjithë atë poterë!Prandaj, mos u tund, mos u jep aspak! Deri në mes shalëve dhëmb e duar zgjatënPatjetër dhe për ne dielli do të lind Po aty ku duhej dot nuk të kapën!Kur do t’i godasim me grushtin tonë granit! Le të të kapnin, Isë, ti pse s’i le!Gafur Loku je? Apo ti, Rrushit? Se të gjithë së bashku s’bënin as sa një(ra) ve!Mbahuni, bre burra, do të fitojmë një ditë! Sa një guak kënete liqenit përrethMbahuni, o djema, do fitojmë patjetër! Kur del nga llumi dhe ulet mbi gjeth!Dhe do ta përmbysim këtë botë të vjetër!Këtë botë mizore që na e thith gjakun! Si t’u dukën, Isë, kur t’u lëshuan pranë!Dhe populli atyre do t’u vejë lakun! Dhe me gjithë çka kishe deshën të të hanë! Me pllaka mermeri, me lule, me bar,Zëri ishte i fortë. Zëri ishte i ngritur. Me tërë atë truall që të mbante gjallë!Kërcëlloi dera.Ajo u hap papritur. Domosdo që ishin këlyshët e të parëve Që iknin prej teje si larot prej luanëveAi pa të duket një stërhell i zi. Andej nga veriu ku çaje me flamurQë ngjante në fantazmë, me trupin lubi. Kur jepje kushtrimin mbi gërxhe e gurë.Pa dy këmbët e para drejt tij si u zgjatën Dhe iknin ata siç ikin gjarpërinjtëDhe si dy çengelë në fyt kur e kapën. Të futen atje ku futen dhe minjtë.Pa edhe kërbaçin si u ngrit n’hava Kraharori Yt i gjerë, shpatullat si shkëmbSi me tërë fuqinë në kokë kur i ra. Do qëndrojnë aty sa të jetë ky vënd.Dhe nuk pa më, as nuk dëgjoi,Me gjithë ato t’goditurat deri ku shkoi. Maj, 1994. Shkodër.Vetëm kovë e ujit atë e përmendi 232 113
  • 140. Po kur hodhi hapin të sulet me vrap,KALA E ULQINIT Maqina ndaloi dhe derë e saj u hap! Ai pa helmete e sy të çakërdisur.1. Pas shpine, nën brinj, ndjeu të goditur.Te supi yt i gurtë sot kokën e kam vënë Eci duarlidhur, prej maqine zbriti,Me shikimin hedhur tej përmbi qytet Tutje nga xhadeja shikimi i rrëshqiti.Dhe mendja e dalldisur kudo më ka shpënë E pa aty jazin, më tutje dhe murinGjithandej sfondit gjer poshtë në det. Poshtë si gurgullonte e dëgjoi lumin.Dhe e prek me dorë ballin tënd të ashpër …Qenkam në Tetovë, tha ai me vete,Flokët e kreshpëruar atje sipër kresë Kur ndjeu nën ije një maje bajonete.Vetullat ortiqe mbi dy sytë e kaltër Eci andej tutje nga ajo e shtyri.Ku të kanë goditur shkreptimat e rrufesë. Tjetër gjë nuk mundi më t’i kapte syri.Buzëgazi yt si i pikur me vesë Dhe e futën thellë shkallëve në bodrum.Koka hujerëndë mbi qafë e kraharor Aty ku kish qenë përsëri e prunë.E ngritur dhe e drejtë që prek midis reshë I dhanë një të shtyrë poshtë dyshemesë.Ta bëjnë më të fortë vështrimin madhështor. Dera u përplas. U vërtit një çelës.2. ***Dhe pres të më flasësh, kala e duruar,Siç pret të dëgjojë fëmija kureshtar Ftohtë. Errësirë. Muret pa dritare.Për të gjitha ç’ke parë dhe ç’ke dëgjuar Një duhmë e rëndë. Birucë e vogël fare.Në jetën tënde të gjatë, të pastër e të vrarë. Aty në një qoshe, strukur, duarlidhur, Dëgjoi një zë që vinte si i dridhur.Ti ma vë dorën në supin tim të brishtëDhe sytë bojë qielli m’i hedh me vërtik Ai vuri vesh ta dëgjojë më mirë.Aty midis ballit të ndalet si i trishtë Zëri ishte i çjerrë, i këputur, i ngrirë.Buzëgazi i hidhur dhe mendimi epik. Shqiptar do të jetë, vetë me vete tha. Ai që e rreh do jetë ndonjë shka. Deri kur kështu? - prapë me vete foli. Dhe mendja tutje jashtë nga muret i mori… …Konferencë e Londrës, Kongres i Berlinit… Nëpër trup i shkuan mornica të trishtimit. 114 231
  • 141. Ai don të dijë nga ecin, ku shkojnë, Shkruaj! – më the, o bir, duke më marrë pranëMaqina, helmetet në ç’drejtim e çojnë. Se njëqind lapsa s’të dalin as njëqindmijë fletëPo s’duket. Errësirë. Nuk ka asnjë vrimë. Këtij rrëfimit tim për t’i dalë mbanëMaqina kafaz ecë me ulurimë. Të duhen muaj, vite, të duhet tërë një jetë.Dhe në atë errësirë, si në mes të natës Po shkruaj, se i pari nga ato anë jeRafiu në mendje i jep imagjinatës. Që kërkon ta vësh rrëfimin tim në letërDoli nga errësira kreshtave të malit Unë të përgëzoj për dashurinë që keDhe ngjitej e ngjitej mbi brigje të Sharrit. Dhe për vizitën si një mik i vjetër.Erdhi dhe zuri ndanë udhës pusi.- Ejani, - tha, - hijena, kaloni tani. 3. E bukur ishte jeta atëherë kur u lindaDrejtoi mitralozin që e kish në dorë. Kur trupi m’ishte veshur me drunj, lule e bar,Një çekan pa ndalë i rrihte në kraharor. Me dredhëza, qershiza, mjedra e dëllinjaE shikonte thumbin drejtpërdrejt, në kokë, Kur kullosnin gjëtë bukur si n’përrallë.Dhe binin ata binin shakull për tokë.E shikonte thumbin drejtpërdrejt në ballë Sa të mbanë sytë tutje përmbi brigjeAsnjë nga ata s’ mund t’afrohej gjallë. Ku dielli dhe hëna ndriçonin tërë shkëlqim Ecnin e ecnin nëpër rrugë e shtigjePo vinin të tjerë, mbinin si këpurdha Të parët që na lanë jetën trashëgim.Me trupat e tyre mbushej e mbushej udha.E shikoi vendin nga duhej të tërhiqej Barinjtë ia thonin xhurasë nga çdo anëPa që andej dikush po avitej. Kësulën mbi sy dhe shikimin tejTamam mu në kohë arrinte Rrushiti. Shqiponjat mbi kreshta rrinin pranë e pranëNjë e qeshur n’buzë, n’fytyrë, i rrëshqiti. Deti e lumenjtë këndonin gjithandej.- Nuk të lëmë vetëm! Po vjen dhe Gafurri! Dhe s’kishte gjë më të bukur, s’kishte gjë më t’mirëJa ku është atje, prapa atij guri. Tek shikoje pyjet, arat e lëndinat Diellin tek ndriçonte nga qielli i dlirëKërkëllimë e armëve fillon përsëri. Pllajat, bregoret, sukat e kodrinat.- Hajdeni, hijena, kaloni tashti! 4.Por ata ia mbathën prej andej nga vinin Po nuk zgjati shumë kjo jetë përrallore,Dhe armët, dhe çizmet, dhe helmetet linin. Kjo këngë e lumenjve, ky ndriçim i diellit Se nisën gjëmimet mbi kreshta e bregore-Urraaa! O djema! Me zë sokëlliu, Nisën të binin dhe rrufetë prej qiellit.Nga shkëmbi si shkëmb u shkëput Rafiu. 230 115
  • 142. Nisën të ngrihen nga deti tallazet Ia lidhën duart me këmbët e para.Me bajlozë, ciklopë dhe divat me një sy Bashkë me goditjet i thanë: Marsh! Përpara!Nofulla gjigande për shkëmbi përplasetMe dhëmbët si çatallë, të mprehtë e të zinj. Te derë e oborrit një maqinë blu. Brenda pesë helmeta çizmet gjer në gju.Dhe hodhi Princeza përpara shikimin Gërrvimë e maqinës rrëshqiti tatëpjetë.Siç e hedh shqiponja kur qëndron në shkrep Në mes pesë hienave Rafiu ishte vetë.Dhe e pa lubinë si dridhet nga tërbimiPa dhe tallazet të ngriten përmbi det. I shtërngoi nofullat me dhëmbë e dhëmballë. Dhe tha, me vete: do të më hanë të gjallë!Pa gjuhët e valëve luginave si hynëSi gjarpri Anakonda kur shtrihet n’ shullë Rrotulloi sytë, anësh, herë pas herë,Pa dhëmbët t’i ngulen dhe thikat në shpinë Rrugët e Prishtinës t’i sheh dhe një herë.Rrëshqanas, ngadalë, tinëz e pa zë. Po nuk shihte dot në kafaz të mbyllur. Çdo gjë qe e kotë, aty, duarlidhur.Pa tek ecte gjarpri Dhimitër FariPas murit, pas gurëve, me bishtin kular. Lamtumirë Prishtinë! Lamtumirë studime!Princezës se si i erdhi, sytë ia veshi zjarri Me kaq përfundon, këtu, dhe jeta ime!Se vendit me helmin ai i hapte varr. Se këto hijenat çdo gjë do më hanë Me dhëmbët gjak, me atë shpirt katran!E pa Princeza tek ecte rrëshqanoriShikimin ia qepi në kokë me trishtim Një qeshje në buzë i erdhi që nga brendaShpatën nga brezi më rrëmbim e nxori Diku në kraharor ku i rrihte zemra.T’ia ndajë nga qafa, ta bëjë copë e grimë. Gjëmim i uturimës tek humbet e shkon Mes për mes fushës xhadenë e rëndon.Por, ishte vonë. Dhëmbi i tij i ziSi thikë ishte futur në shpinën e kalasë ***Tek rrinte e kreshpëruar bedenit përmbiI vinte të pëlcasë. Udha ngjitet malit vjen e dredhëron N’shpatijet e Sharrit një furgon shpejton.Dhe erdhi e u mbyll mes mureve t’Kotorrit Shpejton si hijenë rrugëve përpjetëSiç mbyllet luanesha në një kafaz të hekurt Katër helmete brenda Rafiu, në mes, vetë.Me shikimin andej drejt rrëshqanoritGjersa i mbylli dy sytë andej tretur. 116 229
  • 143. *** 5.- Çohuni, o djema, autobusin ta mbërrijmë! Dhe kaluan ditët, muajt edhe vitet.Se duhet që sot të jemi në Prishtinë! Lubia e zezë u shtri gjerë e gjatë Me shekuj e shekuj maleve skërmitetDhe u nisën djemtë me vrap te stacioni. Me fortunë, shi, stuhi e shtërngatë.Pritni edhe pak, rojen mos e zgjoni! Dy Batot u ngritën në këmbë pallëngjeshurEcën autobusi drejt Gurit të Zi E u vunë në krye kryengritjesh ilireEcën e i mba të tre djemtë në gji. Balli i tyre me dritë e me diell veshur Tek ecnin n’akord si telat e një lyre.Ecën ai, ecën, gjëmon, uturin,Që djemtë t’i dërgojë sa më parë n’Prishtinë. Por, papritmas, njeri tel liroiKur zuri të ngjitet malit përpjetë Tek vuri Desidiatin në maje të shpatësSy më sy si shqipe u panë që të tretë. Bato Breuku udhën e dredhoi Dhe shteg i hapi natës.Këtu është kufiri, thonin me shikim.Thellë, në fund të zemrës, ndjenë një trishtim. Ranë e ranë rrebeshet, rrufetë e stuhitë Ranë dhe vetëtimat kreshtës me zjarr*** Gocave e nuseve u ndrinin lahuritë Tek luftonin ballas si burrat me pallë.E thjeshtë është banesa. Dhomë me dy krevatë.Vetëm tri karrike. Një tavolinë e lartë. Dhe kapeshin për dore si të hiqnin valleNjë fotografi vënë aty në mur Kur mbeteshin pa burrat, me fëmijët në krahëPoshtë saj shqiponja kapur për flamur. Hidheshin nga shkëmbenjtë, varg, si sorkadhe Në dorë armikut gjallë mos me i ra.Radhë-radhë libra, fletore përmbi.Rafiu pak matanë i menduar rri.Befas hapet dera. Ai ktheu kokën.Po në derë nuk ishte asnjeri nga shokët.Po ishte i njohur ai që e hapi.- Gjer këtu, tha, paska ardhë satrapi!Më paska rënë në erë, ky qen, ky zagar.Dhe ia këputi ndër dhëmbë një të sharë. 228 117
  • 144. 6. ***Dhe kaluan prapë shekuj, vite, muaj,Dimrat e gjatë të ngrirë kallkan Ulen të tre shokët gurit rreth e qarkNëpër bashtina shkeli thundër e huaj Qyteti plot me drita ndriçon larg e larg.Siç shkel një përbindësh i zi katran. Rrijnë edhe shikojnë lagjet nga çdo anë. Ja ku është gjimnazi! Ja xhamia pranë!Kudo natë. Mugëtirë. Errësirë e pafund.Via Egnatia një gjarpër vigan Kushedi se ç’bën, roja si gërhet!Shtrihet luginave me dhëmbët gjithkund Sigurisht që ai ende fle i qetë.Të ngulur në ijë të maleve vargan. Eh, roje, roje, ç’të ka gjetur ty! Rri, mos u trazo, fli dhe pakëz, fli!Dhe erdhi nga Karpatet llavë e arinjëveTë mëdhenj, të murmë, me të zezë lëkurë ***Hynë në katune me gjuhën e dredhiveSiç hyjnë gjarpinjtë të kafshojnë nën gur. Ora dy e natës. Gjumi më i thellë. Tani flejnë të gjithë. Dhe ariu n’shpellë. Vetëm të tre djemtë e shikojnë nga lart Gjithandej qytetin me yjet e zjarrtë. *** Ja, tani dhe pak, agu do agojë Dielli i mëngjezit mbi mal do ndriçojë. Tamam duke pritur si po çel agimi Një gjumë aq i ëmbël përmbi sy mbërrini. Dhe i mundi djemtë me magjinë e tij Gjumi më i ëmbël, siç fle një fëmijë. Dhe kënga e zogjëve degëve që ja thonë Ata i mashtroi të flenë deri vonë. 118 227
  • 145. ***Dhe erdhi mesnata. Roja po gërhiste.Aksioni i shokëve pas pak do të niste.Njeri lidh shuplakat, mbi të vihet këmba.Me një të kërcyer ai futet brënda.Një shufër te brava jep e merr me majë.Ja ku janë pushkët! Një minë, një mortajë!- Të gjitha do t’i marrim! Secili nga dy.Ec, tani, të dalim! Mbani qetësi!Zbritën një pas një, fare pa e zgjatur.Andej, prapa shkollës, dritarja mbeti hapurDhe roja po bënte gjumin në kolltuk.Fli, ti roje, fli! aty ku je struk! AUTOBIOGRAFIKEEcin të tre shokët me pushkët për trup.Fli, ti roje, fli, atje në kolltuk!Dhe i ngjiten malit si tre luftëtarë.Djersa sipër ballit u ndriçon si ar.Lumi poshtë në zaje ecën gurgullonDhe nëpër ujëvarë sikur u këndon.Zëri i tij i thekshëm nga larg përshëndetKëtë përshëndetje don ta çojë në det.Ecin të tre shokët me pushkët në krahë,Gëzim më të madh, jo, për ta nuk ka!Atje, në Stërmollë, t’arrijnë sa më parëPrandaj dhe shpejtojnë si tre luftëtarë.Atje do t’i fshehin armët te një gur.Atje ka afishe, ka edhe flamurë. 226 119
  • 146. Ka të tillë që ecin e nuk e shohin dot Po ka që u mbushen sytë tas me lotë. Një si frikë e kanë në shpirt e në zemër. Diçka i thëmbon nga koka në themër. Ah, se mos e zënë trimin që e vuri Se për të pastaj do qajë dhe flamuri! Po ata s’e dinin që djemtë aty ishin Aty, në mes njerëzve që pëshpërisnin. Aty shkonin, vinin nga skaji në skaj Se donin të dinin ç’do bëhej pastaj. Si do të vepronin tani pushtetarët. Ishte një provim dhe për qytetarët. Dhanë e dhanë policët në rrugë e në shesh Me trishtim e droje zgjatnin sy e veshë. Ja si u kaluan nja dy aty ngat, Pas qenit të tyre që me hundë nuhat. *** Aty te gjimnazi është një kabinet I ka disa armë që i rrijnë me vjet. Do t’i marrim, thanë, tre shokët një ditë. Do t’i çojmë në mal, atje, te shkëmbinjtë. - Por, si t’i nxjerrim? – u hodh Gafurri, pyeti. - E kam bërë planin, Rafiu ia priti. Do ta porositim një nxënës, kur të del, Njerën nga dritaret pakëz ta lejë çel’.120 225
  • 147. Zbritën djemtë teposhtë, por, atje, n’terrasë, GËSHTENJA E FËMIJËRISËLëvizjen e tyre dikush e pikasë!Tamam në të dalë hasën në të zinjtë Atje në fund të fshatit, te Gështenja Përtime,Me revolet në dorë sa kishin arrit’! Aty poshtë udhës që bie tatëpjetë Aty rri e fshehur fëmijëria e ime- Ndal! - bërtiti njeri, bilbilit i fryu. Si një merimangë që ka thurr një rrjetë.Po djemtë u larguan. Terri i përpiu. Sa herë kaloj pranë, më kapë pa mëshirëDëgjuan të shtëna pas shpinës së tyre Dhe më mba të lidhur në këmbë e në duarQë e shpuan barkun e asaj errësire. Ashtu siç kapet një send me zinxhirëIkën djemtë nga vendi ku u bë aksioni Dhe s’të lë të shqepesh pa u copëtuar.Takohen te ara, atje, te stacioni. Ja vijë e ujit që vinte nga lartE u ndanë pastaj secili në rrugë të vet Dhe mua më dërgonte nëna pas sajPër t’u parë më vonë përsëri n’qytet. Më duket se e ka shtratin si të zjarrtë Dhe në atë zjarr një si gaz e vaj.*** Aty nën lapa ndihej gurgullimaIshte kohë e bukur atë ditë në maj, Që fashitej poshtë te vijat e duhanitDiçka të veçantë kishte dritë e saj. Dhe nënës herë herë i vinin psherëtimaEcin njerëzit sheshit, ndalojnë e bredhnin. Në buzë, në fytyrë, me ngjyrë të shafranitShikimin kah pallati fshehtazi e hedhin. Po më shumë më kapë e gështenjës degëKush vallë e ka vënë mu në mes t’qytetit? Kur i hipja sipër siç hipet mbi kalë!Po përse s’e hjekin ata të pushtetit? Me reset e saj bëja duaj e shtregë Thuprës ia lidhja si të qe e gjallë!Shiko sa i bukur duket që nga larg!Shqiponja e zezë mbi flamurin gjak! Po tani si je, gështenjë e fëmijërisë!Me ato dy kokat që i ka në mes Ti që na dhuroje kokrra të mëdhaÇdokush që e sheh zemrën ia ndez! Ne të kishim ty një fletë të lumturisë, Një shpresë, një dëshirë, një gëzim sa s’ka!Po kush e ka vënë? Kush do jetë, kush?Vetëm me këtë pyetje qyteti u mbush. Tek ti, siç e shoh, dimri paska ardhur Me tërë atë mplakjen dhe rrudhat në ballëShikoni si dielli e praron me ar! Dhe atje në maje sikur të është zbardhurShih si e ndriçon te koka, në ballë! Ajo kurorë e yte që më është e tharë. 224 121
  • 148. BURIMI ***Ishte verë e vonë kur erdha te ti Dhe u nisën djemtë me flamujt në gjiNga Guri Rrustemit, atje lart, në Llase. Çdo njerin e priste vendlindja e tij.Mora monopatit nga shkoja si fëmijë Ecte autobus mes malesh shpejtontePranë rrjedhës tënde të kaloj ca çaste. Një gëzim të madh në Tetovë e çonte.Por, anës mezhdes, gjurmë udhe s’gjetaMe bar e me driza ajo qe mbuluar ***Ç’më mori kjo vragë dhe pas saj tretaDuke rikujtuar gjithë atë kohë të shkuar. Ishte ditë pranverë.Data Një Maj. Diçka e pa parë atë ditë do të ngjajë.Do të shkoj patjetër, thashë me të dridhur, Atë mbrëmje vonë, diku në mesnatë,Atje, te burimi, pakëz ujë të pi. Një diçka do ngjante shumë e veçantë.Këtu mu në grykë diçka më është lidhurDiç më përvëlon, më djeg mu në gji. Në ballin e ndërtesës, mu atje, në mes, Do gdhihet flamuri herrët në mëngjez.Futem pastaj malit, e të dal matanë.Degëzat e ahishtes më prekin mbi kokë. Por të mos diktohen shokët kur e vënëEh, këta lisa sa të dashur më janë Kur t’i hapë krahët shqipja në dy anë.Dhe gjethet e krëndet rrëzuar për tokë. Larg, në dy qoshe, dy veta do fshehen Do të bëjnë roje që të mos vërehen.Ja dhe rrënjë e ahut ku buroje tiNë lugun prej guri, me atë gurgullimë ! ***Por, nuk të shoh, nuk je më aty !Vetëm një si zë më vjen me buçimë ! Sheshi i qytetit s’kishte më njeri. Tek tuk ndonjë laro, ndonjë qen i zi.I hap me dy duart gjethet palë-palëMos më je i fshehur diku në përrua. Atje tej, në skaj, shkrepsa seç u ndez.Por, nuk të gjej. Më pushton një mallë Ishte ajo shenja: prit pak, kujdes!Një mallë si me zjarr që është thellë në mua… Po, ajo, pas pak, në errësirë u fik. Hajde, tash, fillo! Nuk ka më rrezik!Përkulem zemërvrarë dhe buzët aty i vë,Aty ku etjen e shuaja dikur Dhe u vu flamuri atje përmbi murNga gërrellë e përroit më vjen prapë ai zë Kapur me një spango, lidhur për një gur.Vazhdon të më djeg siç digjet një urë. 122 223
  • 149. Dikur, pasmesnate, me sytë larg në male… Dalldisem pas viteve në kohë të fëmijërisë Që shtrihen si lëndina plot lule e barLarot tanë në krye njësoj i bien telit Atëherë kur uleshim e shtronim bukë e gjizëTë lidhur pas qerres Lugat kriminelit. Të hanim tek lisi me kraharor të çarë.Me lule ja shtrojnë rrugën, atij, me qilim!Ai qesh, zgërdhihet dhe ecën përmbi krim! Befas, anës shtegut, më fanitet nëna,Jo, më, nuk durohet, ky Kain katran! Nëna që na iku një ditë aq e re.Me dorëzat e bardha që gjithmonë i mban! Ishte shumë e bukur, më e bukur se hënaPër t’mbuluar gjakun gjer n’bërryl përlyer Kur del e nxjerr ballin atje lart në re.Ndërsa para botës i lyer e i ngjyer!Duhet të përmbyset dinasti e tij! Dy duarte regjura drejt meje i zgjat :Që populli i varfër të vijë në fuqi! - Eja, djali im, ç’bën aty, - më thotë. Mbi vetull të saj një mallim i zjarrtëPërmbysje! Përmbysje! Të gjitha me i përmbys! Gëzim a trishtim nuk e dalloj dot.Sërish nga fillimi çdo gjë të nis’! - Më prit, nënë e ime, shtambën sa ta mbush,Dhe dorën përmbys e vuri mbi parvaz Të ta sjell në arë si dikur fëmijë !Sikur aty të ishte ajo që vinte pas. Por, me të kthyer, te shtegu s’ish askush.Dhe eci rrëmbimthi drejt tavolinës Ai nur i saj ishte bërë puhi…Një tufë letrash futi në gojë të maqinës. Burim i fëmijërisë që je diku thellëTrakte e afishe të shkruante më parë Nën rrënjë të ahut e në zemrën timeNëpër rrugë, kudo, ato për t’i shpërndarë. Gurgullimë e yte atje më merr sa herëThirrje për greva, ftesë për demonstrata Dhe s’largohem dot se m’lidhin kujtime…Të dridhen nga themeli pallatet e larta! Tetor, 2002.***Një ditë në të gdhirë i erdhën shokët e vjetër,Gafurri, Rrushiti, edhe ndonjë tjetër.Dhe e dhanë betimin përpara flamuritNë emër të nderit me fjalën e burrit.Se do të përpiqen për popull e atdheSecili aty, në vendin ku ka le.Pas trakteve, afisheve, flamurin ta vininPas këtij aksioni një kohë do të pritnin. 222 123
  • 150. KROI N’birrucat e ftohta, n’korridorin e zi Se ç’ka përjetuar vetëm ai e di. Është çudi si doli prej aty i gjallë1 Të gjitha torturave si u bëri ballë!Ky krua flori, me atë ujë të ftohtë,Që rrjedh e rrjedh pa ndalë tërë gurgullimë ***Sa herë i vij pranë, më është aq i ngrohtëTek rri dhe e dëgjoj këtu në lëndinë. S’kishte më të drejtë t’mësojë në Tetovë, Prandaj, me të shpejt, u nis për Kosovë.Dhe më merr kjo rrjedhë në krahët e saj Atje kreu vitin e tretë e të katërtSiç e merr një flutur zefiri kur fryn Atje një tjetër libër do t’i hapet.E më çon tutje gjer atje në skajTë takohem befas, unë me fëmijërinë ! Tani më Rafiu kishte njëzetë vjet. Në Prishtinë erdhi e u bë student.Ç’më dërgon kaq larg, o i miri krua ! Po zemra e tij nuk bëhej rehatTi me gurgullimën që s’e ndale kurrë ! Çështja e robërisë e shponte si një daltë.Se ja, nga ky çast, çdo gjë m’u kujtua,Që kur rashë n’dy këmbët e mia dikur. - Pse, - thosh ai, - të jemi ne të ndarë! Kështu të robëruar gjithë këta shqiptarë!Më mba mend si isha unë atëherë ?Kur për herë të parë zbrita për tek ti ? Dhe merrte, i lexonte librat e historisëMbase s’të kujtohet, por tërë shend e verë Atje të zbulonte rrënjët e tradhëtisë.Erdha e t’u futa rrjedhës mu në gji ! - Duhet të lëvizim, mos të biem në gjumëIsha dy pëllëmbë po i bërë « i madh » Kështu po të rrimë do zhdukemi pa gjurmë!Sa mundesha ta mbaja shkopin e bariut Se mësohen njerëzit dhe me robërinë.Një lopë e dy dhi i kisha në vath Kurrsesi nuk bën, jo, kështu, të rrijmë!Dhe krejt kjo pasuri ishte e Hamdiut. Punëtorët, fshatarët, me shekuj të shkelur! Me mijëra të papunë, rrugëve kanë ngelur!Ky carrok që ecte me një torbë në krah Toka e Kosovës është kaq e pasur!Me një kind me gjizë, me një shishe dhallë, Pse të jemi ne popull më i varfër?Një copë misërnike, po që kurrë nuk tha Ata bëjnë pallate me djersën, gjakun tonë!Pse është kaq e pakët, pse është kaq e tharë. Kështu vallë do rrijmë t’i durojmë gjithmonë? Ndërtojnë kamp shtëpiza në bjeshkë e në det Mbi kurriz të popullit e çojnë tërë një jetë! Ndaj, duhet ngritur punëtorët, fshatarët! Një ditë me i përmbysur shushunjat, bastardët! …Këto i mendonte tek rrinte në dritare, 124 221
  • 151. - Ç’është kjo? – i tha, - përse nuk ke shkruar! Ja, te ai guri ne e hanim « drekën »Zëri vinte i çjerrë, sytë e zgurdulluar. Sepse dhe të tjerët s’kishin gjë më shumëDhe nisi të lexojë në gjuhën e tij Vetëm një kushërirë kupë kish më tepërVetëm dy rreshta që ishin aty: Dhe thonim për të : lum ajo e lume !Mehmetriza Gega… një burrë i vjetër, Kur ecja këtij shpatit sa herë më ke parëUnë e kam njohur se ai mban… mjekër! Me një palë opinga të vogla e të çjerra Pas lopës e pas dhive sa e sa kam ngarëU shtrembëruan buzët, u praptuan sytë Duke i kërkuar nëpër mal e ferra.U shtërnguan grushtet me tëra fuqitë.I ra tavolinës si një i xhindosur! Sepse doja unë të jenë më të miraDhe nisi të pëllet si bishë e plagosur: Të ngopen e të ngopen, me gjinjtë gjer në tokë Të jenë më të majme, të jenë më të ngira,- Nuk ka më mjekëëër!!! Bariu më i zoti të isha ndër shokë !Ia kemi rrjeeepuuur!!!Ai është gjarpër, ai është një djall! Isha aq i lumtur kur shkoja në shtëpiAi nuk do del nga burgu më i gjallë! Se më dilte para nënë e ime e dashur, Dilte të më priste, t’më merrte në gjiEjani, policë, ta merrni! Ta tredhni! Me ata sy t’përlotur, me atë buzë të plasur.Atje, në bodrum, dajakun t’ia veni!Ah, nënën shqiptare!Ta zhdëpni për fare! Po kjo zgjati pak, o kroi im i mirë !Torturat me rend! Gjer të vijë në mend! Se Ajo më shkoi një ditë nga kjo botë Ti e di , pastaj, çdo gjë më është nxirrë.- Marsh! Vagabond! Do të të shtrydh si mi! S’kam lënë vend këndej pa e larë me lotë.Natën dhe në ëndërr, do më shohësh ti! Ja ku është Ajo, aty, pak më lart*** Ku prehet e paqetë tash e dyzet vjet Dashuria për Të më është ende e zjarrtëNdërsa zbriste shkallët në gjysmëerrësirë Zjarr që s’do të shuhet sa të jem në jetë.Dëgjoi lebetitje, goditje, zinxhirë.Në një gjurmë gjaku ndjeu që rrëshqiti Por, o kroi im, jeta do vazhdonteNjë si komb, si nyje, iu lidh për fyti. Me tërë atë dhembje, skamje e mjerim. Për këto të gjitha të dijë askush nuk donteDhe e futën djalin poshtë, në bodrum. Dhe as se ke mbetur i pa nënë, jetim.Ku vinte erë gjak, qelbësirë e llum.Aty gjeti shokët që rrinin n’errësirëMe trup të dërmuar, kokë e gjymtyrë. 220 125
  • 152. 2. Po gojës Rafiu i kish vënë dryTashmë isha rritur, isha « koxha burrë » Dha e dha ariu po s’nxori gjë prej tij.Dymbëdhjetë vjet të plota më rrinin mbi supe.Sa më shumë që ecja bëhesha më gur I ra sa mundi me grushta, me shqelma.Se më priste jeta e tillë dhe më tutje. Gjithë helm i zi dhe vlonte nga brenda.Sa hërë ti m’ke pritur që etjen ta shuaj - Hajde, nuk kam kohë! - i tha, më në fund,Këto ditë të nxehta në korrik e gusht Dhe një tufë letrash te hunda ia tund.Kallinjtë i mblidhja rrugës, e bëja dhe një duaj - Nuk je vetëm ti, kam edhe të tjerë!Tek vija me mushkën që atje në fushë. Po më mirë e ke të flasësh, o i mjerë! T’i mbushësh këto letra, të japësh deklaratëTë kujtohet ty kur e fusja kokën Për të gjithë shokët të shkruash sa më gjatë.Nen lëfytin tënd tërë i zhuritur ? Si ata i njohish, kur jeni takuar,Dhe sikur e kisha në duar tërë botën Bashkë me Mehmet Gegën ç’keni biseduar.Si bukën e ngrohtë kur ha nj’i uritur. Dhe iku katrani në një tjetër zyrëPastaj kur kaloja këndej me duhan Ku e prisnin shqipo të lidhur në zinxhirë.Ngarkuar në kalë me dy kosha t’vjetërIshte ajo jetë, oh, e zezë katran ***Po që duhej ecur, t’jetohej patjetër. Dhe nisi RafiuSënduqet me kumbulla i çoja në qytet. Të shkruajë deklaratëT’kujtohet si i shisja në Potok, dikur ? Vetëm në dy rreshtaBleja një somune dhe më dilnin fletë Fare pa e zgjat’:E vija tek ti, i zhurritur furrë. Mehmetriza Gegën, atë burrë të vjetër,Ti s’e di, njëherë, në fund të një guri Unë e kam njohur se ka e mban mjekërMu si kotullaç e kam parë një gjarpër ! Me dy shokët e tjerë jemi në një klasëEh, sa u tremba, frika që më zuri ! Dhe për ta asgjë nuk kam çka të flas.Vrap për tek ti gojë e kokë kam zgjatur ! ***Ti ma jepje dorën e më merrje pranëSa herë që kaloja më sillje në jetë Kaloi një orë, dy, tri…Dhe me ndihmën tënde unë i dola mbanë Në derë ia behu ariu zi.Fëmijërisë time, fëmijëri e shkretë. I pa ai letrat tërë, ashtu, bardhë. Vetëm në një faqe të shkruara dy radhë. 126 219
  • 153. *** 3. Kroi im i mirë, ti burim i jetës,- Erdhe? – i tha ariu, me atë zë të zi, Me atë ujë t’kulluar që rrjedh e rrjedh pa ndalëDhe me tërë urrejtjen u panë sy më sy. Ti që prore flet me zërin e të vërtetësHajde, na e thuaj, ç’ju tha Mehmet Gega Të gjtha këto, të kujtohen vallë ?Te shtëpi e tij kur nisët nga mbledhja! Mbase veç një gjë në mend s’të ka shkuar- Për ç’mbledhje është fjala, për cilën shtëpi! Tek më shihje mua të vuajtur gjithmonëS’e njoh Mehmet Gegën. Unë asgjë nuk di! Se do vij një ditë kështu i frymzuar E të flas me ty për të kaluarën tonë.Dhe pa si u hapën sytë e zgurdulluarNën vetullat si drapër t’ariut të tërbuar. Kroi im i mirë, si atëherë, i ri Ke mbetur dhe do jeshë sa të jetë kjo jetë- S’të pyes në e njeh, por, ç’ju ka folur! Unë më nuk jam, oh, nuk jam më aiFoli egërsira hundë e buzë i mrrolur. Që isha dikur e rendsha si një bletë !- Unë nuk kam ç’të them! Unë nuk di asgjë! Një ditë s’do të jem as edhe për fareU përgjigj Rafiu dhe, nuk foli më. Ashtu siç nuk janë të tjerët para meje Unë vetëm desha ta lë një dritarePa të ngrihet prapë egërsira ari E t’më shohin pakëz kur t’kalojnë pranë teje.Me atë dorë të gjatë, të gjatë, si pardi.Kjo pardi e zezë u shtri si një gjarpër Ata që do vijnë, ata që do ecin,Drejt qafës së tij në fyt për ta kapur. Ata që si unë do ta jetojnë jetën Mbase do të ndalen, mbase do të presin- Fol! – ia bëri, duke i rënë n’fytyrë. Dhe në këto vargje do ta gjejnë vetëveten.Do flasësh, posi, do flasësh shumë mirë! Gusht, 1997.- Unë s’kam ç’të them, - mezi që tha djali.Po, ama, pëbrenda, digjej sikur zjarri.…Vallë, do kem jetë, një ditë a një orëDhe mua ky i katran të më bjerë në dorë?…Këto i mendonte tek e shihte në syTek ngrihej e ulej ajo dorë lubi.- Fol! – i tha prapë, ç’më shikon ashtu!Dhe u mat ta kapë. - Do vdesësh mu këtu! 218 127
  • 154. MOLLA *** Erdhën pas tri ditësh dy veta në shkollë.Ç’të shkruaj për ty, mollë e fëmijërisë, Një me jakë të ngritur një me sytë si bollë.Kur të shoh kështu, përdhe, e plandosur ! Dhe e hapën derën në orë të mësimitMe atë trupin tënd në fund të pleqërisë Porsi dy hijena i dhanë andej shikimit.Me krahët e degët të tharë e të sosur. Mu në fund të radhës vrojtimin e ndalin.Këtij dimrit të fundit dot s’i bëre ballë Sytë e merimangës e pikasin djalin.As erës e furtunës që frynë me tërbim. Ecin e kërcasin nëpër klasë këmbëtTi ke qenë e fortë, me rrënjët si strall Kanë shtërnguar nofullat, kanë shtërnguar dhëmbët.E kapur nën gur të këtij trollit tim. Aty te Rafiu ndalon ajo ecje.Me këto majoket na ke dhënë kokrra Ritmet e frymëmarrjes pa pikë e pa presje.Kur zorrët e barku na bëheshin qemerNdonëse pak i kishe të tharta, të vogla, Të gjithë i kanë ulur kokat zemërngrirë.Po për ne të mëdha, të ëmbla sheqer ! Sytë nëpër banga presin si të mpirë. Vetullat e Rafiut seç janë mbledh’ në ballëKëtu afër teje kallinjtë kur i mblidhnim Dhe tha, vetë me vete: do të më hanë të gjallë…Dhe bukën e gojës e futnim n’hambarMbi kurorën tënde shikimin e hidhnim U ngrit, kur e kapën, brof, u çua në këmbë.Ishe aq e shtrenjtë, më shumë se sa ar. Me shikimin tutje fare pa u trëmb’. - Do vij vetë atje, s’ka nevojë t’më mbani!Mollë e fëmijërisë, zemra më plagoset Ç’më jeni vërsulur sikur do të më hani!Kur të shoh të shtrirë e nuk ngrihesh dot ! Tha, dhe nisi hapat mes e për mes klasësJeta dhe mua ngadalë po më soset Duke hedhur sytë atje sipër dërrasës.E më vjen të qaj, të të laj me lotë… Mars, 2000. Te fotografia e lugatit plak. Deshi ta pështynte aty në surrat. Por e ktheu kokën mbi shokët dhe një herë. Për t’i parë ata për të fundit herë. 128 217
  • 155. Vetëm autoblinda, policë me shkopinjVërtiteshin e vërtiteshin si çakenj të zinj. TI MË ERDHE BEFASNë fund, veç ata mbetën nëpër sheshTutje gurë e drurë bërë li e lesh. Ka kohë që vjeshta më ka trokitur në kokë Dhe dorën e beftë mbi mua e ka shtrirëGjithë ato bërtitje tok me grushtet lart Të më prek mbi supe, në qafë, përmbi flokëGjithë ajo buçitje me zërin e zjarrtë, Në krahë dhe në këmbë, në ballë, në fytyrë.Ngadalë u fashitën në mbrëmjen e vonë.Ra pastaj qetësia mbi qytetin tonë. Brushë e saj ka rënë siç bie mbi një mal Me tërë ato ngjyra që në vete fshehTek tuk ndonjë qen, laro e zagarë Ashtu rëndë rëndë kudo e ka ndalKërkonin ndonjë koc diku për ta marrë. Si një mik të ri që don të më njeh.*** Më erdhi papritur, pa dashur të takohem, Fare pa e njohur, që ishte diku larg.Bam e bum e bam! Trokitjet nëpër dyer Po tani patjetër më duhet t’i afrohemMe shqelma e kundakë policët me të thyer. Se çdo gjë dhe mua më më është e qartë.- Hapini!- bërtisnin, në atë gjuhë të vet Mirësevjen , i them, duke ia dhënë dorën,Dhe kjo britje ndihej kudo në qytet. Urdhëro në dhomën time mbushur me shqetësim! Veç, të lutem, mos ma sjell dëborënPas mesnate vonë dhe te kjo derë erdhën Mbaje sa më larg nga udhëtimi im!Bashkë me një langua si bishat u derdhën.Por, më kot, Rafiun s’e gjetën aty Ti më erdhe befas, me hapa të lehtëS’ish aq budalla të shkonte në shtëpi. Siç vjen një puhi dhe gjethet këput Dhe unë po të pres tani shumë i qetëQe fshehur ai diku në mëhallë Nuk kam ku të futem më në asnjë skutë.E dinte se do vinin ata për ta marrë. Po, ama, shpesh, jam si një pranverë- Të vijë atje nesër! - nënës i thanë Mu në gjirin tënd, plot me gjelbërim,Me tri vija të kuqe një letër ia lanë. Sa herë në kraharor fryn e fryn një erëDhe ikën ata siç ikin gjarpinjtë Aty gjej prehje, gjej dhe ngushëllim.Si dikur kur vinin dhe iknin këmishëzinjtë. 1998 216 129
  • 156. Dhe i shpalos krahët shqipja dykrenareAty tek e vënë, sipër, në dritare.- Poshtë kriminelët! Flamuri të na rrojë!Doli si dallgë deti nga qindëra e mijëra gojë.- Duam të drejtat tona, si njerëz të jetojmë!Jo të na i japin, por do t’i fitojmë!- Mjaftë ju kem’ shërbyer me shekuj e vite!Dëshirojmë dhe neve t’na ngrohë një rreze drite!- Mjaft na keni shtypur, mjaft na keni vrarë,Vetëm pse kemi qenë dhe jemi shqiptarë!- Poshtë errësira! S’durojmë robëri!Sikur e gjithë bota duam dhe ne liri!Buçiste e buçiste gjer lart në qiellDhe ky zë thërriste për të madhin diell.Topa uji, blinda, duken përsëriPolicë me helmeta sulmojnë me egërsi.- O burra, t’u biem! - kish zëra që thoninPo s’kishte mundësi as kokën ta mbronin!Në atë ngricë dhjetori vrrushkujt valë valëBinin si mbi prush, binin si mbi zjarr.Po nuk mund ta shuanin atë zjarr në gjiZjarr që ishte ndezur nga etja për liri.S’mund të shuhej dot ai prush i madhQë ishte grumbulluar njëqind vjet me radhë.Gazi, uji, tymi, në fyt e në sy,Bënë të largohen njerëzit prej aty.Dhe ngrica e dhjetorit e bëri të vetën.Dalëngadalë rrugët si të shkreta mbetën. 215
  • 157. Kështu, dalangadalë, tek kaloi urënI këputur nga lodhja qepallat iu ulën.Dhe e zuri gjumi. Një gjumë plot me ëndrraNga një zjarr i madh që i digjej brënda.***Erdhi ditë e nesërme. Sa ngadalë që erdhi.Dielli i Dhjetorit rreze rrugëve derdhi.- Kosova Republikë! Ja me t’mirë, ja me thikë!- Kosova Republikë! Ja me t’mirë, ja me thikë!Jehonte bulevardit, buçiste përmbi sheshPolici e popull rishtas janë përlesh’.Po nuk ndalen valët e lumit të rrëmbyer.Derdhen që nga malet mbi qentë e ndërsyer.*** POEMA PËR FËMIJËAty, te komiteti, ngjitur përmbi murRri si i krekosur vetëm një flamur.Pas atij flamuri, n’sallonet e mëdha,Ka disa hijena, dhe do laro ka.- Të ikim, thonë ata, të ikim në bodrum!Shiko sa shumë ka, dhe po vijnë si lumë!Futen si urithët me turinj n’qymyrRrijnë edhe presin aty në errësirë.Shkallë që rrapëllojnë, dyer që kërcasin.Atje te dritarja një grup po bërtasin:- Këtu do ta vëmë dhe flamurin tonë!Këtë çerdhe hijenash pak ta zbukurojmë! 214 131
  • 158. ***Vjen ai te dera me fytyrë të qeshurSe për herë të parë me ta është përleshur.- Eja, biri nënës, a më erdhe, bir?Afrohu te stufa se më paske ngrirë!Zhveshi ato tesha, shih si të janë bërë!Mos ftohesh, lum nëna, je lagur i tërë!- Jo, moj nënë e dashur, mos u bëj merak!Këtu në kraharor jam i ndezur flakë!Një zjarr të madh e kam, mu, këtu, në gji!Rri, moj nënë e ime, rri, e qetë, ti.Dhe kraharorin kapë përsëri me dorëSikur don ta hapë të ndezur si koftor.Rri, moj nënë ti, tani nuk jam vetëm!Ka dhe plot të rinj që ma ngjallin shpresën.E di ç’kemi bërë sonte me xhandarë?Si një lumë i tërë u ndeshëm për herë të parë.Nesër përsëri atje do të dalim!Do ta dridhim dheun, do ta shkundim malin!...Dhe ra pranë koftorit Rafiu me trup.Dëgjoi t’i hidhet një mbulesë mbi sup.Dhe mendja i vajti larg atje në sheshNjë polici grushtat matet t’ia ngjesh.Shikon si shqiponja krahët i ka hapurNë fushën e përgjakur me kthetra si është kapur.Me sqepin, me gjuhën, sikur do t’i hajëAta që s’e duan për gryke t’i përlajë!Tek flut’ron në shtyllë s’ngopet duke e parëSe ashtu, e lirë, ishte për herë të parë.Po dhe brohoritjet i ushtojnë në veshëTek ecin e marshojnë në rrugë e në shesh. 213
  • 159. Një djalosh i njomë u kap për atë hekurTrak e trak në maje, u ngjit si një ketër. DJEM TË SHARRIT, DJEMTËE vuri flamurin, në krye e lidhi AZGANËMes një brohoritje që qiellin e dridhi. E BËNË LUFTËN SI LUANË- Ku është ai qeni! Dyqani i tij!O burra, të vemi! Ta zëmë si një mi! (Poemë për luftën në anën e Tetovës)Dhe u zbrazën gurët mbi xham e vitrinë …Dhe një mbrëmje xha XhemaliPor ai nuk dukej, ishte fut’ në vrimë! U nda nga kjo jetë e jonë Sytë hapur andej kah mali- Kthehuni këndej! Të mbrohemi nga helmetet! I mbetën përgjithmonë…Nga shkopinjtë e gomës, goditjet nga shqelmet!Qëndroni o burra, mos u jepni pra! I mbetën hapur dhe mbi kalaBinu he…! Tjetër rrugë nuk ka! Grykës, nga rrjedh Shkumbini Pse, së gjalli, të lirë s’i paPor topat e ujit erdhën me furi Peng i mbeti këtij trimi.Në atë ditë dhjetori u zbrazën si lubi.Dhe gazi lotësjellës u hodh përmbi koka Nuk është më xha XhemaliNë të katër anët sikur dridhej toka! Nga poema e kaluar Ai iku po mbeti mali*** Dhe rrëfimi i paharruar...Derdhen si pëllumbat djemtë në sokaqe Edhe kali nuk është mëNë natën e vonë lagje e më lagje. Herë pas herë që hingëllinte Ende i ndihet ai zëEcën dhe Rafiu një rruge të ngushtë. Tek ecte e shkrofëtinte...Ka shtërnguar dhëmbë, ka shtërnguar grusht.Befas, në një qoshe duan që ta zënë Isha i vogël unë atëherëDy policë të zinj prangat t’ia vënë. Kur m’tregonte histori Iku koha si një erëPor s’kapet Rafiu, jo, s’kapet i gjallë. Tani jam në moshë të tij.Që të dy policëve me grushta u bën ballë. Dhe ikë andej nga ura, me vrap, si rrufe Po një gjë s’e harroj dot.Pasi i plandos që të dy përdhe. Ta shënoja nuk kam guxuar. I dhembshëm qe ai episod I rrezikshëm për ta treguar: 212 133
  • 160. ...Qemë të rinj, thosh, xha Xhemali, *** S’ishim as njëzetë vjeçarë Kur ushtarë, n’ushtri të kralit, Në burim më pak, po gjithnjë më shumë Atëherë na patën marrë. Përroskat nga mali derdhen për në lumë. Dhe lumi në det derdhet në tallaz Andej, diku, në Mal të Zi, Deti me furi në breg e përplas. Në Hot, në Grudë, na kanë dërguar. Në Krajë, në Plavë e në Guci, Ashtu dhe rinia u sul me nxitim Vëllezërit tanë për t’i luftuar. Aty, midis sheshit erdhi me një frymë! Kundër kujt, pyeteshim ne, - Nxitoni, o shokë, të mblidhemi dhe ne! Do luftojmë, po kundër kujt! Që të gjithë tok të vemi atje! Qielli ishte plot me re. Dinim vetëm: do bënim luftë. Në ballë ecë Rafiu me zërin kushtrim. Zemra në kraharor i rreh me rrëmbim. Dhe një ditë, n’mëngjes herrët Krisën pushkët matanë nesh U derdh vargu i gjatë udhës si një lumë Dikse! Napred! *8) Bërtitën rreshterët. Drejt sheshit, në qendër, ku kish njerëz shumë. Këto dy fjalë i merrnim vesh. *** - Ja, andej! - bënin me dorë, Qëlloni, i vritni ata banditë! - Kosova Republikë! Ja me t’mirë, ja me thikë! Maje malesh kishte dëborë. - Kosova Republikë! Ja me t’mirë, ja me thikë! Në sytë tonë s’kishte dritë. Zëra, ovacione, britma, gjer në qiell, - Janë kaçakë! Janë hajdutë! Njëherë për përherë të lind i madhi diell! Ata vjedhin, vrasin, presin! Do t’i zhdukim të gjithë me luftë! - O djema, përpara! Merrni nga një gur! Do të bëjmë të gjithë të vdesin! Ja, po vijnë helmetat! Të lidhemi si mur! Të rrojë flamuri ynë! Mjaftë më robëri! Erdhi fjala vesh më vesh: Poshtë diktatura! Duam dhe ne liri! Atje është Bajram Curri! Zemra me gëzim na u vesh Te kjo shtyllë e hekurt ta vëmë flamurin lart Tek shikonim drejt një guri. Shqipja me dy krerë sot t’i hapë krah’t!8 çohu, përpara! 134 211
  • 161. *** Cili do jetë? - me vete thamë, Cili nga të gjithë ata!Kaloi Nëntori plot me demonstrata Asgjëkundi nuk e pamëU trand Beogradi.U dridh Federata. Tek luftonin me dogra.Po përse vonohet kjo e detit valë? Aty dukeshin, aty zhdukeshinDhe këtu ushtima do të ndihet vallë? Kur na binin si rrufe!Do ndihet, do ndihet, do ndihet, patjetër!. Ne nuk gjenim ku të futeshim.Çdo gjë do të shkundet në këtë Evropë të vjetër!. Ata vdisnin për atdhe.*** Me lurkë e tirq qenë të veshur Si shqiponja, shkëmb më shkëmb!Dhe erdhi kjo ditë. 22 Dhjetor… Dhe sa herë që jemi ndeshurRrugëve të qytetit qëmtonte ngapak borë. Iknim, me brekët nëpër këmbë.U përhap rrufe lajmi vesh më vesh: Një dëshirë më vlonte n’gji,Diçka me rëndësi kishte ngjarë në shesh. Tek qëlloja në hava :Te dyqani i vogël i rrobaqeps Ismailit Që pushkën, kralit të zi,Është grisur flamuri nga dora e një fitilit! T’ia ktheja për tim vëlla.Ai shoven Sreqko e ka bërë sot Por, jo, nuk qe e mundur !Nën të të kalojë s’ka duruar dot. E të mblidheshim një më një. Shumë ishin si të humburKy flamur ishte nga koha e Turqisë E s’u bëmë dot një zë.E kish ruajtur plaku që në moshë t’rinisë. Më ka mbetur peng në zemër- O burra, ta mbrojmë! O burra, zot t’i dalim! Ajo kohë, ajo mynxyrë.Të mos lëmë evgjitët ndër këmbë t’na e marrin! I zi ishte ai devër Më e zezë ajo errësirë.Pëshpërrimë e njerëzve vinte gojë më gojëSi një jugë e bardhë qytetin e përshkoi: ***Sot, në orën një? Jo, në njëmbëdhjetë! Dhe një ditë ç’na panë sytë,Takohemi te dyqani në dhjetë e tridhjetë! Kur na vunë të gjithëve n’rresht: Eprorët rrinin si të mpitë. Të piklluar kishin hesht’. 210 135
  • 162. Një rreshter fjalën e mori PJESA E DYTËMe të qarë, mezi foli: Hajde mu’j NandorNa e vranë, na e vranë!Na e vranë Esat Pashanë! I bardhë porsi borë…Me dy plumba na i ranë! (popullore)Ç’na ka gjetur e zeza gjamë! - Kosova Republikë!Mëngët me të zeza veshur. Ja me t’mirë, ja me thikë!E kuptuam pse rrinin heshtur... - Kosova Republikë! Ja me t’mirë, ja me thikë!Kush e vrau, i lumtë dora!Pëshpërisnim, me vete , ne. ***Më i lumtë, ia bëri fora!Revolveri iu bëftë rrufe! - Pa dëgjo, moj nënë, ç’bërtasin në Prishtinë! Athua këta zëra dhe këtu do vijnë?*** Ja dhe n’Ferizaj, n’Podujevë, Gjilan,Xha Xhemali pastë dritë, N’Gjakovë e Prizren të gjithë ngritur janë!Bashkë me shokët s’është më. Po bëjnë demonstrata, kërkojnë barazi.Por, ama, nuk janë korit’. Sa është kjo e bukur, kupton, moj nënë, ti?Të gjallë do jenë ata gjithnjë. U tha mengadalë dhe shokëve në oborr- Do të vini, tani, me mua? Duke vënë dorën përsëri n’kraharor:Të shkojmë lart, atje, n’kala?Ta vazhdoj rrëfimin dua - Dëgjoni se ç’po ndodh atje në Kosovë?Xha Xhemali ku e la... Do ngrihemi dhe ne, këtu, në Tetovë! Patjetër edhe ne të ngrihemi, patjetër!*** Sepse s’kemi pasur as s’kemi rrugë tjetër!- Ejani, uluni këtu pranë.Mbi këtë mur si lëndinë. Dhe u derdhën shokët, tutje u shpërndanëShikoni njëherë nga çdo anë, Si një tufë pëllumbash, por, asgjë s’i thanë.Në jug, në lindje, në perëndim.Dy Arbenët e ti Ilir,Veron, Artan e ti Drilon,Djem të lagjes, xhevahirë.Dhe ti nipi Albijon. 136 209
  • 163. Ejani, shikoni tej!Pastaj ndonjeri të më thotë:Si këto male, gjithandej,Vallë, ka diku në botë?- Jooo, nuk ka asgjëkundi!Gjithmonë për to ne kemi mallë!- Shihni poshtë si rrjedh lumi,A s’është kjo bukuri e rrallë?Tutje fshatrat një pas njëPellgut, grykës, varg e varg.Janë shqiptare një për një,Nëpër shekuj vendosur larg.Në lindje janë Malet e ThataNë rrëzë Bardhari i përshkon.Këndej Sharri me majet e lartaMatanë, nga dielli perëndon.Hëna vetull përmbi malSi një hark i artë ndriçonShihni, shikimin si e ka ndalAtje nga është Nëna jonë…***E, që thoni ju, o djema,Si ky vendi ynë nuk ka.Ta vazhdoj, ma do zemra,Xha Xhemali ku e la......Kish mbaruar Luftë e Dytë.Kryqi i thyer ra përdhe.Gjëma e madhe u përsërit.U rikthye mbi atdhe. 137
  • 164. Dhelpra kishte fshehur thikën Nëpër tërë Kosovën po lëviz rinia!Nën dorë, me marifet. Po këtu, n’Tetovë, do të bjerë boria?Të gjithëve t’ua shtinte frikën,Në çdo fshat, në çdo qytet. Patjetër që do bjerë kudo ndër shqiptarë! Ndryshe, s’ka çlirim nga shtypësit barbarë!Dhe i ndau malet tona Patjetër duhet nisur luftën dhe një herëSiç i ndan një lumë i gjatë Se prapë na bënë me hile, ashtu si përherë.Ra mbi ne pastaj dëboraRa dëbora me shtërgatë. Po vlon bota sot, po vlon nga çdo anë Lufta për liri është ndezur n’Vietnam.Njerën anë e ndriste dielli.S’kishte dimër, vetëm verë. Po ne, ç’presim ne! Sa kohë duhet pritur!N’tjetrën anë i ngrysur qielli Për të shtrenjtin atdhe luftën duhet nisur!...Pa u ngrohur asnjëherë. …Këto i mendonte Rafiu, në këmbë,Në këtë anë delet mbetën Ndërsa kraharorin fërkonte me pëllëmbë.Pa ogiç e pa çobanëKurse n’tjetrën vazhduan jetën Dera u hap ngadalë me një kërkëllimëMe vrull e tramundanë. Hyri nëna prapë ballin plot trishtim.Dhe aty ku nuk ngrohë dielli - Shtriu, biri nënës, ulu në minder.As fëmija s’ka shëndet Leri ato mendime, shërohu njëherë!Që të gjithë i kaplon vreri. Nuk ka ardhur koha, ende je i ri,Kudo zi e kudo shkret. Atë luftën e madhe s’e bën vetëm ti.Por jeta do jetuar - Mu këtu më dhemb, më dhemb shumë, moj nënë!Qoftë dhe nën qiell të ngrysur Dhe nuk gjej shërim, sa herë të kam thënë.Qoftë edhe i robëruar.Leckaman a i vithisur. Djali vë pëllëmbën, shtyp e shtrydh kraharor. Sikur atë dhembje don ta heqë me dorë…Në këtë anë kish gjarpinj,Arinj, ujq, qenë, zagarë,Kishte dhelpra, çakenj të zinj,Që na kanë prerë e na kanë vrarë. 138 207
  • 165. *** Po ne çanim, ecnim para Si zgalemi në tallaz.Dhe e futën djalin të tërin në lëkurë. Një kraharor, mushkëritë e ndara.Nëna i prekte ballin që i digjej furrë. Dhe na vinte për të plas’...- Fli, me nënën, ti, biri nënës, fli! ***Po gjumi, nga dhembjet, kish marrë arati.S’vinte kurrsesi! Ja, tek vjen, lalë Ahmeti N’UÇK, ka qenë ushtar.Herë pas herë qepallat i hapen me trishtim. Ngrehuni, ta përshëndesim- Qetësohu, bir i nënës, Siç e do një luftëtar.Fli, djali im!... Do ta lusim të na tregojë*** N’ kala lufta si u bë Që dikush dhe ta lexojëKaluan disa ditë, dhembjet pak u tretën. Dua në poemë ta vë.Rafiu hapi sytë dhe e mori veten. ***Natë e ditë te veshi mba një transistorDhe dëgjon se ç’thonë lajmet në çdo orë. ...Don t’ fillojë ish ushtari... Sytë e tij e kanë një mallë.Tanket sovjetike në Varshavë kanë hyrë Disa çaste ai i ndaliNëpër rrugë ngulen dhëmbë e zinxhirrë. Andej, tek i hedh përballë...U dogj Jan Pallahu në shenjë proteste.S’dihet çfarë do sjellë dita e nesërme. ...Fshati Llacë, eh, fshati im! Atë vit ti ç’ke parë!...Brof, u ngrit nga shtrati, Pëshpërit dhe djersët fshinSi Gjergj Elez Alia, Përmbi ballin si të vrarë.Shtërngoi buzë e dhëmbë:- Ç’do të bëjë Shqipëria? Sytë i mbushen tas me lotë. Një si re i ngjitet n’vetull.Ç’do bëhet me ne? Me Nënën Shqipëri? Don të nisë po s’e nisë dotTha vetë me vete dhe dorën vuri në gji. Të tregojë për ç’kanë hequr.Në radio brohoritje. Çekosllovaki. Dhe, më pas, gojë e tijJo, nuk trembet Nëna! Çdo gjë e ka në sy! Fillon e flet me ngadalë, Tek na rri, aty, përbri. Si shqiponjë, me sytë si zjarr. 206 139
  • 166. ...Kishim zënë pozicionet… - Po mirë, ç’kam bërë!- Nisi të flet Rafiu,Prapa mureve, rreth e qark. Dërmuar i tërë, nga shputat e këtij ariu.Hapur i kishim dhe llogoret - Pse më torturoni me kaq egërsi!Pikave, varg e varg. Ç’të keqe kam bërë! Unë s’kam vrarë njeri!Nga ato kishim vendosurQë një ditë të hapnim zjarr - Dhe më keq se kjo! - ariu uluriti,Robërinë për ta groposur. Dy thundrat e rënda mbi kokë ia ngriti.O të gjallë, o në varr! - Dhe më shumë se kjo!Ti do të vrasësh shtetin! Provo, prapë, provo!Të gjallë do të të rrjepim!l00 vjet robëri e zezë...Sa shumë që kishte zgjatur! - Unë të vras shtetin?!Dimër verë me krahnezë. Në mend s’më ka shkuar!Në kraharor gropë e hapur... Unë vetëm flamurin e kam vizatuar!*** - Provo dhe njëherë atë ta vizatosh! Dhe dihet me gjithë të ku do përfundosh!Mars. Viti Tetëdhjetë e Një. Marsh! tani, përjashta! Qërrohu! Idiot!Kupa e mbushur nuk zinte më. T’më hiqesh nga sytë se nuk të shoh dot!Shpërthyem në demonstrata Do të vijsh prapë, këtu, një ditë tjetër!T’i hiqnim korbat e zes nga qafa. Emrat e gjithë shokëve t’m’i tregosh patjetër!Na u vërsulën egërsirat. ***Andartët, ndytësirat.Por dhe ne nuk bënim prapë Ishte pasmesnate.Kudo errësirë.Fyt për fyti me kasapë! Vetëm lumi poshtë ecte si i ngrirë.Dhe fëmijët na i therrën. Doli djali në rrugë, aty, pranë muri.Me tankse rrugëve i shkelën. Përsëri iu shfaq para syshë flamuri.Kudo gjak, kudo lotë, Si bëri ca hapa, ashtu, me të mbajtur,Por, ama, s’na ndalën dot! Për krahu, nga prapa, ndjeu një të kapur.Na lidhnin këmbë, na lidhnin duar. - Eja,- i tha zëri, -eja, biri nënës!Në bodrumet plot me gjak. Me dhembje nga qielliSa goditjet i kemi duruar Shikonin dhe sytë e hënës…Por s’u trembëm, jo, aspak. 140 205
  • 167. - Hajde,- i tha ai,- çohu, rri në këmbë! Sikur të binim 100 herë,Dhe, prapë, me tërë fuqinë, i ra me pëllëmbë. Duhej të ngriheshim përsëri.Pastaj u përkul panxhat duke zgjatur Ky atdhe vetëm atëherëThonjtë t’ia ngulë, në fyt për ta kapur. I plotë do quhej Shqipëri.S’kishte forcë djali në këmbë të qëndrojë. Kaluan net, kaluan vite,Gjaku i ishte mpiksur në gjuhë e në gojë, Me zjarr e tramundanë.Fryma po i vinte gjithnjë e më rrallë Diku larg një rreze driteGjithë asaj goditje s’mund t’i bëhej ballë. Dukej se afrohej pranë.Kur e la përfare fuqia në trupNdjeu një të lagur në qafë e në sup. E shikonim Nënën tonëNgadalë hapi sytë dhe lëvizi pak Që na mbante shpresën gjallëTe këmba e karrikes deshi për t’u kap’. Kur e dinim se ajo rronPor prap u plandos me kokën mënjanë Zemra na bëhej strall.Vetëm sa bëlbëzoi dhe njëherë: oh, nënë! Se rrebeshit me rrebeshPas pak ndjeu ujin t’i hidhej përsëri Duhej rënë, me armë në dorë !Duke i lagur flokë, ballë, faqe, sy. Do vinte dita për t’u ndesh Do të dilnim në mal dasmorë...Mëpastaj për fyti ndjeu një të kapurLart tek e ngriti tërë ashtu të lagur. Dasmë e madhe do të nisteMe trup të plandosur, mbështetur për karrike, Ku të vente më nuk kishTe skaji i dritares pa një rreze drite. Shtëpinë gërdallë ta përmbysteAty, te cepi i buzës, rrezja i ndaloi Nga fillimi sërish ta nisë.Sikur deshi ta puthë dhe ta përqafojë. ***Hapat që kërcisnin nëpër dyshemePër një çast pushuan një hap mëtutje: Erdhi Marsi ’98.- Do ta vësh dhe më atë flamurin tënd? Qiellin kishin mbushur retë.S’besoj të të shkojë dhe njëherë në mënd! Ditë e kuqe, ngjyrë gjak. Mbi armikun flakë për flakë!Por, nuk foli djali. Ndërsa e shikonte,Tek po llomotiste, me vete mendonte: Flakë për flakë e dhëmb për dhëmb! Burra e gra, të gjithë në këmbë!…Si mundet të jetë njeriu kaq i egër! Grykë e pushkës bëhet top!Kaq i pashpirtë, kaq i pazemër! Kësaj toke t’i dilet zot!Ku e paskan gjetur këtë hardall të zi!Çdo gjë mund të jetë vetëm jo njeri. 204 141
  • 168. T’i dilet zot një herë e mirë. Ai pa të ngrihet krahu i madh, i zi,(sigurisht do ish vështirë) Dhe si do të binte mbi të si pardi.*11)Të shpëtonte nga shputë e egër Ndaj, u bë gati.Se nuk kishte rrugë tjetër! I shtërngoi dhëmbët. Për dysheme, fort, i mbështeti këmbët.*** Një “krrau” e fuqishme, pa pritur, i plasi,I plagosur ariu rëndë Nga karrikja poshtë djalin e përplasi.Ku mundi kafshoi me dhëmbë.Përmbi gra, pleq, fëmijë, Kur i hapi sytë, ngadalë ngadalëDhe më tej gjak të pijë. Pa veten që ishte akoma i gjallë…Por iku, me bishtin zvarrë. Tjetër gjë s’mendoiKosova iu bë varr... N’atë çast të rëndë.Se u ngritën djemtë e ri Vetëm pak ofkëlloi: -Oh, e imja, nënë!Ta sjellin nusen si selvi. Një të ftohtë e ndjeu mu në cep të buzës.E pra, djema, ç’më shikoni! Ngadalë vuri dorën dhe mëngën e bluzës.Sikur do të më gllabëroni...Kështu ka qenë, s’ka gjashtë vjet, Ishtë gjaku i kuq që rridhte nga dhëmbëtQë Kosova të bëhet shtet... Që i lagu dorën, që i lagu mëngën.*** Ktheu pakëz kokën dhe nga tjetra anë. Pasi mbylli sytë, ja bëri prapë: oh, nënë!Pas dy vjetësh, dhe tek ne,Nisi lufta si rrufe. Me shqelm një goditje i erdhi mu në bark.Ja, këndej, në këto male, E fortë kjo tronditje.U mblodh, u bë hark.Erdhi Ushtria Çlirimtare. U drodh, u përdrodh. Mbledhur kokë e këmbë. Vazhdonte t’i rridhte gjaku nëpër dhëmbë.Se dhe këtu ka pasur e kaKorba që na kishin vra! Hapi pak qepallën të shikojë në terr. Mbi kokë pa hardallin, syshqyer, si derr.Gjuhën tonë nëpër shkollaNa e hoqën me “zakon”.Këtë vetëm grykëhollaMund ta lante turpin tonë. 11 Dru i hollë, i gjatë 142 203
  • 169. Foto e Josipit në mur, mu përballë, Nxënës, mësues, të gjithë shqiptarëShikonte nëpër zyrë si çakall i gjallë! Duhej të flisnim gjuhën e “shtetit”! Kjo të bënte të hidhesh në zjarr.- Ulu, - tha udbashi,- duke i bërë me gisht Tej për tej t’i hyjsh dhe detit.Vetë qëndroi n’këmbë tamam si një bishë.Hajde, tash, na fol, përse këtu ke ardhë! Një polic, dy a tre,Nis e na i thuaj të gjitha me radhë! Tërë fshatrat kontrollonin Asnjë fjalë s’guxonim ne- Ju më keni thirrur, unë nuk erdha vetë! Para tyre shqip ta folnim!Ia ktheu djaloshi ashtu qetë, qetë. E ku kish më zi se kjo!- Ah, po, ashtu, ne të kemi thirr’! Po të lutem, ty, ma thuaj!Për ty kam dëgjuar që je djalë i mirë! Jo, nuk ka, më keq, jo! Se të rrosh nën këmbë të huaj.I ngriti sytë Rafiu ta shikojë në ballëÇ’qe ky zë njeriu? Ç’mund të ishte, vallë? Ndaj dhe ne e kishim sosur Ta heqim qafe përgjithmonë- Hë, tash, më thuaj, ashtu siç ka ngjarë. Nga këta ujq të përdhosurAtë si e vure, e, pastaj me radhë… Ta çlironim tokën tonë.…- Po ja, me këmbë e duar, hipa zvarrë-zvarrë. Toka jonë, eh, toka jonë,Për një çast veten në maje e kam parë. Ç’ ka mbajtur mbi kurriz...Shtizën për shtylle e kapa me nje tel. Dhe prapë ajo gjallë rron,Pasi zbrita poshtë e pashë dhe një herë. Dhe prapë ajo jetën nis...Kur shkova n’shtëpi ishte mbrëmje vonë. ***Rashë pastaj të flej.Ja, kështu ka ndodh’… E që thoni, ju, o djema, Rrokëm armët, më në fund.- Po mirë, kush të shtyri, ty, ta bësh këtë? Nuk duronte më shumë zemraHajt, na e thuaj! Na trego dhe më! Këto male duhej shkund’!- Nuk kam ç’të tregoj, këtë vetë e bëra. Shumë kohë, para, qemë bërë gatiAskush s’më ka thënë dhe kjo është e tëra. Me veshje, armë e municion. Te shtëpia e lalë Ilazit E kishim ne deponë. 202 143
  • 170. - Nga i sollët?- tha Iliri, ***Bërë i tëri vesh e sy.- Dhe këtë doni ta dini? Tek e linte udhën, jazin ta kalonte,E, pra, nga Nëna Shqipëri. Nga dritarja, lart, një sy e shikonte.Shikoni andej, te ajo qafë mali. I errët si nata, ai priste në këmbë.Është një udhë e lakuar. Në gojë duke shtypur një diçka me dhëmbë….Andej vetëm mushka e kaliMund të ecnin të ngarkuar. …Do më shohësh ti, picirruk i vocërr, Ja, si do të të shtyp, kështu, si kjo kokërr!Me javë, me muaj, tërë një vit, Këtu unë të pres, këtu të më vijsh!Kemi shkuar e kemi ardhë. Pastaj nga të dalësh as vetë nuk do dish!...Natën e bënim ditë.Që të dilnim faqebardhë. Thosh atje, pas xhamit, ai hardall i zi. Me zemrën katran, i madh si lubi!*** Unë do bëj që shpendin tuaj me dy krerë,14 Mars, Dymijë e Nji. Të mos e përmendësh më asnjëherë!Ditë e bukur. E ngrohtë. Me diell. Do të bëj dy kokat që i ka në mesN’qytet njerëz mizëri. Të të duken ty si dy dhëmbë të zes.Brohoritjet gjer në qiell. Do të bëj që gjuha e tij si një thumb Aty, mu në fyt, të të ngulet plumb!UÇK -ë! UÇK-ë ! Unë do bëj dy kthetrat që i ka si harkNgrihej lart i bukuri zë ! Sa herë ta kujtosh të të futen në bark! Unë do bëj dy fletët ai që mban hapur,Prej këndej do nisnin krismat Sa herë ta kujtosh të t’mbështillen si gjarpër!...Nga kalaja, nga Stërmolla,N’istikame ishin trimat ***Gati rrinin grykëhollat. Futi këmbën djali n’korridorin e gjatë.Për një çast do bëhen një, Poçet bënin dritë si të ishte natë.Britmat krismat me një zë. Te një derë më tej një gisht seç lëvizte Stërhelli i zi mu aty e priste.E pra, djema, ç’më shikoni!Sikur doni të më gllabëroni! Afër tavolinës vënë dy karrike.Të gjitha këto atë ditë kanë ngjarë. Një maqinë shkrimi rrinte si në pritje.Me sytë e mi i kam parë. 144 201
  • 171. Fol, ti, “arsimtar”, fol në gjuhën tënde, E bukur ishte ajo ditë...Të gjitha dëshirat neve na i shëmbe. Plot diell. Ditë marsi.Dhe ne s’të kuptojmë, fare s’të marrim vesh. Andej poshtë i kishim sytëJemi bërë të gjithë bota për të na qesh’. Dhe rrinim gati…Po ka dhe më keq, ***Oh, sa keq, sa rëndë!Në shkollat fillore kush e jep këtë lëndë! Në qytet lëvizje plot… Po afrohej dhe mesdita.Romët çallgaxhinj! Ç’është kjo?-thoshim, o zot!Të zes e të bardhë. Tek prisnim nëpër pika.Romët lodraxhinj!Mjerim më i madh! Shkonin njerëzit sikur lumë Drejt qendrës, atje në shesh.Po s’kanë faj ata, faji është tek ne. Mblidheshin gjithnjë më shumë.Si popull i lashtë që jemi mbi këtë dhe. Më në fund, e morëm vesh.Që kështu të jemi vetë kemi lejuarLëndën më të bukur duke e nënçmuar. Tek rrinim me veshët n’krahë, Britmat erdhën një pas një.Po është edhe faji i robërisë së gjatë UÇK-ë ! UÇK-ë ! – thërrisnin ata,Që në kokat tona ka mbjellur vetëm natë… Dhe ne nuk pritëm më……Për këto mendonte - Zjarr, në qiell!- tha komandanti,Rafiu në klasë… Jepni lart, me breshëri!Tek rrinte dhe vështronte E pra, se erdh sahati!Me sytë në dërrasë… Ta nisim luftën për liri!Zilja e ndërpreu mendimin e tij. Prej këndej u dhamë përgjigjen:Kur të gjithë u ngritën të shkojnë në shtëpi. - Ka këtu kush ruan grigjen! Bashkë me britmat një pas njëVetëm atë e priste ftesa që kish marrë. Dolën krismat, me një zë.Një ftesë që po niste dhe s’dihej ku do dalë… Brohoritjet në kupë të qiellit Sikur i thërrisnin diellit Retë atje t’i davaritë Sepse erdhi dhe kjo ditë! 200 145
  • 172. *** Na fol për Naimin, bilbilin tonë poetIkën njerëzit, u shpërndanë. Që e kishte zemrën të gjerë sa një det.Sheshi, rrugët, në heshtje ranë. E ke të ndaluar? E ke me rrezik?U krijua qetësi varri. Na fol për këta, na shpjego pa frikë!Qeshte qielli, qeshte mali… Na fol për De Radën, për veprën e tijNe i mbanim veshët bigë Poet Pashko Vasën, për Darën e Ri.Pa pasur fare frikë. Na trego për Mjedën, Çajupin, Asdrenin,Ç’do pasonte të gjithë e dinim Për Mosin, për Fishtën, Gramenon, Migjenin.Dhe gati rrinim… Për Nolin e madh, Agollin, Kadarenë,*** Dhe të gjithë me radhë që e bënë atdhenë…Uturimat qetësinë e prishën. Ja, për këta na fol, për jetën, për veprën,Nga kazermat maqinat nisën. Me penën e tyre si e thanë t’vërtetën.Prej së largu ato i pamë. Në do të mësojmë, në do që të flasim,Le të vijnë, me vete thamë. Në do që dhe mendjen ta kemi në klasë…Nuk dëgjohej tjetër zë. ***I numruam një për një.Dhe vendosëm aty t’i prisnim. Po ka dhe më keq, më zi dh më rëndë!Te kjo kthesë duhej të vdsnin. Kur s’kemi ç’të dëgjojmë për më të bukurën lëndë! Lëndën e muzikës, këngë e melodi.*** Ku ka poezi, ritëm, letërsi.Iu ngjitën pastaj malit Po kush na e jep!Siç ngjiten riqrat në bisht të kalit. Ah, ç’mjerim, ç’mjerim!Ne i kishim në sy thumbat Mbase i dërguar mu për këtë qëllim.Gati, për t’u dhënë plumbat. E ç’mund të na mësojë një serb i Serbisë?Aty, te laku, kur dhanë ballë, Që vjen nga fshatrat përtej Shumadisë?Komandanti briti : - Zjaaarr!!! Jo, për këtë nuk ka asnjë fjalë ç’të themi!Në vend u ndal blindë e parë. Vetëm mund të thuhet sa të mjerë që jemi!Mori predhën mu në ballë. 146 199
  • 173. As kur i kanë lënë kockat në Drini Andej matanë, nga Stërmolla,As kur e lakmonin tonën Shqipëri. Pritnin të tjera grykëholla - Bjeri, o Lekë ! Të mbramen e kapë !Na fol, profesor, dhe pse nuk ke leje. Mos i lëmë të ikin prapë !Këtë duam ne të dëgjojmë prej teje.Mos prit për Mal t’ Zi ne të të mësojmë. Mes dy zjarresh ata hynë.Për serb e Serbi s’duam të dëgjojmë! Ku të futeshin s’gjenin vrimë ! As të iknin kohë nuk kishin.*** Ua zuri rrota bishtin.Orë e letërsisë.Lënda më e bukur. Porsa dyert ata i hapnin,Por neve as kjo Plumbat tanë në vend i kapnin.Nuk na bën të lumtur. Dhe si kunguj aty binin Nuk i lamë as të lëvrinin.Pse s’na bën të lumtur, do të thotë dikush.Sepse janë futur shkrimtarë si moskush! Vetëm pasi armën flakte Tatëpjetës ndonjë ia mbathteDhe nisë profesori ta shkruajë në dërrasë Ferrave, drizave, nëpër ara,Emrin e një Viçi që zemra të të plasë! S’kishte gjë që i dilte para! Me thembrat n’shpinë, të tmerruar,Ç’na flet, profesor, për atë viç – Andriç! Kah sytë këmbët, duke vrapuar…Ti mund të dërdëllisësh por ne s’dëgjojmë hiç! I lamë të iknin, të kthehen gjallë,Si mund të dëgjojmë për një kriminel Të tregonin se ç’kanë parë…Që në bark të nënës fëmijët i ka therr’? I lamë t’i merrnin dhe ca të tjerë,Si mund të mësojmë për jetën e tij Të plagosur, të përmjerë…Kur popullin tonë ka dashur ta zhbijë? Disa të vdekur, bërë qymyr,Si mund të mësojmë se ç’na paska shkruar, Tutje tëhu asfaltit shtrirë.Kur dihet që ka qenë shoven i tërbuar?Si mund ta lexojmë veprën e tij të mjerë Na! - me zjarr, - u thoshim ne,Kur dihet se për ne ka vjellur helm e vrer? Tek u binim si rrufe ! - l00 vjet na keni vrarë !Ndaj, ti, profesor, mos u mundo kot. Ku do shkoni, tash, barbarë !Se ne për ata nuk të dëgjojmë dot.Nuk mund të dëgjojmë as për shumë të tjerëQë gjatë historisë kanë vrarë e kanë prerë. 198 147
  • 174. Ku do shkoni, ku do veni ! As për Pirro Burrin, Agronin, Teutën,Ndal këtu, qen bir qeni! Që, të gjithë armiqëve ua futnin tutën!Uluni në tavolinë! As për kryengritjet e popullit shqiptarPër ju është e vetmja vrimë! Që, nëpër shekuj, luftës s’i është ndarë.Por, nuk deshën menjëherë. As për Abdyl Frashërin, Lidhjen e Prizrenit,Ishin bërë tym e vrer. Për gjithë ata trima që zot i dolën vendit.Që nga larg shtërngatat vunë Për Mihal Gramenon, Bajo, Çerçiz Topullin,Ta bënin malin hi e shkrumë. Në luftë çlirimtare kur e ngritën popullin. Ismail Qemalin, Heroin legjendar,Prej së largu ta godisnin. Të gjitha poshtërsive që u bëri ballë.Të na bënin ne të vdisnim.Të frikësuar t’i lenim armët Dhe, pastaj, më vonë, në Luftën e Dytë botëroreE të iknim nga istikamet. Kur ngrihen fshatarët dhe klasa punëtore. Kur u dhanë fashistave grushtin vendimtar,Por, jo, tha komandanti, Kur tokat e populli mbetën prapë të ndarë!Për të gjitha të jemi gati!Të pamposhtur do qëndrojmë! Për Mbledhjen e BujanitKalanë tonë s’e lëshojmë! Ke dëgjuar ti? Pse s’na thua, pra,...Ç’më shikoni, kështu, o djema! Nëse diçka di!Trimat ishin me shtatë zemra! Pastaj, pse s’na flet për tëra fëlliqësitë…Ish ushtari rrëfimin ndali. Që neve na u bënë në Luftën e Parë, të Dytë?Hodhi sytë andej kah mali… Kongresi Berlinit, Konferenca e Londrës,Sikur deshi t’i shohë gropat, Ishin padrejtësi para syve të botës.Bërë nga predhat që hodhën topat…Tek godisnin gjatë gjatë Po për masakrat e barbarëve serb,Pa u ndalur as ditë as natë. Bërë në këto kohëra, përse nuk na flet?- Po ku ishit ju, o lalë! Ti flet, profesor, për Malin e ZiSi u bëtë goditjeve ballë! Por, jo për të zezat që bënë në Shqipëri.Tha Veroni, i rënqethur, Por as kur ia mbathën në malet me gurë,Ballin plot me djersë veshur. Të mos u shkonte mendja të ktheheshin më kurrë. 148 197
  • 175. Te shtylla e fabrikës një flamur ke vënë - Të pastë lala ty, o bir.Dhe ti ke menduar që s’ke për t’u zënë? Kalasë në gji i kishim hyrë.Pse kështu, mor djalë, ç’të duhet dhe kjo! Si një nënë ajo na mbronteKe jetën përpara, leri ti këto! Shumë e donim dhe na donte.Shko tani në klasë dhe shiko mësimetUnë them që, me kaq, kjo punë le të mbyllet. Trupi iu bë plot me plagë. Dhe këto plagë i rridhnin gjak.*** Por s’u dha e s’u përkul Drejt tyre sa nuk u shkul!Ndërsa korridorit ecte i habitur,Rafiu thosh me vete paksa i mahnitur: Kjo kala shumë ka parë Në të kaluarën, armiq barbarë.…More, mund të jetë ky dhe kaq i mirë?! Por të gjithëve u qëndroiTë dijë se ç’kam bërë dhe t’më lë të lirë? Siç qëndron në këmbë dragoi. Si mund kjo të ndodhë dhe të mos më bie?!Paska dhe të mirë ndër gjithë këta shkie!... I shikoni ata gurë? Mijëra vjet që janë në mur?Me këto mendime erdhi, hyri n’klasë. Bashkë me ta dhe kjo kalaPlot me ngashërime, sa i vjen të plasë! Askujt nën këmbë s’i ra…*** ***Orë e historisë.Vjen dhe “profesori”. Ish ushtari ngrihet në këmbë.Pasi lë ditarin Ulet anësh, si në krah.Shkumësin në dorë e mori: Sikur bluan diçka me dhëmbë. Dhe të ndezur sytë i ka.“Mali i Zi, në luftë për pavarësi”Titullin e mësimit e shkroi ai. Hedh shikimin te portë e madhe, Në një pikë, aty vështron.…Ç’na duhet neve kjo, profesori im, Pastaj tutje, mbi livadhe,Leri, më, këto. se e ke gabim! Sikur diç andej kërkon…Pse ti asnjëherë, asnjë fjalë s’na thuaPër historinë tonë n’ligjeratat e tua? Si e ndali ai rrëfiminPse për Skënderbeun nuk na fole kurrë! Mora unë të them diçka.Kur e dridhte dheun dikur për flamur? Ta shfrytëzoj pak pushimin Aty ku ai e la: 196 149
  • 176. - Po, nga poshtë i kemi parë ***Të gjitha gjylet ku kanë plasë...Rreth e rreth si ndiznin zjarr Gdhiu ditë e nesërme.Përmbi shpatullat e kalasë. Erdhi orë e parë. Kaloi dhe e dyta.Pa goditur vend s’i lanë. Askush, asnjë fjalë.Në kraharor, në kokë, në këmbë.Se nuk mund t’i vinin pranë, Kaluan dhe ditët e majit, qershorit.Të luftonin dhëmb për dhëmb. Askush nuk u duk në derë të oborrit’ Nga ata zagarët që dilnin n’gjuetiDhëmb për dhëmb e trup më trup Me veshët e ngritur, me hundë e me sy.Ashtu siç luftojnë trimat.Ata toruan e kishin humb’ ***Nga ju, pallëvetëtimat! Por, një ditë tetori dera prapë u hapI dëgjonim predhat varg Dora që e çeli kah ai u zgjat.Kur dilnin nga gojët e mëdha.Merrnin udhën larg larg - Eja, - tha me gisht, -eja, pak, përjashta.Dhe binin mbi kala. Në ecjen e tij u drodh e gjithë klasa.Sikur binin në zemrën tonë, ***Se na dridhej, na bëhej copë.Sikur na hapnin n’kra’ror një hon, - He, Rafi Halili, ja ku erdhe prapë!Sikur na bënin aty një gropë. Ti s’bëhesh i urtë. Ti nuk rri rehat…Pyesnim ne: Ç’bëjnë trimat! I tha duke e parë, hundë e buzë, drejtori.Kushedi sa do jenë vrarë! Dhe, pas disa çastesh, rishtas fjalën mori:Pallëlarëtit, vetëtimat,Barrë të madhe që kanë marrë. - Ajo biseda jonë, atëherë që e bëmë, Me sa duket, fare në mend s’të ka rënë.Kur ata bënin pushimin Ja edhe tani, ke bërë një veprimPër t’u ftohur grykat e mëdha, Dhe kjo s’mund të falet,Armët tuaja oshëtinin Nuk është më gabim.Dhe gjëmonin prapë n’kala. 150 195
  • 177. Dhe se si i erdhi zemra gjer në grykë Dhe na vinte në zemër shpresa.U ngrit që të kapet me ta fyt për fyt. Në ballë na kthehej përsëri. Armët tuaja, atje, mbi shkrepaPor, dorezë e derës i k’puti mendimin E kishin çdo gjë në sy.Dhe kërcëllimë e saj ja mori shikimin. Sikur thonin: Këtu jemi!- Rafi, biri nënës, pakëz bukë do? Ejani, në ua mba!- Jo, moj nënë e dashur, nuk më hahet, jo. Vend tjetër ne nuk kemi!Këtu më është lidhur si një komb në fyt, Rrugë tjetër për ne s’ka !Rri, moj nënë ti, rri, mos u mërzit. Neve na bëhej zemra malDo të ha më vonë, do të ha pastaj, Dhe ndjenim një kënaqësiTha, kur pika lotësh pa në sytë e saj. Kur shikonim që ishit gjallë, Dhe qëllonit përsëri…- Ç’ke, o biri nënës, që m’je i tronditur?Shiko sytë dhe balli si të janë venitur! ***- Nuk kam gjë, moj nënë, mos u bëj merak! Vazhdo tash, ushtar Meti,Isha te një shok, jam i lodhur pak! I them unë dhe fjalën lë. Ai sytë diku i tretiMos u bëj merak, tash më jam i rritur. Sikur kapë andej një zë.Po një gjë, moj nënë, këtu më është lidhur! ...Zëri vinte vesh më vesh.- Fli, me nënën, pra, biri nënës, fli, Barkas ecte komandanti:Do që batanijen të ta hedh përmbi? -Ruhuni, mos dilni n’shesh! Predhat të mos ju kapin.Dhe mbylli nëna derën, iku mengadalë.- Ah, moj nënë e ime, të dish ç’më ka ngjarë! Ishte Baci, pallëlari,Ti do unë të flej po s’më flihet dot Komandanti në kala.Të dish, moj nënë e ime, ç’më ka ndodhur sot! Sytë i kishte porsi zjarri Mbi armik të bëjë hata.As ti s’do të flije po ta dije ç’kam.Rri, moj nënë e dashur, Eh, se ç’trim ai ishte,Pak i lodhur jam. Me atë ballë që e kishte. Në kraharor dy gjerdanë, Kryq tërthor, kapedan. 194 151
  • 178. Çdo gjë atij i kishte hije, Dhe nga ata krahë, dhe nga ajo kokëSikur dielli mbi mal kur bie. Iu duk se ranë pika gjaku në tokë.Sikur hëna në mesnatë, Sikur iu ça edhe trup i tijKur ndriçon me ballë të artë. Ndër këmbë kur e pa flamurin si u shtri.Armë e tij në sup ngjeshur, Dhe duart dhe këmbët dhe trupi iu këputënUniforma në trup veshur, Tek priste pas murit policët të zhduken.Ato bomba vënë në brez Dhe eci pastaj me zemër të vrarë.Ajo mjekër furçë e zezë, Ah, or gjakpirës, ah, ju zagarë…Ajo emblemë n’beretkë të tij, ***Përmbi ballë, përmbi sy, I ra larg e larg,Ato shkronja kuq e zi, Në udhë e sokaqeUÇK, me dritë flori, Ashtu, pa u dukur, Të arrijë në lagje.E bënin t’bukur si një engjullNëpër luftra tërë i regjur. Me një plagë në zemër me një plagë në gjiIshte regjur, ishte kalit’ Ngadalë hapi derën hyri në shtëpi.Që natës t’i jepte dritë! Ishte i këputur, ishte i pangrënë.Tek afrohej te një ushtar, Dy duart pas koke, shtrirë, i ka vënë.Ta udhëzonte, t’i jepte zjarr, Sytë i ka ngjitur, në tavan i mbaNjë cifël predhe e qëlloi, Por ata të mendjes larg atje i ka.Mu në kokë e lëndoi. Te udha, te shtylla, tek ngjitet në të.Shtërngoi dhëmbë po s’bëri zë. Mu atje, te drita, flamurin si e vë.- Binu, shokë, tha, unë s’kam gjë ! Si zbret dhe si fshihet te ai cep i muritVijë gjaku teposhtë i rrodhi Si ndalet e shikon faqen e flamurit.Ra, po forcat prapë i mblodhi. Si rri e si pret se çfarë do të ngjajëU ngrit siç ngrihet një dragua Kur ata të vijnë ç’do bëhet pastaj…Me armën andej u drejtua.U ngrit, siç ngrihet një luan Ja, ata erdhën si çakenj të zesDhe merr përpara flakadan. Flamurit iu derdhën, e çanë mes për mes. Ja si bie poshtë copë - copë i bërë Si i janë vërsulur një hordhi e tërë. 152 193
  • 179. *** Por plaga s’e la djalin Ta kalojë, mëtej, malin.Te një qosh shtëpie Te një rrënjë kokën vuri,Rafiu kishte dalë Me sytë hedhur lart një guri.Që andej flamurinE shikon me mallë. Ushtar Mala i erdhi pranë Ta shikojë këtë kapedan.I shikon dhe njerëzit tek ecin e shpejtojnë - Merr komandën, i tha, o djalë!Si, me bisht të syrit, flamurin e shikojnë. Tek e pa, aty, përballë.Te cepi i buzës një qeshje i përvidhet Dhe e morën, në krahë, trimin.Brenda në krah’ror zemra seç i hidhet. Nga çdo anë predhat binin. Vendin e tij, të mbetur bosh,Ai pret të vijnë shumë hijena blu E plotësoi ky djalosh.Të dalin nga maqinat me çizmet gjer në gju. Dhe ky Mala një yll driteDhe ja, ia behën, me zhurmë e poterë Ngjante tamam si një shqipe.Me dhjetra e me dhjetra duke vjellur vrer. Tek eci aty përbri Zjarr kish marrë balli i tij.Pas cepit të murit trupin fshehu trak,Për një çast zemra sa s’i pikoi gjak. Gjerdanë e karikatorë E bënin më madhështorDhanë e dhanë hijenat tutje të shpërndarë. Dhe hidhej në llogore.Përpak do ta kapnin Rafiun të gjallë. I buzëqeshur vinte prore. . .Ai ishte fshehur më tej, prapa muri, ***Prej ku, pas një vrime, dukej dhe flamuri. ...Dhe vazhdon ushtar MetiDhe dhëmbi ndër dhëmb buzën ia mori Me një shend që i vjen në sy.Nga kafshimi i fortë gjak sa nuk i nxori, Atij shikimi diku i tretiTek e sheh kërrabën hundën si e ngre Te një përrua, diku përmbi .Aty, sipër qafës, dhëmbin si e ve. - Ejani, djema, bashkë me muaPër një çast iu dukën se kokat gojën hapën Të shkojmë andej, përreth kalasë.Që të dyja bashkë kërrabën sa s’e kapën. T’ju tregoj nga afër dua Trimat pikat ku i kanë pas’.Por, ah, mes për mes trupin ia çanëNjera kokë me krahun poshtë shtyllës ranë. 192 153
  • 180. Ja, këtu, pas këtij muri Tani ti më thuaj, pse s’të vënë, pse?Krisi mitralozi i parë Përse thonë e huaj duhet të jeshë për ne?Mbi këtë gur gojën vuriDrejt armiqve volli zjarr. Sa shumë luftëtarë për ty derdhën gjak T’fluturosh e lirë, jo të të vënë në lak!Ata i kishte si n’shuplakëKur te laku kokën nxorën …Sonte ne në mbrëmjeNisi lufta flakë për flakë Do të shkojmë të dyPlumbat mu në ballë i morën. Te udhë e fabrikës do gëdhihesh ti.Minahedhësi këtu ishte ***Këndej murit, te kjo gropëNë shënjestër blindat i kishte Ecin punëtorët, n’fabrikë hyjnë e dalin.Luftëtari i regjur Zog. Një shikim të vjedhur të gjithë aty e ndalin. Ulin kokën, sytë, të ikin sa më largKur u dha komanda: - Zjarr! Kush me plagë në zemër,Zogu me armën ia këputi Kush me frikë në bark.Hermelinës mu në ballëThellë në dhe turinjtë ia futi. Ca thonin me vete: More, ç’është ky? Një flamur i kuq me atë zog të zi?Si një letër morën flakëDhe blindë e dytë, dhe blindë e tretë Të tjerë fërkonin duart dhe iknin me nxitimS’kishin kohë t’lëvrijnë aspak Në zemër e kraharor me të madh gëzim.Të marrin frymë, të marrin jetë. More, ç’është kjo? - thonin dhe ata,Këtu priste dhe luf’tar Nexha Ne një gjë të tillë kurrë nuk kemi pa’!Një trim azgan që s’e bën nënaSi të ishte me shtatë zemra Ç’të jetë ai zog me dy kokë në mes?Kur nisi me të shtëna. Me trup e me këmbë, me ata krahë të zes?Dhe armiqtë përpara tij Por njeri tjetrit, nuk ia thonin dotBashkë me blindat grykëgjata Sepse nëpër rrugë laro kishte plot.U bënë shkrumb, u bënë hi.I mbuloi terri, nata. 154 191
  • 181. Dhe, se ç’ju kujtua! ***Dy tre fletë t’i merr.Me fundin e lapsit nëpër to ta nxjerr. Aty ka qenë një pikë vrojtimi Pikë e vdekjes, si i thonë,Nuk kishte të ngopur fletën duke mbushur! Mund të rrinte vetëm trimiKurrë nuk kishte qenë në jetë më i lumtur! Që nga plumbat s’i bëhej vonë.Pastaj një mendim në kokë seç i shkoi: Tutje Pellgut të vështronteShqiponjën dykrenëshe ta rritë, ta smadhojë. Larg, me syrin si petrit Asnjë lëvizje mos i shpëtonteMe fletë vizatimi ta bëjë një flamur! As natë e as ditë.Dhe pasi e bëriE ngriti lart në mur. ***Si të qe e gjallë zë të flet me të Mori tutje dhe hapin zgjatiNjëherë me ngadalë pastaj dhe me zë: Drejt një vendi, ushtar Meti. Sikur aty diçka kapi- Shqiponjë e bukur ti, me dy kokë në mes, Për ca çaste sytë s’i shqepi.Në zemër ç’më ke hy!Shpirtin ç’ma ke ndez’! I hoqi drizat si me zor Ledhin që e kishin mbuluarPse je e ndaluar të fluturosh e lirë? Një si therrje ndjeu n’kraharorPse në qafë e duar të kanë vënë zinxhirrë? Tek afrohej për ta treguar.Ne prej trupit tënd emrin kemi marrë Dhe u ul skaj një kepi.Kudo, në çdo vend, të quhemi shqiptarë! Të dy këmbët iu prenë. Me sytë te gropa treti.Shqiponjë e ime ti sa e bukur je! Disa çaste aty i mbenë...Pse nuk të lejojnë të jeshë e lirë, pse? ***Daja i plagosur shpesh më ka treguarSe me ty në ballë në Srem kanë luftuar. ...Ditë e dytë, mëngjez herrët...Atje, n’istikame, në luftë e bombardime, Herë pas herë krismat vinin.Ishe më e para, ti ishe më trime! Ende s’dukej, ishte errët. Tek tuk granatat binin. 190 155
  • 182. ...Këtu ishte Servet Ferati. - Ke thënë dje një fjalë,Bashkëfshatari im luan. Apo jo, Rafi?Ndër të parët armën kapi I tha, prapë ngadalë, në gjuhën e tij.Që shokëve t’u vinte pranë. Që të gjitha lëndët t’i keni në gjuhën tuajAi kalanë shumë e donte Sepse nuk kuptoni në një gjuhë të huaj!Siç e donte dhe shtëpinë,Ndaj dhe doli që ta mbronte - Po, shoku drejtor, pikërisht ashtu!Ta shporrte qafe robërinë. Dhe, nëse kam thënë, ç’të keqe ka këtu?Mitralozin e kishte vënë Ne jemi shqiptarë dhe nuk e kuptojmë!Mu këtu, te ky shteg. Në gjuhë të huaj mësimet dot s’i mësojmë.Gjithë natën në gjumë pa rënëMe sytë tutje breg më breg. - Dëgjo këtu, ti! Iu ngërdhesh drejtori,Në një çast ai është ngritur Dhe sytë përsëri në të bardha i nxori.Pozicionin ta ndërrojëPlumbi në këmbë e ka goditur - Ta mbyllësh atë gojë, në do në shkollë të jesh!Vetëm një “of” ka bërë me gojë. Marsh tani, përjashta!Dhe vëth ta vësh në vesh! Nuk është gjuhë e huaj po është gjuhë e jonë!Dhe ka ecur këtij shtegu Kështu do të mësoni ashtu si gjithmonë!Drejt ndihmës për ta marrëKur vjen këtu, te ky bregu, Ktheu shpinën djali doli në oborr.Të pushojë, pak, është ndal’. Ishte i ngrysur mali.Binte e binte borë…Te ky vend e ka vënë kokën. ***Si të bënte pakëz gjumëTë fundit herë e ka parë tokën Një ditë se ku e gjetiQë e donte aq shumë. Një pare, pesë lekëshe. Në njerën anë e kishte shqiponjën dykrenëshe.Pas tri orësh e kanë gjeturMe pak trokitje në damarë. Dhe nisi asaj t’i flasë, si të qe e gjallë,Aty trimi kishte mbetur. Ashtu tek e shihte, për herë të parë:Në krahë shokët e kanë marrë. - Ti shqiponjë e vogël dy kokët që ke,Por, çdo gjë ishte vonë. Me kthetrat e krahët, sa e bukur je!Ai më s’u zgjua kurrë.Mes për mes fshatit tonëDjemtë e mbajtën si flamur. 156 189
  • 183. Shokët varën kokën pak si të hutuar Ja ku e ka tani varrinNdonjë shihte tokën fare i nguruar. Bashkë me dëshmorë të tjerë. Ndanë rruge dhe lapidarin- Nesër do kërkojmë t’na njihet kjo e drejtë Të bëjë roje aty përherë...Këtë që ta mbrojmë, bashkë të jemi krejt. ... dhe i fshin dy pika lotëDhe u derdhën çunat rrugës për n’shtëpi Ish ushtarit që i janë ndalë.Siç tremben pëllumbat të mbledhur mbi çati. Sikur don dhe diç të thotë Me sytë hedhur tej, mbi mal...*** - Ç’më shikoni, - thotë pastaj,Erdhi ditë e nesërme, erdhi orë e parë. Me ata sy si me vaj,U hap derë e klasës. E me ta sikur më thoniU duk një zagar. Të vazhdoj, e të dëgjoni.E drejtoi gishtin kah banga e tij. Eni, pra, andej të shkojmë,- Eja, i tha qeni, Ka diçka që ta shikojmë.Të th’rrasin n’drejtori! Duhet të jetë aty, ende. I mbuluar me drurë e dhe.*** Ja, pra, ky është bunkeri- Emrin si e ke! Që na mbronte nga helikopteri.Iu ngërdhesh drejtori Kur granatat nga sipër bininDhe sytë në të bardha si një ka i nxori. Luftëtarët këtu hynin.- Rafi, më quajnë mua, ia ktheu djali Këtë vetë e kemi bërëDhe nga kjo përgjigje sikur doli zjarri. Me drunj, me dhe, thasë me rërë. Ejani të hyjmë brenda.- Ahë, ahë, po! - ngadalë ai bëri. Hë, ju dridhet pakëz zemra?Po, ama, përbrenda, ziente i tëri. Ja, këtu ne kemi ndenjur- Rafi Halili je, ti, në mos gaboj. Nga predhat kur jemi fshehur.E tha, me ngadalë, Dhe pastaj prapë kemi dalëDhe gishtin vuri në gojë. Me armët të hapnim zjarr.- Po! Ia priti djaloshi si plumbDhe zërin e ngriti fare pa e humb’. 188 157
  • 184. Kemi ecur në këto kanale. E nisa kështuPupas, pa frikë fare. Si rrëfim në vargje,12 ditë e 12 net. T’i mbetet kujtim, i shkruar, dhe kësaj lagje:Këtu pandalë kanë rënë rrufetë... ****** Në fillim s’qe dera.Tani, ejani të shkojmë më tej, As shtylla, as muri,Kam dhe më që t’ju rrëfej. Kur heroin tonë jeta këtu e pruri.T’ju bëj pak dhe për të qeshurSe krejt me dhembje jeni veshur... Kur zbriti nga fshati qe ende fëmijë. Ishte opingëçjerrë, kishte dhe uri.Mu, këtu, te këta strallët,Rrinte njeri nga ushtarët. Tek ecte asaj udhe, teposhtë, plot me gurë,Bënte roje me sytë katër Ngjante që atëherë në një copë flamur.Të mos hynte ndonjë gjarpër. Ngjante në shqiponjë me dy sytë shkëndijë. Kishte nis’ t’i ndizej zjarri për liri.Fare s’dukej, terr i zi.Gishtin me ta shti në sy. Dhe u fut këtu, në këtë si shtëpiNë një çast ai dëgjoi Pa ditur që një ditë do hynin n’histori…Një diçka që po afrohej. ***Vuri veshin mirë e mirëTë dëgjojë në errësirë. Ai nuk u rrit siç rritet çdo kush.Ajo “diçka” andej lëvizi. Në sy kishte dritë, në zemër kishte prush.U ndal dhe prapë nisi... Dhe kjo dritë në sy,Për të parë, nuk shihte gjë... Dhe ky prush në zemër,S’kishte çka të priste më... Befas do shpërthejnëIa dha me një rafal Një ditë pa u trembur:Drejt zhurmës, aty, në mal. - Pse të gjitha lëndët s’i kemi në gjuhën tonë?Ushtuan brigjet, ushtoi gryka. Tha, përpara shokëve, një ore të vonë.U ngritën veshët nëpër pika.Pastaj prapë qetësia ra. Ne jemi shqiptarë!Duhet t’mësojmë shqip!Ishte natë e gjë s’u pa. Është e drejtë e parë! Pse të kemi frikë? 158 187
  • 185. U çuditën gjithë ushtarëtMONOGRAFI NË VARGJE PËR Kur dëgjuan, n’atë kohë, rafalet. Mezi pritën për të parëMARTIRIN RAFI HALILI Se ç’kishte ngjarë...Në lagjen “Bafqari”, Kur doli drita, në mëngjes,Një derë te një mur. Fjala shkoi vesh më vesh.Natë e ditë rri hapur. Me breshëri na ishte vrarëSikur s’mbyllet kurrë. Një gomar!!!Pakëz e shtrembërruar, e ndryshkur, e vjetër. Për të qeshur pak ju bëra.Tek tuk rënë boje Se ndodhin dhe të tilla gjëra.teneqe e hekur. Tani ecni, nëse doni, Të shkojmë te ai muri, e shikoni?Por në brendi është e drejtë fare.Do mbetet e re. Dhe me dorë tutje bëriDo jetë dhe krenare. E u dha andej i tëri Ish ushtari këmbëgjatë,Jo shumë larg prej saj është dhe një shtëpi. Shpatullngushtë po gjuhën shpatë.Që të dyja bashkë kanë një histori. ***Histori e dhimbshme.Histori e gjatë. Pas pak, erdhëm pranë një muriKur në anën tonë frynte shumë shtërngatë. I ndërtuar i tërë prej guri. Në fund të tij kish një derë.Ajo do nisë atë natë, Aty u futëm menjëherë.Kur hijenat bluE përplasën djaloshin, t’gjakosur, mu këtu. Brenda ishte si dhomë e mirë, E gjatë, e lartë, me gurë të shtrirë.Do nisë historia Në tavan ca stalagmite.E heroit tonë. Pikla pikla uji rridhte.Në kujtesë të njerëzve të jetojë gjithmonë. Lalë Ahmeti zë e flet:Unë mora ta shkruaj ashtu siç ka ngjarë - Ky mur ka qindra vjetAsgjë pa i shtuar, një borxh për të larë… Mbi kala që është ndërtuar Dhe thua fare s’është vjetruar. 186 159
  • 186. Ushtarët e Pashës këtu kanë fjetur. Mbase merr dhe ndonjë tjetërNuk janë më, të gjithë kanë vdekur. T’ua thotë edhe më mirë,Mbase dhe për tjetër gjë E ta shkruajë kështu, në letër,Mund të ketë qenë, po s’dimë gjë. Do ta uroj me gjithë dëshirë.Ne e dimë që ushtarët tanë,Prej atë ditë që zunë kalanë, Sepse mjaft s’është asnjëherëStrehimore këtë e kishin Të tregohet për luftën tonëQë predhat mos i godisnin. Për të gjithë do jetë një nder Një fjalë për të kudo që thonë.Sigurisht, pashai turkMund ta kishte edhe burg. Korrik, 2006.E shikoni aty, mbi derë,Si rri varur nje çengel?***Ish ushtarit i shkojmë pas,Dhe ecim për mes kalasë.Hipim, ngjitemi përmbi mur.Nëpër një lerë, nëpër do gurë...Na ka hyrë ai në mes.Majë buzës ngapak qesh:Hë, u lodhët? Ju mërzita?Jo, nuk janë këto të gjitha!Të tregoj akoma kam,Për të gjitha këtu që ngjanëQë kjo luftë të mos harrohetNëpër breza të kujtohet.***Në këtë çast sytë e burritPanë një gjarpër në fund të muritSi mundohej, me të ngjitur,Drejt nesh për të hipur... 160 185
  • 187. Komandanti u doli para: Tek e shihte, me sytë zjarr,- Dorëzohuni!- i paralajmëroi. Një si re iu ngjit mbi ballë.Por ata, me të shara, Njëherë u zverdh, njëherë u nxi.Atë bërtitje e zunë lojë. Mori një gur aty, përbri.Hoxhë dragoi më nuk priti. Gurin gjatë e mba në dorë.I dha flakë armës së tij. Diçka i vlon në kraharor!Bashkë me të dhe njëherë briti Ish ushtari çfarë do ketë?Blinda e “ujq” u bënë hi. Pse në dorë guri i mbet’?Trimat tjerë prej përmbrapa - Ja, kështu, - nisi të flasë,I goditën, i lanë të vdekur. U ngjit te muret e kalasë,Një që mbeti e zuri data. Një si gjarpër këtu erdhiUa mbathi, si një lepur… Dhe helmin diku e derdhi.*** U mat, dhe me gur qiti Drejt gjarprit, po s’e goditi.Ja, këtu, të dashur fëmijë, Ai iku dredha, dredha.Po e ndërpres dhe unë rrëfimin. U fsheh tutje, në gurë e ferra.Sa arrita, nuk e di,T’ua ngjall interesimin. Pas kësaj urdhri ra: Të mos mbetet askush n’kala!Mbase paksa dhe i zgjatur, Të tërhiqemi sa më parë!Vende vende, me të tëra. Të njohtohet çdo ushtar!Për të qenë më i kapurDesha dhe kështu bëra. Ç’ka ndodhur? Pyetëm ne, Pas lajmit që ra rrufe!Ka dhe shumë për të treguar Mos pyet, po ecë përpara!Detaje të tjera të luftës sonë. Të mallkuarit, iu humbtë fara!Dhe kështu, në formë të shkruar,N’kujtesë të mbetet përgjithmonë. Tradhëti! Me vete thamë, Duke e lënë pas kalanë. Dhe u nisëm, zemërvrarë, Të ikim sa më parë. 184 161
  • 188. ...Mbeti bosh çdo shtëpi. Atje do shkojmë një ditë tjetër.Pa njerëz, pa bagëti. Me traktor a me maqinë.Dhe gurët dhe muret qanin. Është larg me kilometër.Rrugët, dyert, sikur të hanin. Në këmbë vështirë arrijmë....Dhe dy sytë e ish ushtarit ***U ngjitën, rishtas, sipër malit.Rrëfimin s’e vazhdoi dot. …Ja ku erdhëm këtu ne.Në vend të fjalëve i dolën lotë. Brezare vendit i thonë. Këtë e pamë prej atje,*** Rreth e qark që na rrethon.- Pastaj ç’ndodhi? – tha Iliri, Këtë mezhde e shikoniKur pa që gojën ai e mbylli. Ndanë udhe si shkon tej?Na trego, o lalë, dhe më! Eh, tani më lejoniMë tutje, çka u bë? T’ua përshkruaj dhe këtë betejë.Ish ushtari fshiu sytë Prapa saj qenë vendosurNgadalë nisë e pëshpëritë: Trimat, me thumbat në sy.- Të më falni që pak qava Atë ditë e kishin sosurPër fshatin, kur u ndava. T’u binin mu aty.- Po pastaj? – tha Veroni, Që kur ata ishin nisurÇ’ndodhi? Lalë, do na tregoni? Me dylbi i panë nga larg, Tek ecnin të kapardisurIsh ushtari ndez cigare. Drejt vdekjes vinin varg.E thith tymin, e sosë për fare.E vë dorën në kraharor. Pasi dolën prapa kthese,Sikur dhembjen e shtrydh me dorë. I lanë të ecin edhe pak. E t’i futnin mu në rreze *10)- Ç’ndodhi pastaj, doni të dini? Që t’i kishin sa më ngat.Është i hidhur pak rrëfimi.Është i hidhur po dhe krenarPër të tre djemtë e vrarë. 10 Rrezja e goditjes me armë 162 183
  • 189. Blindë e parë hëngri dhe. - Po, ne duam ta dëgjojmëShqiti prapa dhe ra në mal. Për çdo gjë të mësojmë...Minahedhësi me rrufe Lalë Ahmeti, si ngjau kjo?Dhe të dytën këtu e ndal. Të lutemi, na trego!Dhe e treta flakë mori - Eh, ju paça, more djema!Uli tytën gjer te këmbët. Kur m’kujtohet, më dhemb zemra.Nga rruga, poshtë, pastaj doli. Dhe më vjen të qajë me lotTe ai lis i nguli dhëmbët. Atë ngjarje s’e harroj dot.E ata që brenda ishin ...Një ditë para, te Guri Kuq,S’patën kohë të marrin frymë. Kishin ardhë bullgarucë.Sikur minjtë përpëliteshin. Kishin zbritur me helikopterë.Kërkonin të gjenin vrimë. Buzëmbrëmjes, pa u err.Por nuk gjetën asgjëkundi. Kishte qenë plan i tyreNga tytë e armëve s’iknin dot. Të na dilnin prapa shpine.Toga e jonë këtu i mundi. Kishin zënë atje pusitë.Luftë e tyre ishte kot. Për këtë askush s’ka dijt’.U dëgjohej piskëllima Një grup shokësh shkojnë atë natëAty, poshtë, në asfalt. Të zënë pikat te Guri, lart.Djemtë tanë si vetëtima N’mëngjes herrët, te Rrafshinat,I goditnin me rafal. Nga pusitë goditen trimat.Dhe e lamë ndonjë të ikë, Nisin luftën si luanë.T’ia mbathte, pa e vrarë. Ca hijena n’fillim i vranë.I tmerruar, tërë frikë, Por, u soset municioni.Të tregonte se ç’ka parë… S’kishin me çka të luftonin.*** I pari ra Servet Shabani, Sa ka dalë poshtë një stani.E shikoni atë vend atje, Fadil Liseci e ka parëPërtej lumit, te ato stane? Dhe vrapon në shpinë ta marrë.I gërryer një si dhe,Në rrugë të Vicës, asaj ane? 182 163
  • 190. Po dhe ai aty bie, - Hani!- u thoshim ne,Pak më tej një qershie. Hani, o të pangirë!Breshër plumbash e godasin Dhe u binim si rrufe.Pranë shokut dhe atë e vrasin. Ndaj armikut s’ka mëshirë.Sikur deshën të afrohen Llogore ka dhe këtu.Së fundi herë të përqafohen. Bashkëfshatarët që i kanë hapur.Se ashtu i gjetën, me krahë të shtrirë Dhe bunkerë mbuluar me dru.Në barin që sa kish mbirë. Ejani, t’i shohim afër.N’Livadh t’Begit, andej, matanë, Asnjë prej tanëve këtu s’u vraVrapon një tjetër luan. Toka Nënë i kishte në gjiZeqir Vica, t’u vijë krah. Dhe më bukur se kjo s’ka,Por, në ecje, dhe ai ra. Kur nuk vritet një djalë i ri.Te një dëllinjë kokën vuri ***Dhe gjumi aty e zuri.E zuri gjumi i amshuar Radhituni, më eni pas!Andej nga mali sytë gozhduar. Në Gur t’Sidollit do shkojmë, tej. Kam ende që t’ju flasAty e ka lapidarin Edhe për një betejë...Që e përjetëson djalin.Mu aty ku derdhi gjakun …Ja, këtu, qe pika e zjarrit.Për të mbrojtur shtëpinë, pragun. Te kjo pjesë, te këta gurë. Mu këtu, në mes të malit,Ju qepën malit që të tre Ndodhi ajo katrahurë.Si tri medalje mbi atdhe.Ranë ata, atë ditë, dëshmorë. Prapa gurëve luftëtarët tanë,Me yll në ballë. Me armë në dorë. Me syrin pishë në shënjestër. Dhe pritnin ata të vinin pranë. Do kalonin, këtu, patjetër. Dhe posa andej dhanë ballë Me poterë e uturimë, Briti komandanti: - zjaaarr!!! Çdo gjë u bë flakë e tym. 164 181
  • 191. Për të dy këta dëshmorë PJESA E DYTËËshtë ngritur ky lapidar.Në çdo kohë e në çdo orë,T’i kujtojmë sa t’jemi gjallë. BURGU*** Ish ushtarit diçka iu lidh.Ejani, tani, të shkojmë atje, Me thonj tokën e grith, e grith.Përmbi fshat, te kthesa tjetër. Dhe nuk don më tej të flasë,T’ju tregoj unë kam ende. Aty, mbi murin e kalasë.Që ta dini ju patjetër. E ndez cigaren përsëri.Ja, këndej, erdhën ata. Ngrihet, ulet, kraharor i tij.Të zes, të murmë, me të ngara. Edhe sytë i marrin zjarrPorsi korrba me krra, krra! Tek i hedh atje mbi mal...Të digjnin çdo gjë përpara. - Po pastaj? – thotë Arbeni,Po këtu, te ky lak, Duam dhe më të na rrëfeni!U ndalën e s’ecën dot.Sikur minjtë ranë në çark. E thithë tymin gjer në fund.U përpëlitën, por, më kot. Në shenjë mohimi kokën tund. Dhe i duket një inatI morën plumbat mu në ballë Që e therr, i hap vurratë.Nga ushtarët tanë azganë.Kur u dolën ballë për ballë Pas pak dhe Artani foli:Me armët, si tramundanë. - Duam ende të na tregoni!Sapo doli blindë e parë - Eh, ju paça, more djem.Mu këtu i shkoi tymi. Kam dhe diçka po dot s’e them.Minahedhësi hapi zjarr. Të flasë për vete e kam vështirë.Aty sipër ishte trimi. A bën ta lëmë, këtë, më mirë?Ata s’dinin nga të iknin. - Jo, o lalë, na fol, na fol!Ku të futnin bishtin, kokën. Britën të gjithë si në kor.Sikur kunguj tutje binin,Shpupuriteshin, hanin tokën. 180 165
  • 192. - Epo, mirë, pasi po doni Aty ra e s’u ngrit trimi.Gjer në fund të më dëgjoni, Kah dielli i mbetën sytë.Tani, ky, rrëfimi im, Servet Isë Hajredini.Flet për burgimin tim... Meteori përplot dritë....Kishim vendosur disa vetë ***Fshatin mos e linim shkretë.Ishim fshehur te ai shpat Binin predhat pa pushimE shihni atë gur, atje lart? Në kopshtie e në fshat. Luftëtarët donin ushqim,Kur, befas, prej përmbrapa, Se s’luftohet me barkun thatë.Na dolën disa zdapa. *9)Gati armët, për të na vrarë. Dhe u nis Mahir KamberiAta ne s’i kishim parë. Të sjellë bukën sa më parë Fare syrin s’ia trembiT’i ngrejmë duart lart, na thanë. Rruga që ishte nën zjarr.Dhe përpak sa nuk na vranë.Na lidhën, na vunë përpara. Një granatë prej kalasëNa futën në dy të ndara. Erdhi e ra copë copë, Pranë Mahirit, aty, plasë,Për fat, armë ne nuk kishim Duke bërë thellë një gropë.Se, të gjallë sot s’do ishim.Zunë t’na rrahin me tërbim. Dhe e kapi cifël e sajThamë se mbaruam shqim. Për vdekje e goditi. Dhe gurët e panë me vaj- Armët ku i keni fshehur! Kur ra dhe kokën më s’e ngriti.Flisni, sa s’ju kemi therrur!Tregoni, të mbeteni gjallë! Ishte mësuesi ynë trimSe dritën s’keni për ta parë! Që s’duronte robëri Ra në luftën për çlirimPor ne asnjeri s’folëm. Ra të ngrihet përsëri.Ashtu, në pranga, pastaj na morën.Maqina eci gjatë-gjatë. Përmendoren e keni parëMe sytë e lidhur, si mesnatë. Ndanë rruge, atje, tej? Do ndriçojë si llambadar Tërë Pellgun gjithandej.9 Zdap, dru i pagdhendur, hu. Këtu, policia. 166 179
  • 193. Erdhi e diela, 25 Mars. Gjatë rrugës asgjë nuk pamë.Gati ne i mbanim armët Do na çojnë t’na vrasin, thamë.Batarenë për ta zbraz Lamtumirë fëmijë, nënë!Mbi çakenjtë, mbi barbarët. Lumtumirë diell e hënë!Komandanti i pari shtini ***Përmbi ta, i mbushur vrer.Blindës parë i shkoi tymi Më në fund, u ndal maqina.Dhe të dytës, përnjëherë. U fashit dhe uturima. Si dy darë dy vetë më kapinTa merrnin veten nuk i lamë Dhe më thanë ta nisja hapin.As të zenin pozicion.Të hanë dhe, më mirë, thamë, Duarlidhur, sytë e mbyllur,Se ta shkelnin tokën tonë. Nuk e di ku kam zbritur. Di vetëm që më shtynë përpara,U shtrinë me kokët tej tëhu Me të goditura, me të shara.Gjithandej, nëpër asfalt.Duhej të vdisnin ata këtu Ecëm teposhtë, nëpër do shkallë.Nën goditjen tonë të zjarrtë. Thashë, tani kanë për të më vrarë. Pas pak u hap një si derëPor një plumb se nga mbrini Vring, vring! Me poterë.Mu në kokë të shokut tonë.Aty sipër, te ai blini. Më hodhën tutje si një thes.Ja mori jetën përgjithmonë. Thashë prapë: tani do vdes! Shkrap, shkrap! Diçka lëviz.Derisa godiste djali Prita arma të krisë.U ngrit e briti: - Binu, djema!Sikur u drodh i tërë mali Por, jo, po vononte!Kur pa që i pushoi zemra. Të ma zgjaste jetën, donte!? Kur ndjeva, papritur,Mu këtu e vuri kokën, Nën brinj, një të goditur.Te ky dhe, te ky plis.Të fundit herë e kapi tokën Pastaj më ka rënë të fikur.Siç e kap me rrënjë një lis. Ç’më kanë bërë më, s’kam ditur. Sa më kanë rënë, sa më kanë sharë, S’ kam dëgjuar as s’kam parë. 178 167
  • 194. Dikur sytë i kam hapur. PJESA E TRETËKam ardhë në vete, tërë i lagur.S’kisha vdekur, po isha gjallë! TRI BETEJATHapa sytë për të parë.Tërë kohën i pata të lidhur.Tani m’i kishin zgjidhur.Ashtu, i shtrirë, siç isha, … Dhe erdhëm ne te kjo kthesë.Pashë, sipër, më rrinte bisha. Fshati Gajre është përmbi. Arat shtrihen shtresë shtresë.Kishte hapur gojë e dhëmbë. Një zog këndon te një bli.Egërsira rrinte në këmbë.Eci pastaj, dy tre hapa - Ejani, na thotë ish ushtari,Me duart lidhur mbrapa. Ngjituni pak këtij shtegut. Ja, këtu, skaj këtij mali,E u kthye përsëri. Ishim ne, sipër bregut.Më ra me shqelm në ijë.Mori armën dhe, shkrap, shkrap! Këto janë istikamet,Shulin lëvizi prap. Llogoret, që ishin hapur. Sa më mirë t’i kishim pamjet Armikun për ta kapur.Për fyti pastaj ma ngjitiDhe, më ngriti. Aty janë dy bunkerëtZgurdulloi sytë, shtërngoi dhëmbët. Që shërbenin për strehimMua mezi më mbanin këmbët. Kur të vinin helikopterët Do të futeshim me nxitim.- Hajde, fol! – tha egërsira.Fol! Se të griva! Ishin bërë që më parëNë karrike pastaj më vuri, Nga fshatarët, me shumë punë.Një tjetër që e pruri. Fshehtas , natën, pa u parë. Se fshati ka pasur dhe spiunë.Nga karrikja poshtë rashë.Pastaj prapë asgjë nuk pashë. Lisa këtu patëm nderë.Si më ranë e ku më ranë. Hienat të shkonin mos i lëmë.Për çka e sa më shanë. Me ta rrugën ua kishim prerë. Një për një n’shënjestër vënë. 168 177
  • 195. Erdha në vete përsëri.Në krevat isha shtri.Në damarë një gjilpënëMa kishin vënë.Te koka një bluzë e bardhëMë kishte ardhë.I buzëqesha kur e pashë.Dhe prapë në komë rashë.Pas dy ditësh qëndrova në këmbë.Trupin e kisha plumb të rëndë.Më dhanë të ha të hollë një supë.S’kishte më shumë se dy lugë.- Fol, sa veta jeni!Trego çfarë armësh keni!Më tha një tjetër inspektorDhe armën mbante në dorë.- Nja tetëqind! - fola unë,Mbase dhe më shumë!Nuk e di, tamam, s’e di.Mund të jenë dhe mbi njëmijë!Inspektori sytë i uli.Te arma një çast i nguli.Pashë që, n’fytyrë, u nxi.Dhe goja sikur iu mpi.Pastaj u ngrit, shkoi te muri.Një tabelë aty e vuri.Lloj lloj armësh n’fotografi.Poshtë tyre dhe dy dylbi. 169
  • 196. - Hajt, tani, më trego! Edhe atje, në gur t’Sidollit,Cilat i keni nga këto! Ju një ditë duhet të shkoni,Dhe filloi nga pistoleta. Dhe keni për të parëE para, e dyta, e treta... Se çfarë ka ngjarë…Një pas një, pohoja me kokë, Tjetër kush do t’ju tregojë.Secilën që prekte me shkop. Nga ish ushtarët me përvojë.Te e mbrëma kur mbërrini Mirupafshim, të dashurit e mi!Bëra prapë shenjë pohimi. Mirupafshim përsëri!Pashë që sytë i zgurdulloi.Përpak sa nuk i prapëtoi.- Dhe këtë!?- tha, i habitur.- Po, thashë, dhe unë papritur.Unë e dija që ajo armëBrenda kishte vetëm zjarrm.Tytë e saj djeg çdo gjë.Më të përsosur nuk ka më.Pashë që dhe balli i tijNjëherë u zverdh, pastaj u nxi.Uli kokën dhe sytë i nguliTani, tek shuli...Thashë me vete: tani po vdes...Po në vdeksha, le të vdes!Çka do bëhet përtej saj!Hë, de, e çka pastaj?Se si më erdhi një fuqi,E më vlonte diku në gji.Vërtet, çka pas vdekjes?I vjen fundi, një ditë, jetës! 170 175
  • 197. *** Bëri sikur u qetësua. Ngadalë ngadalë, m’u afrua.Ja, kjo ishte, të dashurit e mi, - Ti gënjen! – tha, me zë të lartë,Ajo që desha t’ju tregoj. Kjo nuk mund të jetë e saktë!Në ju lodha pak, tani,Do më falni, apo jo? - Nuk gënjej! Ti e di! I kam parë me sytë e mi.- Na ke prekur, lalë AhmetiMe të tëra këto sot… Për një kohë sytë s’mi hoqiTë faleminderit! - tha Arbeni Rreth e rreth si derr më ndoqi.Duke e parë me sytë plot… Dhe sikur do të më hante, Ashtu hapur tek i mbante.- E shihni atë vend atje?Nën atë fshatin që quhet Gajre?Aty ku bën xhadeja kthesë, Hapi derën, pastaj, doli.E të çon lart në bjeshkë? E dëgjova jashtë si foli. Dhe u kthye përsëri.- Pooo…! Më i zverdhur, më i zi.Po atje, lart, përmbi fshat, - Ku e morët, tani më thuaj!E shihni ku ngrihet një si shpat? Gjithë këtë armatim tuaj!Atje ku duket një shtëpi Para hundës me hundë m’u qasDhe kthen rruga përsëri? Dhe priti unë të flas.-Pooo…! - Për këtë, nuk di gjë! Thashë i qetë, me pak zë.Tani atje do të shkoni Është sekret, apo jo?Për të tjera të mësoni. Nga çdo kush nuk dihet kjo.Tri betejat që u bënëDhe dëshmorët ku kanë rënë. - Nga Shqipëria? NgaKosova? Nga Prizreni? Nga Gjakova? Nga kanë hy, të pyes me fjalë! Fol, në do të mbetesh gjallë! 174 171
  • 198. - Nuk di gjë! – i rrudha krahët. Kushedi ata ku janë…Ndjeva të më dhembin plagët. Rrugës hallet si i kanë.- E di ti, e di shumë mirë! Maje bjeshkës do kenë mbërri, Dhe u ngrit si egërsirë. Mbase kanë kaluar kufi. Kushedi…- Jo, nuk di!- thashë prapë.U bë gati të më kapë. Sytë e mendjes m’u kthyen prapë.Të më hajë ashtu të gjallë, Erdhën, ecën nëpër fshat.Siç ha një bishë e rrallë. Rrugë më rrugë e derë më derë, Mbetur hapur si zgafellë…Po, ama, nuk bëri gjë.Si duket, donte të dijë dhe më. Tek ecja kisha mallëPër të gjitha donte të dijë Të shikoj ndonjë gjë të gjallë.Ky hardall, katran i zi. Por, çdo gjë ishte shkretë. Zemrën, shpirtin që ta vret.Pastaj iku, doli jashtë.Do të më vrasë, me vete thashë. N’atë çast dera u hap.U ngrita, eca drejt vitrinës Sigurisht, u tremba pak.Që e kisha prapa shpinës. Se si më erdhi, të ngrihem në këmbë, Hardallin ta shkyej me dhëmbë.Pashë veten në pasqyrë.Nuk njihesha në fytyrë. Por, duart i kisha lidhur.Në qafë kisha ende gjak. E shikova me sytë e mbyllur.Qëndro, i thashë vetes prapë. S’mund të bëja gjë tjetër. Po të mundesha, e kisha rrjepur.U ula i dërmuar. Hynë pastaj, pesë a gjashtë.Vura mjekrën përmbi duar. Do më hanë tani, thashë.E u krodha në mendime… Por, jo, s’më bënë gjë.Mu kujtua nëna ime… S’kishin çka t’më bënin më……Mirë, thashë, që s’di gjë. Si duket, kishin dhe ataKu jam e si jam bë’. Mbi kokë diçka e nuk i la.Do të bëhej shumë merak. Më nxorën pastaj në një malDo t’i pikte zemra gjak. Dhe me lanë, të lirë, të dal… 172 173