Hc 12 - a presentatie verzet tegen dictatuur

457 views
320 views

Published on

Published in: News & Politics
0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
457
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
107
Actions
Shares
0
Downloads
3
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Hc 12 - a presentatie verzet tegen dictatuur

  1. 1. HV-Midden-Holland Vensters uit de Humanistische Canon www.humanistischecanon.nl Bespreking: 4 februari 2014 Inleider: Peter de Wit Venster Verzet tegen dictatuur Tijdsperiode Interbellum Thema De strijd voor vrede en menselijkheid Doorkijkjes op  Jan Hoving  Menno ter Braak  Anton Constandse - het gezicht van de vrijdenkersbeweging in Nederland - een man zonder dogma's en onafhankelijke humanist - één van de belangrijkste humanistische denkers van de 20e eeuw in Nederland 1
  2. 2. HV-Midden-Holland Agenda 1. Het voorafje 2. Het venster  Verzet tegen dictatuur  De vredesbeweging  Discussie: antimilitarisme 3. Menno ter Braak  Ressentiment - rancune  Discussie: hedendaags populisme 4. Anton Constandse  tijdens interbellum  na WO II  Discussie: hedendaags verzet tegen autoritaire regimes 5. Afsluiting  de relevantie 2
  3. 3. HV-Midden-Holland Het voorafje Het namenrondje 3
  4. 4. HV-Midden-Holland Het voorafje De Canon 35 Vensters  geschiedenis en actualiteit  verder lezen ‘Het’ humanisme  ligt nergens vast  is historisch veranderlijk Attentie  de thema’s o zijn belangrijk in de geschiedenis van het humanistisch denken  MAAR: het georganiseerd humanisme o kan zich de thema’s uit de Canon niet toe-eigenen o elk thema kan ook in andere levensbeschouwingen voorkomen  impliciet en expliciet humanisme 4
  5. 5. HV-Midden-Holland Het voorafje Drie hoofdlijnen in de Canon 1. uitgangspunt: 2. streven: 3. ideaal: kritisch denken een politiek-moreel streven ontplooiing van het individu - denken vanuit menselijke vermogens - sociale rechtvaardigheid Eigentijds Humanisme Drie pijlers van het HV-humanisme  de combinatie van deze drie hoofdlijnen o zelf denken o samen leven o persoonlijke ontplooiing 5
  6. 6. HV-Midden-Holland Interbellum 1918-1940 Waakzaamheid in de jaren ’20 en ‘30 Comite van waakzaamheid 1936 Autoritaire regimes  vanaf jaren ’20: aan de winnende hand o Rusland 1917/1923: burgeroorlog o Duitsland 1920-1933: groei NSDAP o Italië 1922: groei zwarthemden o Spanje 1936-1939: burgeroorlog  bedreiging voor de vrijheid en de grondrechten van de mens o individu ondergeschikt Strijd voor vrede en menselijkheid  vrijdenkers, socialisten, christenen o staan op de bres voor de vrijheden van het individu Jaren ’20: Antimilitarisme o Bart de Ligt: ‘oorlog vernietigt het slachtoffer en dehumaniseert de dader’ Jaren ’30: Waakzaamheid o Menno ter Braak: ‘het probleem van het nationaalsocialisme wordt gebagatelliseerd’ 6
  7. 7. HV-Midden-Holland Al vóór WO I Internationale Anti-Militaristische Vereniging-1 Vrijdenkers: vrijheid van het individu  1904: Internationale Anti-Militaristische Vereniging o Nicolaas Schermerhorn +1865-1955 dominee, vrij-socialist, antimilitarist o Bart de Ligt +1885-1935 Bond van Christen-Socialisten, vrijdenker Andere anti-militaristen o Domela Nieuwenhuis o Gertrude Kapteyn-Muysken o Bernard Reyndorp o Clara Wichmann + 1845-1920 +1855-1920 +1870-1950 +1885-1920 anarcho-socialist, politicus anarcho-socialist, vrijdenker anarcho-socialist, filosoof anarcho-socialist, jurist 7
  8. 8. HV-Midden-Holland Al vóór WO I Internationale Anti-Militaristische Vereniging-2 het gebroken geweertje Nederland: een unieke traditie o nauwelijks internationale weerklank  jaren ’20: 32 antimilitaristische en pacifistische organisaties o anarchisten en christenen:  voor geweldloosheid o sociaal-democraten:  antimilitaristisch, niet principieel tegen geweld  Voor + na WO I: tegen leger en defensiebegroting  tijdens WO I: akkoord met gelden voor mobilisatie o vrijdenkers:  principieel antimilitaristisch  het militarisme berust op gezag van boven naar beneden de eene beveelt en de andere gehoorzaamt  de Vrije Gedachte kent geen klassen, rassen, standen  strijd op basis van argumenten > < op basis van bruut geweld  1924: Nooit Meer Oorlog Federatie - 80.000 leden  jaren ‘30: de massale steun voor de vredesbeweging neemt geleidelijk af o economische crisis en de dreiging van het opkomende fascisme (Duitsland, Spanje) o organisaties intern verdeeld over de vraag of militaire verdediging toegelaten is 8
  9. 9. HV-Midden-Holland Interbellum Protest en demonstraties Staat gij toe dat wederom de dood Openbaar protest zijn gift brake over de aarde?  betogingen en protestvergaderingen o 1921: hongerstaking dienstweigeraar (Herman Groenendaal)  1923: dienstweigeren wettelijk mogelijk o de anti-Vlootwet demonstratie en volkspetionnement  1923: ruim 1,1 miljoen handtekeningen  1930: ruim 1,5 miljoen handtekeningen  brochures, pamfletten, lezingen en commentaren o te horen via de Vara en de Vrijdenkers Radio Omroep (VRO) Jan Hoving - voorzitter van De Dageraad  1934 voor de VRO: o Joden kijken ons aan, zwijgend. Laten nu alle mannen en alle vrouwen van de rede hun plicht doen. Werk mee de waan en het onrecht te keren.  1939: VRO verboden o i.v.m. belediging van een bevriend staatshoofd (Hitler) 9
  10. 10. HV-Midden-Holland Jan Hoving +1880-1940 Een inspirerend atheïsme Gezicht van de vrijdenkersbeweging  1920-1939: voorzitter  aandacht voor: o positief atheïsme  kosmische verbondenheid staat centraal  mensen moeten met elkaar samenwerken om de wereld te verbeteren o bestrijdt maatschappelijk onrecht o bestrijdt kerk, nationaal-socialisme en militarisme Vrijdenker en socialist  'Klaarblijkelijk is de huidige eeuw een eeuw van de autoriteit' o reactie op Mussolini’s geboorteregeling omwille van oorlogsvoering  dalend geboortecijfer in de Italiaanse steden  probeert de toekomst van het Italiaanse leger veilig te stellen  1928: bestuurslid Nieuw-Malthusiaanse Bond o zet zich in voor volksvoorlichting over anticonceptiemiddelen 10
  11. 11. HV-Midden-Holland Verzet tegen dictatuur Discussie over militarisme Een aantal argumenten voor pacifisme en ontwapening 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.  zijn hier argumenten vóór bewapening tegenover te zetten ? de valse hoop o bewapening biedt alleen in schijn een garantie van veiligheid de praktijk o in een oorlog is geweld vaak niet meer te beheersen en treden excessen op economisch o maatschappelijke middelen voor vreedzame doelen aanwenden psychologisch o de traumatische gevolgen zijn groot; dragen de kiem van nieuw geweld in zich het morele argument o er bestaan geen goede oorlogen het vrijdenken o God noch autoriteit mag mij dwingen deel uit te maken van een onderdrukkend apparaat de politiek o de internationale rechtsorde (arbitrage) kan oorlog voorkomen de eigen kracht o geweldloze weerbaarheid kan met minder leed doeleinden bereiken 11
  12. 12. HV-Midden-Holland Menno ter Braak + 1900-1940 Een politicus zonder partij Anti-autoritair intellectueel  een man zonder dogma's o de onafhankelijke humanist o de beschaafde mens ging boven alles  medeoprichter van o 1924: literair tijdschriften De Vrije Bladen, Forum o 1927: de Filmliga  1933: literair redacteur van de krant Het Vaderland  stond pal voor de Europese, humanistische waarden o ook toen het politieke risico's met zich meebracht 1936: medeoprichter Comité van Waakzaamheid  voor onze menselijkheid en al haar waarden Pleegde zelfmoord  op 14 mei 1940 o kon ieder moment door de nazi's gearresteerd worden 12
  13. 13. HV-Midden-Holland Menno ter Braak + 1900-1940 Het nationaalsocialisme als rancuneleer-1 1937 Analyse van het nationaalsocialisme  dubbele laag in de analyse o psychologisch: rancune, wrok o politiek: verdraaiing van de democratie De mens van het ressentiment  kan het niet verdragen dat anderen meer bezitten o zij hebben wat wij niet hebben, zij zijn wat wij niet zijn  heeft een zo eenvoudig mogelijk wereldschema o het simplisme vormt de maat van alle dingen  de wereld is een strijdtoneel van groepen  ervaart wrok o uit dit door te klagen  en gaat vervolgens haten  Max Scheler (rond 1900): o democratie en socialisme houden onvoldoende rekening met het individu 13
  14. 14. HV-Midden-Holland Menno ter Braak + 1900-1940 Het nationaalsocialisme als rancuneleer-2 Uit de tekst IR MUSSERT (1937, op Houtrust) o wie hersens en hart heeft moet ontevreden zijn Vraag van ter Braak aan diplomaat ‘Is u van mening, dat het nationaalsocialisme in Nederland een werkelijk gevaar is? o Welneen mijnheer, het nationaalsocialisme is een troepje raté's !’ (mislukkelingen) o ter Braak: het probleem wordt gebagatelliseerd De grote paradox van de democratische maatschappij  gelijkheid als ideaal o rancune is daardoor een essentieel verschijnsel in onze cultuur  wie niet gelijk is aan de ander en toch gelijk wenst te zijn wordt niet onder verwijzing naar standen of kasten op zijn nummer gezet o het gelijkheidsideaal heet gewoonlijk ‘het volk’  zijn hoogste symbool van hiërarchie, de leider, heet ‘kameraad’ 14
  15. 15. HV-Midden-Holland Menno ter Braak + 1900-1940 Het nationaalsocialisme als rancuneleer-3 Uit de tekst Gelijkheid als fictie  liberalisme, socialisme, democratie én nationaalsocialisme o rancune zit óók in de democratie en het socialisme  het verschil tussen democratie > < nationaalsocialisme o het wel> <niet bestrijden van fraseologie De logica in het nationaalsocialisme  bevel en propaganda o geen gefundeerde argumentatie en verantwoordelijkheid voor de feiten o wel de leugen en de simplistische constructie van het wereldgebeuren  dat gebeurt ook in de democratische samenleving o maar altijd in de schaduw van kritiek en gedachtewisseling o het zoeken naar waarheid en ‘tegen-onderzoek’ 15
  16. 16. HV-Midden-Holland Menno ter Braak + 1900-1940 Het nationaalsocialisme als rancuneleer-4 Uit de tekst Het gevaar  niet: het nationaalsocialisme als ‘leer’  wel: het ressentiment ‘pur’ o dat van zijn afkomst niet meer weet o dat aan de frase gelooft als de zuivere waarheid Nationaalsocialisme is niets dan rancune  geen nieuw simplisme o de zorgvuldig verzwegen achtergrond o Max Scheler zag het ressentiment al voor 1919 Rol intellectuelen  ieder ogenblik paraat zijn om vervalsingen te ontmaskeren o bulderende frasen in ‘gewone’ woorden te herhalen  het eigenlijke probleem o hoe het ressentiment te erkennen en beheersen 16
  17. 17. HV-Midden-Holland Menno ter Braak + 1900-1940 Kritisch humanist Hoe kome deze tot broederschap ? Kapittelt een cultuur van gelijkheid  gelijkheid voor de wet is van groot belang  het streven naar economische en sociale gelijkheid o is een bron van afgunst o gaat over van het ene gekanker op het andere Bestrijdt de geringe strijdbaarheid  van officieel humanisme o te weinig strijdbaar tegen autoritaire stelsels o sympathiseert met het reformistische socialisme  van marxisme en reformistische socialisme o hanteren een dogmatisch gelijkheidsideaal Doel: de open samenleving  een samenleving van kritische burgers 17 .
  18. 18. HV-Midden-Holland Verzet tegen dictatuur Discussie over hedendaags populisme Haakt de PVV in op het ressentiment in onze tijd ?   zijn dit frasen van mislukkelingen ? voldoet het om hier argumenten tegenover te zetten ? Uitspraken op de PVV website  vorige maand verloren 15.000 Nederlanders hun baan o de werkloosheid blijft stijgen, maar het kabinet slaapt  pas als Nederland zich bevrijdt van de Brusselse dictaten kan onze economie weer groeien o en komen er weer banen bij voor Nederlanders  veel inwoners van Groningen zitten werkloos thuis o hun huizen zijn door de aardbevingen beschadigde en onverkoopbaar geworden  de integratie van niet-westerse allochtonen verloopt alles behalve voorspoedig. o de massa-immigratie kost ons land ieder jaar opnieuw 7,2 miljard euro o van een objectieve economische verrijking is geen sprake 18
  19. 19. HV-Midden-Holland Anton Constandse +1900-1985 Vrijdenker en schrijver De Canon over Constandse  één van de belangrijkste humanistische denkers van de twintigste eeuw in Nederland o publicist en verdediger van het vrije woord o iedereen verandert in concepties, ik ook (2x) Enorm aantal thema’s o van Dada tot Spinoza o van Multatuli tot Spaanse literatuur  kernthema’s o antimilitarisme o streven naar vrijheid en geloof in eigen kracht o atheïsme o anarchisme o verzet tegen autoritaire stromingen - fascisme, nationaalsocialisme, stalinisme o vrijheid op het gebied van de ethiek - huwelijksmoraal, seksuele moraal o strijd voor een leefbare omgeving - milieu 19
  20. 20. HV-Midden-Holland Anton Constandse +1900-1985 'Revolutionair anarchist' Eerste Wereldoorlog  leerde dat mensen geweld kunnen voorkomen o als ze niet hun vrijheid en individuele kracht afstaan aan machthebbers o maakte WO-I als puber mee  zijn anarchistische denkbeelden hangen samen met deze ervaringen Interbellum  ziet de behoefte aan autoriteit groeien o herkent hierin een groot gevaar voor de democratie Vrijdenker: vrijheid van het individu  tegenover God, kerkelijke autoriteiten en de autoriteit van de staat  ‘ik sta tegenover niets neutraal’ o ‘ik heb een sterke behoefte om autonoom te zijn wat ik doe is geen pure intellectuele oefening het is verbonden met een stuk levensinstinct’ 20
  21. 21. HV-Midden-Holland Anton Constandse +1900-1985 Strijd tegen autoritair gezag Jaren ’20 en ‘30  op strooibiljetten voor protestmeetings o tegen het theïsme en vóór het atheïsme o tegen de Roomse machtswellust o tegen het militaire Spanje van Franco  keerpunt: de Spaanse Burgeroorlog o offert de idealen van het anarchisme op:  1e o het kleinste kwaad tegen het grootste kwaad 1940  Indië-gijzelaar in het concentratiekamp Buchenwald o daarna in Sint Michielsgestel Na de Tweede Wereldoorlog  belangrijke rol in het intellectuele en politieke leven van Nederland o buitenlandredacteur van het Algemeen Handelsblad o medewerker van Vrij Nederland, De Vrijdenker, en de Groene Amsterdammer  kritische beschouwingen over de koloniale en imperialistische politiek 21
  22. 22. HV-Midden-Holland Anton Constandse +1900-1985 Afstand van gewelddadige revolutie Jaren ‘70  docent geschiedenis van Spanje en Latijns Amerika o spreekt over revolutionaire bewegingen zoals van Che Guevara o verwachting: Constandse keurt revolutionaire acties goed  guerilla-acties blijken vaak catastrofaal voor boeren of arbeiders o een gewelddadige oplossing maakt de problemen niet kleiner  2e o revoluties kunnen even gewelddadig worden  Constandse haalt niet zijn gelijk maar erkent zijn ongelijk o 'Na de oorlog heb ik moeten constateren, dat de revoluties, waaraan onze eeuw zo rijk is, gewelddadig zijn. Een omwenteling is op zichzelf een autoritair proces' 22
  23. 23. HV-Midden-Holland Verzet tegen dictatuur Discussiepunten Hoe kijkt u anno 2014 aan tegen  antimilitarisme o maakt een beroeps- of dienstplichtig leger verschil o is een ‘humaan’ leger mogelijk  geweldloosheid o is de Arabische lente, verzet in Kiev geweldloos mogelijk  vredesmissies (Joegoslavië, Afghanistan, Centraal Afrika) o heeft Nederland internationaal een taak  loopt Nederland nog warm voor vrede o we kennen al 70 jaar geen oorlog binnen onze landsgrenzen 23
  24. 24. HV-Midden-Holland Afsluiting Brengen deze thema’s mijn denken verder ? Het venster Menno ter Braak Anton Constandse  rol van de vrijdenkers in de strijd voor vrede o samen met anarchisten, socialisten en christenen ondanks de verzuiling geen scherpe grenzen  verandering in de jaren ’20 en jaren ‘30 o van antimilitarisme naar waakzaamheid voorloper van geweldloos verzet in WO II  ressentiment, ontevredenheid o zit in ons gelijkheidsideaal o moeten we met argumenten bestrijden  geen individuele vrijheid en kracht afstaan aan machthebbers o een gewelddadige oplossing maakt de problemen niet kleiner Dank voor uw belangstelling en bijdrage aan de discussie Een vrijwillige bijdrage van 2 euro stellen we zeer opprijs pdw/febr. 2014 24

×