Stm201020110008000 dddpdfs

  • 507 views
Uploaded on

Norweigian DAB Report

Norweigian DAB Report

More in: Business
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Be the first to comment
    Be the first to like this
No Downloads

Views

Total Views
507
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0

Actions

Shares
Downloads
1
Comments
0
Likes
0

Embeds 0

No embeds

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
    No notes for slide

Transcript

  • 1. Meld. St. 8 (2010–2011) Melding til StortingetDigitalisering av radiomediet
  • 2. Meld. St. 8 (2010–2011) Melding til StortingetDigitalisering av radiomediet
  • 3. Innhald1 Innleiing, bakgrunn 5.1.5 Auka innhaldsmangfald/ og samandrag .............................. 5 sterkare konkurranse i innhalds-1.1 Innleiing og bakgrunn ................... 5 marknadene .................................... 301.2 Samandrag ...................................... 6 5.1.6 Betre riksradiotilbod i distrikta ... 31 5.1.7 Meir robust signal ved2 Radiolandskapet i dag ............... 8 mobilt mottak .................................. 312.1 Radio i mediebiletet ....................... 8 5.1.8 Meir effektiv reklame ................... 332.1.1 Oppslutninga om radiomediet ..... 8 5.1.9 Lydkvalitet ....................................... 332.1.2 Radioøkonomi ................................ 10 5.1.10 Avlasting av mobil- og2.1.3 Radiomediet si samfunnsrolle ...... 12 breibandsnettet ............................... 332.1.4 Radio som nyheitskjelde ............... 14 5.1.11 Energibruk i kringkastings-2.1.5 Sal av radioapparat ......................... 14 nettet ................................................ 33 5.1.12 Tilleggstenester/meir3 Digital radio i Noreg .................. 16 brukarvenleg grensesnitt .............. 343.1 Ulike digitale radiostandardar ...... 16 5.1.13 DAB kan leggje til rette for3.2 Kva finst av digitalt mobil-TV .......................................... 34 radiotilbod i dag? ............................ 16 5.1.14 Frigjering av FM-frekvensar ......... 343.3 Nærmare om DAB i Noreg ........... 17 5.1.15 Beredskapsomsyn .......................... 343.4 Digitale mottakarar 5.2 Kostnadseffektar ............................ 35 og adaptarar .................................... 19 5.2.1 Utskifting av analoge radioar3.5 Digitale mottakarar i bil ................ 20 i heimane ......................................... 35 5.2.2 Radiomottak i bil ............................ 364 Digital radio i andre land ......... 22 5.2.3 Handtering av radioapparat som4.1 Storbritannia ................................... 22 elektronisk avfall ............................ 364.2 Frankrike ........................................ 23 5.2.4 Mindre lokalt innhald .................... 364.3 Tyskland ......................................... 23 5.2.5 Energibruk i mottakarar ................ 364.4 Nederland ....................................... 24 5.2.6 Informasjon om teknologiskiftet ... 374.5 Sveits ............................................... 25 5.2.7 Kostnader som er relaterte til4.6 Danmark ......................................... 25 tidspunktet for FM-sløkking ......... 374.7 Sverige ............................................ 25 5.3 Departementets samanfattande4.8 Finland ............................................ 26 vurderingar .................................... 374.9 Andre land ...................................... 264.9.1 India ............................................... 26 6 Plan for overgang til4.9.2 Australia .......................................... 26 digital radio .................................. 394.9.3 USA ................................................. 26 6.1 Gjeldande kriterium ....................... 394.10 Skjematisk oversikt over 6.2 Når bør FM-sendingane situasjonen i nokre andre land ..... 26 avviklast? ......................................... 40 6.3 Kriterium for FM-avvikling .......... 415 Digitalisering av radiomediet 6.3.1 Krav til digital dekning ................. 41 – kost- og nytteeffektar .............. 28 6.3.2 Krav til digital meirverdi ................ 425.1 Nytteeffektar ................................. 28 6.3.3 Krav til digital radiolytting ............. 425.1.1 Lågare distribusjonskostnader 6.3.4 Krav til apparattilgang i heimen for NRK ........................................... 28 og i bilen .......................................... 435.1.2 Reduserte distribusjonskostnader 6.3.5 Oppsummering – kriterium for for riksdekkjande, kommersielle avvikling av FM .............................. 44 kringkastarar .................................. 29 6.4 Frekvensbruk og det framtidige5.1.3 Distribusjonskostnader for konsesjonsregimet for radio ......... 45 lokalradioar .................................... 29 6.4.1 Bakgrunn ........................................ 455.1.4 Digitalisering gjer radiomediet 6.4.2 Samfunnsomsyn som reguleringa meir konkurransedyktig i høve skal ivareta ..................................... 45 til andre digitale media .................. 30 6.4.3 Ulike regulatoriske virkemiddel .. 47 6.4.4 DAB eller DAB+ ............................. 48
  • 4. 6.4.5 Regulatorisk handtering av dei 6.9 Oppsummering – vidare arbeid ulike frekvensblokkene ................. 48 med digitalisering av6.4.6 Band I og II / AM-bandet ............. 50 radiomediet ..................................... 566.4.7 Frekvensblokk koordinert for DVB-T i Band III ............................ 51 7 Økonomiske og administrative6.5 Særleg om digitalisering konsekvensar ............................... 58 av lokalradio ................................... 51 7.1 Konsekvensar for lyttarane ........... 596.5.1 Bakgrunn ........................................ 51 7.2 Konsekvensar for6.5.2 Sløkkedato på FM for kringkastarane ................................ 61 lokalradio? ...................................... 52 7.3 Andre konsekvensar ..................... 626.5.3 Lokalradioblokka ........................... 52 7.4 Konsekvensar for det offentlege ... 636.6 Konsesjonar for analog, 7.5 Skjematisk framstelling ................. 64 riksdekkjande kommersiell radio frå 2014 .................................. 54 Vedlegg6.7 Avfallshandtering ........................... 54 1 Ulike teknologiar for digital radio 666.8 Informasjon om overgangen frå 2 Teleplan – Analyse av kostnader analog til digital radio .................... 55 knyttet til distribusjon av radio ...... 69 3 Forkortingar, ord og uttrykk ......... 73
  • 5. Meld. St. 8 (2010–2011) Melding til Stortinget Digitalisering av radiomediet Tilråding frå Kulturdepartementet av 4. februar 2011, godkjend i statsråd same dagen. (Regjeringa Stoltenberg II) 1 Innleiing, bakgrunn og samandrag1.1 Innleiing og bakgrunn Ei partssamansett arbeidsgruppe leidd av Medietilsynet laga på oppdrag frå Kulturdeparte-Radio er ved sida av trykte media den einaste mentet i 2005 ein rapport om digitalisering avmediekanalen som i praksis ikkje er fulldigitali- radiomediet. Arbeidsgruppa foreslo at FM blirsert. Den noverande bruken av FM kviler på ein avvikla når dei analoge konsesjonane til P4 oganalog teknologi, og på grunn av begrensa fre- Radio Norge går ut i 2014. Det er allereie bygt utkvensressursar er det ikkje potensial for fleire eit nett for digital bakkesend radio i Noreg medkanalar eller nye tenester på FM-plattforma. Digi- DAB-teknologi (Digital Audio Broadcasting).talisering vil sikre ei meir effektiv utnytting av fre- DAB-nettet er hittil bygt ut til å dekkje 80 pst. avkvensspekteret, og ein overgang til digital radio befolkninga. I dag sender for eksempel NRK,kan gi eit betre og breiare radiotilbod i form av Radio Norge og P4 og nokre storbyradioar bådefleire radiokanalar og digitale tilleggstenester. på FM og DAB. Blant kringkastarar er det ei utbreidd oppfat- Digitaliseringa av radiomediet blei sistning at også radiomediet før eller sidan vil bli digi- behandla i St.meld. nr. 30 (2006–2007)talisert. Det er likevel delte meiningar om når Kringkasting i ei digital framtid. Gjeldande poli-dette bør skje, og kva for tekniske standardar som tikk på området er basert på konklusjonane ibør liggje til grunn for digital radio. Internasjonalt denne meldinga:er biletet samansett. I mange land er det lite fokus – Digitaliseringa av radiomediet bør i hovudsakpå digitalisering. I fleire land har likevel både sty- framleis vere aktørstyrt m.o.t. teknologival.resmakter og kringkastarar i seinare år lagt strate- – Det blir førebels ikkje fastsett nokon måldatogiar for digitalisering. for avvikling av analoge FM-sendingar. Dette FM-nettet, særleg den delen av nettet som blir blir gjort først når minst halvparten av norskenytta av NRK, nærmar seg slutten av si tekniske hushaldningar har skaffa digitale radioapparat.levetid. Ein reknar med at vidareføring av FM-net- – Den endelege avviklinga av FM-sendinganetet utover 2014 vil krevje store investeringar i ved- kan ikkje gjennomførast før følgjande tilleggs-likehald og oppgradering. kriterium er oppfylte: (1) heile befolkninga må
  • 6. 6 Meld. St. 8 2010–2011 Digitalisering av radiomediet ha tilgang til eit digitalt radiotilbod, (2) det digi- I kapittel 5 vurderer departementet kva kost- tale radiotilbodet må representere ein meir- nads- og nytteeffektar ei digitalisering av radiome- verdi for lyttarane. diet vil kunne tenkjast å ha. Denne vurderinga tek utgangspunkt i to sentrale føresetnader. Den før-Stortinget slutta seg til dette, jf. Innst. S. nr. 24 ste er at radiomediet før eller sidan vil bli digitali-(2007–2008). sert. For det andre reknar ein med at det digitale Kringkastarane har etterlyst ein revisjon av radiotilbodet i framtida ikkje berre blir formidladesse prinsippa, fordi dei meiner at digitalise- via DAB, men vil bli prega av at ulike teknologiarringsprosessen vil ta for lang tid dersom styres- lever side om side. Departementet konkluderermaktene ikkje gir eit tydelegare signal om at digi- med at overgangen til digital radio framleis børtaliseringa vil finne stad. Behovet for å bruke res- vere aktørstyrt. Digitalisering av radiomedietsursar på å halde ved like det gamle FM-nettet, og inneber like fullt fordelar for både lyttarar ogat nokre større land i Europa no tek aktive steg i kringkastarar, og styresmaktene bør derfor aktivtretning av å digitalisere radiomediet, dannar bak- stimulere digitaliseringsprosessen ved å utvikleteppet for Kulturdepartementets avgjerd om å leg- ein plan for overgangen.gje fram ei eiga stortingsmelding om digital radio. I kapittel 6 gjer departementet greie for planenHovudtemaet for denne meldinga er om, og even- styresmaktene har for overgangen til digital radio.tuelt på kva måte, styresmaktene meir aktivt bør Departementet tilrår å ta sikte på at FM-sendin-medverke til å fremme digitaliseringa av radiome- gane blir avvikla i 2017. Departementet fastsetdiet. fem kriterium som må vere oppfylte for at FM-net- Som eit ledd i departementets arbeid med tet kan avviklast på dette tidspunktet. Det bør veredenne meldinga blei det arrangert eit høyrings- ein absolutt føresetnad for FM-avvikling at NRKsmøte 6. oktober 2009. Før møtet fekk departemen- radiotilbod får ei digital dekning som svarar tiltet ei rekkje skriftlege innspel til arbeidet med dagens P1-dekning i FM-nettet. Den kommersi-meldinga. Desse innspela er lagde ut på heime- elle delen av DAB-nettet (Riksblokka2) må byg-sida til departementet.1 gjast ut til minst 90 pst. befolkningsdekning. Vidare må det digitale radiotilbodet representere ein meirverdi for lyttarane. Desse føresetnadene1.2 Samandrag må vere oppfylte per 1. januar 2015. Ei avgjerd om avvikling av FM i 2017 vil gi lyt-I kapittel 2 gjer departementet greie for radioland- tarane nærmare seks års omstillingstid. For at eiskapet i dag og for radiomediets plassering i medie- FM-avvikling kan skje i 2017, må ytterlegare tobiletet m.o.t. publikumsoppslutning, økonomi og kriterium vere oppfylte per 1. januar 2015. For detsamfunnsrolle. første må det finnast rimelege og teknisk tilfreds- I kapittel 3 omtalar departementet dagens til- stillande løysingar for radiomottak i bil. For detbod av digital radio i Noreg, med ein presentasjon andre må minst halvparten av radiolyttarane dag-av ulike standardar for digital radio og kva slags leg lytte til ei digital radioplattform. Dersom dessetilbod folk har innanfor digital radio i dag. to kriteria ikkje er oppfylte i 2015, kan FM-sløk- Kapittel 4 handlar om utviklinga av digital king likevel skje i 2019, så sant krava om høvesvisradio i nokre andre land. Oversikta viser at det i befolkningsdekning og digital meirverdi er opp-fleire land er lagt strategiar for digitalisering både fylte. Departementet vil i 2013 konkretisere kvafrå styresmaktene og kringkastarane si side. Per i som ligg i kravet om rimelege og teknisk tilfreds-dag er ikkje dei europeiske landa samla om éin stillande løysingar for radiomottak i bil.standard for digitalisering av radio, men har valt I kapittel 6 drøftar departementet teknologivalulike variantar innanfor DAB-familien av standar- og det framtidige konsesjonsregimet for radio, ogdar. dessutan korleis fordeling av frekvensressursane bør handterast regulatorisk. Departementet vil1 Invitasjonen og ei oversikt over skriftlege innspel til høy- vidareføre gjeldande politikk om at teknologival ringsmøtet er tilgjengelege på Kulturdepartementets nett- side. Det blir gjort merksam på at departementet gav til- bør vere aktørstyrt. Styresmaktene stiller seg like- gang til å kome med skriftleg innspel, men at dette ikkje vel positive til ein eventuell overgang til DAB+ var ein føresetnad for å delta i høyringsmøtet. Dei fleste av fordi dette er ein meir effektiv radiostandard enn dei større aktørane valde å kome med skriftleg innspel. den opphavlege DAB-standarden. Når det gjeld http://www.regjeringen.no/nb/dep/kud/dok/hoeringer/ hoeringsdok/2009/horingsmote-om-stortingsmelding-om- 2 digit/horingsbrev---invitasjon-til-horings- Riksblokka er ein del av DAB-nettet. Sjå kap. 3.3 for nær- mote.html?id=579097 mare omtale av oppbygginga av DAB-nettet.
  • 7. 2010–2011 Meld. St. 8 7 Digitalisering av radiomedietfordeling av frekvenskapasitet, konkluderer oar som skal ha denne moglegheita. Dei lokalradi-departementet med at NRK bør disponere all oane som ønskjer å sende i Lokalradioblokka ikapasitet i Regionblokka. Innehavar av frekvens- DAB-nettet, må få høve til det. Departementet vil iløyve/anleggskonsesjon i Riksblokka bør i 2015 lage eit konkret opplegg som tek vare påutgangspunktet stå fritt m.o.t. kva kringkastarar interessene til lokalradioane. Departementet fore-som skal sende i nettet. Departementet reknar slår samstundes at Post- og teletilsynet og Medie-målet om mediemangfald som oppfylt gjennom tilsynet legg til rette for at aktørar som alt noutbygging av Regionblokka og Riksblokka, og ser ønskjer å byggje ut delar av Lokalradioblokka,derfor ikkje behov for å bruke konsesjonsinstitut- skal få høve til det. Ingen løyve bør gå utovertet for å fremme kulturpolitiske mål. Departemen- januar 2017, sidan departementet førebels ikkjetet foreslår vidare at kapasiteten i Riksblokk II blir har teke stilling til korleis interessene til lokalradi-kunngjort så snart som råd, og at det her ikkje blir oane skal ivaretakast i DAB-nettet.fastsett krav til innehavar av anleggskonsesjon/ Departementet vil leggje opp til at P4 og Radiofrekvensløyve utover standardiserte, generelle vil- Norge allereie no får tilbod om å forlengje dei ana-kår om bruk av frekvensane og føresetnader om loge konsesjonane sine for riksdekkjande, kom-at transmisjonskapasitet i hovudsak skal nyttast til mersiell radio i FM-nettet fram til 2017. Tilbod omkringkasting. Det blir i tillegg lagt opp til at Post- forlenging blir gitt under føresetnad av at P4 ogog teletilsynet tek endeleg stilling til korleis DVB- Radio Norge forpliktar seg til å vidareføre den all-T-blokka i band III skal utnyttast, på grunnlag av mennkringkasterprofilen som er nedfelt i gjel-ei ekstern kunngjering. dande konsesjonar, betalar konsesjonsvederlag og Departementet vil i 2013 ta stilling til om dek- dessutan støttar utbygging av ei kommersiell fre-ningskravet for NRK-sendingane skal knytast til kvensblokk (Riksblokka) til minst 90 pst. befolk-DAB-nettet åleine, eller om kravet kan oppfyllast ningsdekning.ved bruk av andre teknologiar. For å bevare sty- I kapitlet drøftar departementet også avfalls-resmaktenes fridomsgrader må frekvensstyres- handtering ved digitalradioovergangen og beho-maktene fram til 2015 reservere frekvensressur- vet for informasjonsarbeid i samband med digital-sar i band I og II for kringkastingsføremål. radioovergangen. Ein viktig føresetnad for ein vellykka overgang Kapittel 7 handlar om dei økonomiske ogtil digital radio er at interessene til lokalradioane administrative konsekvensane av departementetblir ivaretekne på ein fullgod måte. Departemen- sine vurderingar og framlegg i meldinga.tet foreslår at dei fleste lokalradioane bør ha høve Figur 1.1 identifiserer nokre sentrale milepæ-til å sende på FM også etter 2017. Departementet lar i digitaliseringsprosessen:vil i 2015 avklare konkret kva grupper lokalradi- 2015: 2011: 2013: Gjennomgang av 2017: 2019: vedtak om Presisere dekning, lytting, Mogleg FM- Ev. utsett, ev. forlenging av dekningskrav for lokalradio, sløkking endeleg FM- FM-konsesjonar NRK bilmottakarar mv.. sløkkingFigur 1.1 Sentrale milepælar for digitalisering av radio 2011–2019
  • 8. 8 Meld. St. 8 2010–2011 Digitalisering av radiomediet 2 Radiolandskapet i dagI dette kapitlet blir det gjort nærmare greie for hald, inklusive radio. Nettradio har også gjortradiomediets posisjon i mediesektoren i dag, både pc’en til ein radiomottakar.når det gjeld tilbod på ulike plattformer, oppslut- Framvekst av nye mediekanalar aukar konkur-ning, teknologi og økonomi. ransen om tidsbruken til folk. Det nye konkurran- Ein stor del av folk i Noreg lyttar til radio på dag- sebiletet har likevel enno ikkje ført til markantleg basis, men det er endringar i lyttarmønsteret. mindre radiolytting. I staden ser det ut til at medie-Det er ein tendens til segmentering av radiomarkna- døgnet er utvida, og at det blir vanlegare å brukeden, der nisjetilboda held seg, medan dei store fleire media samstundes. Truleg er dette gunstigradiokanalane går noko tilbake i publikumsoppslut- for radiomediet, som ofte fungerer som eit sekun-ning. Lyttartida verkar likevel relativt konstant. dærmedium, det vil seie noko ein høyrer på medan I Noreg er radiomarknaden framleis dominert ein driv med ein annan aktivitet. Som det går framav NRK. Trass konkurransen frå to privateigde, av figur 2.1, høyrer over halve befolkninga på radioriksdekkjande, kommersielle kanalar og mange dagleg, og sjølv om det har vore ein nedgang pålokalradioar, har NRK halde ein marknadsdel på 1990-talet, har denne andelen halde seg relativt sta-nesten 2/3 av lyttetida. NRKs tilbod er tre riksdek- bil dei siste åra.kjande kanalar, sendingar frå 12 distriktskontor og Figur 2.2 viser kor mykje tid ein brukar påei rekkje DAB- og Internett-kanalar. ulike media ein gjennomsnittsdag. Her ser ein at Dei to riksdekkjande, kommersielle kanalane, tida brukt på radio har variert noko, men likevelP4 og Radio Norge (tidlegare Kanal 24), er eigde av halde seg relativt stabilt dei siste tjue åra. Tidastore mediekonsern. P4 er eigd av Modern Times brukt på TV har gått opp, medan tida brukt påGroup (MTG) som også er inne på den norske TV- papiraviser har hatt ein jamn, men likevelmarknaden med kanalane TV3 og Viasat4. MTG er begrensa nedgang. Tida brukt på Internett har fråvidare ein stor lokalradioaktør som eigar av P5-kana- 2000 utgjort ein større og større del av folks dag-lane. Radio Norge er eigd av SBS (ProSiebensat1), lege mediebruk i same periode.som både er aktør på lokalradiomarknaden og står Det finst ulike målingar av radiolytting å støttebak TV-kanalar som TVNorge, Fem og MAX. seg til. På ein gjennomsnittsdag i 2009 lytta 75 pst. På lokalradiosida er det gitt totalt 250 konse- av den norske befolkninga på radio ifølgje TNSsjonar, 122 til nisjeradio, medan 128 er tildelte 24/ Gallups PPM-undersøking. Ifølgje Statistisk sen-7- eller allmennradio. tralbyrås (SSB) mediebarometer var dette talet berre 53 pst. Den same differansen ser ein i den gjennomsnittlege daglege tida brukt på radiolyt-2.1 Radio i mediebiletet ting, som ifølgje TNS Gallup var 98 minutt, og iføl- gje SSB 82 minutt. Skilnaden i det statistiske2.1.1 Oppslutninga om radiomediet materialet kjem truleg av ulik målemetode.3Tilbodet av medieinnhald blir stadig større. Dethar blant anna samanheng med at den teknolo- 3 PPM (Portable People Meter) frå TNS Gallup og Norskgiske utviklinga har gjort det billegare å distribu- mediebarometer frå SSB måler ulike typar lytting. SSBs undersøking måler aktiv lytting (lyttevanar) og er basert påere medieinnhald. Ein innhaldsleverandør kan intervju og kva forbrukaren hugsar frå radiobruk dagenved hjelp av digital teknologi distribuere innhaldet før. PPM måler radioeksponering ved at eit utval personarsitt over fleire ulike plattformer og dermed kon- ber PPM-måleeininga på seg. Dermed blir også passiv lyt- ting målt, fordi all gjenkjenneleg radiolyd blir registrert –kurrere i fleire marknader. uavhengig av om personen som ber registreringsutstyret, I tillegg skjer det ei rivande utvikling av ulike oppfattar lyden eller ikkje. Samstundes spør SSB om all lyt-former for mottaksapparat for medieinnhald. På få ting, alle kanalar eller typar radio, medan PPM berre regis- trerer radiosignal frå dei kanalane som er med i undersø-år har for eksempel mobiltelefonen gått frå å vere kinga (men desse utgjer til gjengjeld det aller meste aveit reint kommunikasjonsverkty til å bli ein viktig radiolyttinga). Sjå også fotnote 6 for omtale av PPM-meto-terminal for konsum av ulike former for medieinn- den.
  • 9. 2010–2011 Meld. St. 8 9 Digitalisering av radiomediet Mediebruk ein gjennomsnittsdag (andel i prosent) 85 90 81 84 84 84 82 80 77 74 80 71 73 70 66 65 57 55 55 60 53 Prosent 50 40 27 30 20 10 0 1991 1995 2000 2005 2009 Radio TV Papiravis InternettFigur 2.1 Andel som har brukt ulike massemedia ein gjennomsnittsdag (prosent)Kjelde: Norsk mediebarometer 2009, SSB/medienorge Lineær radiolytting, dvs. vanleg radiolytting i dioar har også eigne podkasttilbod. Ei undersø-sanntid, er meir utbreidd i den godt vaksne delen king frå Synovate for 2009 viser at 16 pst. høyrerav folket enn blant unge. Fleire vaksne høyrer på eller ser på podkast kvar veke eller oftare. Deiradio og dei lyttar lenger og meir trufast. Medan typiske brukarane er menn i alderen 15-39 år,den daglege radiolyttinga for aldersgruppa 45–66 busette i Oslo, med høgare utdanning. Statistikkår ligg på ca to timar dagleg i gjennomsnitt, er den frå NRK for 2009 viser at talet på unike brukarartilsvarande lyttartida for aldersgruppa 16–24 år for lyd og video samla var på ca. 1,4 millionar.4under ein time. Over eit så langt tidsspenn som 1991–2009 gjer I dei yngre aldersgruppene blir mykje radio- det seg tydeleg utslag for radiobruken at det gjen-innhald konsumert ikkje-lineært. Podkasting blir nom desse åra har skjedd store endringar bådestadig meir utbreidd. Alle dei riksdekkjande radio-kanalane tilbyr podkasting av program, men berre 4 Det bør her presiserast at nedlasting ikkje treng bety at eitsom eit utval av det totale tilbodet. Nokre lokalra- program faktisk blir lytta til/sett på. Tid brukt på ulike medium 1991–2009 (minutt/dag) 180 160 140 TV 120 Minutt 100 Radio 80 60 Internett 40 Papiravis 20 0 1991 1994 1996 1998 2000 2002 2004 2006 2008Figur 2.2 Tid brukt på ulike massemedia ein gjennomsnittsdag (minutt)Kjelde: Norsk mediebarometer 2009, SSB/medienorge
  • 10. 10 Meld. St. 8 2010–2011 Digitalisering av radiomediet Radiolytting ein gjennomsnittsdag (minutt) 140 126 123 112 116 113 120 109 106 106 109 106 101 100 95 90 90 100 88 83 85 Minutt 80 65 60 49 39 40 32 24 17 20 10 0 9-15 år 16-24 år 25-44 år 45-66 år 67-79 år 1991 1995 2000 2005 2009Figur 2.3 Dagleg radiolytting ein gjennomsnittsdag i minutt, fordelt på alder 1991–2009Kjelde: Norsk mediebarometer 2009, SSB/medienorgem.o.t. TV-tilbodet og i tilveksten av andre media Styrkeforholdet mellom dei største radiokana-(f.eks. nett og spel) som konkurrerer om tid brukt lane har endra seg dei siste åra. Då Kanal 24 ipå mediekonsum. Om ein berre ser på dei siste 2008 fekk nye eigarar og endra navn til Radiofem åra, er endringa i radiolytting ikkje stor, med Norge, dobla kanalen på kort tid andelen av denunntak for dei aller yngste. Ifølgje nye tal kan like- totale radiolyttinga, ifølgje PPM-undersøkinga.vel lyttardelen blant dei unge vere på veg opp att. Samstundes tapte NRKs hovudkanal P1 mark-Tal frå TNS Gallups radioundersøking for 2009 nadsdelar.viser at aldersgruppa 12–29 år aukar radiolyttingafrå 53 til 58 minutt dagleg. I den norske radiomarknaden har NRKs tre 2.1.2 Radioøkonomihovudkanalar ei særstilling med ein samla del av Mediebransjen har vore prega av mykje turbulensden totale lyttartida på 63 pst. i 2009, ifølgje tal frå dei siste åra. Dette kjem av både store konjunktur-TNS Gallups PPM-undersøking. Modern Times svingingar og strukturelle endringar. Dersom einGroup (MTG) er den største av dei kommersielle ser bort frå NRK, som blir finansiert gjennomradioeigarane gjennom eigarskapen sin i P4. Då kringkastingsavgifta, er annonsane ei av dei vikti-P4 blei etablert i 1994, trekte kanalen til seg halv- gaste inntektskjeldene til mediebedriftene. Samlaparten av lyttarane som lokalradio til då hadde sett utgjer annonseinntektene om lag halvpartenhatt. P4 hadde ifølgje same undersøkinga ein av inntektene. Mediebransjen har derfor voreandel av lyttartida på 22 pst. i 2009. Den andre sterkt prega av oppturar og nedturar i økonomienkommersielle allmennkringkastaren, Radio det siste tiåret. Dette gjeld særleg for radiomediet,Norge, eigd av SBS, hadde 9 pst. av lyttartida der dei største kommersielle aktørane i praksis ersame året. NRK-kanalane, med unntak av NRK P3, heilt avhengige av reklameinntekter.appellerer som nemnt i hovudsak til dei vaksne Det var vekst i reklameomsetninga i Noreg ilyttargruppene, som også står for den klart største perioden 2004 til 2008, med ein konjunkturtopp idelen av radiolyttinga. Dette kan forklare at NRKs 2007. Finanskrisen byrja å gi seg utslag også påsamla prosentdel av lyttartida, særleg takk vere reklameomsetninga i 2008, og veksten stoppa opp.oppslutninga om breiddekanalen P1, ligg høgt Om ein ser på reklameomsetninga i Noreg deisamanlikna med dei kommersielle konkurren- siste åra i prosent, har Internett i denne periodentane. auka sin del. Radio har i same perioden hatt ein Tal frå SSBs Norsk mediebarometer for 2009 stabil del av totalomsetninga. I dei siste åra kanviser at NRK P1 og NRK P2 har ei overvekt lyttarar radiomediet til og med vise til ein viss oppgang.blant folk over 45 år. NRK P3 og Radio Norge har Den nominelle reklameomsetninga for radio harbest oppslutning blant lyttarar i alderen 16–44 år, vakse, sidan ein stabil andel tyder at radio harmedan P4 fangar best opp aldersgruppa 25–44 år. hange med i omsetningsauken i marknaden totalt.
  • 11. 2010–2011 Meld. St. 8 11 Digitalisering av radiomediet Marknadsdelar for radiokanalane 2007–2009 (prosent) 70 60 57,9 60 53,3 50 Prosent 40 30 22,8 21,2 22,4 20 7,8 9,1 10 4,1 4 5,1 4,3 5,8 5,1 4,8 2,4 2,2 4,1 0 P1 P2 P3 P4 Radio Norge Lokalradio 2007 2008 2009Figur 2.4 Lyttartida til dei ulike radiokanalane 2007–2009 (prosent)Kjelde: TNS Gallups PPM-panel/medienorgeFor TV er det ein tendens til at andre inntektskjel- 2008. Dette har likevel ikkje ramma radiomediet ider i nokon grad tek over for reklame f.eks. betal- særleg grad. Det er særleg papiravisene som harTV. Prosentdelen av reklameomsetninga for TV opplevd eit markant fall i reklameomsetninga,har likevel hatt ei stigning dei siste åra. For papira- noko som dels kan forklarast med finanskrisen,visene har prosentdelen gått noko ned. dels med fallande opplag. Om ein ser på den totale reklameomsetninga i I Noreg har radiokanalane ein relativt liten delsame perioden målt i kroner, går det tydeleg fram av den totale reklameomsetninga. NRKs sterkeat det har skjedd eit fall i reklameomsetninga frå posisjon i marknaden fører til at den kommersielleTabell 2.1 Netto reklameomsetning i norske media 2004–2009 (prosent)Andel 2004 2005 2006 2007 2008 2009Papiravis totalt 40,4 40,6 41 42,3 41,1 39,0 dagspresse 37,2 37,4 37,7 38,9 37,4 35,3 innstikk 2,5 2,4 2,4 2,5 2,7 2,8 gratisaviser 0,7 0,8 0,9 0,9 1 0,9Vekepresse/magasin 3,9 3,8 3,7 3,5 3,5 3,3Fagpresse 3,1 3,1 3,1 3,1 3,2 3,4Katalogar 8,6 7,6 6,5 4,7 3,9 3,7Direktereklame 17,8 16,7 15,1 14,2 14 14,7TV 15,8 16,1 16,8 16,5 17,2 17,9Radio 2,9 3 2,9 3 3,2 3,2Kino 0,7 0,7 0,6 0,7 0,8 0,7Internett 4,3 5,7 7,7 9,5 10,2 11,0Utandørs 2,5 2,6 2,5 2,7 2,9 3,1Totalt 100 100 100 100 100 100Kjelde: IRM/medienorge
  • 12. 12 Meld. St. 8 2010–2011 Digitalisering av radiomediet Reklameomsetning for ulike medium 2004–2009 (mill. NOK) 14000 Totalt 12000 10000 Papiravis Mill. NOK 8000 6000 4000 TV 2000 Internett Radio 0 2004 2005 2006 2007 2008 2009Figur 2.5 Reklameomsetning for avis, TV, radio og Internett 2004–2009 (mill. NOK)Kjelde: IRM/medienorgeradiolyttinga er relativt lita. Den same tendensen radioane er biletet motsett. Dei har tidlegare gåttser ein i nabolanda våre, som også har offentlege med overskot, men gjekk med underskot i 2007allmennkringkastarar med sterke marknadsposi- og 2008. Dei kommersielle radioane blei i 2008sjonar. Det finst i tillegg få kommersielle nisjekana- ramma av svikt i reklameinntektene.lar i Noreg. Små nisjekanalar som vender seg til Samla sett gjekk lokalradiobransjen med eitspesifikke målgrupper er attraktive for annonsøra- driftsoverskot på 17 millionar kroner i 2009. Resul-ne, fordi det er meir tenleg for dei å vende seg med tatet er ein oppgang på 18 millionar kroner fråreklame til definerte målgrupper. Dei offisielle lyt- 2008. Samla inntekter var 324 millionar kroner, eintarmålingane fram til 2006 gav ikkje annonsørane nedgang på vel tolv millionar kroner, men kostna-presis og detaljert nok informasjon om radiolytta- dene var vel 30 millionar kroner lågare enn åretrane. Annonsørane fekk sikrare dokumentasjon på før (306,5 millionar kroner).kva målgrupper reklamen trefte på fjernsyn enn i Det er store skilnader mellom inntekstforde-radio. Dette er no endra. Frå mai 2006 blir radiolyt- ling i 2008 og i 2009. Frivillig lisens, gåver ogting som nemnt målt elektronisk via eit panel andre tilskot som delar av dei samla inntektene(PPM), og liknar derfor på tv-metermålingane. har auka, medan reklameinntektene har minka Radio har tradisjonelt vore eit dagtidsmedium, med ti prosentpoeng. Kostnadsfordelinga i 2008sidan hovuddelen av lyttinga har skjedd på morgo- og 2009 var om lag den same.nen, på dagtid og tidleg ettermiddag. Kommersi-elle radiokanalar legg vekt på radio som eit sals-fremmande medium i kontakt med annonsørane. 2.1.3 Radiomediet si samfunnsrolleRadioreklame treffer folk på eit tidspunkt som Radio spelar i dag ei viktig rolle som informasjons-ligg tett opp til kjøpetidspunktet for mange slags og underhaldningskanal. Sjølv om truleg ogsåvarer. I tillegg er det langt rimelegare å annonsere andre media langt på veg vil kunne fylle ei slikpå radio enn i TV. rolle, har radiomediet eigenskapar som gjer at det Medietilsynet rapporterer årleg om bl.a. resul- neppe kan erstattast fullt ut. Nøkkeleigenskapanetatutviklinga innan lokalradiobransjen. Dei siste er blant anna direkterapportering frå hendingaråra (2004–2008) har dei kommersielle radioane og funksjonen som sekundærmedium, radio ersom gruppe stort sett gått med underskot, med eigna for mobilt mediekonsum og gratis mottak,unntak for 2007. For dei ikkje-kommersielle lokal- har låge produksjonskostnader og enkel tekno-
  • 13. 2010–2011 Meld. St. 8 13 Digitalisering av radiomediet Driftsinntekter for lokalradio 2000–2009 (mill. NOK) 400 350 329 333 345 335 324 323 300 288 253 246 257 250 Mill. NOK 200 150 100 50 0 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009Figur 2.6 Inntekter for lokalradio 2000–2009 (mill. NOK)Kjelde: Medietilsynet/medienorgelogi, billege mottakarar, universell dekning mv. I gerer likevel populærmusikk og underhaldningtillegg har radio ei viktig rolle som beredskapska- høgare enn nyheiter og distriktsstoff.nal. Radiolytting er som nemnt eigna som sekundæ- Radio er eit nyheitsmedium som kan halde lyt- raktivitet. Få andre media høver på same måten tiltarane oppdaterte gjennom heile døgnet. Dei bruk i kombinasjon med andre aktivitetar. Ifølgjefleste store radiokanalane legg vekt på nyheiter, TNS Gallup føregår ca. 40 pst. av lyttinga utanfortrafikk- og vêrmeldingar. Dette er redaksjonelt heimen. Då er passiv lytting, dvs. eksponering forinnhald som lyttarane også set pris på. Som figur radiolyd i butikkar, kafear og venterom inkludert.2.7 viser, er nyheiter og distriktsstoff det folk seier P4 opplyser at dei trur så mykje som 40 pst. av lyt-dei helst høyrer på. Dei yngre radiolyttarane ran- ting på hovudkanalen skjer under transport. Spesi- Lytting på ulike typar radioprogram 2009 (prosent) 120 100 80 Prosent 60 40 20 0 13-15 år 16-19 år 20-24 år 25-34 år 35-44 år 45-54 år 55-66 år 67-79 år Nyheiter Underhaldning Distriktsprogram Populærmusikk Kulturprog.Figur 2.7 Lytting på ulike radioprogram 2009 (prosent)Merk: programkategoriane i denne figuren er til dels overlappande.Kjelde: Norsk mediebarometer 2009, SSB/medienorge
  • 14. 14 Meld. St. 8 2010–2011 Digitalisering av radiomediet Radio som viktigaste kjelde for nyheiter: Mi viktigaste kjelde for nyheiter: Andel heilt einig/litt einig 2009 (prosent) Andel heilt einig/litt einig 2007–2009 (prosent) 0 20 40 60 0 20 40 60 80 Alle 45,9 49,4 Avis 46,9 15-19 år 29 41,7 20-29 år 37,7 58,4 TV 56,8 30-39 år 43,8 55,1 44,1 40-49 år 48,5 Radio 43,5 45,9 50-59 år 50,6 42,3 Internett 60 år + 50,1 45,9 50,4Figur 2.8 Andel som ser radio som si viktigastenyheitskjelde i 2009 – etter alder (prosent) 2007 2008 2009Kjelde: TNS Gallups Forbruker&Media/medienorge Figur 2.9 Den viktigaste nyheitskjelda 2007–2009 (prosent)elt om morgonen og tidleg på ettermiddagen er det Kjelde: TNS Gallups Forbruker&Media/medienorgemange som høyrer på radio medan dei reiser/ bru-kar ulike transportmiddel. Radio er eit viktig medium for formidling av Ei undersøking frå TNS Gallup viser at TV deinorsk språk. Radiomediet har òg mykje å seie for siste åra har vore rangert som den klart viktigastenorsk musikkliv. Allmennkringkastarane NRK, P4 nyheitskjelda. For berre ti år sidan blei derimotog Radio Norge er plikta til å spele minimum 35 avisene rangerte som den viktigaste kjelda til all-pst. norsk musikk. Ved lansering av ny norsk menne nyheiter for folk flest. Dei siste åra ermusikk vil speling i radio ha mykje å seie for artis- Internett blitt rangert som den viktigaste nyheits-tane. Radioen har derfor ei viktig rolle for utvik- kjelda av stadig fleire, i staden for TV og aviser.ling og promotering av norsk musikk. Musikken Men som figur 2.9 viser, held tilliten til radio somer også viktig for radioen. Radiokanalane profile- nyheitskjelde seg relativt stabil.rer seg med val av musikk. 2.1.5 Sal av radioapparat2.1.4 Radio som nyheitskjelde Kvart år blir det selt mellom 700 000 og 800 000Radioen er som nemnt eit nyheitsmedium som radioapparat5 i Noreg. Talet inkluderer både bilra-kan halde lyttarane oppdaterte gjennom heile døg- dioar og digitale radioar. Ulike undersøkingar girnet. For ein stor del av befolkninga er radioen ei noko ulike tal for utbreiinga av DAB-radioar. Ifølgjeav dei viktigaste nyheitskjeldene. Særleg dei elektronikkbransjens salsstatistikk for forbrukare-vaksne held radio for det viktigaste nyheitsme- lektronikk blei det selt 66 000 DAB-radioar i 2009.diet. Figur 2.8 viser at oppfatninga av radio somden viktigaste nyheitskjelda aukar med alderen på 5 Tal frå Elektronikkbransjen. Dette inkluderer FM/DAB-lyttargruppene. Dette kan sjåast i samanheng med radioeiningar i musikkanlegg, separate mottakarar, klokke- radioar, reiseradioar/kombinasjonar, radioar i berbar PCat radio generelt har fleire lyttarar blant dei og bilradioar. Radiomottakarar i datamaskinar, digitale mot-vaksne og eldre aldersgruppene, slik det også går takarboksar, mobiltelefonar og MP3-utstyr er ikkje inklu-fram av figurane ovanfor. derte.
  • 15. 2010–2011 Meld. St. 8 15 Digitalisering av radiomedietTabell 2.2 Totalomsetnad lyd- og biletprodukt i Noreg frå 2005 til 2009Antal 1.000 stk. 2005 2006 2007 2008 2009LydproduktLyd - og biletanlegg (musikkanlegg) 179 161 149 142 161– Av desse med DAB 1 1 2 4 7Separate einingar:– Radiomottakar med innebygd høgtalar 98 123 119 95 98– Av desse med DAB 41 39 43 27 42– Receiver 10 26 20 18– Radiomottakar (tuner) 1 1 4– Av desse med DAB 1 1 1– Klokkeradio 62 60 64 66 74Berbart lydutstyrReiseradio med kombinasjonar 183 175 200 170 192– Av desse med DAB 6 13 15 8 6BilunderhaldningBilradio / kombinasjonar 216 220 255 220 174– Av desse med DAB 4 2 3 2 7Registrert radiosal 738 749 814 714 721Mini-TV 3Total 738 749 814 714 724Andel «småradio» 76 % 77 % 78 % 77 % 75 %Andel DAB (inkl. mini-TV) 7,0 % 7,3 % 7,7 % 5,7 % 9,0 %Kjede: Elektronikkbransjen (feb. 2010)
  • 16. 16 Meld. St. 8 2010–2011 Digitalisering av radiomediet 3 Digital radio i NoregSom nemnt tidlegare har utviklinga av digital 3.2 Kva finst av digitalt radiotilbod iradio i Noreg vore aktørstyrt. Kringkastarane har dag?valt DAB som hovudstandard for digital radio, oghar sendt digital radio i DAB-nettet sidan 1995. Radiolyttinga på digitale plattformer samla ligg iDigital radio er tilgjengeleg også via andre medie- snitt på 8 pst. dagleg dekning, dvs. at 326 000 per-plattformer. I dette kapitlet vil departementet sonar ein gjennomsnittsdag høyrer på radio digi-beskrive nærmare tilbodet av digital radio i landet. talt. Det blir rekna med at 847 000 personar kvarHovudfokuset vil liggje på DAB, sidan kringkasta- veke høyrer digital radio, det vil seie 20,8 pst.rane har valt å satse på denne teknologien. Tilbo- vekedekning.6 Den digitale lyttinga føregår viadet av digital radio er rett nok prega av at fleire DAB, digitalt bakkesendt fjernsyn og ulike formerulike plattformer eksisterer side om side. For for nettbasert lytting.kringkastarane blir det derfor stadig viktigare åvere til stades på alle relevante plattformer forradiolytting. DAB og DAB+ NRK tilbyr i dag 15 kanalar på DAB, hovudkana- lane P1, P2, P3 og fleire nisjekanalar. Fleire av3.1 Ulike digitale radiostandardar kanalane blir sende parallelt på FM og DAB. NRK Super, NRK Gull, NRK Jazz, NRK Sport, NRK Fol-Digital radio er ikkje noko eintydig begrep. Ingen kemusikk og NRK Båtvær blir ikkje sende på FM.digital standard har vunne fram som ein universell Frå 1. juli 2009 fall NRK Klassisk bort som FM-til-standard. Situasjonen i dag er prega av at ulike bod og blei ein heildigital radiokanal.land (på ymse kontinent) satsar på forskjellege Begge dei riksdekkjande kommersielle all-variantar. I Vest-Europa er dei ulike standardarane mennkringkastarane, Radio Norge og P4, senderinnanfor Eureka 147-familien dominerande. kanalane sine både på FM og DAB. I tillegg sen-Eureka-familien femner om DAB (Digital AudioBroadcasting), DAB+ og DMB (Digital Multime-dia Broadcasting). Desse standardarane erutforma for terrestrielle sendingar, det vil seie 6 Dette er basert på ei kartlegging av lyttartal som dei stør-sendingar i jordbundne nett. ste radioaktørane i Noreg opererer med, basert på PPM- teknologi. TNS Gallup har oppretta eit mediepanel som Det finst fleire andre standardar for jordbun- dannar grunnlaget for lyttartala på radio. Kvar medlem avden digital kringkasting. Digital radio kan blant panelet er utstyrt med ein liten mottakar (på storleik medanna formidlast også via DVB-T, det vil seie som ein mobiltelefon) som han ber med seg heile dagen, og som registrerer all eksponering for radio. Om kvelden blirintegrert del av det digitale bakkenettet for fjern- denne mottakararen sett i ein docking-stasjon og regis-syn. DRM (Digital Radio Mondiale) er ein annan, trerte data sende automatisk til TNS Gallup. Dei hand-nyare standard for jordbunden kringkasting. For samer opplysningane og sender ut lyttardata (minste tids- eining er eitt minutt) til radioaktørane som eig denneeksempel India planlegg å byggje ut eit DRM-nett. undersøkinga. Radioaktørane brukar registreringane til å Det er også utvikla standardar for satellittdis- generere blant anna dekning (oppslutning) og mar-tribuert radio. Dei er førebels mest utbreidde i knadsandel. Etter ønske frå radioaktørane har TNS Gallup sett opp systemet i kvar kringkastar slik at det er råd åUSA. skilje mellom lytting på digital plattform og FM-plattform. Internett har i seinare år vunne terreng som Den digitale plattforma inkluderer lytting samla på denplattform for radiolytting, anten via stasjonært digitale plattforma, systemet er ikkje sett opp for å kunne skilje mellom ulike digitale plattformer, for det krev inves-eller mobilt breiband. teringar hos kvar einskild radioaktør. PPM-metoden måler Ei nærmare omtale av ulike teknologiar for kva for radiokanalar respondentane er blitt eksponerte for,digital radio følgjer i vedlegg 1. ikkje kva respondentane hugsar dei har høyrt på.
  • 17. 2010–2011 Meld. St. 8 17 Digitalisering av radiomediet Nettdistribuert radio Svært mange radiostasjonar er i dag også tilgjen- gelege som nettradio. Alle dei ovannemnde kana- lane (med unntak for NRK Båtvær) og fleire lokal- radiostasjonar finst som nettradio. Dei fleste med- lemene av Norsk lokalradioforbund har lokalra- diotilboda sine tilgjengelege på nettsida til forbun- det, lokalradio.no. I tillegg tilbyr både NRK og P4 fleire reine nettradiokanalar. 8 Det kan her vere tenleg å skilje mellom nett- distribuert radio via stasjonært breiband og via mobilt breiband. Dei siste åra har det vore ein framvekst av «medierike» mottakarar med farge- skjerm, interaktive funksjonar, internettilgang mv. Truleg blir slike mottakarar meir og meir vanlege i heimane, og vil nok bli ei viktig plattform for lyt- ting framover. Smarttelefonar som iPhone o.l. er uttrykk for den same utviklingstrenden. Eksem- pelvis lanserte NRK i januar 2010 gratis applika-Figur 3.1 Dagens kanaltilbod på DAB sjonar som gjer det mogleg å høyre NRK gjennomKjelde: Digitalradio Norge AS smarttelefonar. Per november 2010 var NRKs radioapplikasjon blitt lasta ned av totalt 189 000 brukarar. Applikasjonane gir også tilgang til andreder lokalradiokanalane P5, NRJ og The Voice7 nettenester frå NRK. NRK.no og Yr.no er inte-både på FM og DAB. grerte i applikasjonane, det same er sosiale nett- Studentradioen Radio Nova fekk sommaren stader som Facebook og Twitter.2010 ein tidsavgrensa konsesjon for å sende digi-tal lokalradio med DAB+-teknologi i Osloområdet. 3.3 Nærmare om DAB i NoregI september 2010 fekk Radio Latin-Amerika einliknande konsesjon for digital lokalradio i Osloom- Historikkrådet med DAB+ for å formidle FM-tilbodet sitt ogfylle sendeflata med reprisar av tidlegare sendin- Oppstarten av digitalradiosatsinga i Noreg fanngar. Konsesjonane gjeld i første omgang fram til stad i 1995, då NRK og P4 etablerte dei første digi-31. juli 2011. Radio Tango fekk i januar 2011 kon- tale prøvesendingane sine med DAB. NRK varsesjon fram til 1. juli 2011 til å sende sitt radiotil- blant dei første i verda med ein rein DAB-kanal dåbod med DAB+. Alltid Klassisk blei lansert. Frekvensplanen for DAB frå 19959 sikra Noreg ei riksdekkjande fre- kvensblokk (vidare omtala som «Riksblokka») ogDigital radio via fjernsyn ei regionalt inndelt frekvensblokk (vidare omtalaAlle NRK-kanalane som er nemnde ovanfor, er som «Regionblokka»).også fritt tilgjengelege via det digitale bakkenettet Kulturdepartementet drøfta digitaliseringa avfor fjernsyn, med unntak for NRK Båtvær, som er radiomediet i St.meld. nr. 62 (1996–97)ein rein DAB-kanal. NRK-kanalane er også tilgjen- Kringkasting og dagspresse 1996 mv. og gjekk inngelege via kabel-TV-nettet. I Stor-Oslo har Norges for at ei eventuell digitalisering av radio i Noregmobil-TV AS prøvesendingar med mobil-TV, og burde vere aktørdriven. Det skulle ikkje vere eitdei nemnde radiokanalane er tilgjengelege via statleg ansvar å byggje ut eit digitalt radionett. Eisame mottakarar som blir nytta for mobil-TV. eventuell avgjerd om utbygging av DAB-nettet burde fattast av aktørane sjølve, på grunnlag av ei ordinær forretningsmessig vurdering.7 SBS har i vedtak frå Medietilsynet i januar 2011 fått løyve til 8 å leige ut halvparten av kapasiteten The Voice nyttar i DAB- NRK P3 Urørt, NRK 5.1, NRK Stortinget, P4 Bandit, P4 Bal- nettet til Radio Tango. Begge desse kanalane vil framover lade, P4 Hits, P4 RadioRetro og Radio Country. bli sende med DAB+. 9 Frekvenskonferansen i Wiesbaden 1995.
  • 18. 18 Meld. St. 8 2010–2011 Digitalisering av radiomediet Riksblokka blei delt inn i seks einingar, somskulle gi plass til minst seks høgkvalitets radioka-nalar.10 I St.meld. nr. 62 (1996–97) la departemen-tet opp til at NRK skulle få disponere fire av deiseks einingane i Riksblokka, medan P4 skulle få eieining. Departementet ville vente på meir kon-krete planar for utbygging av Regionblokka førdet tok stilling til fordeling av kapasitet. Fleirtalet i Familie-, kultur- og administrasjons-komitéen slutta seg til forslaget frå departemen-tet, jf. Innst. S. nr. 103 (1997–98): Komiteen viser til den breie semja ein har hatt når det gjeld innføring av DAB (digital audio broadcasting)-teknologien, og St.meld. nr. 62 (1996–97) har ein brei gjennomgang av pro- blemstillingar knytta til dette. Komiteen viser til at lokalradioane utgjer ein viktig del av total- tilbodet, og ber om at departementet arbeider vidare med tanke på løysingar knytta til desse. Komiteen ber også om at departementet syter for at operatørar av multipleksane har tillit som nøytral instans hjå alle programselskapa.Som nemnt tidlegare blei digitalisering av radio-mediet også behandla i St.meld. nr. 30 (2006–2007) Kringkasting i en digital fremtid. I dennemeldinga blei prinsippet om aktørstyrt utbyggingav digital radio foreslått vidareført, noko Stortin- Figur 3.2 Dekningskart for DAB-nettet (80 pst.get slutta seg til. befolkningsdekning) Kjelde: Digitalradio Norge ASDagens DAB-nettDå St.meld. nr. 62 (1996–97) blei fremma, var somnemnt to frekvensblokker koordinerte for DAB: I Riksblokka kan kvar einskild kanal sendastRiksblokka og Regionblokka. Gjennom seinare med ein og same frekvens. Regionblokka er inndeltinternasjonale frekvensavtaler har Noreg fått i åtte regionar, slik at det kan sendast ulike programkoordinert ytterlegare ei riksdekkjande frekvens- i ulike regionar. Lokalradioblokka dekkjer ogsåblokk til DAB i VHF-bandet (heretter omtala som heile landet, men er inndelt i 37 område og meintRiksblokk II) og ei lokalradioblokk inndelt i 37 for lokalradiosektoren. Riksblokk II er planlagdområde (heretter omtala som «Lokalradio- som eit riksdekkjande nett.blokka»)11. I tillegg kjem ei frekvensblokk (lokal- Norkring har frekvensløyve og anleggskonse-dekning) for DAB i L-bandet12, men denne er sjon for Riksblokka til og med 31. desember 2020.enno ikkje planlagd teken i bruk. Her disponerer NRK to einingar, dvs. ein tredjedel av all kapasiteten i denne blokka. P4 har konsesjon for bruk av ei eining med allmennkringkastings-10 Ei DAB-blokk har 1152 kbit/s samla nettokapasitet. Netto- krav fram til 2014. Sidan sommaren 2010 er noko av kapasiteten i éi eining etter den nemnde oppdelinga er då P4s kapasitet og den andre kapasiteten i Riks- 192 kbit/s. Det er mogleg å sende kanalar på lågare bitra- tar, slik at det blir plass til fleire enn éin kanal per eining. blokka blitt disponert av Radio Norge og lokalra- Kringkastarane nyttar sjeldan/aldri fulle 192 kbit/s (altså 1 diokanalane P5, NRJ og Radio1. Disse kanalane har eining) til éin kanal, men maks 128–160 kbit/s.«Eining»- konsesjonar til 1. juli 2011. begrepet blir brukt for å vise fordelinga av kapasitet i DAB- nettet.11 12 Frekvenskonferansen i Genève 2006, RRC06, som resul- Maastricht-avtala frå 2002, som galdt planlegging av fre- terte i frekvensplanen GE-06 for digital kringkasting (radio kvensar til T-DAB i L-bandet (frekvensområdet 1452– og fjernsyn). 1479,5 MHz).
  • 19. 2010–2011 Meld. St. 8 19 Digitalisering av radiomediet NRK har frekvensløyve og anleggskonsesjon13 radio. Ein kan på bakgrunn av dette gå ut ifrå atfor Regionblokka og brukar all kapasitet her sjølv. det må finnast om lag 332 000 DAB-apparat iRegionblokka er direktetildelt NRK, og NRK kan Noreg i dag. Den same undersøkinga viste at detderfor berre bruke denne kapasiteten til å for- totalt er ca. 7,3 millionar FM-radioar i norske hei-midle lisensfinansierte allmennkanalar. Region- mar, av dei er 3,9 millionar i dagleg bruk. Då erblokka gir NRK høve til å formidle sendingane frå ikkje bilradioar medrekna.dei 12 distriktskontora sine til dei riktige regio-nane. Lokalradioblokka er førebels ikkje teken i 3.4 Digitale mottakarar og adaptararbruk. Dagens konsesjonsområde for analog lokal-radio er vesentleg mindre, og det er i dag 141 kon- Som nemnt i kap. 2.1.5 blir det selt omkring 60 000sesjonsområde for lokalradio. digitale radioar i året. Dette talet omfattar berre Riksblokk II er heller ikkje bygd ut. DAB-radioar og gir derfor eit ufullstendig bilete NRK, P4 og SBS har danna eit felles selskap, fordi også digitalt fjernsyn og nettradio er digitaleDigitalradio Norge AS, for å sikre snarleg overgang radioplattformer. Tabellen nedanfor illustrerertil digital radio i Noreg. Lokalradioane er også invi- mangfaldet i tilbodet av mottakarar for dei uliketerte til å bli med på eigarsida i selskapet, men har digitale radioplattformene. I tabellen er det ogsåhittil valt å stå utanfor. Digitalradio Norge har som oppgitt cirka-prisar for ulike apparatkategoriar.målsetjing blant anna å bli frekvensoperatør for WorldDMB Forum15 har i samarbeid meddigitalradio etter modell av Norges televisjon radioindustrien fastsett minimumskrav for stan-(NTV) i det digitale bakkenettet for fjernsyn.14 dard radiomottakarar som blant anna føreset at I dag kan ca. 80 pst. av husstandane i landet mottakarar skal kunne ta imot både DAB oghøyre DAB digitalradio via Riksblokka eller Regi- DAB+-signal. Føremålet med å standardisereonblokka. krava til mottakarar er å redusere usikkerheit for Aktørane har gitt uttrykk for at vidare utbyg- kringkastarar, produsentar, styresmakter og for-ging av DAB-nettet føreset klare signal frå styres- brukarar. Etter at WorldDMB Forum lansertemaktene om ein plan for avvikling av FM-nettet. sine «profilar» i 2008, har talet på modellar som kan ta inn DAB+ auka monaleg. Dei fleste DAB-radiomodellane som er til sals iUtbreiing av DAB-mottakarar dag, kan ta inn både DAB og DAB+ (og som regelSendingane på DAB i Noreg starta for ca. femten også FM-signal).år sidan, men i dei første åra var det få som kjøpte Prisen på mottakarar fell, og det er no moglegDAB-radioar. Elektronikkbransjen reknar med å skaffe seg ein DAB-mottakar som ikkje kostarrundt 10 000 selde apparat desse åra. Sidan 2005 stort meir enn ein rimeleg FM radio. Utvalet avhar Elektronikkbransjen registrert sal av DAB- DAB-radiomodellar er også stort. Ei av dei størsteradioar spesielt. Bransjen reknar med at det i peri- elektronikkjedene har for eksempel fleire digitaleoden fram til og med 2009 blei selt totalt 285 000 radioar (kombinerte DAB/FM-modellar) ennDAB-radioar i Noreg. reine analoge radioar (FM og FM/AM-modellar) i Ifølgje ei kartlegging utført av TNS Gallup/ nettbutikken. Det kan nemnast at den norske pro-NRK Analyse i januar 2010, svara 19,1 pst., eller dusenten Pinell dei siste åra har satsa på utviklingdrygt 730 000 personar, at dei har tilgang til DAB- av digitalradiomottakarar. Pinell Supersound, ein mottakar som gir tilgang til både FM-, DAB/13 DAB+ og nettradio, er i dag den mest selde Frekvensløyve gitt av Post- og teletilsynet med heimel i lov om elektronisk kommunikasjon (LOV-2003-07-04-83 ekom- radioen i Noreg. Under varemerket Pinell er det lova) § 6-2 gir innehavaren rett til å bruke bestemte fre- også lansert fleire andre modellar, og satsinga kvensressursar. Anleggskonsesjon gitt av Kulturdeparte- skal etter planen trappast ytterlegare opp i åra mentet/Medietilsynet med heimel i kringkastingslova § 2-2.14 framover. Digitalradio Norge AS har søkt om frekvensløyve og anleggskonsesjon for ordinær kringkasting av digital radio Det finst ikkje statistikk for sal av reine nettra- via Riksblokk II og Lokalradioblokka. I søknaden er det diomottakarar. I dei siste åra er likevel såpass bede om at konsesjonane blir gjorde gjeldande i 15 år frå mange modellar blitt lanserte at dei truleg har fått det tidspunktet ein sløkkjedato for FM-nettet er fastsett. Samstundes ønskjer selskapet at dei same rettane skal ei viss utbreiing. Uttrykket «the connected home» gjelde i perioden frå 2011 og fram til sløkkjedato for å sikre blir nytta for å beskrive tendensen til at stadig meir fundamentet for investeringane. Søknadene ventar på avgjerd så lenge Stortinget ikkje har behandla den førelig- gjande stortingsmeldinga og Samferdselsdepartementet 15 Interesseorganisasjon med føremål å fremme utbreiinga av ikkje har avklara bruken av restdividenden. Eureka 147/DAB-standardane.
  • 20. 20 Meld. St. 8 2010–2011 Digitalisering av radiomedietTabell 3.1 Funksjonalitet og prisar for ulike kategoriar av radiomottakarar Kringkasting Prisintervall, kr. DAB/ TV-Apparatkategori FM DAB+ nettet Internett FM DAB/DAB+ InternettStasjonærtHifi (separat komponent) x x x 1500-10000 2000-10000 1000-100001Minianlegg/heimekino x x x 500-20000 2000-5000 1700-5000Klokkeradio x x x 100-1000 700-1500 800-1500PC (stasjonær/berbar) x - - 2000-2000TV / -mottakar2 x x x - - 7000-15 000Adaptareiningar x x x - 700-1200 1000-3000USB-einingar x x - 300-500 -MobiltReiseradio/kjøkkenradio x x x 100-3000 200-3000 700-3000mp3 x x x 500-3500 1000-2000 1500-3000Mobiltelefon/tilleggsutstyr x x x 300-5000 5003 1500-60004Bilradio (fabrikkmont) x x 0 0-8000 -Biladaptar x - 1000-2500 -x = apparattypen finst i sal1 Inkluderar «mediesenter» med internettradio2 Pris på mottakarar for digital TV ligg typisk mellom 500 og 4000 kroner. Radiomottaket fell ikkje inn under nokon av platt- formene FM, DAB eller Internett, då radiolyden er intergrert i TV-signala.3 Pris for tilbehøret som inneheld DAB-radio (handsfree-sett).4 Telefonar med muligheit for å installere program for radiolytting over InternettKjelde: Digitalradio Norge ASforbrukarelektronikk kan koplast til Internett. rar lasta ned applikasjonen. Smarttelefon somDette gjeld for eksempel mange lydanlegg med radiomottakar er eit heilt nytt fenomen, og det erutstyr for Internettilkopling for at brukarane skal enno for tidleg å seie i kva grad det vil påverkekunne spele («streame») musikk direkte frå nettet. medievanane. Likeins er også fjernsynsmediet prega av byr- Utbreiinga av lesebrett (f.eks. iPad) inneberjande integrasjon med Internett. Drivkrafta er pri- endå ein tilvekst av (potensielle) radioapparat i hei-mært å gjere det mogleg og attraktivt å bruke den mane. I utgangspunktet er neppe radio det primæ-ordinære fjernsynsskjermen til internettbaserte re bruksområdet for lesebrett, men i prinsippet eraudiovisuelle tenester. Fjernsynsapparat med det ikkje noko i vegen for at eit lesebrett med nett-internettilkopling vil i praksis også fungere som kopling kan bli brukt som nettradio.nettradioar. Det same er i aukande grad tilfelletfor mange andre typar audiovisuelt utstyr, som foreksempel Blu-ray-spelarar. 3.5 Digitale mottakarar i bil Stadig fleire høyrer radio med smarttelefonar.Som tidlegare nemnt, publiserte NRK i januar I dag er det svært få bilar på norske vegar som har2010 ein radioapplikasjon for iPhone og Android- integrert digital radiomottakar. Enno er det berreplattforma. I november 2010 hadde 189 000 bruka- omkring 5 pst. av nye bilar som har DAB-radio. Dei
  • 21. 2010–2011 Meld. St. 8 21 Digitalisering av radiomedietfleste bilfabrikantar opererer med FM som stan- under utvikling. Det blir lansert i første kvartaldardradio. Volkswagen (VW) opererer med kombi- 2011, og detaljane er derfor ikkje kjende.nert FM/DAB-mottakar som standard (i fleire For det andre kan mobilt breiband brukast tilmodellar). Fleirtalet av dei største bilmerka tilbyr radiomottak i bil. Ein smarttelefon kan nyttastno fabrikkmontert DAB-radio som opsjon i mange som digital radiomottakar og koplast til FM-modellar. Dette gjeld blant andre ein del av model- radioen i bilen. Førebels er likevel ikkje 3G-nettlane til Audi, Ford, BMW, Volvo, Mercedes og for mobilt mottak tilstrekkjeleg utbygt til å gi full-Toyota. Fleire av desse tillbyr no også DAB-radio god kvalitet på radiomottak. Radiomottak viasom standard. Bilkjøparar må rekne med å betale mobilt breiband vil dessutan representere eit brotfrå 2000 til 5000 kroner ekstra for å få bilen levert med gratisprinsippet (at radio skal vere «free tomed DAB-mottakar. air»), fordi mobilselskapa tek seg betalt per Mbit/ Tal frå SSB og Opplysningsrådet for Veitrafik- s. Enno er heller ikkje direkte avspeling av radioken viser at det ved utgangen av 2009 var om lag via mobilt breiband eit reelt alternativ i bil fordi2,6 millionar bilar i Noreg. Kvart år blir det selt kvaliteten på mottaket er for dårleg.om lag 140 000 nye bilar og 30 000 importerte Ei tredje og meir aktuell løysing er å høyrebruktbilar. Det inneber at det i prinsippet tek 15 år digital radio via den gamle FM-radioen i bilen.å skifte ut heile bilparken. Dette kan gjerast ved å montere ein adaptar for Ved overgang til digital kringkasting vil bilei- overføring av digitalradio til vanleg FM-radio.garar utan DAB-mottakarar kunne nytte tre alter- Adaptaren er ein liten DAB-mottakar som tek imotnative løysingar. dei digitale signala og sender dei vidare til FM- For det første kan ein montere heilt ny radio radioen over FM-bandet. Slike adaptarar er i sal,med integrert DAB-mottakar i bilen. Den rimele- men utvalet førebels lite. Teknologien er relativtgaste løysinga er frittståande digitale mottakarar enkel. Derfor kan ein vente at det vil dukke oppsom blir sette inn ved kvart brukstilfelle, men det eit større utval av modellar dersom etterspurna-er også mogleg å få ein meir permanent type etter- den tek seg opp. Biladaptarar kostar i dag fråmontering. Det kan gjerast som ei rein erstatning omlag 1000 kr.av den eksisterande radioen i bilen, eller der det Det er mogleg at mobiltelefonen etter kvartikkje let seg gjere, kan ein montere ein DAB- også vil kunne fungere som mottakar for kring-modul som samspelar med eksisterande lydan- kasta radio. I dag er det til dømes utvikla modularlegg. I mange tilfelle vil det også vere råd å skifte som kan koplast til ein iPhone, slik at den kan taheile radioeininga. I nyare bilar er radioen ein inn ordinære DAB-signal. Nokia har nyleg lansertintegrert del av instrumentering i bilen, og kan i eit hovudsett (øyreproppar) for DAB-mottak forpraksis ikkje alltid bytast ut med tredjeparts appa- nokre av smarttelefonmodellane sine. I førsterat. Det finst likevel løysingar for dette (passar omgang er det marknadsført i Storbritannia, derikkje alle bilmodellar), så sant radioen ikkje er del etterspurnaden er venta å vere størst. Produktetav eit navigasjonssystem eller liknande. Totalkost- vil truleg bli lansert i Noreg om kort tid.naden vil då omfatte ny radioeining, montering og Eksempla på ulike adapterløysingar viser ateventuelle tilpassingseiningar. I eldre bilar er inn- det på dette området truleg er grunnlag for opti-og utmontering relativt enkelt, og kostnaden vil misme om at teknologisk innovasjon kan løyseberre omfatte ny radioeining. Den norske produ- utfordringar som i dag verkar krevjande.senten Pinell har også eit ettermonteringsprodukt
  • 22. 22 Meld. St. 8 2010–2011 Digitalisering av radiomediet 4 Digital radio i andre landUtviklinga i andre europeiske land er viktig og styr i bilar. Nokre bilprodusentar tilbyr det somvesentleg ved val av teknologi for digitalisering av standard, dvs. at bilen blir levert med DAB somradiomediet i Noreg. Mange land i Europa vurde- radioløysing, andre tilbyr DAB som tilvalsløysing.rer no digitalisering av radiomediet. Ford og Vauxhall reknar med å tilby digitalradio i DAB er det bakkesende digitalradiosystemet alle nye bilar frå 2013. Totalt er no ca 60 millionarsom hittil har hatt størst gjennomslag internasjo- radioapparat i bruk i landet.nalt, om ein ser bort ifrå USA og Japan. Dei euro- Ifølgje RAJARs16 radioundersøking frå 2. kvar-peiske landa er ikkje samla om éin standard for tal 2010 føregår 24 pst. av den totale radiolyttingadigitalisering av radio, men ulike variantar innan- på digitale plattformer, og 15,8 pst. av den totalefor DAB-familien av standardar (Eureka 147) er radiolyttinga føregår på DAB, dvs. at DAB er dendominerande. Likevel har ikkje DAB etablert seg viktigaste plattforma for digital radiolytting i Stor-som ein universell radiostandard. Ingen land har britannia.heller gått over, eller vedteke å gå over, frå FM til Liksom Noreg har Storbritannia ei utfordringDAB eller ein annan digital radiostandard. Dei ved at vidare drift av FM-nettet vil krevje investe-siste par åra har det likevel skjedd ei utvikling på ringar i vedlikehald. Derfor må det takast stillingdette området. Fleire av dei store landa i Europa til om FM-nettet skal rustast opp eller erstattasthar no signalisert vilje til å satse på teknologi for med digital kringkasting. Når det gjeld val av tek-digitalisering av radio, og bur seg på avvikling av nologi for digitalisering av radio, satsar britiskeanaloge radiosendingar. styresmakter vidare på DAB, blant anna fordi dei Nedanfor følgjer ein kort gjennomgang av situ- meiner denne teknologien fungerer best mobilt,asjonen for digital radio i eit utval europeiske land. og dei held DAB for å vere den einaste plattforma som kan fungere som dedikert plattform for kringkasta digitalradio. Det er også vesentleg at4.1 Storbritannia det alt er selt 12 millionar DAB-radioar, noko som gjer det lite aktuelt å gå bort frå DAB no. I tilleggDet blir ofte vist til Storbritannia som føregangs- medverkar dei mange regionale og lokale fre-land for DAB. Landet var tidleg ute med å introdu- kvensblokkene til at det ikkje er bruk for meir fre-sere DAB, og mange lyttarar har skaffa seg digi- kvenskapasitet til radio på lokalnivå.tale radioapparat. I Storbritannia har både BBC og Den førre britiske regjeringa la i juni 2009kommersielle aktørar etablert seg på DAB-platt- fram rapporten Digital Britain, som blant annaforma. Det første riksdekkjande sendeløyvet fekk fremma forslag om overgang frå analog til digitalBBC, som byrja med prøvesendingar på DAB i radio. I rapporten blei 2015 sett som måldato for1995 og deretter faste sendingar frå 1997. Det avvikling av FM-sendingar for dei store kringkas-andre riksdekkjande løyvet blei i 1998 tildelt Digi- tarane, så sant følgjande kriterium er oppfylte to årtal One, som starta sendingar i 1999. føre: Dagens dekning for DAB-nettet i Storbritannia – Minst 50 pst. av radiolyttinga skal føregå digi-er på mellom 85 og 90 pst. talt Storbritannia har 2 nasjonale, 10 regionale og – Den nasjonale DAB-dekninga skal vere saman-37 lokale frekvensblokker i bruk til digital radio. liknbar med FM-dekninga, og lokal DAB-dek-Også ei tredje nasjonal frekvensblokk står til råd- ning skal dekkje 90 pst. av innbyggjarane ogvelde, men den er ikkje i bruk. Det er kringkasta- alle store vegar.rane som er frekvensblokkoperatørar. Det totale 16digitalradiotilbodet er 43 offentlege og 126 kom- RAJAR (Radio Joint Audience Research) er den offisiellemersielle kanalar på DAB. institusjonen for måling av radiolytting i Storbritannia. Den er eigd saman av BBC og RadioCentre (som representerer Det er til no selt om lag 12 millionar DAB- den kommersielle radiobransjen). Undersøkinga dekkjerradioar. DAB er også tilgjengeleg som ekstraut- ca. 320 individuelle radiostasjonar og blir utført kvartalsvis.
  • 23. 2010–2011 Meld. St. 8 23 Digitalisering av radiomedietSmå lokalradioar («ultra local radio») skal fram- tenester, interaktivitet mv. DMB blei valt fordileis kunne sendast på FM på ubestemt tid. FM- denne plattforma kan tilby slik meirverdi. Alle deikapasiteten er sprengd i dag, men når dei store eksisterande FM-radiostasjonane får rett til å bliradioaktørane går over til DAB, skal små lokalra- digitale.dioar, som i dag delvis blir sende på AM, flyttast Radioapparat for mottak av DAB/DAB+/DMBover til FM. Dette vil gi rom for at fleire lokalradio- er tilgjengelege for sal i Frankrike, men det er foraktørar kan få sendeløyve. Lokalradiobransjen i tidleg å seie noko om utbreiinga.Storbritannia har stilt seg positiv til ei slik løysing. I januar 2009 blei ei ny kommunikasjonslov17 Den nye regjeringa har slutta seg til denne vedteken, som slo fast at det i siste delen av 2009strategien, men understrekar samstundes sterkt skulle leggjast fram ein plan for digitalradio, inklu-kor viktig det er at radiolyttarane sjølve viser inter- dert ein utrullingsplan. Lova fastset også eit tretr-esse for digital radio ved å lytte digitalt, og at det innsprogram for integrering av digitalradio i alleikkje er aktuelt å ta stilling til avvikling av FM for radiomottakarar, inkludert bilradioar. Innan sep-dei store kringkastarane før majoriteten av radio- tember 2010 skulle alle nye mottakarar med multi-lyttinga er digital. medieskjerm som i hovudsak blir nytta til radiolyt- I 2010 vedtok det britiske parlamentet ei ny ting, vere DMB-kompatible (ikkje bilradioar). Kra-digitaliseringslov (The Digital Economy Bill). Mål- vet blir utvida til å gjelde alle nye radiomottakarardatoen 2015 for sløkking av FM-nettet er ikkje innan september 2012 (med unntak for bilradi-uttrykt i lova, men den gir styresmaktene fullmakt oar). Innan september 2013 skal alle radiomotta-til å fastsetje ein sløkkedato for riksdekkjande karar, også bilradioar, etter lova vere tilpassa mot-FM-radio med to års varsel dersom tilhøva ligg til tak av digitalradio (DMB-kompatible).18rette for det (jf. kriteria ovanfor). Ifølgje den nemnde lova er det regjeringa som skal stå for standardvalet for digitalisering av kringkasting. Dette låg til grunn då Frankrike4.2 Frankrike gjekk over til digitalt bakkenett for fjernsyn (DTT), og det same gjeld altså for digitaliseringaFrankrike har gjennomført mange testar av digi- av radio.talradio. Dei fleste teknologiar som DRM, DAB, Det ligg enno ikkje føre vedtak om å avvikleDAB+, DVB-T, DVB-H, T-DMB og HD-radio er FM-nettet i Frankrike.blitt testa. Men i slutten av 2007 kunngjorde regje-ringa at den hadde valt T-DMB for å sende digitalradio i landet. Ifølgje styresmaktene var det uklart 4.3 Tysklandkva som ville bli situasjonen m.o.t. DAB/DAB+.Derfor valde dei DMB. Frankrike hadde ikkje Etter eit par års prøvesendingar starta jamlegenoko digitalradiotilbod eller infrastruktur frå før, DAB-sendingar i Tyskland i 1999.og var dermed ikkje bunde av dette i val av tekno- Den tyske forbundsstaten tildeler ikkje fre-logi for digitalisering av radio. Oppstarten med kvensar. Dette ansvaret ligg i den einskilde delsta-DMB kunne derfor skje «frå botnen». ten. Som ein konsekvens av dette har det ikkje tid- Digitalradiotilbodet skulle etter planen lanse- legare vore noka riksdekkjande frekvensblokk forrast i Paris, Nice og Marseille i desember 2010, digitalradio. Sendingane har føregått regionalt inoko som ville gitt ein samla dekningsgrad på ca. alle delstatane, med varierande dekning. Mar-20 pst. Lanseringa er no utsett i påvente av ein ny knadspenetrasjonen har også vore nokså låg.rapport frå styresmaktene om implementering av I perioden 2007–2008 bestemte KEF19, somdigital radio. Rapporten er venta i løpet av 2011. gjer vedtak i finansielle spørsmål for radio- og tv- Frankrike har ei nasjonal, 30 regionale og to selskap, bl.a. ved å gi lisensmidlar til allmenn-lokale frekvensblokker til rådvelde for digitalra-dio. Eit auka tilbod av kanalar er ikkje noko sterkt 17incentiv for å gå over til digitalradio i landet, sidan Loi relative à la liberté de communication (Freedom of Communications Act)kanaltilbodet på FM allereie er stort. Meirverdien 18 Det er enno få DMB-mottakarar i sal i Frankrike, og det eri urbane strok som alt har eit breitt tilbod er altså uklart om alle nye radiomottakarar med multimediaskjermavgrensa. Det er av same grunn meir lytting på er DMB-kompatible. Franske styresmakter opplyser at dei arbeider med å modifisere lovteksta, også den om milepæ-nettradio i distrikta enn i byane. For at den digi- lane knytte til utbreiing av digitale mottakarar.tale plattforma skal gi ein reell meirverdi, har fran- 19 Die Kommission zur Ermittlung des Finanzbedarfs derske styresmakter vore opptekne av at den må tilby Rundfunkanstalten («Kommisjonen for finansiering avmeir enn berre fleire kanalar, f.eks. video, nye tyske kringkastarar»)
  • 24. 24 Meld. St. 8 2010–2011 Digitalisering av radiomedietkringkastarane, å vente med meir støtte til digital- re DAB-sendingar i delar av landet, men oppslut-radio til 2009. ninga om desse sendingane er lita. NPO vil derfor I 2008 gjennomførte Tyskland testar med vente med vidare digitalradiosatsing til dei kom-DRM+ og DAB+. Tidlegare er det også blitt gjort mersielle kringkastarane lanserer DAB+. DeiHD-radiotestar. noverande DAB-sendingane held fram inntil DAB-nettet i Tyskland når 70 pst. av befolk- vidare.ninga. Landet har 16 regionale og fire lokale fre- DAB-nettet i Nederland når 70 pst. av befolk-kvensblokker i bruk til digitalradio, i tillegg til tre ninga. I Nederland er det totalt sett av 5 frekvens-frekvensblokker for prøvesendingar med lokalra- blokker for DAB/ DAB+/DMB. Éi nasjonal fre-dio. Tilbodet inneheld meir enn 60 DAB-kanalar, kvensblokk er i bruk til NPOs prøvesendingar.både offentleg finansierte og kommersielle. Dei Tilbodet inneheld 9 kanalar som går parallelt påfleste kanalane blir sende parallelt i FM og DAB, DAB og FM, og 3 «data services» som berre blirmen eit aukande tal kanalar blir sende berre digi- sende på DAB.talt. Mobil-TV med DMB, som også kan formidle Våren 2009 blei ei frekvensblokk i høvesvisdigitalradiokanalar, finst no i 16 tyske byar. band III og L-bandet tildelt MTV NL (Mobiele TV Det føreligg inga marknadsundersøking for Nederland) og CallMax til bruk for DMB. MTVkor mange digitale radiomottakarar som er selde i NL driv no prøvesendingar med mobil-tv, medanTyskland. CallMax enno ikkje har konkrete planar om utrul- I Tyskland kjem det no ei lansering av rikstek- ling i L-bandet. DMB-lisensane opnar også forkjande digital radio med DAB+. KEF skal syte for digitalradio.finansiering for å lette utrullinga av riksdekkjande Nokre få spesialforhandlarar sel DAB-mottaka-DAB+. KEF stilte som krav at både private og rar. Marknadspenetrasjonen har vore svært lågoffentlege kringkastarar måtte teikne kontrakt på for DAB i Nederland, med berre om lag 20 000utbygging av eit riksdekkjande digitalt nett før selde mottakarar.KEF ville overføre lisensmidlane som trengst til I 2011 vil dei eksisterande sendeløyva for ana-dei offentlege radiostasjonane. Dette vart gjort 15. log radio bli utvida med 6 år. Dei noverandedesember 2010. Nettet er venta å vere på lufta frå radiokringkastarane kan få denne utvidinga avseptember 2011, og gir Tyskland sitt første nasjo- konsesjonen dersom dei bind seg til å sende deinale radionettverk på 65 år. same kanalane i DAB+. Ei frekvensblokk vil bli Tyske styresmakter kunngjorde ei riksdek- brukt til kommersiell riksdekkjande radio, og eikjande frekvensblokk med rom for anslagsvis 35 vil bli brukt til lokal kommersiell og offentlegkringkastarar våren 2010, og ei rekkje aktørar radio. Innanfor desse DAB+-konsesjonane er detsøkte om kapasitet. Dette opnar som nemnt for ikkje tillate å bruke frekvenskapasiteten tilførste gong i nyare tid for nasjonale radiokanalar i mobil-tv-tenester. Den tredje frekvensblokka forTyskland. Ein tredjedel av kapasiteten var føre- digitalradio er alt tildelt NPO, som i dag brukarhandstildelt den offentleg eigde kringkastaren den til DAB. NPO kan skifte over frå DAB tilDeutschlandradio. DAB+ eller DMB. Dei riksdekkjande digitalradiokanalane vil bli I 2017 vil regjeringa evaluere satsinga påsupplerte med opp til tre frekvensblokker i kvar av DAB+, basert på kriterium som tal på selde motta-dei 16 delstatane for å tilby regional og lokal radio karar, utbreiing i bil, talet på lyttarar, deknings-frå allmennkringkastaren ARD og private kringkas- grad, DAB+/DMBs suksess internasjonalt, nyetarar. Mellom 30 og 40 digitale radiokanalar, ei blan- teknologiar for digitalradio, graden av suksess påding av lokale og riksdekkjande, private og offent- konkurrerande digitalradioplattformer som Inter-lege radiokanalar, vil bli tilgjengelege i alle tyske nett mv.regionar. Etter planen skal størstedelen av tyska- Dersom styresmaktene i 2017 konkludererrane ha tilgang til desse tenestene innan 2012. med at DAB+ er ein suksess, vil sendeløyva bli Det føreligg enno ingen vedtak om å avvikle utvida med 6 år til. Dessutan vil det bli fastsettFM-nettet i Tyskland. ein dato for avvikling av FM. Dersom styresmak- tene i 2017 konkluderer med at DAB+ ikkje er ein suksess, vil kommersielle kringkastarar tru-4.4 Nederland leg returnere dei digitale konsesjonane sine. Det analoge frekvensspekteret vil truleg bli auksjo-I 2003 fekk den nederlandske allmennkringkasta- nert ut.ren Nederlandse Publieke Omroep (NPO) løyvetil å disponere ei frekvensblokk. NPO har ordinæ-
  • 25. 2010–2011 Meld. St. 8 25 Digitalisering av radiomediet4.5 Sveits onalradioar og kommersielle lokale og regionale radioar.Sveits lanserte digitalradio via DAB i 1999, då den Vidare skal det lagast ein langsiktig plan foroffentlege kringkastaren SRG SSR idée suisse digitalisering av radio som blant anna omfattarkom på lufta. Lokale prøvesendingar med DAB+ overgang frå DAB til DAB+.blei lanserte i Bern og Zürich i slutten av 2007. Danske styresmakter avgjorde i 2009 at forny-Det har også vore DMB-prøvesendingar på lufta. ing eller replanlegging av FM-nettet ikkje skal Dekningsgraden for digital radio på DAB eller gjennomførast, men det er ikkje gjort vedtak omDAB+ i Sveits er på ca. 93 pst. endeleg FM-avvikling. Det er fem ordinære regionale frekvensblok- Spørsmålet om sløkking av analoge sendingarker i bruk for digital radio. Dei dekkjer alle store vil bli teke opp når halvparten av husstandane harspråkområde i landet (tysk, fransk og italiensk), DAB-mottakar.med ei blanding av offentlege og kommersielleradiostasjonar. I frekvensblokkene blir DAB ogDAB+ sende om kvarandre. Det totale sendetilbo- 4.7 Sverigedet er 72 DAB/DAB+-tenester. Ved midten av 2010 blei det estimert at det var Sveriges Radio (SR) har hatt prøvesendingar medselt ca. 500 000 digitalradiomottakarar. digitalradio i DAB sidan 1995 i visse område av SRG SSR planlegg ein overgang frå DAB til Sverige med ei riksblokk og eit regionnett. SR ogDAB+ for alle sine kanalar i perioden 2012–2015. Sveriges Utbildningsradio var åleine om å sende.Dette er godkjend av dei sveisiske mediestyres- Dei private, kommersielle kringkastarane valde åmaktene i Ofcom. Det er enno ikkje gjort vedtak ikkje delta, med den grunngivinga at dei økono-om å avvikle FM-nettet i Sveits. miske vilkåra ikkje var attraktive nok. I 2005 blei vidare utvikling og utbygging av DAB lagd på is i påvente av at framtida til digitalradioen skulle4.6 Danmark utgreiast. Radio- og TV-verket fekk i oppdrag å rapportere til styresmaktene om teknikkutvik-I Danmark blei prøvesendingar på DAB starta i linga innan digital radio, og å leggje fram ein slutt-1996. Danmarks Radio (DR) har vore drivkrafta rapport i juni 2008. SR fekk i mellomtida forlengafor DAB i landet, både teknologisk og innhalds- sendeløyve for DAB i ytterlegare tre år. I sluttrap-messig. porten tilrådde Radio- og TV-verket DAB+ som Utandørsdekninga for DAB i Danmark er meir standard for digitalradioutviklinga.enn 90 pst. DAB-sendingane dekkjer no Stockholm– Göte- To nasjonale frekvensblokker er i bruk til digi- borg– og Luleåregionen, og sendingane når ca. 35tal radio, og innhaldstilbodet er 14 offentlege pst. av folkesetnaden.kanalar (DR-kanalar) og 3 kommersielle kanalar Sverige har tilgang til fire DAB-frekvensblok-på DAB. ker. Av desse er éi nasjonal frekvensblokk og éi Det er hittil selt i overkant av 1,5 millionar regional prøvefrekvensblokk tekne i bruk for digi-DAB-mottakarar i Danmark. Om lag 300 spesial- tal radio. SR sender 8 kanalar på DAB. To av deiforretningar sel DAB-radioar, og elles er radiomot- går parallelt i FM/DAB. Dei andre er reine digital-takarane tilgjengelege i supermarknader mv, som radiokanalar som ikkje får plass i FM-nettet.ofte har tilbodskampanjar på slikt utstyr. Meir enn Etter det departementet kjenner til finst ikkjekvar tredje husstand i Danmark har no ein DAB- tilgjengelege salstal for digitalradiomottakarar imottakar, noko som gjer Danmark til det landet i Sverige.verda med høgast DAB-penetrasjon per capita. Teracom byrja prøvesendingar med DAB+ iLyttinga på DAB-plattforma er likevel låg, med i mai i 2009. I første omgang blei seks kanalar – firegjennomsnitt ca. 7 pst. dagleg dekning. Få bilar i SR-kanalar og to MTG-kanalar – sende i Stock-Danmark har DAB-radio. holmsområdet20 med den nye teknologien. Kanal- Medieforliket 2011–2014 presiserer rammene tilbodet er blitt utvida undervegs, og har inne-for programverksemda i DR, blant anna for å halde opp til 15 kanalar. Teracom har nyleg publi-fremme utviklinga av DAB. I forliket står det at sert ein rapport om prøveprosjektet, og konklude-utbygginga av DAB-blokk 3 skal byrje så snart det rer med at det tekniske dekningsresultatet er godter frekvensmessig mogleg (truleg mellom 2013 og at lyttarane er godt nøgde.og 2015). Denne blokka skal brukast til DRs regi- 20 Stockholm, Uppsala og Gävle
  • 26. 26 Meld. St. 8 2010–2011 Digitalisering av radiomediet Den nye radio- og tv-lova i Sverige trådde i leg FM-sløkking i 2015. Den største utfordringa ikraft 1. august 2010. Den opnar for at kommersi- India er å sikre tilgang på mottakarar, og at dei fårelle radioar kan søkje om konsesjon for digital eit realistisk prisnivå for indiske forbrukarar.radio. Myndigheten för radio och tv vil om kort tidkunngjere konsesjonar for kommersiell digitalradio. 4.9.2 Australia Det føreligg enno ingen vedtak om å avvikle Australia har satsa på DAB+ som standard for digi-FM-nettet i Sverige. tal radio. DAB+ er hittil bygd ut i fem delstatar og har ein dekningsgrad på 60 pst. av folket. 9 ordi- nære regionale frekvensblokker og 6 regionale4.8 Finland prøvefrekvensblokker er tilgjengelege for digital radio i landet. Commercial Radio Australia rappor-Finland har tidlegare hatt éi nasjonal frekvens- terer om 65 kanalar på DAB+, av dei er 16 reineblokk og dessutan regionale blokker for DAB. DAB+ -kanalar. Etter 12 månader på lufta ligg lyt-Den statlege allmennkringkastaren YLE starta tartala på ca. 500 000 lyttarar, og det er i samenasjonale prøvesendingar for DAB i 1998, men perioden selt nærmare 200 000 digitalradiomotta-valde i 2005 å stoppe alle radiosendingar i DAB- karar. På grunn av dei høge dobbeltdistribusjons-nettet inntil vidare. Årsakene var blant anna øko- kostnadene for FM og DAB+ er det vedteke at detnomiske, av di kommersielle kringkastarar ikkje i dei første seks åra ikkje skal opnast for nye, reinefann det attraktivt å gå over til DAB. Med berre digitalradioaktørar på digitalradioplattforma.YLE som innhaldsleverandør har DAB-tilbodet Dette er meint å motivere kringkastarane til åvore avgrensa. Finland melde ikkje inn krav om halde fram med digital utbygging. Det er ennoDAB-dekning til RRC0621, og har etter frekvens- ikkje gjort vedtak om å avvikle FM-nettet i Austra-konferansen ingen koordinerte blokker for DAB, lia.berre for DVB. Etter dette er Finland det einastevesteuropeiske landet som ikkje har koordinertfrekvensressursar for DAB. 4.9.3 USA YLE har i staden auka den riksdekkjande dis- USA har ikkje satsa på digitalradio basert påtribusjonen av kanalane sine via det digitale bak- Eureka 147-standardane, men i staden på Hybridkenettet (DVB-T). To kommersielle aktørar nyttar Digital Radio (HD Radio), som er ein type IBOC-også denne teknologien, medan dei andre radio- teknologi, og digital satellittradio.22 HD Radio bleikringkastarane berre nyttar analog distribusjon. lansert i USA i 2003, men har ikkje vore nokonDette tyder at over 99 pst. av folket kan høyre digi- stor suksess så langt. Satellittradio blei lanserttalradio over fjernsynsnettet. Sidan slutten av 2006 først på 2000-talet av to konkurrerande selskap,har ein også kunna lytte på YLEs radiokanalar via Sirius og XM. Desse fusjonerte i 2008. Satellittra-det nye digitale mobil-tv-nettet (DVB-H). YLE dio har drygt 20 millionar abonnentar og er sær-undersøkjer no kva slags distribusjonsteknologi leg populær for mottak i bil.for multimedia som er mest tenleg for dei digitale Det er enno ingen vedtak om å avvikle FM-net-radiosendingane. tet i USA.4.9 Andre land 4.10 Skjematisk oversikt over4.9.1 India situasjonen i nokre andre landI 2010 godkjende indiske styresmakter planen til Tabell 4.1 viser på ein skjematisk måte situasjonenallmennkringkastaren All India Radio (AIR) om å for digital radio i nokre andre land.flytte kanalane sine til DRM innan 2013, med mog-21 Frekvenskonferansen i Genève 2006, RRC06, som resul- 22 terte i frekvensplanen GE-06 for digital kringkasting (radio For nærmare omtale av HD Radio/IBOC og satellittradio og fjernsyn). sjå vedlegg 1.
  • 27. 2010–2011 Meld. St. 8 27 Digitalisering av radiomedietTabell 4.1 Digital radio i utvalde land Storbritannia Frankrike Tyskland Nederland Danmark SverigeStandardval for DAB DMB DAB/DAB+ DAB/DAB+ DAB DAB/DAB+digital radioLansering 1995 2010** 1999 (DAB) 2003 1996 1995Dekningsgrad 85-90 % - 70 % 70 % 90-95 % 35 %Tilgjengeleg 2 nasj. 1 nasj. 1 nasj. 5 mux 3 mux 4 muxkapasitet (mux)* 10 reg. 30 reg. 16 reg. 37 lok. 2 lok. 4 lok. 3 prøvelok.Innhaldstilbod 169 - 60 kanalar 9 kanalar 17 kanalar 8 kanalar kanalar DAB 15 kanalar DAB+Selde mottakarar 12 mill. - - 20 000 1,5 mill -Vedtak om Nei, men Nei Nei Nei, men tek Nei, men vil NeiFM-avvikling? måldato sikte på å bli vurdert 2015, under setje dato i når 50 % av gitte føreset- 2017 husstandane nader har digital mottakar* Mux (forkorting for multipleks) viser her til tal og type frekvensblokker som er avsette/tekne i bruk til digital radio** Planlagd lansering i Paris, Nice og Marseille ved utgangen av 2010. Lanseringa er no utsett.
  • 28. 28 Meld. St. 8 2010–2011 Digitalisering av radiomediet 5 Digitalisering av radiomediet – kost- og nytteeffektarRadio er ved sida av dagspressa den einaste medi- radiokanalar. Dette opnar for at distribusjonskost-ekanalen som i praksis ikkje er fulldigitalisert. nader kan delast på fleire. Så framt ei viss mengdFM-teknologien er analog, og på grunn av kringkastarar ønskjer distribusjon, vil kostnad perbegrensa frekvensressursar er det ikkje rom for kanal normalt bli lågare i eit DAB-nett.fleire kanalar. Digitalisering vil bl.a. sikre meir I tillegg er det dyrt for kringkastarane å betaleeffektiv utnytting av frekvensspekteret, og ein for parallell distribusjon av same innhald i bådeovergang til digital radio kan gi eit betre og brei- DAB og FM.are tilbod med fleire kanalar og digitale tilleggste- FM-nettet, og då særleg det nettet NRK dispo-nester. Blant kringkastarar er det ei utbreidd opp- nerer, byrjar å bli gammalt. I seinare år har Nor-fatning at også radiomediet før eller seinare vil bli kring, som eig det fysiske nettet, vore varsam meddigitalisert. å bruke ressursar på vedlikehald. Det har saman- I dette kapitlet vil departementet vurdere kva heng med at ein ikkje har vore sikker på kor lengekostnads- og nytteeffektar ei digitalisering av det vil vere aktuelt med FM-distribusjon i Noreg.radiomediet vil kunne tenkjast å ha. Vurderinga Dersom FM-nettet skal vidareførast i mange år, viltek utgangspunkt i to sentrale føresetnader. For det krevje store ressursar til vedlikehald og opp-det første er departementet einig med kringkasta- graderingar. Dette vil gi kringkastarane, og dårane om at radiomediet før eller seinare vil bli digi- særleg NRK, auka leigekostnader.talisert. I ein situasjon der bortimot alle andre Teleplan har etter oppdrag frå departementetmedia nyt godt av dei utviklingsføremonene som vurdert korleis vidare FM-distribusjon vil påverkeligg i den digitale teknologien, er det lite truleg at leigekostnadene for kringkastarane, særleg NRK.radiomediet blir verande analogt. For det andre Eit samandrag av rapporten følgjer som vedlegg.tek departementet utgangspunkt i at det digitale Teleplan samanlikna i rapporten kostnadsskil-radiotilbodet i framtida vil bli prega av at ulike tek- nader knytte til to ulike scenario. I det eine bleinologiar lever side om side. Ein tek likevel for gitt det lagt til grunn at FM-sendingane blir avvikla altat DAB-nettet vil utgjere stammen i digitalradiotil- i 2014. Grunnen til at dette året blei valt, var at detbodet. Dette følgjer av at styresmaktene meiner at blei foreslått av ei arbeidsgruppe som greidde utaktørane sjølve bør avgjere kva slags teknologi digital radio i 2005. Arbeidsgruppa var nedsett avsom bør nyttast. Marknadsaktørane har valt å Kulturdepartementet og leidd av Medietilsynet23.satse på DAB, og det er lagt store investeringar i Dette blei samanlikna med eit scenario der FM-eit nett som alt dekkjer 80 pst. av befolkninga. nettet først blir avvikla i 2020, dvs. at kringkasta-Departementet konstaterer i tillegg at DAB (eller rane sender parallelt i både FM og DAB i åraandre standardar i Eureka 147-familien) er leiande 2014–2020.standard for digitalradio i Europa. Teleplan konkluderte med at NRKs årlege lei- I vurderinga av kostnads- og nytteeffektar av gekostnad vil bli 22–24 millionar kroner lågaredigitalisering vil departementet også, der det er dersom FM-nettet blir avvikla i 2014, det vil seierelevant, sjå på korleis tidspunktet for avvikling av akkumulert til 132–144 millionar kroner for perio-FM-sendingane vil kunne påverke desse effek- den 2014–2020. Ein føresetnad for reknestykkettane. var at NRK disponerer heile Regionblokka åleine, og dessutan ein tredjedel av Riksblokka. Det er likevel knytt stor uvisse til dette anslaget5.1 Nytteeffektar for innsparingar i NRK. Storleiken vil blant anna vere bunden av den tekniske tilstanden til FM-net-5.1.1 Lågare distribusjonskostnader for NRKEin DAB-sendar er dyrare enn ein FM-sendar, 23 Rapporten «Digitalradio i Norge» (2005) er tilgjengeleg påmen medan det berre er plass til éin kanal på ein Medietilsynets nettsider. http://www.medietilsynet.no/FM-sendar, gir ein DAB-sendar plass til fleire PageFiles/450/DAB-rapport2005.pdf.
  • 29. 2010–2011 Meld. St. 8 29 Digitalisering av radiomediettet. I dag har ingen full oversikt over den tekniske er på omkring 80 og 93 pst. for høvesvis P4 ogtilstanden til FM-nettet. Teleplan gjorde utreknin- Radio Norge.24 Det er nærliggjande å vente atgane sine på grunnlag av informasjon om gjennom- dekningsgraden for den kommersielle delen avsnittsalderen til sendestasjonane. Strengt teke føre- DAB-nettet ikkje vil bli høgare enn dette.set likevel eit presist overslag for det faktiske vedli- Kostnadsinnsparinga for dei to riksdekkjandekehaldsbehovet fysisk inspeksjon av kvar enkelt kommersielle kringkastarane vil bli ytterlegaresendestasjon. I tillegg er det ein del uvisse om kor forsterka dersom DAB+ blir vald som standard imange sendestasjonar som trengst i DAB-nettet for nettet. P4 opplyser at selskapet ser for seg at dis-å få ei dekning som tilsvarar dagens FM-dekning. tribusjonskostnaden fell frå 33 millionar kronerDet er vidare usikkert korleis prisane på erstat- for dagens parallelle distribusjon av P4s hovudka-ningsutstyr i FM-nettet vil utvikle seg. Det er også nal i DAB og FM med 80 pst. dekning, til omkringrimeleg å tru at prisane for DAB-sendarar vil falle 4 millionar kroner for rein DAB+ distribusjon medetter kvart som fleire land byggjer ut DAB-nett. Det 90 pst. dekning. P4 presiserer likevel at selskapetser like fullt vanskeleg å ha klare oppfatningar av målsetjing med digitaliseringa er å kunne leverekor sterkt slike forhold vil slå ut. eit større innhaldstilbod til fleire. Som eksempel Mogleg innsparing i NRK blir også påverka av vil P4 kunne distribuere seks kanalar for 24 millio-om NRKs del av DAB-nettet må byggjast ut til full nar kroner med rein DAB+ distribusjon medhusstandsdekning (dvs. dagens P1-dekning). Det 90 pst. dekning.er likevel særleg dei siste 2-3 pst. av folket somtrekkjer opp kostnadene. Då fjernsynsnettet bleidigitalisert, la Stortinget til grunn at bakkenettet 5.1.3 Distribusjonskostnader formåtte dekkje minst 95 pst. av befolkninga. Resten lokalradioarkunne dekkjast via satellitt, slik at ein sikra seg at Lokalradioblokka er som nemnt delt inn i 37 regi-heile folket hadde eit digitalt fjernsynstilbod. Der- onar. Gjennomgåande er desse regionane størresom ein opnar for ei tilsvarande løysing for radio- enn dagens 141 konsesjonsområde for lokalradio.nettet, vil NRKs innsparing truleg bli mykje høga- Større nedslagsfelt er attraktivt for nokre, menre enn det Teleplan la til grunn. Dette blir drøfta slett ikkje for alle lokalradioar. Lokalradiobransjennærmare i kap. 6.3.1 og 7.2. er lite homogen. Den spenner frå heilkommersi- Teleplan føresette vidare at NRK skulle dispo- elle aktørar som er opptekne av å nå flest moglegnere heile Regionblokka og ein tredjedel av Riks- lyttarar til små lokale radioar utan ønske om å nåblokka. Dette er situasjonen i dagens nett. Ved ein eit større omland.eventuell overgang frå DAB til DAB+, vil NRKs Digital distribusjon i Lokalradioblokka inneberbehov for frekvenskapasitet bli mindre. I så fall vil at kostnadene per sendar aukar og nedslagsfeltetselskapet truleg ikkje lenger har trong for å dispo- blir større. Dette blir motverka av at det kan blinere kapasitet i Riksblokka. Bruk av DAB+ vil der- fleire kanalar å dele kostnadene på. Totaleffektenfor kunne representere ei stor kostnadsinnsparing vil truleg vere at dei fleste lokalradioane som blirfor NRK. Sjå kap. 6.4.4 for ei nærmare drøfting av med i Lokalradioblokka vil få høgare totale distri-DAB+. busjonskostnader. Sidan dei samstundes når ut til fleire, kan truleg likevel kostnaden per potensiell lyttar bli lågare.5.1.2 Reduserte distribusjonskostnader for For kommersielle lokalradioar som ser seg riksdekkjande, kommersielle tente med få eit større, regionalt nedslagsfelt, vil kringkastarar derfor totaleffekten kunne vere positiv. Tilsva-P4 Radio Hele Norge AS og Radio Norge AS har rande kan bli tilfellet for mellomstore lokalradioarkonsesjon fram til og med 31. desember 2013 for i storbyane, der mange kanalar vil vere med på åriksdekkjande kommersiell radioverksemd i FM- dekkje rekninga.nettet. Begge desse aktørane har parallelle digi- Det er samstundes sannsynleg at mindre lokal-tale og analoge sendingar, noko som er kostnads- radioar som ikkje har interesse for utvida nedslags-krevjande. Ein overgang til rein digital distribu- felt, med dagens kostnadsføresetnader vil få høg-sjon vil innebere store kostnadsinnsparingar per are distribusjonskostnader ved digitalisering. Kap.kanal for dei to kommersielle riksradioane. Dette 6.5 inneheld ei nærmare drøfting av lokalradio.har blant anna samanheng med at kommersielleaktørar ikkje må vere med og betale for eit DAB- 24 I samsvar med dei analoge konsesjonsvilkåra er P4 ognett som dekkjer heile befolkninga. Dagens dek- Radio Norge plikta til å ha ein dekningsgrad på høvesvisning for dei kommersielle riksdekkjande kanalane minst 60 pst. og 90 pst.
  • 30. 30 Meld. St. 8 2010–2011 Digitalisering av radiomediet Men går ein endå ti år tilbake i tid (til 1991), var5.1.4 Digitalisering gjer radiomediet meir det 71 pst. av folk i Noreg som dagleg lytta til konkurransedyktig i høve til andre radio. Tendensen har vore at særleg unge men- digitale media neske høyrer mindre på radio. Nye musikktenes-Digitalisering gir aktørane høve til å etablere eit ter som Wimp og Spotify har dei siste åra vorte til-fleirkanalunivers over heile landet. Dette kan gjengelege også på mobil. Dette kan forsterkemedverke til å gjere radiomediet meir konkurran- denne tendensen. Radio via FM er moden i densedyktig i forhold til anna nasjonalt og internasjo- forstand at utsiktene til tenesteutvikling er sværtnalt medieinnhald. Det blir enklare for kringkasta- avgrensa. Kringkastarane fryktar derfor for at ten-rane å lansere nytt innhald og nye kanalar, og densen til at radiomediet tapar terreng i høve tildessutan å etablere samspel med Internett eller andre media vil forsterkast dersom digitaliseringamobiltenester. Dette skapar eit grunnlag for radio- tek lang tid.bransjen til å møte konkurranseutfordringa frå Radiomediet spelar ei viktig rolle som informa-digitale media. Dette er også grunnen til at mange sjons- og underhaldningskanal. Også andre mediaradioaktørar fryktar ein situasjon der radiomediet fyller i nokon grad slike behov. Radiomediet harblir verande analogt blant mange digitale media. likevel eigenskapar som gjer at det ikkje kan Dei siste åra har det vore ein framvekst av erstattast fullt ut: direkte rapportering frå hendin-«medierike» mottakarar som kombinerer radio gar, eigna for mobilt mediekonsum, gratis mottak,med fargeskjerm, interaktive funksjonar, Internet- låge produksjonskostnader/enkel teknologi, uni-tilgang mv. Truleg vil slike mottakarar bli meir og versell dekning, beredskapsfunksjon mv. I tilleggmeir vanlege i heimane. Smarttelefonar (iPhone medverkar radio til redaksjonelt mangfald i sam-mv.) og lesebrett er uttrykk for noko av den same funnet.utviklinga i retning av at lyd, bilete og/eller tekst- Radio er ein viktig kanal for formidling og pro-baserte media blir integrerte i ein og same motta- motering av norsk språk og norsk musikk. Sjølvkar. om musikkbransjen i periodar har vore misnøgd I Storbritannia utviklar BBC i samarbeid med med formidlinga av norsk musikk i radiokanalane,kommersielle radiogrupper noko som blir kalla vil ei svekking av radiomediet kunne få uheldigeUK Radioplayer. Føremålet med tenesta er å betre konsekvensar for norsk musikkliv. I forlenging avbrukargrensesnittet for nettradio ved å tilby ei ein- dette kan det leggjast til grunn at radiomediet fyl-sarta utforming av nettradiospelaren på tvers av ler ein viktig funksjon i eit utvida kulturperspektivdei ulike radiokanalane og radioselskapa. Kom- som formidlar av redaksjonelt innhald som imandoknappane og ramma vil vere dei same uav- hovudsak er forankra i norsk røyndom. Dette erhengig av kva nettradiokanal ein ønskjer å høyre eigenskapar som bidreg til at det frå eit kulturpoli-på, og tenesta skal også gjere det enklare for lytta- tisk perspektiv er viktig å ta vare på livskrafta irane å navigere mellom ulike radiostasjonar. I til- radiomediet.legg til å kunne velje mellom mange kanalar vilspelaren gi høve til tilleggsinformasjon, kjøp avmusikk, spelelister av radiokanalar mv. I tillegg 5.1.5 Auka innhaldsmangfald/sterkareskal den vere søkbar, slik at lyttarane kan søkje konkurranse i innhaldsmarknadenefram bestemte programgenrar, artistar mv. Den analoge radiomarknaden er prega av ulike For publikum inneber dette ei gradvis tilven- konkurransevilkår og tekniske etableringshind-jing til eit meir individualisert mediekonsum, der ringar som følgje av at tilgangen på frekvensar erden einskilde sjølv bestemmer kva innhald han vil avgrensa. Digitalisering vil redusere etablerings-ha tilgang til, på kva slags måte og til kva tid. hindringane og gi fleire aktørar høve til riksdek- Mange kringkastarar framhevar nettopp det at ning. Dette har ein parallell i utviklinga i fjern-radiomediet må vere konkurransedyktig som eit synsmarknaden, der etableringa av det digitalesentralt argument for digitalisering. Dersom bakkenettet har ført til fleire nyetableringar ogradiomediet blir verande analogt, vil det bli van- skjerpa konkurranse. På få år har det utvikla segskeleg for kringkastarane å utnytte potensialet for eit mangfald av norskspråklege fjernsynskanalar,individuelt tilpassa mediekonsum som medierike og kanalar som rettar seg mot definerte målgrup-terminalar opnar for. per har teke ein større del av sjåartida. Statistikk for mediebruk viser at oppslutninga Kor mange radiokanalar som etter kvart vil bliom radiomediet har vore relativt stabil dei siste ti tilbodne, vil blant anna avhenge av kor mange fre-åra, sjølv om talet på personar som høyrer radio kvensblokker som blir bygde ut for DAB. Somdagleg har falle frå 57 til 53 pst. frå 2000 til 2009. nemnt tidlegare er det planlagt fire frekvensblok-
  • 31. 2010–2011 Meld. St. 8 31 Digitalisering av radiomedietker for DAB, jf. kap. 3.3. Det er likevel usikkert kor kvalitativ forstand. Eit lite atterhald gjeld tilbodetmange av desse det er økonomisk grunnlag for å av lokalt innhald, jf. omtala av dette i kap. 5.2.4.byggje ut, og kor stor befolkningsdekning dei ulikefrekvensblokkene vil få. Talet på kanalar innanforkvar frekvensblokk er avhengig av kor mykje band- 5.1.6 Betre riksradiotilbod i distriktabreidde kringkastarane reserverer for den enkelte Det samla lisensfinansierte radiotilbodet til NRKkanalen. I tillegg har det mykje å seie om DAB-net- når ikkje ut til heile folket via det jordbundnetet i framtida vil sende i DAB+ eller om dagens kringkastingsnettet. Delar av NRK-tilbodet er til-standard blir ført vidare. Derfor er det uvisst kor gjengeleg berre via DAB, primært fordi det ikkjemange kanalar folk etter kvart vil få tilgang til, men er nok frekvensressursar på FM. Det inneber atdet samla tilbodet vil sikkert bli vesentleg større. dei 80 pst. av folket som er dekt av DAB-nettet,Dersom alle fire frekvensblokkene blir bygde ut og kan lytte til heile NRKs innhald. I tillegg er alleDAB+ nytta som standard, vil talet på samtidige NRK-kanalane (utanom NRK Båtvær) tilgjenge-radiokanalar kunne vere omkring 64, dvs. 16 kana- lege via nettradio. På FM-nettet er dei tre størstelar per frekvensblokk. NRK-kanalane tilgjengelege i nesten heile landet. I dag er det berre Radio Norge og P4 som ved Nisjekanalar som «NRK Alltid Nyheter» kan høy-sida av NRK har tilnærma riksdekning i FM-nettet. rast i dei største byane, men har elles sværtAndre kommersielle kringkastarar må nøye seg avgrensa distribusjon. P4 er tilgjengleg for rundtmed sendenett som i større eller mindre grad er 80 pst. av befolkninga. Tilsvarande tal for Radiolokale. Også i tilhøvet mellom P4 og Radio Norge er Norge er omkring 93 pst.det store skilnader, ettersom nettet til Radio Norge Såleis vil meirverdien ved DAB i form av eit brei-har større befolkningsdekning. Digitaliseringa vil are kanaltilbod vere større for folk i distrikta enn iderfor leggje til rette for at radioaktørane får meir byane. Eksempelvis er det 119 kommunar som nolikeverdige og rettferdige konkurransevilkår. har tilgang til maksimalt 3-5 radiokanalar på FM. Fleire radiokanalar og auka konkurranse Dersom Regionblokka blir bygd ut i desse kommu-treng ikkje gi større innhaldsmangfald. Auka kon- nane, vil tilbodet auke til minst 16 kanalar, inklusivekurranse på mediefeltet kan presse fram eit meir alle NRK-kanalane. Dersom dei også får dekning avhomogent tilbod ved at aktørane freistar å tilfreds- Riksblokka, vil radiotilbodet kunne auke med ytter-stille smaken til majoriteten av lyttarane. Alterna- legare 16 kanalar (føresett bruk av DAB+). Departe-tivt kan auka konkurranse gi større mangfald mentet trur at det er tvilsamt om desse kommunane,fordi konkurranse tvingar fram differensiering av som gjennomgåande er relativt tynt befolka, vil blimedietilbodet. dekte med meir enn to frekvensblokker. Radiomarknaden er prega av ei blanding avaktørar som forfølgjer ordinære kommersielle målog aktørar som ikkje er drivne av lønsemdsmotiv. 5.1.7 Meir robust signal ved mobilt mottakDet siste er tilfellet med NRK, som er finansiert av DAB vil gi eit vesentleg meir robust signal vedkringkastingsavgifta. I tillegg baserer mange nisje- mobilt mottak. Radio er eit viktig bilmedium. P4 opp-kanalar seg på frivillig innsats og er motiverte av lyser at dei reknar med at så mykje som 40 pst. avideelle omsyn. Sjølv om heller ikkje denne typen lyttinga på hovudkanalen skjer under transport. Iføl-aktørar opererer i eit vakuum, er det ikkje sikkert gje TNS Gallups årsrapport for radio i 2009 føregårat det redaksjonelle produktet deira treng bli 40 pst. av den samla radiolyttinga utanfor heimen.mykje påverka av eit endra konkurransebilete. Mottaksforholda for FM-radio i bil er varie- Digitalisering vil samstundes gi kommersielle rande gjennom landet. Mange stader er mottaketkringkastarar høve til å møte konkurransen frå prega av skurring og forstyrringar, blant annaNRK med ein fleirkanalstrategi. Dette vil typisk fordi topografiske hindringar som fjell og dalarvere kanalar med eit meir reindyrka målgruppefo- svekkjer FM-signala. I DAB kan slike hindringarkus, tilsvarande korleis NRK i dag reindyrkar tvert i mot gi betre radiomottak, fordi refleksjonulike redaksjonelle profilar for dei tre hovudkana- frå fysiske hindringar kan styrkje DAB-signalet.lane sine. Ei slik utvikling vil representere ei utfor- Digitalradio i bil gir folk stabile og tilnærma likedring for NRK-dominansen på radiomarknaden. mottaksforhold for alle rikskanalar i heile landet.25Mellom 60 og 70 pst. av radiolyttinga skjer i dagpå ein av NRK-kanalane. 25 Dette føreset sjølvsagt at bilar er utstyrte med DAB-motta- Departementet ser det som rimeleg å gå ut frå kar eller -adaptar og at DAB-nettet blir bygt ut for vegdek-at den samla effekten av digitaliseringa av radio vil ning. Dagens DAB-nett er prega av «flekkvis» dekning, dvs.vere auka innhaldsmangfald i både kvantitativ og at signalet fell ut mange stader.
  • 32. 32 Meld. St. 8 2010–2011 Digitalisering av radiomedietFigur 5.1 119 kommunar med maksimalt 3–5 rikskanalar på FMMerk: Dei raude felta markerer dei 119 kommunane som i dag har berre 3–5 riksdekkjande radiokanalar.Kjelde: Digitalradio Norge AS/Statens kartverk. I tunnelar vil alle kanalar vere tilgjengelege landet26. I FM-nettet skiftar frekvensplassering frånår det først er lagt til rette for digitalt mottak. område til område.Dette vil stå i kontrast til dagens FM-dekning itunnel, der berre P1 og ev. P4 er tilgjengelege, sjå 26 Dette gjeld berre for Riksblokka og delvis for Riksblokk IIelles omtale av beredskapsaspektet i kap. 5.1.15. (Riksblokk II har 2 frekvensar, ein eigen i delar av Finn- For lyttarane vil det vere enklare å finne «sin» mark). I både Regionblokka og Lokalradioblokka variererkanal, fordi dei sender på same frekvens i heile frekvensplasseringa mellom dei enkelte regionane.
  • 33. 2010–2011 Meld. St. 8 33 Digitalisering av radiomediet5.1.8 Meir effektiv reklame 5.1.10 Avlasting av mobil- og breibandsnettetDigitaliseringa kan gjere radiomediet meir attrak- Datatrafikken i mobilnettet veks raskt. Mykje avtivt for annonsørar. For det første vil folk få tilgang veksten kan tilskrivast mediekonsum via smartte-til fleire kanalar. Dette kan auke den totale radio- lefonar, bl.a. direkte avspeling av radio over nettet.lyttinga. I den grad dette skjer, vil annonsørane Også datatrafikk i trådbaserte breibandsnett viserkunne nå fleire lyttarar. For det andre vil digitali- rask vekst, men her er kapasiteten i utgangspunk-sering tilføre radioreklamen ein ny dimensjon ved tet mykje større. Det er ingen tvil om at det vilat det blir mogleg å supplere tradisjonell radiolyd vere ein fordel for kapasiteten i nettverka at mestmed tekst, bilete mv. Målretta/differensiert mogleg av radiolyttinga skjer på plattformer somreklame blir også mogleg, fordi digitaliseringa er bygde for formidling av same innhald til mangekan ventast å føre til fleire nisjeradiotilbod med samtidige brukarar, slik kringkastingsnettet er.ein meir einsarta lyttarskare. Digitaliseringa av radiomediet kan vere med Digital radio vil også kunne føre til at andre og avlaste desse netta, og då særleg mobilnetta. Imedia møter hardare konkurranse frå radiobran- den grad dette skjer, vil det dels redusere investe-sjen. For eksempel vil regionavisene, som i dag er ringsbehovet, dels kunne medverke til å avhjelpeattraktive for regionale annonsørar, måtte rekne tidvis kapasitetsmangel i netta.med å møte konkurranse frå radiokanalar med Det er venta at utbreiinga av smarttelefonar påregionalt nedslagsfelt. få år vil mangedoble trafikken i mobilnetta. Det er særleg bruken av bandbreiddekrevjande tenester som video og karttenester som legg press på5.1.9 Lydkvalitet kapasiteten i desse netta. Samstundes vil utbyg-Det er ingen automatikk i at digital radio gir høga- ging av LTE-nett auke kapasiteten i mobilnetta.re opplevd lydkvalitet enn FM-radio. Høg opplevd Det er i dag vanskeleg å vite om denne kapasitets-lydkvalitet i digitale radionett krev at det blir sett auken vil halde tritt med den venta trafikkauken.av nok kapasitet til signalet. Dersom det ikkje skjer, vil det kunne ha mykje å Distribusjon av digital radio vil i praksis seie seie om formidling av radio i hovudsak skjer overoverføring av data, dvs. kombinasjonar av nullar kringkastingsnettet.og eittal. Før radiosignalet blir sendt ut, blirdelar av data fjerna, nærmare bestemt data somikkje er avgjerande for lydattgjevinga. På denne 5.1.11 Energibruk i kringkastingsnettetmåten kan ein overføre ei større mengd data Energibruken i DAB-nettet er mykje lågare enn ienn ved analog distribusjon. Ei DAB-blokk gir FM. Britiske styresmakter har lagt til grunn at einplass til seks stereokanalar, kvar med kapasitet riksdekkjande DAB-kanal krev berre sju pst. avpå 192 kbit/s. Ein kan i praksis velje kor mykje den energien ein tilsvarande FM-kanal vil krevje,ein skal redusere dataomfanget. Norske kring- så sant heile frekvensblokka er i bruk.kastarar nyttar i dag bitratar mellom 64 og 192 FM-mottak blir forstyrra i store delar av Noregkbit/s per kanal i DAB-nettet. Til kanalar med pga. topografien. Det krevst derfor mange småmusikk med eit dynamisk lydbilete vil ein nor- FM-sendarar (omformarar) i desse områda. Detmalt velje 160 kbit/s, medan det for ein kanal er ikkje tilfellet for DAB. DAB-systemet gir derforsom i hovudsak inneheld tale, vil vere nok med ei innsparing i talet på sendarar.64 eller 96 kbit/s. NRK har rekna ut at effektbruk per FM-sendar Fleksibiliteten i digitale nett gjer at det ikkje er er 14 kW. Effektbruk per DAB-sendar er 8 kW.mogleg å slå fast om digital radio gir betre eller Legg ein til grunn at det er rom for 6-10 samtidigedårlegare lydkvalitet enn FM. Det er likevel rime- radiokanalar per DAB-frekvensblokk (mot 1 kanalleg å tru at kringkastarane vil leggje seg på eit på FM), og i tillegg tek omsyn til at talet på senda-nivå for bitrate som tilfredsstiller forventingane rar i eit DAB-nett er langt lågare enn for FM, vilhos lyttarane til lydkvalitet i ulike programgenrar. energiforbruket per kanal i eit DAB-sendarnettDette vil for eksempel innebere at program med vere nærmare 5 pst. samanlikna med FM. Medmykje klassisk musikk får stor bandbreidde, DAB+ vil innsparinga bli endå større.medan debattprogram med berre tale får mindre. Sidan det digitale nettet gir plass til mangeTotalverknaden vil i så fall vere at lydbiletet blir fleire kanalar enn FM, vil den samla energiinnspa-betre tilpassa programkarakter og lyttarbehov til ringa for samfunnet bli mindre. Elles er verdien avkvar tid. denne energisparinga reflektert i utrekninga av
  • 34. 34 Meld. St. 8 2010–2011 Digitalisering av radiomedietdistribusjonskostnadene for kringkastarane, jf. avgjerande for mobil-TV at tenesta blir bygd innomtale i kap. 5.1.1. som integrert del av smarttelefonar, slik at folk ikkje treng skaffe eigen mottakar for mobil-TV. Førebels skal ikkje dette ha skjedd for terminalut-5.1.12 Tilleggstenester/meir brukarvenleg styr for den europeiske marknaden. Den trafikk- grensesnitt veksten som smarttelefonane er venta å generere,Digital teknologi gir kringkastarane høve til å tilby kan valde kapasitetsproblem i mobilnetta, jf. kap.diverse tilleggstenester, blant anna i form av til- 5.1.10. Utviklinga her kan difor vere interessantleggsinformasjon i tekst og bilete. Døme på til- for mobilbransjen.leggstenester kan vere programguidar, skriftlegeller visuell informasjon om radiokanalen, infor-masjon om kva program som blir sendt og kva 5.1.14 Frigjering av FM-frekvensarsom kjem etterpå, kva for artist/kva som blir Avvikling av FM-sendingane fører til at frekvens-spela, trafikkinformasjon mv. Avanserte radiomot- spekteret som i dag blir nytta til FM, kan frigjerasttakarar vil dessutan gi pause og spoling, farge- og for annan bruk. På grunn av interferens27 kantouch-skjerm osv. For eksempel er det kome mot- FM-bandet i dag ikkje nyttast til andre høgeffekts-takarar på marknaden som kan ta inn både FM, tenester enn kringkasting utan at det er harmoni-DAB og nettradio (såkalla triple play-modellar) sert med nabolanda. Det føregår sonderingar påmed stor skjerm med rom for kanalnavigering og europeisk plan om framtidig bruk av FM-bandet,programinformasjon mv., i tillegg til at skjermen men det er langt fram til at eit resultat føreligg.fungerer som nettlesar. Ved å utvikle eit samspel Eventuell bruk til andre høgeffektstenester ennmed f.eks. mobilnett (som returkanal) kan radio- kringkasting krev i praksis semje på europeiskmediet bli tovegs, og opne for bl.a. interaktiv plan. Det kan vere mogleg å bruke FM-bandet tilreklame og bestillingstenester. ulike former for lågeffektstenester, då dette ikkje Marknadspotensialet for slike tilleggstenester vil forstyrre FM-kringkastinga i nabolanda.28er usikkert, blant anna fordi aktørar på andre Med dagens føresetnader vil det, etter detmedieplattformer allereie tilbyr mange av desse Post- og teletilsynet opplyser, kunne vere nokotenestene. Departementet legg til grunn at poten- interesse for å bruke FM-bandet til kringkastingsialet for verdiaukande tilleggstenester førebels innanfor ein svært avgrensa radius. Konkretemå reknast som lite, blant anna fordi få av dei døme er tolketenester, informasjonstenester fortenestene som er komne hittil verkar unike eller eksempel på ferjekaier og ved turistattraksjonar,spesielt attraktive samanlikna med for eksempel trafikkinformasjonssystem for bilar, trådlausedet som blir tilbode på Internett og av mobilopera- mikrofonar mv. Enno er truleg etterspurnadentørar. etter og betalingsviljen for frekvensar til slikt nok- så liten. På lengre sikt, dersom FM-bandet blir fri- gjort i mange andre land, vil produsentar få ster-5.1.13 DAB kan leggje til rette for mobil-TV kare incentiv til å utvikle tenester og utstyr tilDAB-frekvensblokkene kan brukast både til DAB, bruk i dette bandet. Dette vil igjen kunne stimu-DAB+ og DMB. DMB-teknologi blir no nytta til lere til innovasjon i tenestetilbodet på FM-bandetprøvesendingar med mini-TV. Utbygging av eit og auke etterspurnaden etter desse frekvensane.landsdekkjande DAB-tilbod med fleire frekvens-blokker kan derfor også leggje til rette for eitmobil-TV-tilbod over store delar av landet. I dag 5.1.15 Beredskapsomsynhar selskapet Norges mobil-TV ein tidsavgrensa NRK spelar ei sentral rolle som beredskapskanal.konsesjon (2009–2011) for prøvesendingar i Stor- I samsvar med forskrift om verksemda i NorskOslo. Tenesta gir inntil vidare gratis tilgang til rikskringkasting under beredskap og i krig29 skalfjernsyns- og radiosendingane i NRK, og dessutan selskapet blant anna treffe naudsynte tiltak for attil sendingar frå nokre kommersielle kringkasta- informasjon frå regjeringa når ut til folket. NRKrar. P1 har fram til no spela ei nøkkelrolle for bered- DAB kan medverke til å fremme mobil-TV- skapsfunksjonen ved at kanalen i prinsippet skalmediet. Det står likevel att å sjå kva framtid mobil-TV som medium har. Pilotprosjekt med ulike tek- 27 Signalforstyrringar mellom ulike tenester.nologiske løysingar er blitt lanserte i mange land, 28 Eventuell lågeffektsbruk i Noreg kan likevel bli forstyrramen hittil har det vist seg vanskeleg å finne ein av kraftige kringkastingssendarar i nabolanda. 29forretningsmodell som fungerer. Truleg er det Forskrift nr. 4154 av 10. juni 1989
  • 35. 2010–2011 Meld. St. 8 35 Digitalisering av radiomedietvere tilgjengeleg for tilnærma heile folket til kvartid. Dersom det dreg ut med digitaliseringa, kan Kor mange apparat som er i brukdet vere ein fare for at NRK P1 får redusert oppe- TNS Gallup/NRK Analyse gjennomførte i januartid fordi FM-nettet blir stadig eldre. Konsekven- 2010 ei spørjeundersøking som viste at det er omsen vil kunne bli noko svekt beredskap. Etter lag 7,3 millionar FM-radioar i norske heimar.kvart har det vakse fram fleire alternative mog- Dette talet inkluderer ikkje bilradioar. Talet pålege beredskapskanalar, blant anna kan mobil- FM-radioar i dagleg bruk er 3,9 millionar, dvs. inetta nyttast30. gjennomsnitt 1,7 radioar per husstand. Det fak- Departementet legg likevel til grunn at NRK tiske talet på radioar som vil bli råka av overgan-ved ei vidareføring av FM må syte for naudsynte gen, vil truleg bli høgare enn 3,9 millionar, fordiinvesteringar i FM-nettet, slik at ein unngår redu- apparat som ikkje er i dagleg bruk, likevel blirsert oppetid. Departementet legg derfor til grunn råka av FM-sløkking. Dette kan dreie seg om lom-at beredskapsrolla til NRK P1 blir ivareteken fullt meradioar, hytteradioar mv. Departementet vil iut både med FM- og DAB-distribusjon. omtala av dei økonomiske og administrative kon- I dag fungerer radiomediet som varslingssys- sekvensane av forslaga i meldinga leggje til grunntem i tunnelar ved at vegstyresmaktene kan gripe at talet på radioapparat som vil bli ramma av sløk-inn i sendingane dersom det skjer ulykker eller king av FM-nettet, ligg midt mellom ytterpunkta,liknande. Alle tunnelar som er meir enn 500 meter det vil seie 5,6 millionar.lange må ha radiodistribusjon.31 På FM er detberre NRK P1 og nokre stader P4 som er tilgjen-gelege i tunnelar. Med DAB vil vegstyresmaktene I kva grad annonsering av ein sløkkedato vil føre til atnå fram med naudmeldingar til alle som lyttar på folk sluttar å kjøpe analoge apparat, og antal årradio, uavhengig av kva kanal mottakaren er inn- mellom annonsering av gjennomføring av FM-stilt på. sløkking Dersom styresmaktene signaliserer ein sløkke- dato, kan det ventast endring i kjøpsmønsteret5.2 Kostnadseffektar hos forbrukarane. Dersom dei får nok informa- sjon om sløkkedatoen, og gode og rimelege digi-5.2.1 Utskifting av analoge radioar i tale radioar er tilgjengelege, må det kunne ventast heimane at salet av digitale radioar aukar.Avvikling av FM vil føre til at mange analoge Jo lengre perioden mellom publisering av sløk-radioapparat må skiftast ut. kedato og faktisk sløkking er, jo fleire av mottaka- Kvart år blir det selt totalt 700 000 til 800 00032 rane vil bli skifta ut gjennom det ein kan karakteri-radioar i Noreg. Av dette utgjer DAB-mottakarar i sere som naturleg avgang.underkant av 10 pst. Salet av radiomottakarar harvore relativt stabilt, men har vist ein viss fallandetendens i seinare år. Salstala inneber at omtrent Vil folk skifte ut mottakarar, eller vil dei berre skaffe segkvar tredje husstand kjøper ein ny radio årleg. I adaptarar?den grad FM-sendingane tek slutt, blir dei reine I staden for å skaffe ny DAB-mottakar kan lytta-analoge radiomottakarane ubrukelege om dei rane velje å utstyre den gamle FM-mottakarenikkje blir utstyrte med ein adaptar. med ein adaptar. Adaptarar kostar mykje mindre Det er ikkje enkelt å lage sikre estimat for kor enn dei fleste DAB-radioane. Det vil truleg veremange radiomottakarar som vil bli råka av FM- spesielt aktuelt å nytte adaptar i radioar i musikk-sløkkinga. Talet på apparat som må skiftast ut er anlegg, stereoanlegg, radioar knytte til separateavhengig av ei rekkje faktorar: forsterkarar mv. Ein kan likevel ikkje sjå bort ifrå at adaptarar også kan nyttast i meir utradisjonelle apparat som f.eks. iPod eller iPhone, slik at desse fungerer som DAB-mottakarar. Ein viser elles til omtala av radiomottakarar i kap. 3.4 og 3.5, der30 Sjå nærmare omtale av beredskap i kap. 6.4.2. departementet blant anna omtalar det nyleg lan-31 I følgje eit oppslag på nrk.no frå 2009 er det berre 186 av serte hovudsettet for DAB frå Nokia. Hovudsettet 1097 tunnelar som har radiodekning.32 gjer nokre av Nokias smarttelefonar til DAB-mot- Tal frå Elektronikkbransjen over talet på radioar selde i den norske marknaden. Salstala inkluderer ikkje radiomottaka- takarar. rar i datamaskinar, digitale mottakarboksar, mobiltelefonar Det synest vidare rimeleg å tru at når fleire av og mp3-utstyr. Sjå nærmare omtale av salstal i kap. 2.1.5. dei store landa i Europa er komne lenger i digitali-
  • 36. 36 Meld. St. 8 2010–2011 Digitalisering av radiomedietseringsprosessane, vil det fremme innovasjon itekniske løysingar på dette feltet. 5.2.3 Handtering av radioapparat som elektronisk avfall Noreg har allereie eit etablert retursystem forVil talet på radioar i bruk påverkast? elektronisk avfall. Elektronikk som ikkje blirDet er ikkje gitt at norske husstandar vil sjå behov brukt, kan leverast gratis til elektronikkhandla-for å erstatte alle radioapparat dei råder over når rane og kommunale gjenbruksstasjonar.FM blir avvikla. Mange har radioapparat både på Bransjen har 2 500 henteplassar over heile lan-kjøkken, bad, soverom og i stova. Når FM-signalet det. Alle butikkar som sel elektronikk, pliktar å taforsvinn, er det ikkje sikkert at husstandane vil i mot utrangerte elektronikkprodukt. Dette er eierstatte alle mottakarar, i det minste ikkje straks. ordning som har eksistert i ti år. Totalt blei det i 2009 samla inn 151 620 tonn EE-avfall. 5 502 tonn av dette var lyd- og biletut-Vil nye former for mottakarar erstatte reine styr. Radio fell inn under denne kategorien, menradioapparat? kor stor del som var radioapparat, er ikkje defi-Mange digitale apparat som i statistikken ikkje nert.blir rekna som radioar, vil etter kvart kunne spele Det er rekna med at det framtidige avfallspro-ei rolle som radiomottakarar. Dette gjeld særleg blemet vil bli mindre jo færre analoge apparat somsåkalla smarttelefonar. I dag har f.eks. mange må skrotast når FM-nettet blir avvikla. Dette talarsmarttelefonbrukarar skaffa seg docking-stasjon, isolert sett for ei relativt lang overgangstid, slik ati utgangspunktet gjerne for å kunne bruke smart- flest mogleg av radioapparata blir skifta ut gjen-telefonen som musikkspelar. Dersom ein slik tele- nom «naturleg avgang».fon også er kopla til eit trådlaust nett, vil den i rea-liteten også vere ein Internettradio med tilgang tiltusenvis av radiokanalar. Auken i utbreiing av 5.2.4 Mindre lokalt innhaldsmarttelefonar har vore eksplosiv dei siste åra. Lokalradioane er tiltenkte plass i Lokalradio-Det synest rimeleg å tru at for nokre vil smarttele- blokka. Dette inneber at alle lokalradioar får eitfonen kunne erstatte FM-radioen. Det er samstun- større nedslagsfelt. Store kommersielle musikkra-des ein del uvisse knytt til dette, jf. tidlegare dioar vil truleg oppleve dette som positivt. Min-omtale av den venta trafikkauken i breibandsnett dre, meir lokalt forankra lokalradioar kan på siog då særleg mobile breibandsnett. side oppleve det som lite attraktivt, fordi dei må betale for ein distribusjon som er breiare enn det dei strengt tatt treng.5.2.2 Radiomottak i bil Med dagens kostnadsføresetnader i DAB vilBehovet for å gjere noko med radiomottakarar i det vere krevjande for dei minste lokalradioane åbilar representerer kanskje ei større utfordring enn betale for distribusjon i nettet. Utvikling av pro-stasjonære mottakarar i heimane. Nokre radiosta- gramvarebasert radio og mating av sendararsjonar, for eksempel P4, trur at så mykje som 40 baserte på Internettprotokoll har utsikter til åpst. av lyttinga til kanalane deira skjer under trans- kunne redusere kostnadene monaleg. Ein del avport. I dag er ein svært liten del av radiomottaka- dei minste lokalradioane vil kanskje ikkje kunnerane i bilar digitale, jf. omtale i kap. 3.5. halde fram via det jordbundne nettet når FM-net- Årleg blir det selt totalt rundt 170 000 nye og tet blir sløkt. Ein vil i så fall måtte basere seg påbruktimporterte bilar. Dersom styresmaktene alternative distribusjonsformer, for eksempel nett-annonserer ein sløkkedato for FM, er det rimeleg radio. Lokalradiomediet blir drøfta særskilt i kap.å tru at mange, kanskje dei fleste, nye bilar som 6.5.blir selde, vil utstyrast med fabrikkmontert digital-radio. Når det ved utgangen av 2009 var 2,6 millio-nar bilar i Noreg, er det klart at sløkking av FM- 5.2.5 Energibruk i mottakararnettet om få år vil gjere at mange må skaffe seg ei Ein DAB-mottakar brukar meir straum enn FM-form for adaptarløysing for bil, dersom dei fram- mottakarar. Utviklinga av nye digitale mottakararleis ønskjer å høyre radio i bil. har gjort at skilnaden mellom analoge og digitale mottakarar med omsyn til energibruk skal ha blitt vesentleg redusert. Ein studie gjennomført på oppdrag av britiske styresmakter syner ein viss, men avgrensa, skilnad i favør av analoge appa-
  • 37. 2010–2011 Meld. St. 8 37 Digitalisering av radiomedietrat.33 Rapporten viser blant anna til skilnader i pel direkte avspeling av radio over mobile ellerenergibruk i ein rein FM-mottakar og ein rein stasjonære breibandssamband. Som det går framDAB-mottakar. Ein påslått DAB-mottakar brukar i av vedlegg 1, finst det ei rekkje alternative distri-snitt 6,96 W. Ein påslått FM-mottakar brukar til busjonsteknologiar. Det kan ikkje utelukkast atsamanlikning 6,34 W. Skilnaden i effektbruk er andre teknologiar som f.eks. DRM+ kan bli aktu-såleis berre 0,62 W. elle som supplement til nettradio og DAB. Uvisse om framtidige tekniske løysingar kan isolert sett tale for å vente med digitalisering av radiomediet.5.2.6 Informasjon om teknologiskiftet Ingen land har hittil avvikla FM-sendingane.Kringkastarane må saman med forhandlarar infor- Storbritannia har avvikling av FM i 2015 som mål,mere lyttarane om teknologiskiftet. Dette vil vere men det synest tvilsamt om det vil skje så raskt.ei relativt krevjande informasjonsutfordring. Også Andre land har i varierande grad utvikla klarestyresmaktene må bruke ressursar på informa- strategiar for avvikling av dei analoge sendingane.sjon om teknologiskiftet. Erfaringane med digitali- Dersom Noreg vel å digitalisere tidleg, vil vi misseseringa av fjernsynsmediet var positive. Aktørane nytten av å lære av andre sine erfaringar. Det kanlykkast blant anna med ein informasjonskampanje samstundes argumenterast med at det kan veresom gjorde at størstedelen av befolkninga blei naturleg at Noreg er tidleg ute, fordi vi er eit liteklar over teknologiskiftet, og at folk fekk vite kor- og velorganisert land der kostnadene med dob-leis ein skulle skaffe seg digitale mottakarar. beltdistribusjon er særleg tyngjande på grunn av spreidd busetnad og «krevjande» topografi. Prisane på mottakarutstyr kan nok falle der-5.2.7 Kostnader som er relaterte til som fleire land går over til digital radio. I nokon tidspunktet for FM-sløkking grad vil ein truleg få denne effekten likevel, sjølvTeknologien på mediefeltet er prega av rask utvik- om Noreg skulle vere tidleg ute med fulldigitalise-ling. Dersom digitaliseringa blir skuvd ut i tid, vil ring. Då fjernsynsmediet blei digitalisert, varein kunne dra nytte av nye eller meir modne tek- Noreg (saman med Frankrike) først ute med ånologiar. Det kan f.eks. ikkje utelukkast at radio- bruke MPEG4-standarden. Prisane på MPEG4-lytting via mobilnett/4G om nokre år vil vere van- dekodarar viste seg å bli overraskande låge, blantleg og billeg, og smarttelefonar allemannseige. I anna fordi ein i noko mon fekk storskalaproduk-så fall vil det bli mindre behov for å skaffe eigne sjon og elektrokjedene konkurrerte sterkt på pris.DAB-mottakarar og byggje ut landsdekkjandenett. Som omtala tidlegare, kan det likevel oppståkapasitetsproblem som gjer at radiolytting i stor 5.3 Departementets samanfattandeskala i mobilnett ikkje vil vere aktuelt. vurderingar Det er vidare knytt noko uvisse til kva teknolo-giar som vil bli rådande. I Vest-Europa ser det like- Radio er ved sida av dagspressa den einaste medi-vel ut til at dei fleste landa satsar på ulike standar- ekanalen som i praksis ikkje er fulldigitalisert.dar innanfor Eureka-familien, dvs. DAB, DAB+ Blant kringkastarar er det ei vanleg oppfatning ateller DMB. Styresmaktene har heile tida hatt som også radiomediet før eller sidan vil bli digitalisert.haldning at det må vere kringkastarane sjølve som Departementet ser også at mange forhold peikar ivel teknologi. I Noreg er det alt bygt ut eit DAB- den retninga.nett til 80 pst. landsdekning. Det er lite sannsyn- Folk nyttar i aukande grad «medierike» termi-leg at det blir aktuelt å satse på ein ny standard nalar (smarttelefonar, lesebrett, PC mv.) medutanfor Eureka 147-familien her i landet. Som tekst-, lyd- og/eller biletbasert digitalt innhald.nemnt innleiingsvis i dette kapitlet, har departe- Det moderne mediekonsumet er kjenneteikna avmentet, på bakgrunn av desse fakta, som utgangs- at brukarane kan velje i eit stort utval av innhald,punkt at DAB-nettet (eventuelt oppgradert med og at dei sjølve kan avgjere når og på kva måteDAB+), vil spele ei nøkkelrolle i det framtidige til- dette innhaldet skal konsumerast. Analog radio til-bodet av digital radio i Noreg. fredsstiller i liten grad forventningane til den Samstundes synest det realistisk å tru at moderne mediebrukaren. Knapp tilgang på fre-Eureka 147-standardane vil eksistere side om side kvensar gjer at tilbodet av radiokanalar må blimed andre teknologiar for digital radio, for eksem- avgrensa. Dette er særleg merkande på riksbasis. I riksuniverset er det plass til berre to tilnærma33 riksdekkjande kommersielle radioar i tillegg til http://www.culture.gov.uk/images/publications/ digitalradios_energyconsumption_report.pdf dei tre hovudkanalane til NRK. Digital radiodistri-
  • 38. 38 Meld. St. 8 2010–2011 Digitalisering av radiomedietbusjon vil endre dette biletet radikalt ved at tilbo-det av riksdekkjande radioar blir mangdobla. Boks 5.1 Analog radio er eit «modent» medium i denforstand at potensialet for tenesteinnovasjon er Overgangen til digital radio skal vere aktør-lite. Det analoge radiomediet gir i liten grad høve styrt. Styresmaktene bør stimulere digitalise-til kombinasjon av ulike medieuttrykk, interaktivi- ringsprosessen ved å utvikle ein plan for over-tet mv. Dette inneber at analog radio kan seiast å gang til digital radio.vere i utakt med forventningane folk har tilmoderne media. Departementet ser det som sann-synleg at det vil vere negativt for radiomediet sisamfunnsrolle i framtida dersom FM-nettet fram- enn dette. Perioden med kostnadskrevjande dob-leis blir den vanlegaste måten å formidle radio på. beltdistribusjon vil elles bli svært lang. I eit sam- Det er vidare eit faktum at dagens situasjon funnperspektiv vil det vere lite ønskjeleg å brukemed dobbeltdistribusjon av same innhald i DAB store ressursar på å halde oppe FM-nettet, somog FM er kostnadskrevjande. På lengre sikt er det om nokre år uansett vil bli avvikla.neppe tenleg at eitt og same innhald blir distribu- Digitalradioutviklinga kan i dag på mangeert i to parallelle jordbundne nett over så godt måtar seiast å vere i ein «vond sirkel». Kringkasta-som heile landet. Gjeldande politikk frå St.meld. rane må ha mange digitale lyttarar for å kunnenr. 30 (2006–2007) føreset at sløkkedato for FM rettferdiggjere investeringar i digitalt innhald ogkan fastsetjast først etter at minst halvparten av auka dekning i det digitale nettet. Samstundes erhusstandane har skaffa digitale radiomottakarar. lyttarane avhengige av eit nett med god dekningDet målet vil truleg først bli nådd rundt 2020, gitt og attraktivt innhald for å bli motiverte til å skaffedagens sal av digitale radiomottakarar.34 I så fall digitale mottakarar.framstår 2026 som eit sannsynleg tidspunkt for Departementet legg til grunn at radiomedietFM-sløkking. Departementet meiner det vil vere før eller sidan blir digitalisert. Prinsippet omein fordel om digitaliseringsprosessen går raskare aktørstyrt overgang til digital radio bør liggje fast. Gjennomgangen av nytte- og kostnadseffektar av34 Målet om at 50 pst. av husstandane skal ha digitale motta- digitalisering viser likevel at styresmaktene bør karar vil først bli nådd rundt 2020 gitt følgjande føresetna- stimulere digitaliseringsprosessen ved å utvikle der: I 2010 er ca. 330 000 digitale apparat i bruk, eitt i kvar husstand. Det er lagt til grunn at det blir selt mellom 60 000 ein klar strategi for når og under kva føresetnader og 100 000 digitale apparat i året og talet på husstandar er FM-sendingane kan avviklast. I kap. 6 blir spørs- 2,3 millionar. Med denne utskiftingstakten vil det ta om lag målet om overgang til digital radio drøfta nærma- 10 år før halvparten av husstandane har skaffa seg digitale mottakarar (usikkert estimat). Sjå også omtale i kap. 7. re.
  • 39. 2010–2011 Meld. St. 8 39 Digitalisering av radiomediet 6 Plan for overgang til digital radio6.1 Gjeldande kriterium ii. Den endelige avviklingen av FM-sendingene kan ikke gjennomføres før følgende tilleggskrite-Styresmaktenes noverande politikk for digitalise- rier er oppfylt: (1) hele befolkningen må ha til-ring av radio er som nemnt i kap. 1.1 nedfelt gang til et digitalt radiotilbud, (2) det digitaleSt.meld. nr. 30 (2006–2007) Kringkasting i en digi- radiotilbudet må representere en merverdi fortal fremtid. Stortinget slutta seg til framlegga i lytterne.meldinga, jf. Innst. S. nr. 24 (2007–2008). Hovudkonklusjonen i stortingsmeldinga frå Departementet føresette at FM ikkje kunne avvi-2007 var at digitaliseringa av radio bør vere aktør- klast utan å vere erstatta med eit tilbod som fram-styrt. Dette var ei vidareføring av politikken som leis sikra heile folket tilgang til radiosendingane. Ifram til då var gjeldande på området, formulert i dag når NRK P1 ut til ca. 99,5 pst. av befolkninga.St.meld. nr. 62 (1996–97) Dagspresse og kringkas- For at NRK skal kunne avvikle FM-sendingane,ting 1996 mv. blei det vist til at den digitale husstandsdekninga Spørsmålet om FM-avvikling blei også teke burde vere tilsvarande høg. Dette blei framhevaopp. Departementet konkluderte i St.meld. nr. 30 som særleg viktig med tanke på NRK P1s rolle(2006–2007) med følgjande: som beredskapskanal. Det blei også lagt til grunn at den tekniske kvaliteten på radiodekninga måttei. Det fastsettes foreløpig ingen måldato for avvik- vere tilfredsstillande, og at ikkje heile befolkninga ling av analoge FM-sendinger. Dette gjøres først treng ha tilgang til digital radio via same infra- når minst halvparten av norske husholdninger struktur. har anskaffet digitale radioapparater. Vidare framheva departementet at kringkasta- rane må kunne tilby lyttarane ein digital meir-I meldinga blei det understreka at styresmaktene verdi. Det låg i dette at lyttarane måtte få tilgangikkje vil tillate at FM-tilbodet blir avvikla med min- til eit vesentleg breiare digitalt radiotilbod, og atdre det blir erstatta med eit tilsvarande eller betre lydkvaliteten blei betra. I tillegg peika departe-digitalt radiotilbod. Det blei konkludert med at til- mentet på kor viktig det er at lyttarane får nokbodet av digital radio på det tidspunktet meldinga informasjon om ein eventuell overgang frå analogblei lagd fram, ikkje var modent nok til at det til digital radiodistribusjon. Blant anna måtte lytta-kunne takast stilling til spørsmålet om FM-sendin- rane få kjennskap til endringar i radiotilbodet oggane bør avviklast, og eventuelt når det bør skje. dei praktiske og økonomiske konsekvensane Departementet konstaterte likevel at det ville dette kan ha for kvar husstand.vere vanskeleg for aktørane å investere i full Kringkastarane har etterlyst ein revisjon avutbygging av DAB-nettet utan eit vedtak om avvik- prinsippa frå kringkastingsmeldinga fordi dei mei-ling av FM-sendingar. Det blei derfor ikkje ute- ner at digitaliseringsprosessen basert på desselukka at det på eit seinare tidspunkt kunne bli kriteria vil ta for lang tid. Målet om at minst halv-aktuelt å setje ein dato for avvikling av FM-sendin- parten av husstandane skal ha skaffa digitale mot-gar, slik at aktørane blei stimulerte til å investere takarar, vil truleg først bli nådd rundt 2020, om einmeir i utbygginga av DAB-nettet. tek utgangspunkt i kor mange digitale mottakarar Departementet gjorde det i meldinga klart at som blir selde årleg.35 Ei vidareføring av FM-net-sjølv om styresmaktene på eit tidspunkt skulle tet etter 2014 vil som nemnt truleg krevje storefastsetje ein måldato for avvikling av FM-sendin- investeringar i vedlikehald og oppgradering. Detgar, måtte visse føresetnader vere oppfylte før er i tillegg kostnadskrevjande for kringkastaraneendeleg tilsegn om avvikling kan givast. med parallelle digitale og analoge sendingar. Bransjen har derfor etterlyst eit tydelegare signal 35 Sjå også omtale i kap. 5.3.
  • 40. 40 Meld. St. 8 2010–2011 Digitalisering av radiomedietfrå styresmaktene om at digitalisering av radio vil sjå bort ifrå at andre tekniske løysingar, f.eks.finne stad. NRK har meir konkret uttrykt ønske DRM+, vil supplere DAB i framtida. Også på mot-om at det blir sett ein sløkkedato for FM i 2014. takarsida er det noko uvisse om framtidige tekno-Dette er også i tråd med tilrådinga frå arbeids- logiske løysingar, f.eks. om kva som vil vere mestgruppa bak rapporten «Digitalradio i Norge» frå aktuelt i bil mv.2005.36 Eit generelt trekk ved mediesituasjonen i dag er at det teknologiske fundamentet for medieverk- semd stadig endrar seg. Politiske avgjerder på6.2 Når bør FM-sendingane avviklast? mediefeltet vil derfor alltid måtte vere prega av uvisse om dei teknologiske føresetnadene somSom det går fram av kost-nytte-vurderingane i blir lagde til grunn. På radiofeltet synest det like-kap. 5, er det spesielt viktig for ein vellykka digi- vel rimeleg å tru at den teknologiske uvissa vil blitalradioovergang at lyttarane får lang nok tid til å noko redusert i åra som kjem, etter kvart somtilpasse seg digital radio. Basert på tal frå TNS marknadene for digital radio modnast i fleire land.Gallup og NRK ligg talet på FM-radioapparat i Samstundes ser departementet at det vil verejamleg bruk eit stad mellom 3,9 og 7,3 millionar, gunstig om digitaliseringsprosessen heller ikkjeekskludert bilradioar. Samstundes blir det selt går for seint. Det er kostbart med parallelle ana-over 700 000 radioapparat årleg, inkludert bilradi- loge og digitale sendingar av same innhald. Sær-oar. I dag er berre omkring 10 pst. av selde appa- leg er den delen av FM-nettet NRK nyttar merktrat digitale. Departementet legg til grunn at der- av elde og slitasje. I eit samfunnsperspektiv vil detsom det blir kunngjort ein klar dato for når FM- vere lite ønskjeleg å bruke store ressursar på åsendingane skal avviklast, vil det gradvis påverke halde ved like eit distribusjonsnett som om nokreforbrukaråtferd slik at ein større del av nye appa- år uansett vil bli avvikla. I tillegg gir digital radiorat etter kvart vil vere digitale. Ein sløkkedato vil ein meirverdi for lyttarane i form av blant annaogså gi eit viktig signal til forhandlarane når dei fleire kanalar, breiare radiotilbod i distrikta og eitskal gi forbrukarane råd om kva slags radiomotta- meir robust radiomottak i bil. Departementet leggkar dei bør kjøpe. Dermed vil ein stor del av radio- også vekt på at ei relativt tidleg digitalisering kanapparata kunne bli skifta ut ved naturleg avgang vere med og halde oppe konkurransekrafta tilover tid. radiomediet andsynes andre media. Analysen i kap. 5 viste også at det isolert sett Som nemnt føreslo arbeidsgruppa for digitalkan vere tenleg å vente med digitaliseringa i radio i 2005 at FM-nettet blir avvikla i 2014. NRKnokre år, fordi prisane på både digitale sendarar har gitt uttrykk for at selskapet framleis meiner atog digitale mottakarar kan ventast å gå ned der- 2014 vil vere eit passande tidspunkt for FM-avvik-som fleire land går i retning av digital radio. ling. Departementet har likevel kome til at dette Departementet har registrert at det har vore er for tidleg, primært fordi det ikkje vil gi folk langein del uvisse om teknologien på dette feltet. Det nok omstillingsperiode. I tillegg vil ikkje avviklinger i dag lite truleg at det vil bli aktuelt for kring- i 2014 møte behova til dei kommersielle aktørane,kastarane i Noreg å satse på ein digital standard blant anna fordi konsesjonsperioden for lokalradioutanfor Eureka-147-familien. Det er særleg to for- går ut først 31. desember 2016. Det er ikkje rime-hold som tilseier dette. For det første har alle land leg å leggje opp til at dei største riksdekkjande,i Europa som har innført digital radio valt ein kommersielle aktørane blir heildigitale, utan atEureka-standard, dvs. DAB, DAB+ eller DMB. også dei største kommersielle lokalradioane blirFor det andre er det allereie bygt eit DAB-nett digitaliserte. Det kan tidlegast skje i 2017, nårmed rundt 80 pst. dekning i Noreg. Nettet er teke inneverande konsesjonsperiode for lokalradio gåri bruk av NRK, P4, Radio Norge og fleire kommer- ut.sielle storbyradioar. DAB-nettet kan relativt enkelt Departementet har derfor konkludert med atog utan større kostnader konverterast til DAB+ det er føremålstenleg å ta sikte på at FM-sendin-dersom kringkastarane ønskjer det. DAB, DAB+ gane blir avvikla i 2017. Ei avgjerd om avvikling avog DMB kan også nyttast side om side i DAB-net- FM i 2017 vil gi lyttarane nærmare seks årstet. omstillingstid. Kombinasjonen av ein klar sløkke- Som vist i kap. 6.5, er DAB-løysinga med dato og nokre års overgangstid gjer det meir sann-dagens kostnadsføresetnader ikkje vel tilpassa synleg at andelen digitale radioapparat vil verebehova til dei minste lokalradioane. Ein kan ikkje høg på sløkketidspunktet. Samstundes er det rimeleg å tru at mange andre europeiske land på36 Rapporten er tilgjengeleg på Medietilsynets nettsider. dette tidspunktet vil vere komne lenger i digitali-
  • 41. 2010–2011 Meld. St. 8 41 Digitalisering av radiomediet dekning tilsvarande den P1 har i FM-nettet. Endå om det er stor uvisse om investeringsbehov og Boks 6.1 kostnader ved utbygging, er det klart at det ikkje Styresmaktene bør aktivt leggje til rette for er noko lineært forhold mellom dekning og kost- digitalisering gjennom å utvikle ein plan for nadene med utbygginga av nettet. Konsulentsel- overgang til digital radio. skapet Teleplan reknar med at ein vil trenge om lag fire gonger så mange stasjonar for å auke dek- FM-sendingane bør avviklast i januar 2017. ninga frå 90 pst. til 99 pst.37 Det er vanskeleg å spå sikkert om teknologiut- viklinga dei nærmaste 5-10 åra. Departementetseringsprosessen. Dette kan skape grunnlag for vurderer det slik at krav til dekning ikkje bør kny-lågare prisar på både sendarar og fleire og bille- tast til ei bestemt teknologisk plattform alt no. Detgare mottakarar. I tillegg vil den relativt lange er rett nok vanskeleg å sjå for seg at ikkje DAB-omstillingstida gi aktørane høve til å byggje opp nettet vil spele ei sentral rolle i eit landsdekkjandenytt, attraktivt innhald på digitalradio, og å utvikle digitalt radiotilbod. Ein teknologi som DRM(+) vilgode tekniske løysingar for radiomottak i bil. likevel kunne medverke til større areal- og befolk-Departementet har også lagt vekt på at FM-avvik- ningsdekning. I tillegg kan mobilt og fast brei-ling i 2017 vil innebere at kringkastarane unngår å band og bakkenettet for fjernsyn redusere beho-måtte bruke store ressursar på å fornye det gamle vet for å knyte krav om befolkningsdekning til éiFM-nettet. plattform. Estimat viser at så godt som heile folket har tilgang til fast eller mobilt breiband og 90 pst. av husstandane oppgir at dei har tilgang til Inter-6.3 Kriterium for FM-avvikling nett.38 Vidare kan alle ta inn digitale radiosignal anten via bakkenettet for fjernsyn eller satellitt.I kringkastingsmeldinga frå 2007 la departemen- Sjølv om desse netta er lite eigna for mobilt mot-tet som nemnt til grunn at det ikkje blir sett ein tak, gjer utbreiinga deira sitt til at radio i digitaltsløkkedato for FM før minst halvparten av hus- format alt no er tilgjengeleg på ein aller annanstandane har skaffa digitale mottakarar. Når måte for alle faste husstandar i landet.departementet no foreslår eit konkret tidspunkt Det sentrale omsynet for styresmaktene måfor sløkking av FM, er det også naudsynt å formu- vere at alle i landet får eit godt digitalt radiotilbod.lere reviderte kriterium for å avvikle FM. Nokre Styresmaktene bør derfor vurdere om alternativabsolutte kriterium for at FM-avvikling kan finne teknologi kan nyttast for å dekkje delar av befolk-stad må likevel liggje fast. Departementet vil vida- ninga dersom slik teknologi representerer eit full-reføre gjeldande kriterium om at den endelege godt alternativ til DAB, primært vurdert ut fråavviklinga av FM-sendingane ikkje kan gjennom- publikums behov.førast før heile befolkninga har tilgang til eit digi- Innleiingsvis i kap. 6.3 føresette departemen-talt radiotilbod, og at dette tilbodet representerer tet at alle skal ha eit digitalt radiotilbod dersomein meirverdi for lyttarane. Nedanfor går departe- FM-nettet skal avviklast. Dette inneber at ein i godmentet gjennom kva kriterium som bør leggjast til tid før 2017 må ta stilling til om andre teknologiargrunn for sløkking av FM-nettet i 2017. enn DAB kan vere eigna til å oppfylle deknings- kravet, eller om dekningskravet bør rettast mot DAB-signala i Regionblokka åleine. Dette feltet er6.3.1 Krav til digital dekning prega av både teknologisk og kostnadsmessigBeredskapsomsyn, omsynet til demokratisk delta- utvikling, og departementet reknar med å ta stil-king og digital meirverdi inneber at eit digitalt ling til det først ein gong i 2013. Då vil departe-medietilbod må vere tilgjengeleg for heile folket. mentet også ta stilling til kva som ligg i deknings-Dette gjeld særleg for radiotilbodet frå NRK. begrepet, om det skal stillast krav om arealdek-Departementet føreset derfor at NRK må syte for ning, vegdekning mv.at radiosendingane deira får tilsvarande dekning Avvikling av FM-nettet i 2017 føreset at NRK-som P1 har i FM-bandet. sendingane innan 1. januar 2015 har digital dek- Vanskelege topografiske forhold inneber at ning som tilsvarar dagens P1-dekning i FM-nettet.det er svært kostbart å dekkje dei siste prosen-tane av befolkninga med DAB-nett. I tillegg krevDAB-nett linjer for mating av kvar enkelt sendar. 37 Eit samandrag av Teleplans rapport følgjer som vedlegg. 38Dette fører til sterk vekst i kostnadene for å få http://www.ssb.no/vis/emner/10/03/ikthus/main.html
  • 42. 42 Meld. St. 8 2010–2011 Digitalisering av radiomediet Boks 6.2 Boks 6.4 NRKs radiotilbod må innan 1. januar 2015 ha Det digitale radiotilbodet må representere ein ei digital dekning tilsvarande dagens P1-dek- meirverdi for lyttarane. ning i FM-nettet. Departementet vil innan utgangen av 2013 ta stilling til om dekningskravet skal knytast til ei utfordring for kringkastarane, fordi digital dis- Regionblokka åleine, eller om det er forsvar- tribusjon legg til rette for mange fleire radiokana- leg at dekningskravet også kan oppfyllast med lar. andre teknologiar enn DAB. Ein umiddelbar meirverdi ved riksdekkjande digital kringkasting vil vere at alle NRK-kanalane blir tilgjengelege for heile befolkninga. Dersom Riksblokka i tillegg blir bygt ut til minst 90 pst. Dei kommersielle kringkastarane vil i utgangs- dekning, og sendingane i nettet blir baserte påpunktet ikkje ønskje å finansiere utbygging av eit DAB+-standarden, vil dette gi lyttarane opp mot 30digitalt sendarnett ut over det dei finn kommersi- radiokanalar. Dette vil vere eit mykje breiare til-elt lønsamt. Dagens FM4-nett, som er disponert bod enn i dag.av Radio Norge, har ei landsdekning på ca. 93 pst. I tillegg til den innhaldsmessige meirverdien iKravet i konsesjonen til Radio Norge er 90 pst. form av fleire kanalar og breiare innhaldstilbod,P4s dekningsgrad i FM5-nettet er i overkant av 80 må forbrukarane også kunne vente ein teknolo-pst. av befolkninga, medan kravet i konsesjonen gisk meirverdi ved overgang til digitalradio i former berre 60 pst. av meir robust lydsignal og betre mottakarar med Riksblokka på DAB er alt bygd ut til 80 pst. gode skjermfunksjonar, elektronisk program-dekning. Dersom det skal bli aktuelt å avvikle FM- guide, nedlastingsmoglegheiter mv.sendingane til dei kommersielle riksaktørane, børRiksblokka etter departementets syn byggjast uttil minst 90 pst. dekning, dvs. tilsvarande Radio 6.3.3 Krav til digital radiolyttingNorges konsesjonsvilkår i FM4-nettet. Krav til I Storbritannia har styresmaktene lagt til grunn atutbygging av Riksblokka kan eventuelt koplast til FM-nettet først kan avviklast to år etter at minstvilkår for forlenging av dei analoge konsesjonane halvparten av radiolyttinga skjer på ei digital platt-for kommersiell riksradio, jf. omtale i kap. 6.6. form. Eit slikt krav baserer seg på at folk sjølve Utbygging av Regionblokka og Riksblokka blir styrer digitalradioovergangen ved å bu seg på tek-nærmare omtala i kap. 6.4.5. nologiendring, bl.a. ved å skaffe seg digitale radio- mottakarar og å flytte lyttinga til digitale radio- plattformer.6.3.2 Krav til digital meirverdi Dagleg digital lytting i Noreg ligg no på ca. 8Det digitale radiotilbodet må vidare representere pst. Departementet meiner at avgjerda om å avvi-ein meirverdi for lyttarane før det kan fastsetjast kle FM-nettet framleis bør vere kopla til at ein vissein sløkkedato for FM. Eit breitt og variert inn- del av folket faktisk høyrer på digital radio. Dennehald på digital radio vil sikre meirverdi for lytta- koplinga kan utformast på fleire måtar.rane når det analoge nettet blir avvikla. Éitt alternativ er å vidareføre gjeldande poli- Tilbodet på Internett er allereie svært omfat- tikk i kringkastingsmeldinga frå 2007, som slårtande, også av norske kanalar. Departementet fast at FM-avvikling ikkje kan skje før minst 50legg likevel til grunn at også innan digital kring- pst. av husstandane har skaffa digitale radioappa-kasting bør opplevinga av meirverdi vere tydeleg. rat. Departementet har likevel kome til at dersomI praksis vil dette kravet truleg ikkje representere tidspunkt for FM-avvikling blir knytt til ein abso- lutt føresetnad om at majoriteten av husstandane må ha skaffa digitale mottakarar, vil dette kunne skape uvisse om FM-nettet faktisk vil bli avvikla Boks 6.3 på det planlagde tidspunktet. Fastsetjing av ein Riksblokka må innan 1. januar 2015 vere bygt endeleg dato for avvikling av FM-sendingar har ut til minst 90 pst. befolkningsdekning. likskapstrekk med overgangen til digitalt fjern- syn. Då styresmaktene fastsette prinsippa for
  • 43. 2010–2011 Meld. St. 8 43 Digitalisering av radiomedietavvikling av dei analoge fjernsynssendingane, bleidet ikkje stilt krav til utbreiing av digitale mottaka-rar. Ein gjekk ut frå at folk uansett ikkje ville Boks 6.5skaffe digitale mottakarar før dei måtte. Erfaringa Minst halvparten av radiolyttarane må per 1.frå overgangen frå analogt til digitalt bakkenett for januar 2015 dagleg nytte ei digital radioplatt-fjernsyn viste at folk gjerne utset å byte teknologi form for at styresmaktene kan gi tilsegn omtil det er heilt naudsynt. Tilsvarande vil truleg avvikling av FM-sendingar i januar 2017. Der-gjere seg gjeldande i radiomarknaden. Mange som dette kravet ikkje er oppfylt, vil FM-sen-husstandar vil ha skaffa digitale mottakarar utan dingane bli endeleg avvikla i januar 2019.likevel å flytte hovuddelen av lyttinga over frå FM-plattforma. Dette talar mot å gjere krav om forbru-karåtferd knytt til kjøp av digitale radiomottakarareller høg digital radiolytting til absolutte føresetna- Det skisserte opplegget inneber at Noreg i einder for avvikling av FM. internasjonal samanheng vil vere tidleg ute med å Departementet meiner at det framleis er viktig publisere det som i praksis framstår ein absoluttå kople avgjerda om å avvikle FM til ein føreset- sløkkedato. Dette er ikkje unaturleg, ettersomnad om oppslutnad om digital radio. Departemen- kringkastarane i Noreg var tidleg ute med å intro-tet ser i denne samanhengen grunnlag for å vur- dusere digital radio, og fordi parallell distribusjondere sjølve utforminga av 50 pst.-kravet på nytt. I av analoge og digitale radiosendingar er særlegkringkastingsmeldinga blei kravet knytt til at hus- dyrt i eit land som vårt. Elles er avviklingstids-standane måtte ha skaffa digitale mottakarar. Som punktet lagt relativt langt fram i tid. Det er derforomtala fleire stader ovanfor, er det stadig fleire ikkje sikkert at Noreg vil vere først ute med åelektroniske produkt som pregar kvardagen til stengje FM-nettet, jf. at for eksempel Storbritanniafolk, og som i praksis kan fungere som radiomot- har ambisjonar om å avvikle FM i 2015.takarar: smarttelefonar, PC’ar, fjernsynsapparat, Det finst i dag ikkje statistikk for kor stor delBlu-ray-spelarar mv. Departementet har derfor av radiolyttarane som dagleg nyttar kvar enkeltkome til at det ikkje er føremålstenleg å knyte kra- digital radioplattform. Departementet vil be kring-vet til mottakarutstyret. kastarane om å skaffe data om dette på årleg Departementet finn det meir naturleg at krite- basis.riet blir knytt til lyttevanar. Departementet leggopp til at minst halvparten av dei som høyrer påradio dagleg, må nytte ei digital plattform heilt 6.3.4 Krav til apparattilgang i heimen og ieller delvis for at FM skal kunne avviklast i 2017. bilenMed digital plattform for radiolytting meiner ein i Som nemnt utgjer salet av digitale radiomottaka-denne samanhengen all slags teknologi som for- rar i dag berre 10 pst. av det totale salet av radio-midlar digital radio; DAB, Internett, digitalt fjern- apparat. Eit krav til apparattilgang må etter depar-syn via digitalt bakkenett, kabel eller satellitt, tementets vurdering ikkje vere knytt til korsmarttelefon, lesebrett mv. Denne måten å formu- mange som faktisk har skaffa digitale radioappa-lere kriteriet på vil fange opp kor modne lyttarane rat, men til tilgangen på apparat til ein rimeleger for å ta i bruk digital distribusjonsteknologi. pris. Tilgangen til apparat som blir nytta i nor- Dersom målet om at 50 pst. av lyttarane er male, daglege lyttarsituasjonar (primært heime oginnom digital radio kvar dag ikkje er oppfylt ved i bilen) bør vere god for alle innbyggjarane i lan-inngangen til 2015, vil FM-nettet ikkje kunne avvi- det, og prisane bør liggje på eit nivå som gjer atklast før i 2019. Avvikling av FM i 2019 vil vere utskiftning av primærapparata ikkje representererendeleg, det vil seie at det vil skje ubunde av kor noka urimeleg belastning.stor den faktiske bruken av digitalradio er, så sant Tilgangen på digitale radioapparat er i dag rela-dei absolutte kriteria om digital dekning og meir- tivt god hos elektronikkforhandlarane. Fleire avverdi er oppfylte. Denne løysinga balanserer etter mottakarane i sal er såkalla «framtidssikre» ved atdepartementets meining vektlegging av lyttar- dei integrerer mottak av FM, DAB, DAB+ og Inter-åtferd med radiobransjens behov for forutseielege nettradio i same apparatet. Tidlegare var prisen pårammevilkår for investeringar. Departementet har digitale mottakarar monaleg høgare enn for ana-også lagt vekt på at denne løysinga tek vare på loge apparat. I seinare år er desse apparata vorteradiobransjen sitt incentiv til å motivere folk til å billegare og det er ikkje lenger større prisskilnader.skaffe digitale mottakarar gjennom å tilby attrak- Ei undersøking gjort av Post- og teletilsynet visertivt innhald på digitale plattformer. også at kvaliteten på DAB-radioar gjennomgåande
  • 44. 44 Meld. St. 8 2010–2011 Digitalisering av radiomedieter god, då dei aller fleste radioane som blei testa,oppfylde krava til signalattgjeving.39 Dagens tilbodav digitale mottakarar er såleis tilfredsstillande. Boks 6.6Departementet ser derfor ikkje behov for å knyte I 2015 må det finnast rimelege og teknisk til-FM-avvikling til krav om apparattilgang. fredsstillande løysingar for radiomottak i bil. I Den største utfordringa på apparatsida no er dette ligg blant anna at adaptarløysingar gir eittilgangen på digitale mottakarar i bil. Det blir stabilt og robust signalmottak. Dersom slikeårleg omsett 170 000 nye eller importerte bilar. løysingar ikkje føreligg i 2015, må avvikling avDen norske bilparken er på 2,6 millionar bilar, dvs. FM utsetjast til 2019, slik at aktørane får tid tilat det i prinsippet tek omkring 15 år før heile par- å utvikle aktuelle løysingar.ken er skifta ut. Svært få bilar har i dag digitale Departementet vil i 2013, i samarbeid medmottakarar. relevante fagstyresmakter, presisere kva som Som nemnt ovanfor, føregår kanskje så mykje ligg i kravet om rimelege og teknisk tilfreds-som 40 pst. av radiolyttinga til enkelte radiokana- stillande løysingar for radiomottak i bil.lar under transport. Gjennomsnittstalet ligg trulegopp mot 20 pst. Digitalt radiomottak i bil er derforavgjerande for at FM-avvikling kan finne stad. Då det analoge bakkenettet for fjernsyn skulle tar over eit visst beløp, tilsvarande det som bleiavviklast til fordel for eit digitalt nett, stilte styres- gjort i samband med overgangen til digitalt fjern-maktene som avviklingsvilkår at innkjøpskostna- syn.dene for mottakarutstyr måtte vere rimelege. Departementet vil elles understreke kor viktigDette blei konkretisert til at alle husstandar sei- det er at bilimportørane informerast om plananenast 30 dagar før analog avvikling i kvar region for FM-sløkking i 2017. Departementet vil beskulle ha tilgang til godkjend mottakarutstyr som Medietilsynet, i samarbeid med kringkastarane,gav gratis tilgang til NRK-sendingane på NTVs om å syte for at slik informasjon blir gitt.nett til ein eingongskostnad som ikkje skulle over-stige 1500 kr inkl. mva. Også for avviklinga av analog radio kan det vere 6.3.5 Oppsummering – kriterium foraktuelt å stille tilsvarande vilkår. Styresmaktene avvikling av FMbør krevje at det to år før sløkketidspunktet må fin- Departementet har ovanfor fastsett fem kriteriumnast rimelege og teknisk tilfredsstillande løysingar for sløkking av FM-nettet. Følgjande kriterium erfor radiomottak i bil, dvs. i 2015 dersom FM-sløk- absolutte og må vere oppfylte for at sløkking kanking skal kunne skje i 2017. Med «rimelege og tek- finne stad, uavhengig av tidspunkt:nisk tilfredsstillande løysingar for radiomottak i bil» – NRKs radiotilbod må ha digital dekning tilsva-meiner ein blant anna adaptarløysingar som gir eit rande dagens P1-dekning i FM-nettet.stabilt og robust signalmottak. – Riksblokka må vere bygt ut til minst 90 pst. Brukbare adaptarløysingar finst i dag. Etter befolkningsdekning.kvart som det blir ein massemarknad for slik tek- – Det digitale radiotilbodet må representere einnologi, er det grunn til å tru at det vil bli utvikla meirverdi for publikum.både betre og billegare løysingar. I den norskemarknaden er tilbodet enno lite, men det er mog- I tillegg må følgjande to kriterium vere oppfylteleg å få adaptarar til ned mot 1000 kr. Departe- per 1. januar 2015 for at FM-sløkking kan skje imentet vil i 2013 gjere ei vurdering av marknaden januar 2017:for biladaptarar med sikte på å presisere nærmare – Det må finnast rimelege og teknisk tilfredsstil-kva som ligg i kravet om teknisk tilfredsstillande lande løysingar for radiomottak i bil.og rimelege løysingar for radiomottak i bil. Depar- – Minst halvparten av radiolyttarane må daglegtementet vil då også ta stilling til om det er naud- høyre heilt eller delvis på ei digital radioplatt-synt å krevje at det finst adaptarar som ikkje kos- form.39 http://www.npt.no/portal/page/portal/ Dersom desse to kriteria ikkje er oppfylte i 2015, PG_NPT_NO_NO/PAG_NPT_NO_HOME/ men dei tre absolutte kriteria er oppfylte, kan FM- PAG_INFRASTRUKTUR_TEKST?p_d_i=- 121&p_d_c=&p_d_v=123513 sløkking likevel skje i 2019.
  • 45. 2010–2011 Meld. St. 8 45 Digitalisering av radiomediet6.4 Frekvensbruk og det framtidige På bakgrunn av manglande interesse i Noreg konsesjonsregimet for radio og Europa for å bruke L-bandet til DAB, legg sty- resmaktene opp til at bandet skal kunne brukastBruken av dei ulike delane av det elektromagne- til andre tenester, eksempelvis for trådlausetiske frekvensbandet er regulert gjennom interna- mikrofonar, ulike mobile tenester og anna. Ogsåsjonale avtaler som Noreg har slutta seg til. Grun- innanfor EU er det teke initiativ til at føresetnade-nen til at dette feltet er regulert gjennom slike ne for utnytting av L-bandet bør gjerast meir flek-avtaler, er særleg at bruken av frekvensane i eitt sible, fordi frekvensressursen ikkje synest å komeland kan forstyrre signala i andre land. til bruk i samsvar med eksisterande planlegging. I dette kapitlet vil departementet gjere greiefor kva som er avsett av frekvensressursar fordigital radiokringkasting i Noreg, og vurdere på 6.4.1.2 Kva er tildelt/bandlagt per i dag?kva måte desse ressursane best kan forvaltast. Norkring AS har frekvensløyve og anleggskonse- sjon for Riksblokka. NRK AS har frekvensløyve og anleggskonsesjon for Regionblokka. Begge løyva6.4.1 Bakgrunn gjeld til 31. desember 2020. For nærmare omtale av systemet med løyve etter lov om elektronisk6.4.1.1 Kva finst av tilgjengelege kommunikasjon40 (ekomlova) og lov om kring- frekvensressursar? kasting41 (kringkastingslova) viser ein til kap.I Band III (174–230 MHz) saman med tilgren- 6.4.3.1.sande frekvensband 230–240 MHz er det gjennom NRK har heimla løyve til å kringkaste i kring-internasjonale frekvensavtaler koordinert fire kastingslova. NRK utnyttar Regionblokka fullt utlandsdekkjande nett for DAB: Riksblokka og Riks- og leiger i tillegg to einingar på 192 kbit/s nettoblokk II, Regionblokka (inndelt i åtte regionar) og distribusjonskapasitet kvar i Riksblokka. P4 varLokalradioblokka (inndelt i 37 område), og dessu- lenge den einaste kommersielle kanalen somtan éi frekvensblokk for digitalt jordbunde fjern- sende i DAB-nettet. Sidan sommaren 2010 harsyn (DVB-T) som i prinsippet også kan nyttast til fleire kommersielle kanalar fått DAB-konsesjonarradio. i Riksblokka som går ut sommaren 2011 (Radio Frekvensane 174–223 MHz blei tidlegare nytta Norge, The Voice, NRJ, P5 mv.). Det er såleistil analog distribusjon av fjernsyn (NRK1) og er ikkje ledig kapasitet i Riksblokka fram til somma-frigjorde som følgje av avvikling av analogt fjern- ren 2011.syn. Delar av frekvensområdet 219–240 MHz blir i I dei gjenverande blokkene som er koordi-dag brukt til distribusjon av DAB via Riksblokka nerte til digital radio (Lokalradioblokka og Riks-som nyttar kanal 12D (228,304–229,840 MHz) og blokk II), er det ikkje tildelt konsesjonar etterRegionblokka (åtte regionar som brukar ulike fre- kringkastingslova eller frekvensløyve etter ekom-kvensar i bandet 219–240 MHz). I tillegg er det i lova. Det same gjeld frekvensblokka for digitaltfrekvensområdet 174–240 MHz koordinert eit nett jordbunde fjernsyn (DVB-T) som også kan nyttasttilpassa lokalradio i 37 regionar, eit landsdek- til radio. I dei ledige blokkene er det dermed mog-kjande nett for DAB, eventuelt DMB, (Riksblokk leg å kunngjere frekvensløyve, anleggskonsesjonII) og eit landsdekkjande nett for digitalt jord- og kringkasterkonsesjonar når styresmaktenebunde fjernsyn (DVB-T) som eventuelt kan delast eventuelt finn det føremålstenleg. I Riksblokkaopp i fire DAB-blokker. Ei og same frekvensblokk kan det tildelast tre eller fleire kringkasterkonse-vil i utgangspunktet kunne kombinere DMB, DAB sjonar frå sommaren 2011. Ei grafisk framstellingog DAB+-signal i fleire ulike konfigurasjonar. av når konsesjonar går ut følgjer i figur 6.1. Frekvensbandet 1452–1492 MHz (L-bandet) eri Noreg allokert til kringkastingstenester, mobil,satellittkringkasting og faste radiotenester. Ban- 6.4.2 Samfunnsomsyn som reguleringa skaldet 1452–1479,5 MHz er koordinert til bruk for ivaretaT-DAB i Europa gjennom ei avtale som blei under- Den politiske styringa av kringkastingsfeltet børteikna i Maastricht i 2002 og seinast revidert i bl.a. ivareta følgjande sentrale politiske omsyn:Constanca i 2007. 1479,5–1492 MHz er på tilsva-rande måte planlagt brukt til S-DAB. Det har til no 40vore lita eller inga interesse for å nytte desse fre- LOV-2003-07-04-83 41kvensane til DAB. LOV-1992-12-04-127
  • 46. 46 Meld. St. 8 2010–2011 Digitalisering av radiomediet Anleggskonsesjonar /frekvensløyve 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 Riksblokka Regionblokka disponert fullt og heilt av NRK Kringkastingskonsesjonar - Riksblokka 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 NRK - 192 kbit/s NRK - 192 kbit/s P4 - 192 kbit/s1 P5 - 128 kbit/s Radio Norge - 160 kbit/s The Voice - 160 kbit/s2 NRJ Norge AS - 160 kbit/sFigur 6.1 Tidsakse for gjeldande konsesjonar/frekvensløyve på DAB1 Medietilsynet har akseptert at P4 inntil vidare kan leige ut delar av kapasiteten for å gi plass til dei fire aktørane som har tids- bundne konsesjonar. P4 nyttar etter dette 160 kbit/s fram til sommaren 2011.2 Halvparten av kapasiteten The Voice nyttar (80 kbit/s) vil bli leigd ut til Radio Tango, jf. vedtak frå Medietilsynet av januar 2011. Begge desse kanalane vil framover bli sende i DAB+. resmaktene. NRK P1 er definert som beredskaps-Ytringsfridom og mangfald (herunder kanal. Beredskapsomsyn er viktig for deknings-allmennkringkasting og lokalt innhald) kravet til kanalen, men distribusjonsnettet måEtter Grunnlova § 100 skal styresmaktene leggje også vere robust, redundant og ha rom for reser-til rette for ei open og opplyst offentleg samtale. I veløysingar. Etter kvart har det vakse fram fleiredette ligg ei plikt til å leggje til rette for at borga- alternative moglege beredskapskanalar, blantrane har reelle ytringsvilkår og kanalar og institu- anna kan mobilnetta nyttast for SMS-meldingar ogsjonar som kan medverke til ei open og opplyst cell broadcast42. Ein veikskap ved desse systemaoffentleg samtale. I framhald av dette tilseier er at dei i ein krisesituasjon kan bli overbelasta.demokratisk deltaking og allmenndanning at sty- Inntil vidare må derfor P1 framleis fylle ein funk-resmaktene bør syte for at både breie og smale sjon som beredskapskanal. Departementet vilgrupper av folket får tilgang til informasjon. All- likevel ha ein dialog med Direktoratet for sam-mennkringkasting og lokal kringkasting medver- funnssikkerhet og beredskap og Post- og teletilsy-kar til å realisere slike mål. net om det på sikt vil vere grunnlag for å redefi- nere beredskapsrolla til NRK P1.Befolkningsdekning/informasjonsfridomMangfaldsomsyn tilseier at flest mogleg får tilgang Eigarmangfaldtil dei ytrings- og informasjonskanalar som er til- Sektorregulering av eigarskap i media har somgjengelege. Dette peikar i utgangspunktet i retning føremål å fremme ytringsfridomen, dei reelleav å fastsetje omfattande dekningskrav. Full befolk- ytringsvilkåra og eit allsidig medietilbod. Storningsdekning vil likevel vere så kostbart at det er konsentrasjon av eigarskap på få hender innebertvilsamt om det vil vere etterspurnad etter konsesjo- risiko for at rolla til media som overvakar og kriti-nar med krav om full dekning. Det er etter departe- kar av økonomisk og politisk makt blir svekt, og atmentets syn rimeleg å finne eit kompromiss mellom utanforliggjande omstende får innverknad påei dekning som er kommersielt interessant og redaksjonelt innhald. Eigarmangfald vil kunneønsket om at heile folket skal ha tilgang. medverke til å styrkje redaksjonell fridom.Beredskapsomsyn 42 Cell broadcast er eit varslingssystem basert på mobilkom-Radio spelar i kraft av stor rekkjevidde tradisjonelt munikasjon der operatørlogoen er bytt ut med ei meldings-ei viktig rolle i informasjonsberedskapen til sty- tekst samstundes som det kjem ein varslingslyd.
  • 47. 2010–2011 Meld. St. 8 47 Digitalisering av radiomediet takast i bruk. Lova inneheld ei uttømande listeEffektiv frekvensbruk over vilkåra som kan stillast. Ekomlova er underFrekvensar er ein avgrensa ressurs som kan ha revisjon. I 2011 er det planlagt å lage ein ny ver-stor økonomisk verdi. Det er derfor stor etter- sjon av lova med ein del endringar i punkta som erspurnad etter dei i delar av frekvensspekteret. knytte til frekvensforvaltning. Det er likevel ikkjeDette er grunnlaget for at styresmaktene plan- grunn til å tru at det vil ramme dei grunnleggandelegg, tildeler og fører tilsyn med bruken av fre- prinsippa som er nemnde ovanfor.kvensar på vegne av fellesskapet. I Noreg er det Etter kringkastingslova § 2-2 krevst anleggs-Samferdselsdepartementet og Post- og teletilsynet konsesjon for å etablere og drive trådlause bakke-som forvaltar frekvensressursane etter fullmakt i i baserte sendaranlegg for kringkasting. Det blirekomlova. gitt anleggskonsesjonar i tilknyting til frekvens- løyve, og dei skal ivareta eventuelle kultur- og mediepolitiske omsyn på operatørnivå. I Ot. prp.Stimulere næringsverksemd, innovasjon og verksam nr. 107 (2001–2002) Om lov om endringer i lov 4.konkurranse desember 1992 nr. 127 om kringkasting – Konver-Regjeringas politiske plattform legg blant anna gens mv. heiter det om ordninga med separatvekt på at ein vil arbeide for omstilling i næringsli- anleggskonsesjon og frekvensløyve at:vet og tilrettelegging for nye og framtidsrettanæringar og arbeidsplassar. Verksam konkur- [s]ystemet i praksis vil fungere slik at aktøreneranse er også avgjerande for ein velfungerande vil oppleve det som én konsesjonsordning,marknad. Digitalisering av radio vil truleg stimu- men med hjemmel i to forskjellige lover. Detlere til innovasjon og utvikling i alle ledd av verdi- følger av forslaget til § 2-2, 1. ledd, 2. punktumkjeda for radio. Digitalisering av radiosektoren vil at frekvenskonsesjonen og anleggskonsesjo-venteleg stimulere IKT-sektoren som heilskap og nen skal gis samlet og vil utgjøre et integrertmedverke til konkurranse. Ikkje minst vil digitali- hele. Følgelig kan systemet de to sektorloveneseringa kunne gi auka distribusjonskapasitet, slik etablerer først og fremst betraktes som uttrykkat fleire aktørar vil kunne sleppe til enn i dagens for en hensiktsmessig arbeidsdeling internt iFM-nett. forvaltningen. Etter kringkastingslova § 2-1 krevst det vidareSikre brukarar tilgang til rimelege og gode tenester konsesjon for å drive kringkasting. Lova slår fastDet er ei grunnleggande oppgåve for styresmak- at det kan stillast vilkår for konsesjonar.tene å tryggje velferda til borgarane. I dennesamanhengen inneber dette primært å sikre for- 6.4.3.2 Sløkkevilkårbrukaromsyn og grupper med særlege behov isamband med ein teknologiovergang. Det går Styresmaktene kan fastsetje vilkår som må vere tilfram av føremålsparagrafen i ekomlova at lova stades før ein aksepterer avvikling av analoge sig-skal sikre brukarane i heile landet gode, rimelege nal. Styresmaktene har med hell nytta ein slikog framtidsretta elektroniske kommunikasjonste- framgangsmåte tidlegere ved avvikling av analogenester gjennom effektiv ressursbruk og berekraf- signal for fjernsyn. Sløkkevilkåra var her delstig konkurranse. generelle føresetnader retta mot bransjen for- ankra i behandling av St.meld. nr. 44 (2002–2003) Om digitalt bakkenett for fjernsyn og dels vilkår6.4.3 Ulike regulatoriske virkemiddel retta mot NRK i form av eit generalforsamlings-Styresmaktene har i utgangspunktet valet mellom vedtak.formell regulering (lov, forskrift, løyve) som er Departementet meiner at sløkkevilkår kandirekte bindande for aktørane på området eller vere godt eigna for å styre NRKs pålagde ansvar iføresetnader fastsette i politiske dokument. tilknyting til avviklinga. Etter NRKs vedtekter § 9 skal «alle saker som antas å være av vesentlig, prinsipiell, politisk eller6.4.3.1 Konsesjonar og frekvensløyve samfunnsmessig betydning» leggjast fram for ogI medhald av ekomlova § 6-2 kan ikkje frekvensar godkjennast av NRKs generalforsamling. I praksistakast i bruk utan løyve frå relevant styringsor- inneber det at avgjerder med innverknad på NRKsgan. Vidare heiter det i § 6-3 at det i frekvensløyve overgang til digital distribusjon av radio må god-kan stillast vilkår for at frekvensar skal kunne kjennast av kulturministeren. Staten fastset som
  • 48. 48 Meld. St. 8 2010–2011 Digitalisering av radiomedieteigar av NRK rammer for verksemda til allmenn-kringkastaren innanfor dei rammene som kring-kastingslova set. NRK er i kraft av marknadsposi- Boks 6.7sjonen sin i nokon grad ein drivar for teknologiske Teknologival bør vere aktørstyrt. Styresmak-val. Eigne sløkkevilkår retta mot NRK kan vere tene stiller seg likevel positive til ein eventuelleigna til å styre NRKs ansvar i samband med overgang til DAB+.avviklinga. Vidare vil generelle vilkår kunne fastsetjastgjennom den politiske behandlinga av blant annadenne meldinga, for eksempel ein føresetnad om DAB+. Standard levetid for apparat tilseier at einat det ikkje vil vere aktuelt å gi konsesjonar for stor del av apparata som berre kan ta inn DAB, vilriksdekkjande sendingar i FM-nettet etter 2017. vere skifta ut i 2017.43 I tillegg er det rimeleg å tru at mange av lyttarane som var først ute med å skaffe seg digitale mottakarar, er såkalla «early6.4.4 DAB eller DAB+ adopters». Desse vil truleg vere tilbøyelege til åI St.meld. nr. 30 (2006–2007) Kringkasting i en skifte ut radiomottakarar relativt ofte. Departe-digital fremtid, la departementet som nemnt tidle- mentet meiner derfor at manglande tilgang forgare til grunn at teknologival i samband med digi- mottak av DAB+ i apparat selde før 2010 ikkje viltaliseringa av radiomediet i hovudsak framleis bør representere noko større problem i 2017.vere aktørstyrt. Dette prinsippet blir ført vidare i Det er ikkje ønskjeleg at styresmaktene dikte-denne meldinga. Aktørane nyttar fleire plattfor- rer bruk av ei bestemt teknologisk løysing. Prin-mer for distribusjon av digital radio, men har valt å sippet om teknologinøytral regulering tilseier der-nytte DAB som hovuddistribusjonsplattform for for at avgjerd om teknologival bør takast av aktø-kringkasting av radiosignal. Styresmaktene si rane sjølve. Mykje talar likevel for at kringkasta-rolle i eit teknologiskifte som dette er å sikre at rane bør gå over til DAB+, og styresmaktene stil-vesentlege samfunnsomsyn blir ivaretekne, vur- ler seg derfor positive til dette.dert på bakgrunn av dei teknologival aktørane hargjort. Val av standard vil ha innverknad på kor store 6.4.5 Regulatorisk handtering av dei ulikefrekvensressursar det er bruk for. Vidare kan det frekvensblokkeneinfluere på innhaldsmangfaldet (tilgang på distri-busjonskapasitet) og forbrukaromsyn (utskifting 6.4.5.1 Regionblokkaav mottakarar). Ein reknar med at bruk av DAB+ Ein viser til omtale av dekningskrav i kap. 6.4.1.2,vil gi rom for omtrent dobbelt så mange kanalar der det går fram at NRK har frekvensløyve ogmed nokolunde tilsvarande lydkvalitet som i DAB. anleggskonsesjon for Regionblokka fram til 31.Val av DAB+ vil dermed kunne gi mykje større desember 2020. Omsynet til digital meirverdi oginnhaldsmangfald, utan at dei totale distribusjons- eit breitt allmennkringkastingstilbod av radio til-kostnadene aukar tilsvarande. seier at NRKs behov for kapasitet blir vektlagt. I Departementet legg til grunn at kringkasta- tillegg vil mykje høgare leigekostnader i nettetrane på eitt eller anna tidspunkt vil gå over til som følgje av regionalisering og høgare krav tilDAB+ (eller ein annan Eureka 147-standard), gan- dekning for NRK-sendingane innebere at Region-ske enkelt fordi det er ein meir ressurseffektiv blokka er mindre attraktiv for kommersiell radio.teknisk standard enn dagens DAB. Ein reknar Departementet meiner derfor det er føremålsten-likevel med at DAB+ vil bli introdusert gradvis. leg at NRK disponerer ei heil frekvensblokk ålei-Aktørar som er avhengige av å selje reklame, vil ne. Regionblokka er spesielt tilpassa NRK ved atrimelegvis ta omsyn til at brorparten av DAB-hus- ho kan formidle regionale sendingar tilpassahaldningane berre kan ta inn DAB-signal, og vil NRKs 12 distriktssendingar. Så framt NRK tek idermed mest sannsynleg velje å sende i alle fall bruk DAB+ for heile eller delar av tilbodet sitt,dei etablerte kanalane sine i DAB så lenge apparat legg departementet til grunn at Regionblokka vilutan DAB+ utgjer ein stor del av apparata som er ibruk. 43 Dersom ein legg til grunn at det blir selt 550 000 radiomot- De fleste DAB-apparata som blir selde no, takarar i året (ekskl. bilradioar) og talet på radiomottakarar som til kvar tid er i bruk i husstandane er ca. 5,9 millionar,taklar både DAB og DAB+. Ein må likevel kunne vil heile radiobestanden i prinsippet skiftast ut på 10–11 år.gå ut frå at brorparten av dei rundt 300 000 DAB- Den tekniske levetida for det enkelte radioapparatet kanapparata som er selde så langt ikkje kan handtere sjølvsagt vere mykje lengre.
  • 49. 2010–2011 Meld. St. 8 49 Digitalisering av radiomediet sjonærar skal betale vederlag eller operere med ein bestemt programprofil. Boks 6.8 Departementet kan heller ikkje sjå at ein treng NRK bør disponere all kapasitet i Region- stille innhaldskrav i konsesjonar for å ivareta kul- blokka. turpolitiske mål knytte til mediemangfald. Der- som NRK byggjer ut Regionblokka til full lands- dekning og Riksblokka får over 90 pst. befolk- ningsdekning, vil dei aller fleste kunne få tilgangha nok kapasitet til å formidle heile breidda i til over 30 rikskanalar (føresett bruk av DAB+).NRK-tilbodet. Framtidig utvikling av kodinga av Sjølv om mange av desse tilboda truleg vil bli nok-radiosignalet vil innebere meir effektiv komprime- så like, kan det ventast at konkurransen om lytta-ring, og på sikt kan kapasiteten i ei frekvensblokk rane vil medføre at tilbodet også vil bli differensi-utnyttast endå meir effektivt. Mykje tyder på at ert og retta mot tematiske nisjar eller bestemteRegionblokka dermed vil kunne fylle kapasitets- målgrupper.behovet til NRK. Departementet foreslår på dette grunnlaget eit For omtale av dekningskrav for Regionblokka system der den som disponerer kapasiteten i net-viser ein til kap. 6.3.1. tet (normalt innehavaren av anleggskonsesjon og frekvensløyve), først sluttar avtale med kringkas- tarar. Alle som har slik avtale, vil automatisk få6.4.5.2 Riksblokka kringkastingskonsesjon frå Medietilsynet etterNorkring AS har frekvensløyve og anleggskonse- søknad. Konsesjonsregimet vil såleis i praksis fun-sjon for Riksblokka fram til 31. desember 2020. gere som ei registreringsordning. Sjølv om dette iAnleggskonsesjonen fastset blant anna at sendar- prinsippet vil vere ei registreringsordning, så eranlegget i hovudsak skal nyttast til kringkasting, slik konsesjon naudsynt for å kunne drive lovlegmen at kapasitet også kan nyttast til andre typar kringkasting, og ein kan ikkje starte sendingarelektroniske kommunikasjonstenester. utan konsesjon. Departementet meiner at ei slik Desse løyva regulerer i tillegg til generelle vil- ordning bør iverksetjast straks, dersom Stortingetkår primært tekniske krav om bruk av frekven- sluttar seg til forslaga i denne meldinga. Den fore-sane og føresetnader om at sendekapasitet i slåtte praktiseringa av konsesjonsordninga vilhovudsak skal nyttast til kringkasting mv. eventuelt samsvare med noverande praksis for P4 har konsesjon til å kringkaste i ein sjettedel konsesjonering av fjernsynskanalar i det digitaleav Riksblokka fram til utgangen av 2014. Ytterle- bakkenettet. Omlegging av praksis for konsesjo-gare fire kommersielle kanalar fekk i 2010 DAB- nering vil berre gjelde for nye konsesjonstildelin-konsesjonar i Riksblokka til sommaren 2011. gar. Tildeling av individuelle konsesjonar kviler Innehavar av anleggskonsesjon og frekvens-tradisjonelt på ein føresetnad om at verksemdene løyve for Riksblokka vil få ein sentral portvakts-som får slike løyve, disponerer eit knapt avgrensa funksjon. I utgangspunktet ventar departementetgode (frekvensar). Så lenge det er ein viss knapp- at innhaldstilbodet i Riksblokka vil bli prega avleik på frekvensar, er det rimeleg at verksemder både innhaldsbreidde og eigarmangfald. Ein kansom har fått eit slikt gode, tek på seg visse plikter likevel ikkje sjå bort ifrå at det på eit seinare tids-som ei motyting. Motytinga bør i så fall stå i eit punkt kan vere naudsynt med regulatoriske inn-rimeleg forhold til den økonomiske verdien avgodet. Tradisjonelt har styresmaktene pålagt aktø-rar med kringkastingskonsesjon vilkår som all- Boks 6.9mennkringkastar. I tillegg har både Radio Norgeog P4 betalt konsesjonsvederlag for konsesjonane Innehavar av frekvensløyve/anleggskonse-sine. sjon i Riksblokka bør i utgangspunktet stå fritt Digitalisering av kringkastingsnetta inneber ei m.o.t. kva kringkastarar som skal sende i net-stor utviding av tilgjengeleg kapasitet. Ein situa- tet. Målet om mediemangfald er ivaretekesjon der tilgjengeleg kapasitet er tilnærma lik gjennom utbygging av Regionblokka (NRK)etterspurnaden, reduserer grunnlaget for å fast- og Riksblokka. Kringkastingskonsesjonar børsetje individuelle vilkår for konsesjonane. I ein derfor tildelast alle som har avtale med inne-situasjon der DAB-nettet vil kunne gi plass til meir havar av frekvensløyve/anleggskonsesjon omenn 30 riksdekkjande kanalar, kan ikkje departe- leige av kapasitet.mentet sjå at det er grunnlag for å krevje at konse-
  • 50. 50 Meld. St. 8 2010–2011 Digitalisering av radiomedietgrep for å ivareta kulturpolitiske mål. Departe-mentet vil inntil vidare sjå an om det trengst å leg-gje føringar for utleige av kapasitet i blokka, blant Boks 6.10anna for å ivareta omsynet til eigarmangfald eller Kapasiteten i Riksblokk II skal kunngjerast såå sikre at alle får tilgang på ikkje-diskriminerande snart som råd. I Riksblokk II blir det ikkje fast-og transparente vilkår. Sidan det gjeldande fre- sett krav til innehavar av anleggskonsesjon/kvensløyvet for Riksblokka gjeld til 2020, vil slike frekvensløyve utover standardiserte, gene-krav måtte innarbeidast i nytt løyve frå 2020. relle vilkår om bruk av frekvensane og føreset- For omtale av dekningskrav for Riksblokka nader om at transmisjonskapasitet i hovudsakviser ein til kap. 6.3.1. skal nyttast til kringkasting. Kringkastingskonsesjon får alle som har avtale med innehavar av frekvensløyve/6.4.5.3 Riksblokk II anleggskonsesjon om leige av kapasitet.Det kan ikkje utelukkast at det er etterspurnadetter kapasitet også i det andre riksdekkjande net-tet. Digitalradio Norge har alt levert søknad omutbygging av denne blokka. Det kan vidare veretrong for kapasitet til lokalradio utover det Lokal- 6.4.6 Band I og II / AM-bandetradioblokka kan tilby, primært i Oslo, Trondheim Det er ikkje utenkjeleg at DRM/DRM+ kan bli aktu-og Bergen. Vidare kan det tenkjast at kommersi- elt for lokalradio, jf. omtala av denne standarden ielle aktørar ønskjer å ta i bruk meir enn det kapa- vedlegg 1. DRM/DRM+ opnar for god arealdekningsiteten i Riksblokka kan romme. med bruk av relativt få sendarar. Det er også mog- Etter departementets syn bør Riksblokk II leg at DRM kan nyttast til toppdekning og arealdek-kunngjerast så snart som råd. Kapasiteten bør ning for Regionblokka. Dette kan vere interessantkunngjerast tenestenøytralt, dvs. at etterspurna- for NRK, som skal fylle særlege krav til dekning ogden avgjer kva slags tenester som skal finnast i beredskap, og for lokalradiosektoren.blokka. Departementet trur det er mest sannsyn- DRM/DRM+ er fleksibelt i den forstand at detleg at Riksblokk II vil bli nytta til kringkasting i kan nyttast i Band I og II. Dersom dette blir aktu-DAB/DMB-familien av standardar (Eureka 147), elt, vil det mest sannsynleg vere aktuelt å utnyttemen at det ikkje bør vere ei statleg oppgåve å velje frigjorte frekvensar i FM-bandet.kva slags teknologi som skal nyttast. Arbeidsgruppa som vurderte framtidig bruk Krava om dekning for Riksblokka og Region- av den digitale dividenden, rådde til at frekvens-blokka oppfyller det kulturpolitiske målet om at ressursar i band I blir tildelte Forsvaret direkteheile folket skal få ein digital meirverdi. Departe- etter søknad, med unntak for frekvensane 66–68mentet kan derfor ikkje sjå at det er føremålsten- MHz, som fram til 1. januar 2014 er reserverte forleg å stille krav om befolkningsdekning for Riks- kringkasting basert på DRM. Departementetblokk II. Det er heller ikkje gitt at det er økono- viser til drøftinga av lokalradio nedanfor, og harmisk grunnlag for bygging av tre landsdekkjande etter samråd med frekvensstyresmaktene komenett for radio. Eit krav om f.eks. 90 pst. dekning vil til at frekvensområdet 66–68 MHz framleis børderfor kunne medføre at det ikkje vil bli bygt ut eittredje nett i det heile. Departementet ser det der-for som mest føremålstenleg at styresmaktene let Boks 6.11nettutbyggjaren sjølv ta stilling til dekningsgrad.Det kan ikkje utelukkast at Riksblokk II som føl- Departementet vil vurdere eventuelt behov forgje av dette vil bli bygd ut som eit reint storbynett. frekvensar i band I og II i samband med at ein Departementet foreslår ei tilsvarande ordning innan utgangen av 2013 tek stilling til om dek-som for Riksblokka, ved at den som disponerer ningskrav for NRKs sendingar skal knytast tilkapasiteten i nettet (normalt innehavaren av Regionblokka åleine, eller om det er forsvar-anleggskonsesjon og frekvensløyve), først gjer leg at dekningskravet også kan innebere brukavtale med kringkastarar. Alle som har slik avtale, av andre teknologiar.vil etter kringkastingslova § 2-1 automatisk få Frekvensstyresmaktene må reserverekringkastingskonsesjon frå Medietilsynet etter naudsynte ressursar i band I og II for ev. bruksøknad. Konsesjonsregimet vil dermed i praksis til kringkastingsføremål, f.eks. DRM/DRM+.fungere som ei registreringsordning. Reservasjonen gjeld i denne omgang til 2015.
  • 51. 2010–2011 Meld. St. 8 51 Digitalisering av radiomedietreserverast for kringkasting basert på f.eks. kategoriar av lokalradioar. Lokalradioblokka erDRM. Reservasjonen bør i denne omgang gjelde inndelt i 37 regionar som gjennomgåande ertil 2015, jf. den planlagde gjennomgangen av lokal- mykje større enn dagens 141 konsesjonsområde.radio (sjå kap. 6.5). Dagens lokalradiokonsesjonar går ut 31. desem- ber 2016. Den første aktuelle datoen for avvikling av FM fell dermed saman med utlaupet av FM-6.4.7 Frekvensblokk koordinert for DVB-T i konsesjonane til lokalradiobransjen. Band III Ein viktig føresetnad for ein vellykka over-Som nemnt innleiingsvis i kapitlet, er det gjennom gang til digital radio er at interessene til lokal-internasjonale avtaler koordinert ei frekvensblokk radioane blir ivaretekne på ein tilfredsstillandefor jordbunde fjernsyn i band III. måte. Det er ein realitet at Lokalradioblokka med Arbeidsgruppa som vurderte den digitale divi- sine 37 regionar ikkje er godt tilpassa dagensdenden, uttrykte uvisse om interessa for bruk av konsesjonsområdestruktur for lokalradio. Mangeblokka i band III som er koordinert for digitalt av dei større, kommersielle lokalradioane vil rettfjernsyn (DVB-T). Noko av årsaka er at sjåarane i nok sjå det som positivt at dei får utvida nedslags-stor grad ikkje kan bruke same antenna som blir felt og høve til å disponere 24-timars frekvensar.nytta til mottak av sendingar i UHF-bandet, der Andre lokalradioar, og då særleg lokalradioarRiks-TV har sendingar. Det er ikkje registrert med utprega lokal profil, vil likevel neppe finneetterspurnad etter desse frekvensane til bruk for dette attraktivt. Andre igjen kan isolert sett vereDVB-T sidan arbeidsgruppa leverte rapporten sin. interesserte i auka dekning, men ikkje ha tilstrek-Arbeidsgruppa konkluderte med at Post- og tele- kjelege økonomiske ressursar til dette. Storleikentilsynet skulle føreta ei høyring for å kartleggje på regionane kan også vere ein fordel for lokalra-interessa før ei mogleg utlysing av DVB-T blokka dioane, fordi det kan gi grunnlag for at fleire sen-for bruk til kringkastingstenester. Post- og teletil- der i nettet, det vil seie at det også blir fleire åsynet har sidan ikkje fått konkrete søknader om dele kostnadene på.bruk av denne frekvensblokka, med unntak av Medietilsynet og Post- og teletilsynet gjen-søknad frå Norges mobil-TV (MiniTV). Søknaden nomførte i 2009–2010 på initiativ frå Kulturdepar-blir behandla når ei politisk avklaring av utnyt- tementet ei spørjeundersøking44 om digitaliseringtinga av denne frekvensressursen ligg føre. av lokalradio. Føremålet var å kartleggje lokalra- Departementet har i samråd med Samferdsels- diobransjen si eiga vurdering av digitaliserings-departementet konkludert med at Post- og teletilsy- spørsmålet. Undersøkinga viste at mange lokalra-net, etter ei kartlegging av eventuell interesse, bør diokonsesjonærar er urolege for dei økonomisketa endeleg stilling utnytting av denne ressursen. konsekvensane av digitalisering og fryktar at overgangen til digital distribusjon vil bli så kost- bar at berre eit fåtal av dagens konsesjonærar vil6.5 Særleg om digitalisering av overleve. Biletet er ikkje eintydig, og lokalradio- lokalradio konsesjonærane er delte omtrent på midten i synet på om lokalradio bør digitaliserast. Aktørar6.5.1 Bakgrunn utan lokalradiokonsesjon er stort sett positive tilI kap. 5.1.3 drøfta departementet kort korleis digitalisering.lokalradioane sine kostnader for distribusjon vil På spørsmålet om kva for distribusjonsplatt-bli påverka av digitaliseringa. Biletet er uoversikt- form ein ser for seg som den primære for lokalra-leg og prega av at det er stor skilnad mellom ulike dio i framtida, svarar 52 pst. analog kringkasting via FM, 33 pst. via DAB/DRM og 9 pst. nettradio. Blant aktørar med lokalradiokonsesjon var 78 pst. Boks 6.12 negative til at det blir fastsett ein endeleg sløkke- Post- og teletilsynet kunngjer at det er søkt om dato for FM, medan 18 pst. var positive. I gruppa tildeling av DVB-T blokka i band III og ber for andre respondentar var fem av sju positive til eventuelle andre interessentar om å melde si ein sløkkedato. interesse. På grunnlag av respons på kunngje- ringa vil Post- og teletilsynet ta stilling til kor- 44 Oppslutninga om spørjeundersøkinga blant lokalradiokon- leis denne blokka bør utnyttast. sesjonærane var relativt låg. Om lag 25 pst. av konsesjo- nærane kom med innspel.
  • 52. 52 Meld. St. 8 2010–2011 Digitalisering av radiomediet Konsulentselskapet LAC 2.0 har i ein rapport45 ters handtering av lokalradiosektoren, der såkallaav 15. september 2010 på oppdrag frå Digitalradio «community radios» vil få halde fram i FM ogsåNorge AS og Norsk lokalradioforbund drøfta ei utover planlagd dato for sløkking av FM-sendarane.rekkje spørsmål i samband med at lokalradio i Samstundes må det vektleggjast at omsynet tilNoreg skal kunne gå over til digital distribusjon. like konkurransevilkår tilseier at større, kommer-LAC 2.0 fokuserer særleg på kostnader for lokal- sielle lokalradioar blir behandla likt med riksdek-radioane i DAB-nettet, og korleis det kan leggjast kjande kommersielle radioar som P4 og Radiotil rette for at flest mogleg av lokalradioane blir Norge. Truleg opererer dei største kommersiellesikra reell tilgang til nettet. lokalradioane i nokon grad på same marknad som Radio Norge og P4, det vil seie at dei konkurrerer om dei same annonseinntektene. Styresmaktene6.5.2 Sløkkedato på FM for lokalradio? bør derfor syte for at desse aktørane får mestDet er lenge til FM blir avvikla. Fram til 2017 kan mogleg like og rettferdige konkurransevilkår.situasjonen for lokalradio bli radikalt endra. For Etter departementets syn vil det derfor ikkje veredet første kan det skje endringar i prisane på digi- forsvarleg å avvikle dei riksdekkjande FM-sendin-tale sendarar. Etter kvart som fleire land satsar på gane utan at dei største lokalradioane også blirdigital radio, vil prisane på teknisk utstyr sannsyn- digitaliserte.legvis falle. Dette kan betre dei økonomiske føre- Departementet har ikkje teke stilling til kvasetnadene for lokalradioane til å satse på digital lokalradioar som bør få vidareføre sendingane iradio. For det andre kan andre teknologiar enn FM-nettet. Departementet vil i 2015 avklare kvaDAB på sikt bli aktuelle for lokalradio. I vedlegg 1 grupper lokalradioar som skal ha denne retten.er fleire alternative teknologiar for digital radio Etter departementet sitt framlegg i denne mel-omtala, blant anna DRM+. I dag er ikkje DRM+ eit dinga vil det først i 2015 bli avklart om det erreelt alternativ, primært fordi det i praksis ikkje grunnlag for å avvikle FM i 2017. Departementetfinst tilgjengelege mottakarar. Det kan ikkje ute- finn det ikkje føremålstenleg å ta konkret stillinglukkast at DRM+, dersom teknologien får fotfeste til dette spørsmålet no. Det har samanheng medi nokre land, kan utvikle seg til eit reelt alternativ at det i dei nærmeste åra mest truleg vil skje end-til DAB for lokalradio. Departementet viser i ringar i teknologi og kostnader som kan få stordenne samanhengen til at for eksempel India har innverknad på korleis det stiller seg med digitalplanar for å satse på denne teknologien. distribusjon i lokalradiosektoren. Eit gjennomgåande trekk i den teknologiskeutviklinga av radiomottakarar er at dei no kan tainn signal frå ulike nett (DAB, FM, Wi-Fi mv.). 6.5.3 LokalradioblokkaTruleg vil den framtidige radiomarknaden bli Lokalradioblokka er planlagd for lokalradio. Prin-prega av at ulike teknologiar for radiodistribusjon sippet om aktørstyrt utbygging inneber at einlever side om side, og av kombimottakarar som ikkje har garanti for at Lokalradioblokka blir bygdhandterer fleire ulike standardar. Dette talar for ei ut i alle regionar. Det er mogleg at den i nokreavventande haldning til kva slags teknologiske regionar berre blir bygd ut i dei mest folketetteløysingar for digital radio som passar best for områda. Heller ikkje i FM har alle område tilbodlokalradio. Departementet vil i det vidare arbeidet om lokalradio, så dette vil ikkje representere nokomed lokalradiosektoren ta utgangspunkt i at også prinsipielt nytt.lokalradiobransjen på eitt eller anna tidspunkt vil Norsk lokalradioforbund har reist spørsmåletbli digitalisert. Uvisse om både kostnadsbilete og om Lokalradioblokka kan gjerast meir finmaskateknologival nokre år fram i tid tilseier likevel at med mindre regionar. Post- og teletilsynet opply-ein enno ikkje låser seg til ei bestemt digitalise- ser at dette byr på praktiske problem, fordi Lokal-ringsløysing for lokalradio. radioblokka er koordinert med nabolanda. Ei Departementet ser det vidare som viktig at dei replanlegging av Lokalradioblokka ville krevjeflest (og minste) lokalradioane får halde fram på FM nye koordineringsrunder utan garanti for semjeinntil vidare, også etter 2017. Mange av dei har i dag med nabolanda mv., og innebere at ein også villeeigne, nedbetalte FM-sendarar. Dei minste lokalradi- måtte ta frekvensressursar frå andre planlagdeoane bør få høve til å vidareføre FM-tilbodet også frekvensblokker for digital radio.etter 2017. Dette er i tråd med britiske styresmak- Førebels kan det sjå ut til at det mange stader vil bli for dyrt å byggje ut Lokalradioblokka. Det45 kan likevel skje ei utvikling dei nærmaste åra som «Norske lokalradioer ved overgangen til digital kringkas- ting» (LAC 2010) kan endre dette biletet. Det er nyleg utvikla gratis
  • 53. 2010–2011 Meld. St. 8 53 Digitalisering av radiomedieteller rimelege programvareløysingar baserte i betale ordinær leigepris for kapasiteten dei nyttar.hovudsak på open kjeldekode, som tek vare på sen- Dette vil sikre lokalradioane formell tilgang til net-trale prosessar i digital lydkringkasting (koding av tet, men ikkje løyse utfordringane for dei radioanelyd, signalpakking og modulering). Desse løysinga- som ikkje har råd til å betale for sendetid.ne kan køyrast på ein vanleg datamaskin og vil Ein alternativ modell er å reservere ein min-kunne erstatte kostbare maskinvarebaserte løysin- dre del av kapasiteten i kvar region, for eksempelgar. I tillegg har mating av radiosignal til sendaren 5 pst., som netteigaren må stille til gratis disposi-basert på Internettprotokoll potensial til ytterlegare sjon for små lokalradioar. Dette vil gjere det mog-reduksjon av kostnader. Radio Nova har starta leg for dei minst ressurssterke lokalradioane åprøvesendingar i DAB+ i Oslo med slike eigenutvi- sende i Lokalradioblokka. Løysinga føreset rettkla programvarebaserte løysingar og relativt rime- nok at ikkje mykje kapasitet er avsett på denneleg teknisk utstyr. Dette skal etter det som er opp- måten, fordi kostnadene til netteigaren for dennelyst ha gjort det mogleg å nå ut med eit digitalt kapasiteten må dekkjast av dei andre kanalane.radiotilbod i sentrale Oslo til overkomeleg pris. Løysinga kan også gjere det aktuelt å stille ei ellerDepartementet trur også at prisane på maskinvare anna form for krav til kringkastarar som får til-vil bli lågare etter kvart som nye marknader blir gang til gratis eller reservert kapasitet.digitaliserte. Uvissa om kostnader og tekniske løy- I dag er det likevel vanskeleg å seie noko omsingar for lokalradio gjer likevel at det er for tidleg korleis ulike modellar for å sikre dei minste lokal-å ta stilling til korleis dei minste lokalradioane skal radioane vil påverke grunnlaget for investeringar isikrast tilgang til Lokalradioblokka. Lokalradioblokka. Det er heller ikkje naudsynt å ta Ein kan anten velje å kunngjere frekvens- stilling til dette før endeleg avvikling av FM-nettet erløyve/anleggskonsesjon for dei 37 områda samla i fastsett. Departementet legg opp til å avklare dette iéin konsesjon eller i 37 separate konsesjonar. 2015 i samarbeid med frekvensstyresmaktene.Blant anna for å stimulere til sterkare grad av Post- og teletilsynet og Medietilsynet har fåttregional/lokal tilknyting, legg departementet til førespurnader frå aktørar som alt no ønskjer ågrunn at det bør tildelast 37 separate løyve. Depar- byggje ut ein eller fleire regionar i Lokalradio-tementet kan ikkje sjå at det er naudsynt å krevje blokka. Som nemnt har Radio Nova i Oslo altat konsesjonæren har lokal tilknyting eller å starta prøvesendingar med DAB+ frå eigen sendaravgrense kor mange regionale konsesjonar/ i Oslo sentrum på grunnlag av tidsavgrensa løyvefrekvensløyve ein einskild aktør kan ha. frå Post- og teletilsynet og Medietilsynet. Departe- I nokre regionar (særleg storbyene) kan høg mentet ser det som viktig at den typen innovasjonetterspurnad etter sendetid føre til knappleik på som Radio Nova representerer, får best moglegefrekvensar. Dei eller den som disponerer frekven- utviklingsvilkår. Post- og teletilsynet og Medietil-sane, vil truleg føretrekkje kundar som leiger synet bør derfor leggje til rette for at aktørar sommykje kapasitet og som kan stille solide garantiar. alt no vil byggje ut delar av blokka, får høve til det.Det er såleis risiko for at særleg nisjeradioar (som Eventuelle løyve må tildelast i tråd med allmennedriv på ideell basis, ikkje-kommersielt og oftast prinsipp for transparens i tildelingsprosessar mv.berre sender nokre timar i døgnet) ikkje vil få til- Post- og teletilsynet og Medietilsynet bør ikkjegang, eller at tilgang blir gitt på mindre gunstige gi løyve som varar utover 2017, i og med at detvilkår enn kommersielle kanalar som sender 24/7. enno ikkje er avklara korleis interessene til lokalra-I eit mangfaldsperspektiv spelar nisjekanalar ei dioane skal ivaretakast ved ei eventuell avvikling avviktig rolle. Etter departementets syn er det viktig FM-nettet i 2017. Løyve som blir gitt no, vil dermedå sikre også dei mindre ressurssterke lokalradio- i første omgang få karakter av å vere prøvedrift.ane reell tilgang til nettet. Departementet er der- Norges lokalradioforbund har elles i eit inn-for innstilt på at det kan vere naudsynt å etablere spel til departementet gitt utrykk for at digitalise-ein mekanisme som sikrar små radioar tilgang. ring av radiomediet reiser nokre problemstillingarDette kan gjerast på fleire måtar. om rettigheitsklarering. Departementet er merk- Eit alternativ er å reservere ein del av kapasi- sam på at digitaliseringa vil føre til at fleire radioarteten i kvar region for ei bestemt gruppe kanalar. får eit større dekningsområde, utan at det trengDette alternativet inneber at desse aktørane får slå ut i fleire lyttarar. Vederlaget til TONO ogførsterett til ein viss del av kapasiteten i kvar GRAMO blir fastsett i frie forhandlingar mellomregion, dvs. at Medietilsynet kunngjer ein viss del, partane, men departementet reknar med at deieksempelvis 20 pst., av nettokapasitet i nettet til finn fram til vederlagsmodellar som sikrar lokal-desse aktørane. For å ta vare på netteigaren sitt radioane utviklingsvilkår også i den digitale verda.incentiv til å byggje ut nettet, må desse kanalane
  • 54. 54 Meld. St. 8 2010–2011 Digitalisering av radiomediet Boks 6.13 Boks 6.14 Dei fleste lokalradioane bør få sende på FM To konsesjonar for riksdekkjande, reklamefi- også etter 2017. Departementet vil i 2015 nansiert radio i FM-bandet skal tildelast for avklare kva grupper lokalradioar som skal ha perioden 2014–2017 med høve til ytterlegare denne retten. to års forlenging. Lokalradioane som ønskjer å sende i P4 og Radio Norge får tilbod om direktetil- Lokalradioblokka, må få høve til det. I 2015 vil deling av konsesjonane dersom dei pliktar seg departementet i samarbeid med frekvenssty- til å vidareføre dagens allmennkringkastings- resmaktene utarbeide eit konkret opplegg for profil nedfelt i gjeldande analoge konsesjonar, dette. og at dei betalar konsesjonsvederlag og med- Post- og teletilsynet og Medietilsynet bør verkar til utbygging av ei digital kommersiell leggje til rette for at aktørar som alt no ønskjer frekvensblokk (Riksblokka) til minst 90 pst. å byggje ut delar av Lokalradioblokka, får befolkningsdekning. høve til det. Ingen løyve bør vare utover januar 2017. om forlenging blir knytt til ein føresetnad om at desse aktørane fører vidare programpliktene sine,6.6 Konsesjonar for analog, slik dei er uttrykte i dagens analoge konsesjons- riksdekkjande kommersiell radio vilkår.46 I tillegg vil det vere naturleg å stille krav frå 2014 om konsesjonsvederlag, nærvær på DAB-platt- forma, og at kringkastarane medverkar til at Riks-P4 og Radio Norge har konsesjonar for riksdek- blokka innan 2015 blir bygd ut til ei dekning somkjende analog radio fram til 31. desember 2013. tilsvarar Radio Norges konsesjonskrav i FM-net-Konsesjonane blei tildelte av Kulturdepartemen- tet, det vil seie minst 90 pst. befolkningsdek-tet på grunnlag ein såkalla skjønnheitskonkurran- ning47. Departementet vil sondere interessa for eise der søkarane konkurrerte på grunnlag av kon- slik løysing med dei aktuelle kringkastarane. Der-krete programplanar. Begge radioane har gjen- som dei ikkje er interesserte i direktetildeling pånom dette teke på seg seg relativt omfattande pro- grunnlag av nemnde prinsipp, foreslår departe-gramplikter som allmennkringkastarar. I tillegg mentet å auksjonere ut konsesjonane.betalte Radio Norge (opphavleg Kanal 24) og P4 Departementet legg opp til å ta stilling til ev.høvesvis 160 og 90 millionar kroner i konsesjons- forlenging av desse konsesjonane i 2011.vederlag. Departementet ser det som viktig at tilbodetom riksdekkjande, analog reklamefinansiert radio 6.7 Avfallshandteringblir halde oppe fram til FM-nettet etter planen bliravvikla i 2017. Dette tyder at det må tildelast kon- Slik det framgår av salstala for radiomottakarar isesjonar for perioden 2014–2017, dvs. tre år. I til- kap. 2.1.5, blir det selt over 700 000 radioapparatlegg må det liggje inne eit høve til ytterlegare to kvart år, dei fleste er FM-mottakarar. Ifølgje ein rap-års forlenging dersom sløkkekriteria ikkje er opp- port frå TNS Gallup/NRK Analyse i januar 2010 erfylte i 2015. det ca. 7,3 millionar FM-radioar i norske husstan- Fleire metodar kan nyttast for å fordele kring- dar. 3,9 millionar av desse skal vere i dagleg bruk.kastingskonsesjonar. Sist (i 2001) blei konsesjo- Elektronikkbransjen opererer med eit endå høgarenane tildelte etter såkalla skjønnheitskonkurran- samla tal FM-apparat i norske heimar. Mange avse, der søkjarane konkurrerte med konkrete pla- desse er neppe i bruk. Departementet ser ikkjenar for eit allmennkringkastingstilbod. Alternativt bort frå at det finst langt fleire enn 7,3 millionarkan konsesjonar tildelast på grunnlag av auksjon i FM-radioar i norske husstandar, men går ut ifrå atei eller anna form. Ingen av desse tildelingsfor- 46mene er aktuelle no, ettersom det truleg er aktuelt Ekom-regelverket i EØS-avtala inneheld føresegner som imed berre ein tre år lang konsesjonsperiode. praksis tyder at direktetildeling av frekvensar til kringkas- tarar føreset at dei kjem allmenne interesser i møte, pri- Departementet legg opp til å gi dagens konse- mært i form av eit allmennkringkastaroppdrag.sjonsinnehavarar tilbod om forlenging. Både for- 47 Dette føreset at slike krav er i tråd med statsstøttereglane imelle og kulturpolitiske omsyn tilseier at tilbod EØS-avtala.
  • 55. 2010–2011 Meld. St. 8 55 Digitalisering av radiomedietdesse ikkje bør få stor vekt ved eit teknologiskifte bruk til gjenvinning. Det finst allereie eksempeldå dei ikkje ser ut til å spele ei rolle i den jamne på at forhandlarane tilbyr panteordningar medradiobruken. Som nemnt i kap. 5.2.1, er det ikkje rabatt på ny digitalradio dersom ein samstundeslett å lage sikre estimat for kor mange radiomotta- leverer inn den gamle FM-radioen. Slike kampan-karar som vil bli råka av FM-stenginga. Kor mange jar vil det truleg bli fleire av dersom det blir settapparat som må skiftast ut, er avhengig av ei rekkje ein dato for avvikling av FM-sendingar.faktorar: Elektronikkbransjen har vurdert kva utskif-– Kor mange apparat som er i bruk. tinga kan bety både i volum og vekt. Dei har gått– I kva grad ein sløkkedato fører til at folk sluttar ut ifrå ei gjennomsnittsvekt på 2,5 til 3 kilo per å kjøpe analoge apparat. Jo lengre perioden radioapparat. Tek ein utgangspunkt i at 10 millio- mellom kunngjering av sløkkedato og faktisk nar radioar blir leverte til resirkulering, vil dette sløkking er, jo fleire av mottakarane vil bli utgjere mellom 25 000 og 30 000 tonn avfall, for- skifta ut gjennom det ein kan karakterisere delt over fleire år. Til samanlikning blir det som som naturleg avgang. nemnt årleg skrota 151 620 tonn forbrukarelektro-– I kva grad folk vil skifte ut mottakarar eller nikk totalt (2009). Radioar vil altså utgjere ein liten berre skaffe seg adaptarar (eller la vere å del av den skrotmengda bransjen normalt hand- erstatte alle FM-mottakarar). terer.– Om nye former for mottakarar vil erstatte reine Departementet føreset at det framtidige radioapparat (smarttelefonar mv.). avfallsproblemet blir mindre jo færre analoge apparat som må skrotast når FM-nettet blir avvi-Truleg vil talet på apparat som blir leverte inn kla. Som nemnt ovanfor legg departementet oppsom avfall, bli høgare enn talet på radioar som til ein lang overgangsperiode etter annonsering avhusstandane vil skifte ut som følgje av at FM-net- sløkkedato for å stimulere til at flest mogleg radio-tet blir avvikla. Det kjem av at det finst mange apparat blir skifta ut naturleg.radioapparat rundt omkring i heimane som ikkjeer i bruk lenger, men som folk likevel ikkje haravhenda. FM-sløkking vil gjere at apparata ubru- 6.8 Informasjon om overgangen fråkelege, og mange vil nok velje å kvitte seg med analog til digital radiodei. Noreg har alt no eit etablert retursystem for For å sikre ein vellykka overgang frå analog tilelektronisk avfall. Elektronikk som ikkje blir digital radio må kringkastarane saman med for-brukt, kan leverast gratis til elektronikkhandla- handlarar informere lyttarane om teknologiskiftet.rane og kommunale gjenbruksstasjonar. Dette er Det er også vesentleg at dette samarbeidet inklu-også omtala i kap. 5.2.3. derer bilforhandlarar. Også styresmaktene bør Bakgrunnen for returordninga er ei forskrift bruke ressursar på informasjon om teknologiskif-frå styresmaktene om innsamling og gjenvinning tet. Erfaringane frå tilsvarande informasjonsar-av elektriske og elektroniske produkt. Denne for- beid ved overgangen frå analogt til digitalt bakke-skrifta pålegg norske produsentar og importørar nett for fjernsyn er gode.ansvar for å ta miljøriktig hand om kasserte pro- Til skilnad frå digitaliseringa av bakkesendtdukt og gjenvinne og resirkulere materiala i pro- fjernsyn, som gjekk over ein periode på drygt todukta. år frå lansering til analog sløkking, er det alt no eit Bransjen har 2 500 henteplassar over heile lan- veletablert digitalt radiotilbod tilgjengeleg. Meddet. Alle butikkar som sel elektronikk, pliktar å ta den lange omstillingsperioden som er føreslått,i mot utrangerte elektronikkprodukt. Dette er ei kan det ventast at mange har gått over til digitaltordning som har eksistert/fungert i ti år. radiomottak før FM-nettet blir sløkt. Informa- Totalt blei det i 2009 samla inn 151 620 tonn sjonsbehovet blir likevel ikkje mindre av denEE-avfall. 5 502 tonn av dette er lyd- og biletutstyr. grunn, sidan det truleg ikkje er mogleg å retteRadio fell inn under denne kategorien, men kor informasjon spesifikt til dei lyttarane som framleisstor del som er radioapparat, er ikkje definert. høyrer på analog radio. Dermed vil informasjons-Gjennom gjenvinningssystemet oppnår ein at mel- tiltak i hovudsak måtte rettast mot den breie all-lom 80 og 90 pst. av kvart elektronikkprodukt som menta.blir levert til resirkulering, kan brukast opp att i Departementet vil gi Medietilsynet ansvar fornye produkt. å utforme og drive ein informasjonskampanje for Mykje av utfordringa ligg i å få folk til å levere overgangen frå analog til digital radio på tilsva-utrangert utstyr eller utstyr som ikkje lenger er i rande måte som for digital-TV-overgangen. Det er
  • 56. 56 Meld. St. 8 2010–2011 Digitalisering av radiomedietsærleg viktig at informasjonsarbeidet fyller – forbrukarane har lett tilgang til utfyllande infor-behova til enkelte grupper i folket som truleg masjon og personleg hjelp via telefon, internetttreng meir informasjon og assistanse ved eit slikt og i butikkplattformskifte, som f.eks. eldre over 70 år. Detteer også den gruppa som høyrer mest på radio. Det bør rettast tiltak mot grupper med særskildeKampanjen bør i tillegg rettast særleg mot bilfor- behov, utforma i dialog med interesseorganisasjo-handlarar. nar og andre som representerer desse gruppene. Kringkastarane må saman med elektronikkfor-handlarane syte for informasjon om overgangenfrå analoge til digitale sendingar og sløkking av 6.9 Oppsummering – vidare arbeidanaloge sendingar. med digitalisering av radiomediet NRK må ta i bruk sine fjernsyns- og radiokana-lar, også regionale kanalar, og nrk.no for at alle Etter departementets syn vil både omsyna til lytta-husstandar skal få kjennskap til teknologiskiftet. rane og til radiobransjen bli best ivaretekne i over- Det samla informasjonsarbeidet skal ha som gangsfasen dersom det undervegs i prosessenmål at: blir gjennomført evalueringar av alle aspekta som– alle i Noreg skal kjenne til det komande tekno- er omtala ovanfor. Dette må leggast til grunn for at logiskiftet styresmaktene skal kunne ta stilling til om det kan– alle husstandar med berre analogt radiomottak givast tilsegn om avvikling av FM-sendingane i skal vite at dei må skaffe seg digitalradiomotta- 2017, eller om avviklinga bør utsetjast til 2019 for kar eller adaptar ein forsvarleg overgang for både lyttarar og kring- kastarar. Tabell 6.1 og figur 6.2 viser dei mest sen- trale milepælane i denne prosessen.Tabell 6.1 Sentrale milepælar for digitalisering av radio2011: Departementet tek stilling til ev. forlenging av konsesjonar for kommersiell radio i FM-nettet fram til 2017 (eller 2019).2013: Departementet tek stilling til følgjande: – Om dekningskravet for NRKs radiotilbod skal knytast til Regionblokka åleine, eller om det også kan oppfyllast ved bruk av andre teknologiar enn DAB. – Kva som ligg i kravet om «rimelege og teknisk tilfredsstillande løysingar for radiomottak i bil».2015: Departement tek stilling til om følgjande føresetnader var oppfylte 1. januar 2015: – Om NRKs radiotilbod har digital dekning tilsvarande dagens P1-dekning i FM-nettet. – Om Riksblokka er bygd ut til minst 90 pst. befolkningsdekning. – Om det digitale radiotilbodet representerer ein meirverdi for folk. – Om det finst rimelege og teknisk tilfredsstillande løysingar for radiomottak i bil. – Om minst halvparten av radiolyttarane dagleg lyttar heilt eller delvis til ei digital radioplatt- form. Dersom departementet konkluderer med at føresetnaden for FM-sløkking er oppfylt, vil det også ta stilling til kva kategoriar av lokalradioar som skal kunne halde fram på FM inntil vidare, og korleis det skal leggjast til rette for mindre lokalradioar i Lokalradioblokka. Departementet vil leggje fram resultatet av denne gjennomgangen for Stortinget på eigna måte i 2015.2017: Mogleg sløkking av FM.2019: Eventuell utsett, endeleg sløkking av FM.
  • 57. 2010–2011 Meld. St. 8 57 Digitalisering av radiomediet 2015: 2011: vedtak om 2013: Presisere Gjennomgang av 2019: Ev. utsett, 2017: Mogleg FM- ev. forlenging av dekningskrav for dekning, lytting, endeleg FM- lokalradio, sløkking FM-konsesjonar NRK sløkking bilmottakarar mv.Figur 6.2 Sentrale milepælar for digitalisering av radio 2011-2019
  • 58. 58 Meld. St. 8 2010–2011 Digitalisering av radiomediet 7 Økonomiske og administrative konsekvensarDepartementet har teke som utgangspunkt at det det i 2020 vil vere rundt 1,2 million digitale appa-er mykje truleg at radiomediet før eller sidan blir rat i bruk. Dette inneber i prinsippet at bortimotdigitalisert, jf. diskusjonen av dette i kap. 5.3. Det halvparten av husstandane vil ha digitale mottaka-blei der blant anna peikt på at dei fleste andre rar.49 Kriteriet i kringkastingsmeldinga galdt dedi-media blir digitaliserte, at det synest urealistisk at kerte radiomottakarar, det vil seie at ein her ser(i alle fall dei kommersielle) aktørane på lang sikt bort frå PC’ar, iPad’ar mv., som med nettilgang ivil vere villige til å dekkje kostnadene for to paral- prinsippet også fungerer som radiomottakarar.lelle terrestrielle nett som sender same innhald, Det er vidare lagt til grunn at lyttarane ogsåog at digital distribusjon gir eit mykje breiare etter dette alternativet får seks års overgangstid,kanaltilbod. Ei drøfting av dei økonomiske og slik at FM-nettet først blir avvikla i 2026. Seks årsadministrative konsekvensane av framlegga bør overgangstid kan synast lenge når så mange somderfor ikkje fokusere på konsekvensar av digitali- 50 pst. av husstandane har skaffa seg digitale mot-sering i seg sjølv, men snarare på kva det vil takarar. Departementet legg likevel dette tilkunne ha å seie at tidspunktet for avvikling av FM- grunn, primært for å sikre at alternativa kannettet blir framskunda til 2017. Dette vil i det føl- samanliknast.gjande bli omtala som 2017-alternativet. Departementet har vurdert om 2017-alternati- Utgreiinga av dei økonomiske og administra- vet også burde ha vore samanlikna med eit alter-tive konsekvensane av framlegget om avvikling av nativ der styresmaktene reverserer opplegget fråFM-nettet i 2017 bør vurderast mot eit alternativ kringkastingsmeldinga, for eksempel ved å erklæ-som inneber vidareføring av gjeldande politikk på re at det i overskodeleg framtid ikkje er aktuelt åfeltet, slik dette er nedfelt i kringkastingsmeldinga avvikle FM og at ein inntil vidare vil avvente utvik-(St.meld. nr. 30 (2006–2007)). Departementet har linga. Vi har likevel valt ikkje å utvikle dette somtidlegare rekna med at vidareføring av opplegget eit alternativ. Det har samanheng med at 2026-frå kringkastingsmeldinga vil kunne føre til sløk- alternativet inneber at det først vil kunne bli aktu-king av FM-nettet tidlegast i 2026. Dette vil nedan- elt å fastsetje ein sløkkedato i 2020. Den raske tek-for bli omtala som 2026-alternativet. Det sentrale nologiske utviklinga gjer at dette er ein svært langsløkkekriteriet i kringkastingsmeldinga var at det tidshorisont på mediefeltet. For alle praktiskeikkje skal setjast ein dato for FM-avvikling før føremål vil 2026-alternativet derfor innebere atminst halvparten av husstandane har skaffa seg styresmaktene stiller seg avventande til digitalise-digitale mottakarapparat. Som nemnt vil dette ringa av radio.målet, med dagens sal av digitale mottakarar, Eit anna alternativ som kunne ha vore vurdert,neppe bli nådd før rundt 2020. Anslaget er basert er å stanse DAB-sendingane på permanent basispå ein føresetnad om at det per 2010 er selt 330 eller inntil vidare. Det er tildelt frekvensløyve for000 digitale mottakarar. Det er vidare føresett at DAB fram til 2020. I praksis måtte dette gjennom-desse apparata er fordelte på 330 000 husstandar, førast ved at kulturministeren som generalforsam-det vil seie at det er ingen som har fleire enn éin ling i NRK vedtok å stanse DAB-distribusjonen.digital mottakar. Det er i tillegg lagt til grunn at NRK har etter det departementet kjenner til, eidet i første del av perioden blir selt 60 000, men at distribusjonsavtale med Norkring som gjeld tiltalet gradvis stig til om lag 100 000 apparat årleg48. 2020. Såleis ville kostnadene til selskapet likevelDet blir vidare føresett at alle blir selde til husstan- vare fram til 2020. Avtala mellom dei kommersi-dar som ikkje alt har skaffa seg digitale mottaka- elle kringkastarane og Norkring gjeld til 2014. Eirar. Ut frå desse føresetnadene kan det sluttast at avvikling av DAB-sendingane no ville dermed føre til at dei som i dag lyttar til DAB ville misse tilbo-48 Det er føresett at det i perioden 2011–12 blir selt 60 000 apparat, i 2013–14 blir det selt 90 000 apparat og i åra 2015– 49 Samla tal på husstandar er rekna med å ha vakse til 2,4 mil- 19 blir det selt 110 000 apparat årleg. lionar i 2020.
  • 59. 2010–2011 Meld. St. 8 59 Digitalisering av radiomedietdet, samstundes som NRKs kostnader framleis og nettradio. I den grad dette er tilfellet, vil lyttar-ville halde fram til 2020. Departementet ser dette kostnadene ved teknologiskiftet bli lågare jo len-som eit uaktuelt alternativ og har derfor ikkje ger fram i tid digitaliseringa skjer. Effekten avgreidd det ut nærmare. dette blir likevel mindre dersom sløkkingstids- punktet blir annonsert på ein klår og truverdig måte, og lyttarane får god tid til omstilling.7.1 Konsekvensar for lyttarane Departementet legg i denne meldinga opp til at Stortinget i 2011 sluttar seg til at FM-nettet kanUtskifting av radioar i heimane avviklast i januar 2017. Dette føreset at marknads-Avvikling av FM-nettet vil gjere at lyttarar som aktørane ønskjer det og har oppfylt dei kriteriaframleis ønskjer å høyre på NRK, kommersiell som departementet foreslår bør leggjast til grunnriksradio eller dei største lokalradioane, må skaffe for sløkkinga. Sløkking i 2017 vil ev. gi lyttaraneseg digitale mottakarar eller adaptarar. Det er van- nær seks års omstillingstid. Det synest rimeleg åskeleg å vite kva dette vil kunne ha å seie for lytta- vente at ein klårt formulert sløkkedato for FMrane, fordi alle reknestykke vil måtte baserast på aukar viljen hos folk til å kjøpe digitale mottakarar.føresetnader som kan vere usikre. I kap. 5.2.1 lis- Dersom dette fører til at ein større del av dei overtar departementet opp ein del faktorar som har 550 000 apparata som blir selde årleg er digitale,innverknad på kor mange av desse apparata som vil opplegget frå departementet verke til å redu-faktisk vil bli skifta ut og på kva måte. Denne opp- sere lyttararkostnadene ved eit teknologiskifte ilistinga illustrerer at biletet er komplekst. Depar- 2017. Effekten av dette er likevel bunden av i kvatementet vil nedanfor likevel lage eit estimat over grad ein sløkkedato gjer at lyttarane i praksis byr-kostnadene for lyttarane ved ulike alternativ, fordi jar å kjøpe digitale radioar.også usikre estimat kan kaste lys over konsekven- Departementet har kalkulert skilnaden i lyttar-sane ved ulike valalternativ. kostnadene ved sløkking av FM-sendingane i I kap. 5.2.1 blei det lagt til grunn at samla tal på høvesvis 2017 og 2026. Utrekningane kviler på usi-FM-radioar i norske husstandar er 7,3 millionar. kre føresetnader, men kan likevel syne ei retningTalet på FM-radioar i dagleg bruk kan reknast til for korleis kostnadene blir påverka av ulike alter-3,9 millionar. Sidan alle radioane som finst i hus- nativ. Som nemnt bør utgangspunktet for slikestandane neppe er i bruk, vil talet på radioar som utrekningar vere kor mange analoge apparat somfaktisk blir råka av FM- avvikling, truleg liggje ein er i bruk på avviklingstidspunktet. Departementetstad mellom desse anslaga. Det blir omsett i over- har rekna med at det i 2017 kan vere rundt 2,85kant av 700 000 radioar årleg, av desse er om lag millionar analoge apparat i bruk.50 Tilsvarande tal10 pst. digitale. Om ein trekkjer frå salet av bilradi- for 2026 kan vere 2 millionar.51 Differansen ioar, blir det selt om lag 550 000 radioar årleg. desse anslaga er altså 850 000 apparat i «favør» av For dette føremålet vil departementet leggje til 2026-alternativet.grunn at det faktiske talet på radioar som blir råka Den samla kostnadsskilnaden for lyttaraneav avviklinga, ligg midt mellom det samla talet på kan ut frå dette reknast til 283 millonar kr. Ansla-FM-radioar i norske husstandar (7,3 millionar) og get er basert på at ein tredjedel av dei 850 000talet på FM-radioar i dagleg bruk (3,9 millionar), apparata blir erstatta av nye digitale radioar, som idet vil seie 5,6 millionar FM-apparat. Når FM-net- gjennomsnitt kostar 800 kr (= 227 millionar kr).tet blir avvikla, kan dei analoge apparata i praksis Det må vidare takast omsyn til at mange av deiikkje brukast lenger, med mindre dei blir utstyrte analoge apparata som blir erstatta med digitalemed adaptar, eller ein berre ønskjer å nytte appa-rata til å høyre på lokalradioar som held fram med 50 Dette anslaget kjem fram ved å ta utgangspunkt i at det isendingar i FM-nettet. 2010 var 5,6 millionar FM-radioapparat i bruk. Talet Det sentrale vurderingstemaet for ein konse- omfattar ikkje bilradioar. Det blir selt 550 000 radiomottaka- rar årleg (ekskl. bilradioar). Ein reknar vidare med at publi-kvensanalyse av tilrådinga i denne meldinga er sering av sløkkedato vil auke salet av digitale radioar, slik atkor mange analoge apparat som er i bruk når FM- halvparten av radioane som blir selde i åra 2011 og 2012 ernettet blir sløkt. Jo lågare dette talet er, di billegare digitale, og at alle apparat selde frå 2013 til 2017 er digitale. 51 Også i dette anslaget er det teke utgangspunkt i at det ivil teknologiskiftet bli for lyttarane. 2010 er 5,6 millionar radioapparat i bruk. Vidare går ein ut Det synest rimeleg å tru at talet på digitale ifrå at det i åra 2011–12 blir selt 60 000 digitale apparat, taletmottakarar vil stige gradvis år for år fordi mange stig til 90 000 for åra 2013–14, og til 110 000 i åra 2015–19.av dei digitale apparata vil erstatte analoge appa- Alle selde digitale apparat erstattar analoge apparat. Ein føreset vidare at i åra 2020 og 2021 er halvparten av selderat, og fordi stadig fleire av apparata i sal er komb- radioar digitale, og at i perioden 2022–25 er alle selde appa-imottakarar som handterer både FM, DAB, DAB+ rat digitale.
  • 60. 60 Meld. St. 8 2010–2011 Digitalisering av radiomedietapparat vil vere nokre år gamle, dvs. apparat som sere skilnaden mellom alternativa som blir drøftalyttarane etter nokre år uansett ville bytt ut. Enkelt her, men primært ha innverknad på dei samla lyt-sagt trur vi at desse apparata i gjennomsnitt har tarkostnadene knytte til teknologiskiftet.nådd halvvegs i levetida si. Det er derfor lagt til Tidsspennet mellom annonsering og faktiskgrunn at kostnaden for lyttarane knytt til dei ana- FM-sløkking har mykje å seie. Dersom ein modifi-loge apparata som blir erstatta med digitale appa- serer 2026-alternativet, for eksempel ved å leggjerat, er halvparten av dette (≈113 millionar kr). til grunn at sløkking kan skje allereie to år etter at Vidare er det føresett at ein annan tredjedel halvparten av husstandane i 2020 har skaffa segblir erstatta av adaptarar som kostar gjennomsnitt- digitale mottakarar (dvs. i 2022), vil 2017-alterna-leg 600 kr (= 170 millionar kroner). Summen av tivet vere meir kostnadssvarande for lyttarane.dette er 283 millionar kroner. Dette illustrerer effekten av at overgangstida blir Departementet har valt å sjå bort frå den siste avkorta frå seks til to år.tredjedelen, fordi det reknar med at lyttarane inokon mon finn ut at dei kan klare seg med færreapparat, eller kan bruke andre apparat dei allereie Utskifting av bilradioareig (mobiltelefonar, portable mediespelarar, digi- Utskifting av bilradioar i tilknyting til digitaliseringtalt fjernsyn mv.) som radiomottakarar. av radio er omtala i kap. 5.2.2. Ved utgangen av Det må knytast store atterhald til dette rekne- 2009 var det om lag 2,6 millionar bilar i Noreg. Påstykket. I praksis kan alle føresetnader som ligg til eit år blir det selt om lag 140 000 nye bilar og 30 000grunn for anslaget problematiserast. Departemen- importerte bruktbilar. Ein svært liten del av bilpar-tet vil særleg peike på at mediefeltet er prega av ken har i dag digitale radioar. Sjølv om annonseringstadig teknologisk innovasjon. For eksempel er av ein sløkkedato skulle føre til at dei fleste nyefjernsynsmediet i ferd med å bli heildigitalt.52 Det bilar blei utstyrte med digitale radioar, vil ein storinneber at dei aller fleste fjernsynsapparata også del av bilparken i 2017 likevel ha analoge radioar påfungerer som radiomottakarar. Truleg vil mange grunn av den låge utskiftingstakten for bilar. Detderfor ikkje erstatte ein FM-mottakar som står i tyder at radiomottak i bil kor som er i stor mon vilsame rom som fjernsynsapparatet. Vidare er for måtte basere seg på tekniske løysingar som gjereksempel eit lesebrett (iPad eller liknande) ein det mogleg å nytte FM-radio for mottak av digitalefunksjonell nettradio. I den grad slike lesebrett sendingar (ved bruk av adaptar mv.).blir allemannseige, vil mange i praksis ha eit appa- Digitalisering av radiomediet vil gi lyttaranerat som kan fungere som radiomottakar. Det står meirkostnader til radio i bil. Ser ein bort frå nover-likevel att å sjå om folk faktisk vil ta i bruk lese- dibetraktningar, kan det likevel leggjast til grunnbrett som radiomottakarar. Vidare blir det meir og at det ikkje vil vere større skilnader mellom 2017-meir vanleg å lytte til musikk via nettbaserte og 2026-alternativa med omsyn til kostnader fortenester som Wimp og Spotify gjennom f.eks. radio i bil. Det kjem av at det per i dag er svært fåsmarttelefonar kopla til trådlause heimenett. Sta- bilar med digitalradiomottakarar. Det kan vidaredig fleire skaffar seg dockingstasjonar for å høyre reknast med at ei viktig årsak til at det blir selt fåmusikk utan hovudtelefonar. Dersom ein har slikt bilar med innebygd digitalmottakar, er at DAB-utstyr, kan ein også høyre på nettradio via same nettet ikkje er godt nok utbygt, og at styresmak-systemet. Tilsvarande resonnement kan elles gje- tene ikkje har signalisert noka snarleg sløkking avrast gjeldande for alle elektroniske produkt med FM-nettet. Samstundes vil kringkastarane neppenettilgang, jf. omtalen av «the connected home» i sjå seg tente med å byggje ut nettet vidare før detkap. 3.4. Departementet ser det som sannsynleg er annonsert ein sløkkedato.at mykje av radiolyttinga i 2017 vil skje med ulike Departementet vil også andsynes bilmarkna-former for elektroniske apparat som i utgangs- den peike på at det synest rimeleg å vente teknolo-punktet er skaffa for andre primærføremål enn gisk innovasjon som kan endre sentrale føresetna-radio. Dette vil truleg særleg vere aktuelt for der. Ein viser i denne samanhengen til omtala avyngre menneske. Ovanfor blei det lagt til grunn at adaptarløysingar og mogleg tilnærming mellomein tredjedel av FM-apparata ikkje vil bli fornya av mobil- og kringkastingstenester i kap. 3.5.slike årsaker, ev. fordi folk greier seg med færre Ein viser elles til kap. 6.3.4, der det blei lagt tilapparat. Departementet ser dette som eit konser- grunn at dersom det i 2015 ikkje finst rimelegevativt estimat og ser ikkje bort ifrå at denne ande- adaptarløysingar i bil, så vil dette føre til at FM-len kan bli vesentleg høgare. Dette vil kunne redu- nettet først kan sløkkast i 2019. Denne føresetna- den er lagd inn for å gi bilistane eit vern mot uri-52 Framleis er nokre kabelnett analoge. meleg høge konverteringskostnader.
  • 61. 2010–2011 Meld. St. 8 61 Digitalisering av radiomediet7.2 Konsekvensar for kringkastarane Ein viser elles til diskusjonen i kap. 6.3.1 om mog- leg bruk av andre distribusjonsteknologiar for å fåKringkastarane har etterlyst meir føreseielege full landsdekning. Dersom ein finn det forsvarlegrammevilkår for radiodrift. No er dei prega av at å ta i bruk alternativ teknologi, vil det kunne gidei ikkje veit kor lenge perioden med dobbeltdis- NRK lågare leigekostnader, sidan det særleg ertribusjon vil vare. Denne uvissa gjer at aktørane toppdekkinga som er kostnadskrevjande. Det kanlet vere å investere i eit digitalt nett med større her visast til at Norges Televisjon gjennom konse-befolkningsdekning og nytt digitalt innhald. 2017- sjonen sin er pålagd å byggje ut det digitale bakke-alternativet gir aktørane føreseielegheit ved at dei nettet for fjernsyn til minst 95 pst. husstandsdek-veit at FM-nettet blir avvikla i 2017 (eller seinast i ning, medrekna alle husstandar som ligg i satel-2019). 2026-alternativet gir ikkje slik føreseieleg- littskugge.54 Dei 5 pst. av husstandane i Noregheit, fordi FM-sløkking føreset at halvparten av som ligg utanfor dekningsområdet til det digitalehusstandane har skaffa digitale mottakarar i 2020. bakkenettet har høve til å ta i mot NRKs TV- ogStrengt teke veit ikkje aktørane om dette blir tilfel- radiotilbod via satellitt utan avgift til satellittdistri-let, og dei kan ikkje utelukke at det vil kunne ta butør. Dette gjer at alle norske husstandar kan taendå lengre tid. 2026-alternativet gir difor svake inn radiosignal gratis gjennom digitalt bakkenettincentiv for kringkastarane til å investere i nytt for fjernsyn eller satellitt.innhald og større dekning. Teleplan vurderte som nemnt to alternativ der Framtidsvissa blir større også for lyttarane FM-nettet blei sløkt i høvesvis 2014 og 2017. Detmed 2017-alternativet. I dag veit dei ikkje kor synest realistisk å leggje til grunn at NRKs årlegelenge FM-nettet vil vere i drift. Dette valdar uvisse innsparing ved sløkking i 2017 i staden for 2026for eksempel ved kjøp av ny bil og val av radiomo- kan liggje på eit tilsvarande nivå.dell. Teleplan la elles til grunn bruk av den opphav- lege DAB-standarden, dvs ikkje DAB+. Med DAB- standarden meinte Teleplan at NRK ville trengeNRK heile Regionblokka og ein tredjedel av Riks-Departementet viser til omtala av verknader for blokka. Blir bruk av DAB+ lagd til grunn, kan einNRKs distribusjonskostnader i kap. 5.1.1 og til rekne med at Regionblokka vil vere tilstrekkjelegsamandraget av Teleplans rapport, som følgjer for NRK. I så fall vil det auke den tenkte innspa-med som trykt vedlegg. Teleplan konkluderer ringa til NRK endå meir.55 NRK har rekna ut atmed at NRK ville spare 22–24 millionar kroner per denne innsparinga vil vere på om lag 13 millionarår dersom FM-nettet blir sløkt i 2014 i staden for i kroner per år. Etter desse føresetnadene kan2020. Anslaget er usikkert. Teleplan peikar blant NRKs samla kostnadsinnsparing reknast til 35–37anna på at den tekniske tilstanden i dagens FM- millionar kroner per år.56nett ikkje er godt nok kartlagd. I praksis vil full Departementet vil elles peike på at Teleplanoversikt over dette krevje fysisk inspeksjon av ei har nedjustert Norkrings kostnadsoverslag forstor mengde sendepunkt. Norkring har i ettertid vedlikehaldsbehovet i FM-nettet. Den endelegegjennomført ein delvis inspeksjon av dei fysiske leigeprisen vil bli fastsett gjennom forhandlingaranlegga. Ein førebels konklusjon frå selskapet er mellom Norkring og NRK.at dei føresetnader Teleplan la til grunn, synest åvere realistiske. I tillegg er det heller ikkje klårtkva det vil koste å byggje ut eit riksdekkjande Kommersielle riksdekkjande kringkastararDAB-nett. Dette kjem mellom anna av at det er P4 ventar at den årlege distribusjonskostnadenusikkert kor mange sendestasjonar som trengst fell frå 33 millionar kroner for dagens parallellefor å få full landsdekning. Teleplan tek utgangs- distribusjon av P4s hovudkanal via høvesvis FMpunkt i eit DAB-nett med 650 sendestasjonar, men og DAB (med 80 pst. dekning) til omkring 4 milli-trur at dette kan vere utilstrekkjeleg for å oppnå100 pst. landsdekning. Norkring har opplyst 53 Dette har samanheng med at at dekningsdefinisjonen i FMdepartementet om at det nettet Teleplan omtalar, er basert på mottak i stereo. Personar som berre har mono-skulle vere omfattande nok til å tilsvare P1-dek- mottak, fell utanfor dekningsområdet, men kan likevel sub- jektivt oppleve at dei har radiomottak. I DAB fell radiomot-ning, dvs. ca. 99,5 pst. dekning. Dei peikar sam- taket heilt bort dersom signalet blir for svakt.stundes på at i eit slikt nett vil einskilde husstan- 54 Faktisk dekning er omkring 98 pst.dar som i dag har (svakt) FM-signal, misse radio- 55 Dette føreset at NRK reforhandlar kontrakt med Norkringsignalet heilt om dei ikkje skaffar seg utvendig om leige i Riksblokka. 56antenne eller ein særleg følsam radiomottakar.53 Dvs. 22–24 millionar kroner + 13 millionar kroner per år.
  • 62. 62 Meld. St. 8 2010–2011 Digitalisering av radiomedietonar kroner for rein DAB+, jf. kap. 5.1.2. For P4 betre lydkvalitet og attraktive tilleggstenester, vil(meir presist den aktøren som sender i FM5-net- det vere fare for at mediet på lengre sikt blir mar-tet som P4 i dag nyttar) vil dette gi ei årleg innspa- ginalisert. Departementet slo vidare fast at det fråring på 29 millionar kroner. Innsparinga for Radio- eit kulturpolitisk perspektiv er viktig å sikre radio-Norge blir truleg noko mindre. FM-nettet som mediets livskraft. 2017-alternativet vil truleg styr-kanalen disponerer, har større folkedekning enn kje konkurransekrafta til radiomediet i langt stør-P4, men femner fleire hovudsendarar og er derfor re grad enn 2026-alternativet.noko rimelegare i drift enn P4-nettet, som har Det blei vidare konkludert med at digitalise-fleire mindre sendarar. Dei samla kostnadsinnspa- ringa vil føre til auka innhaldsmangfald i radiotil-ringane for Radio Norge vil såleis bli noko mindre bodet i både kvalitativ og kvantitativ forstand.enn for P4 og blir ved skjøn sett til 20 millionar Digitaliseringa vil opne for nyetableringar og aukakr.57 Desse estimata føreset vidare at etterspurna- konkurranse. Også dette talar for 2017-alternati-den etter kapasitet er nok til å fylle heile Riks- vet, fordi folk då får tilgang til eit større medie-blokka (16 kanalar). mangfald på eit tidlegare tidspunkt. Det same vil vere tilfellet for radiotilbodet i distrikta, særleg i dei 119 kommunane som no berre har tilgang tilLokalradio 3–5 rikskanalar.Departementet legg til grunn at dei minste lokal- Digital radio gir vidare eit meir robust signalradioane skal få vidareføre FM-sendingane sine ved mobilt mottak. Også dette talar for 2017-alter-dersom dei ønskjer det. Meldinga vil såleis ikkje nativet, fordi publikum på eit tidlegare tidspunktha direkte konsekvensar for dei, dersom dei held får nyte godt av dette.fram med FM-distribusjon. Dersom dei vel å gå I kap. 5 identifiserte departementet i tillegginn i Lokalradioblokka i DAB, vil dei gjennomgå- nokre andre nytteeffektar av å digitalisere radio-ande måtte vente høgare kostnader for distribu- mediet, mellom anna at lydbiletet i digital radio tilsjon enn i dag. Sidan desse kringkastarane får kvar tid truleg kan tilpassast betre programkarak-høve til å sende vidare på FM, legg departementet teren og lyttarbehova. Vidare kan digitaliseringatil grunn at effekten blir nøytral. føre til avlasting av mobil- og breibandsnettet. Den Større lokalradioar vil ikkje få høve til å vidare- har også potensiale for å utvikle attraktive til-føre FM-sendingane. Desse vil truleg få høgare dis- leggstenester som kan auke nytten av mediet fortribusjonskostnader, men også større nedslagsfelt. lyttarane. Avvikling av FM-nettet vil dessutan fri-Det er derfor mogleg at kostnad fordelt på kvar ein- gjere delar av frekvensspekteret for bruk til andreskild lyttar likevel vil kunne bli lågare. Departe- tenester. Vidare kan det leggjast til grunn at digi-mentet reknar med at nettoeffekten for desse aktø- tal radio (basert på DAB-standarden) kan leggjerane blir nøytral med omsyn til 2017- og 2026-alter- til rette for utvikling av mobil-tv. Digitaliseringa vilnativa. også kunne gjere radiomediet til ein meir effektiv For nærmare omtale av konsekvensane for reklamekanal. Alle desse omstenda kan karakteri-lokalradio viser ein til kap. 5.1.3 og kap. 6.5. serast som nytteeffektar av digitalisering, og talar derfor for 2017-alternativet. Innsamling av utrangerte FM-radioar represen-7.3 Andre konsekvensar terer ei utfordring med omsyn til retur av avfall. Som vist i kap. 6.7, er omfanget lite samanliknaI kap. 5 drøfta departementet kva kostnads- og med den totale mengda elektronisk avfall som blirnytteffektar som kan følgje av digitaliseringa av samla inn kvart år. Omfanget av avfallsproblemetradiomediet. Det sentrale kulturpolitiske argu- vil likevel bli størst i 2017-alternativet av di det vilmentet for digitalisering er at den vil gjere radio- vere 850 000 fleire FM-radioar på sløkketidspunk-mediet meir konkurranseført andsynes andre tet i 2017 enn i 2026. I den graden folk tek i brukdigitale media. Det er ikkje plass til fleire aktørar i adaptarløysingar, vil FM-radioar framleis kunneFM-nettet og potensialet for vidareutvikling av det nyttast.analoge radiotilbodet er i liten grad til stades. Der- I kap. 5.2.7 peikte departementet på ymsesom radiomediet ikkje får høve til å møte utfor- kostnader som kan vere relaterte til tidspunkt fordringane frå digitale media med fleire kanalar, sløkking. Departementet viste her særleg til tre forhold. For det første har det vore ei viss teknolo-57 gisk uvisse om val av framtidig digital radioplatt- Anslaget er eit skjøn og føreset bruk av DAB+ og at det ikkje blir lagt opp til å distribuere fleire kanalar enn dagens form. På verdsbasis er det ikkje utvikla nokon Radio Norge-kanal. samlande digital radioteknologi, men i Europa sat-
  • 63. 2010–2011 Meld. St. 8 63 Digitalisering av radiomedietsar bortimot alle land som har ein digitalradiopoli- I den grad det er uvisse på mottakarsida,tikk på ein av standardane innanfor Eureka 147- synest den primært gjelde medievanane til folk.familien. Departementet vil overlate til marknads- Dette gjeld særleg i kva mon elektronisk utstyraktørane å velje kva teknologisk plattform dei skal med nettilgang (og radiomottak som sekundærbasere seg på. Sløkking i 2017 vil like fullt tvinge funksjon) vil bli teke i bruk som radiomottakarar.fram ei endeleg avgjerd om teknologival på eit tid- Det er også noko uvisse knytt til radiomottak ilegare tidspunkt enn 2026-alternativet. Ettersom bil. Den uvissa gjeld primært om mobiltelefonendet i Noreg alt er bygt eit DAB-nett som dekkjer (ev. mobiltelefon med DAB-modul) kan utvikle80 pst. av befolkninga, og DAB eller andre medle- seg til å bli eit reelt alternativ som radiomottakar.mer av Eureka 147-familien er tilnærma einerå- Per i dag verkar det lite sannsynleg, men dettedande i Europa, er det likevel sannsynleg at digi- området er prega av raske endringar. For å minketalradio i Noreg vil bli utvikla med DAB-nettet eksponeringa for denne risikoen på bilmarkna-som stamnett. Det er rett nok ikkje utenkjeleg at den, foreslår departementet at endeleg sløkkeda-andre teknologiar som for eksempel DRM+ kan to blir utsett til 2019 dersom det i 2015 enno ikkjebli aktuelle som supplerande teknologiar. finst tilfredsstillande løysingar for bil til rimeleg DAB-radio vil eksistere side om side med pris.andre radiodistribusjonsformer som for eksempel Departementet vil elles leggje til at medie- ognettradio via mobilt eller fast breibandsnett. Slike IKT-feltet nærmast til kvar ei tid vil vere prega avteknologiar vil kunne supplere, men neppe endringar i underliggjande teknologiske føreset-erstatte, DAB. Radiosendingar, i det minste NRK- nader. Politiske avgjerder på desse områda vil føl-sendingane, må vere gratis og universelt tilgjenge- gjeleg måtte ha eit element av teknologisk uvisse.lege. Dette følgjer dels av NRKs rolle som bered- Dersom Stortinget sluttar seg til framlegga iskapskanal, dels av at NRK som lisensfinansiert denne meldinga, vil Noreg (saman med Storbri-kringkastar bør vere tilgjengeleg for alle. Per i dag tannia) bli først med å fastsetje ein mogleg slutt-synest det lite truleg at for eksempel mobilt brei- dato for FM. I den grad Noreg er tidleg ute, mis-band vil bli eit fullgodt substitutt for terrestrielle ser vi føremonen av å lære av røynsler andre landkringkastingsnett, primært fordi slike nett ikkje er gjer på dette feltet.utforma for å sende same innhald til mange bru- Det er rimeleg å tru at når det veks fram mas-karar samstundes, og fordi bruken av slike nett semarknader for digital radio i andre land, vil detføreset brukarbetaling. Departementet legg der- slå ut i lågare pris på sendarar og mottakarar.for til grunn at det er truleg at digital radiodistri- Dette talar isolert sett for 2026-alternativet. Det erbusjon i Noreg i 2017 vil bli ein kombinasjon av likevel vanskeleg å vite kor mykje ein slik prisef-DAB (eller DAB+)58 og nettradio (via fast eller fekt vil slå ut i åra fram mot 2017, eller om denmobilt breiband). Følgjeleg kan den teknologisk først gjer seg gjeldande nærmare 2026. Dersomuvissa knytt til distribusjon vurderast som lita. for eksempel planen til den britiske regjeringa for Dette inneber også at den teknologiske uvissa avvikling av FM i 2015 blir gjennomført, vil dettepå mottakarsida ikkje er så stor. Dersom lyttarane utan tvil verke inn på prisen på digitale radiomot-skaffar seg mottakarar som kan ta inn DAB eller takarar.nettradio, vil desse kunne nyttast også i 2017. Einovergang til DAB+ vil likevel føre til at reine DAB-radioar ikkje kan ta inn sendingar i DAB+. Ein 7.4 Konsekvensar for det offentlegeskal heller ikkje sjå bort ifrå at nye standardaretter kvart kan avløyse også DAB+. Dette synest Styresmaktene må bruke ressursar på å infor-likevel lite sannsynleg av di det er grenser for kor mere om teknologiskiftet. Ressursbruken vil like-mange radiokanalar det er økonomisk grunnlag vel truleg bli av mindre omfang og den same omfor i Noreg. Elles er det vanleg at nye apparat som 2017- eller 2026-alternativet blir valt.blir marknadsførte er bakoverkompatible. For Avvikling av FM-nettet gjer at det ikkje lengereksempel kan DAB+ mottakarar også ta inn signal vil vere grunnlag for å krevje konsesjonsvederlagi det opphavlege DAB-formatet. Ein stor del av for kringkastingskonsesjonar fordi frekvensres-radioapparata som er til sals i dag kan nyttast både sursane ikkje i same grad kan reknast somtil FM, DAB, DAB+ og nettradio. knappe. Då dei to riksdekkjande analoge radio- konsesjonane fekk løyve for 12 år i 2002, betalte58 konsesjonærane til saman 250 millionar kroner i Oppgradering av sendenettet frå DAB til DAB+ inneber berre oppgradering av software, dvs. at det ikkje fører til konsesjonsvederlag. Framlegg om å forlengje dei vesentlege kostnader på sendesida. analoge konsesjonane for høvesvis RadioNorge
  • 64. 64 Meld. St. 8 2010–2011 Digitalisering av radiomedietog P4 for tre eller fem år kan gi grunnlag for inn- 7.5 Skjematisk framstellingbetaling av konsesjonsvederlag til staten i perio-den frå 2014 fram til FM-sløkking. Alternativet Tabell 7.1 og tabell 7.2 viser skjematisk skilna-med sløkking i 2026 ville gitt grunnlag for 12 nye dene mellom handlingsalternativa. Prissette effek-år med konsesjonsvederlag. Det kan likevel tar er oppførte i millionar kroner. Tabellen viserreknast med at storleiken på konsesjonsvederlaga for eksempel at NRKs akkumulerte innsparing igradvis ville minke fordi lyttarandelane til FM-net- distribusjonskostnader i 2014-alternativet kan blitet kan ventast å bli stadig mindre. omkring 315–333 millionar kroner, sett i høve til Dersom individuelle konsesjonsvilkår fell bort eit scenario der FM først blir avvikla i 2026. Ikkjefor kringkastingskonsesjonærar etter 2017, vil prissette effektar er rangerte etter tenkt innverk-behovet for at Medietilsynet fører tilsyn med slike nad, der tre plussteikn tyder at eit omstende harkonsesjonar bli tilsvarande redusert. stor innverknad.Tabell 7.1 Prissette effektar av digitaliseringsalternativa1 2017-alternativet 2026-alternativetNytteNRK – distribusjon 315–3332 0To riksdekkjande kanalar – distribusjon 4413 0Lokalradioar – distribusjon 0 0KostnadUtskifting av radioar i heimane 0 2834Utskifting av bilradioar 0 0Netto prissette effektar 756–774 2831 Alle tala i tabellen er basert på bruk av DAB+.2 Talet på år mellom 2017 og 2026 (9 år) multiplisert med den pårekna årlege innsparinga for NRK (35–37 millionar kroner).3 Talet på år mellom 2017 og 2026 (9 år) multiplisert med den pårekna årlege innsparinga for høvesvis Radio Norge (20 millionar kroner) og P4 (29 millionar kroner).4 Sjå utrekning i kap. 7.1. Denne summen viser gevinst av 2026-alternativet sett opp mot 2017-alternativet når det gjeld kostnadane ved utskifting av radioar i heimane.
  • 65. 2010–2011 Meld. St. 8 65 Digitalisering av radiomedietTabell 7.2 Ikkje-prissette effektar av digitaliseringsalternativa 2017-alternativet 2026-alternativetVerknadMeir konkurransedyktig radiomedium +++Føreseielege rammevilkår +++Lågare prisar på sendarar og mottakarar +++Meir robust signal ved mobilt mottak +++Betre radiotilbod i distrikta +++Auka innhaldsmangfald/auka konkurranse ++Lære av røynsler hos andre ++Teknologisk uvisse – mottakarar ++Tilleggstenester +Teknologisk uvisse – sendenett +Avlasting av mobil- og breibandsnett +Avfallshandtering +Leggje til rette for mobil-tv +Frigjering av FM-frekvensar +Lydkvalitet +Redusert tilsynsbehov (MT) +Meir effektiv reklame +Informasjon om teknologiskiftet 0 0+ Liten/svak innverknad++ Medels innverknad+++ Stor innverknad0 Nøytral Kulturdepartementet tilrår: Tilråding frå Kulturdepartementet av 4. februar 2011 om digitalisering av radiomediet blir send Stortinget.
  • 66. 66 Meld. St. 8 2010–2011 Digitalisering av radiomedietVedlegg 1 Ulike teknologiar for digital radio for mange er at dei kombinerer mottak av FM ogDAB-familien (Eureka 147) DAB. Prisane på DAB-mottakarar har etter kvartEureka 147 er nemning for ein familie av standar- falle til eit nivå som ikkje ligg langt over prisen fordar som opphavleg blei utvikla for å bere lyd, FM-mottakarar.(DAB) og som seinare er utvida til å omfatte kring-kasting av levande bilete (DMB) og andre tilknyttedatatenester. Dei ulike tenestene som inngår i stan- DAB+darden (DAB, DAB+ og DMB), kan kombinerast i DAB+ blei etablert som standard i 2007. Standar-ei og same frekvensblokk. Sjølv om DAB ikkje blei den er utvikla primært for å gi meir effektiv utnyt-den globale standarden for digital kringkasting av ting av overføringskapasitet ved låge bitratar.radio som opphavleg meint, er den no truleg den DAB+ gjer det mogleg å meir enn doble kanaltaletmest utbreidde standarden for digital radio, vur- jamført med tradisjonell DAB.dert etter utbreiing i ulike marknader, tilgjengeleg- DAB + nyttar ein nyare standard for koding avheit for mottakarar og talet på brukarar. lyd, såkalla MPEG-4 AAC+. Fordelen med AAC+ DAB-standardarane nyttar såkalla SFN-nett er at den gir meir effektiv komprimering av signa-(Single Frequency Network – einfrekvensnett), let. Ein kan såleis få plass til langt fleire kanalarsom inneber at ein og same kanal nyttar same fre- med tilnærma same lydkvalitet i same frekvens-kvens i heile dekningsområdet. Overlappande blokka samanlikna med DAB. DepartementetDAB-signal forsterkar i staden for å forstyrre kvar- legg til grunn at det er plass til om lag dobbelt såandre, slik tilfellet kan vere i FM-nettet. Dette mange DAB+-kanalar på same bandbreidde somtyder at frekvensressursar kan utnyttast meir må til for å distribuere éin DAB-kanal utan tap aveffektivt enn ved analoge FM-sendingar. oppfatta lydkvalitet. Dette gir potensielt lågare dis- DAB-standardarane gir eit robust signal som tribusjonskostnader per kanal, meir effektiv fre-eignar seg for mobilt mottak (over 300 km/t). Sidan kvensbruk og større valfridom for lyttarane.ein nyttar dei same frekvensane i heile dekningsom- Australia, Sveits, Ungarn og Malta er blantrådet, er det heller ikkje naudsynt å byte frekvens landa som har byrja å byggje ut digitale radionettved mobilt mottak. Dette tilsvarar RDS-teknologien basert på DAB+ standarden. Tyskland vil byggjefor FM, som gir ein liknande funksjonalitet. ut eit riksdekkjande DAB+-nett i 2011. Fleire land Utviklinga av DAB (forkorting for Digital (mellom dei Sverige) testar ut DAB+. Det erAudio Broadcasting) som standard for lydoverfø- grunn til å tru at land som set i gang digitaliseringring via bakkesendarar starta på 1980-talet. Syste- av jordbundne kringkastingsnett for radio, hellermet blei likevel ikkje introdusert på marknaden vil satse på DAB+ enn på DAB.før midt på 1990-talet (i Storbritannia). Dei fleste DAB-radiomodellar som er til sals i DAB nyttar MPEG Audio Layer II koding som dag, kan ta imot DAB+. Dei fleste apparat somstandard for koding av lyd (såkalla audio kodek). kjem på marknaden framover, vil venteleg kunne DAB gjer det mogleg å distribuere tekst, bilete ta inn både DAB og DAB+ (i regelen også FM-sig-mv. i tilknyting til radiolyd (PAD – Programme nal). Ein DAB+-mottakar kan også ta inn radiosen-Associated Data) og formidle trafikkdata og -var- dingar formidla med ordinær DAB-standard.sel. DAB tillet at talet på kanalar kan aukast påkostnad av lydkvalitet og vice versa. Utgangsef-fekt/dekning kan varierast slik at den er tilpassa DMBbehovet til kringkastaren (riksdekning/lokal dek- DMB (forkorting for Digital Multimedia Broadcas-ning). ting) høyrer liksom DAB og DAB+ heime i Eureka Ei lang rekkje mottakarmodellar og adaptarar 147-familien. DMB er ein video- og multimediestan-er tilgjengelege på den norske marknaden. Sams dard som byggjer på DAB, og kan nyttast til overfø-
  • 67. 2010–2011 Meld. St. 8 67 Digitalisering av radiomedietring av levande bilete/fjernsyn. Eit DMB-nett vil i nad av lydkvalitet og vice versa, og at utgangsef-hovudsak ha dei same grunnleggjande eigenska- fekt/dekning kan varierast og tilpassast kringkas-pane som eit DAB-nett. DMB-mottakarar vil også tarens behov (riksdekning/lokal dekning).kunne ta inn DAB/DAB+-signal. Det finst få mottakarar for forbrukarmarkna- Frankrike har valt lyddelen av DMB (DMB- den. Venteleg blir det etter kvart produsert motta-Audio) som standard for jordbunden radio fordi karar som kombinerer DAB og DRM. Indiske sty-den gjer det mogleg å tilby multimedieinnhald. resmakter har peika ut DRM som standard forNorges Mobil-TV AS59 driv forsøk med kringkasta digitalisering av sendingane i All India Radio.fjernsyn via DMB, så langt avgrensa til Stor-Oslo. Etter planen skal nettet innan 2013 dekkje 70 pst Sør-Korea introduserte mobilt fjernsyn i DMB- av India med mogleg avvikling av dei analoge sen-standarden i 2005. Ifølgje WorldDMB Forum er dingane i 2015.det selt over 23 millionar mottakarar med innbygdDMB funksjonalitet. Slik funksjonalitet er inte-grert i blant anna mange mobiltelefonar som er til IBOC/ HD Radio ™sals i den delen av verda.60 IBOC (In Band On Channel) er samnemning for hybridteknologiar som kombinerer og kringkas- tar analoge og digitale signal innanfor éin og sameAndre jordbundne standardar frekvens.Fleire digitale radioteknologiar er utvikla med HD Radio er ein standard utvikla for digitalise-tanke på digitalisering av radio ved bruk av fre- ring i frekvensband som er tildelt radio og kring-kvensar i FM-bandet (87,5-108 MHz) og AM-ban- kastarar.det (frekvensband under 30MHz). Sidan desse IBOC kan nyttast i FM-bandet. Unytta kapasi-teknologiane utnyttar ledig kapasitet i AM- eller tet (ved sida av FM signalet i ein 200 kHz kanal) iFM-banda, vil dei i prinsippet ikkje krevje andre eksisterande frekvensband blir brukt til å for-frekvensar enn dei som analog radio nyttar i dag. midle ein eller to digitale kanalar på kvar side av FM-signalet. Teknologien inneber dermed at ana- loge og digitale signal blir formidla i same nettDRM(+) samstundes og krev ikkje utlysing av nye frekven-DRM (Digital Radio Mondiale) blei opphavleg sar, sidan eksisterande tildelingar kan nyttast.utvikla som ein digital standard til bruk i AM-ban- Analoge signal vil såleis kunne avskaffast nårdet (lang-, mellom-, og kortbølgje) i 1998 og er marknaden er moden for det (til dømes når det ersidan utvikla vidare under namnet DRM+ til bruk i selt eit visst tal mottakarar).61frekvensband opp til 174 MHz. DRM gir effektiv Forsøk med IBOC er blitt gjorde i Europa. HDarealdekning fordi AM-bølgjene når svært langt. Radio er likevel eit proprietært system, og alle DRM + blei godkjent som standard så seint aktørar som ønskjer å nytte det, må betale lisenssom i 2009. DRM nyttar ei kanalbreidde på 100 til iBiquity. HDRadio blei lansert i USA i 2003,kHz, og kan dermed sameksistere med FM. Dette men har hittil ikkje vore nokon stor suksess.opnar for gradvis digitalisering av FM. DRM+ kan Trass relativt tung marknadsføring frå bransjen,nyttast i dei lågare frekvensbanda i VHF som var marknadsdelen på under 1 pst fire år seinare.grensar opp mot DAB. Radiomottakarar som støt-tar fleire standardar, vil automatisk kunne vekslemellom for eksempel FM, DRM og DAB, avhen- RAVISgig av kva signal som er sterkast. DRM støttar RAVIS (Realtime AudioVisual Information Sys-elles surroundlyd og dataapplikasjonar. tem) er ein digital standard relatert til DRM som Liksom DAB er DRM er ein open standard, er under utvikling i Russland. Ifølgje ein komitésåleis at utstyrsfabrikantar har tilgang til alle tek- underlagd CEPT62 kan RAVIS overføre dataratarniske standardar og dermed kan utvikle utstyr på på 150–900 kbits/s i ein 200 eller 250 kHz radio-like vilkår. DRM+ er svært frekvensøkonomisk med plass 61 Ettersom kanalplanen i Noreg (og Europa) er planlagdtil 3–4 stereokanalar for kvar FM-kanal. DRM tillet med kanalar på 200 kHz, kan ein ikkje vite om digitale sig-liksom DAB at talet på kanalar kan aukast på kost- nal på sidene vil interferere med ei anna lovleg FM-teneste. Dette talar for at HD Radio ikkje kan takast i bruk utan at heile FM-nettet blir planlagt på nytt.59 62 NRK, MTG og TV2 eig Norges mobil-TV. CEPT er ein europeisk organisasjon for samarbeid mellom60 Dette gjeld førebels ikkje mobiltelefonar i vanleg sal i styresmakter om post- og teleregulering blant anna for å Noreg og i størstedelen av Europa. harmonisere bruk av frekvensspekter i Europa.
  • 68. 68 Meld. St. 8 2010–2011 Digitalisering av radiomedietkanal i VHF band I og II. Dette tyder at ein kanalkan formidle meir enn 10 radiokanalar i stereo (til- DVB-S, S-DAB, S-DMBsvarande FM-kvalitet) eller ein videostraum og Fleire andre familiar inkluderer standardar somfleire radiokanalar. Tekologien nyttar MPEG-4 kan formidle blant anna radio i kombinasjon medAVC. andre tenester. RAVIS har passert laboratorie- og feltforsøk, SES Astra leiger ut satellittkapasitet og kring-men er enno ikkje godkjend av internasjonale kastar til saman 350 radiokanalar i standardenstandardiseringsorgan, og må dermed inntil DVB-S. Dette er kanalar meint for mottak via einvidare kunne karakteriserast som ein umoden tek- digital mottakarboks saman med anna kringkastanologi. innhald som fjernsyn etc. Sør Korea lanserte ei kombinert radio- og fjernsynsteneste via satellitt S-DMB i 2005.Satellittradio Tenesta er tilrettelagd for mottak med hand-Fleire teknologiar er utvikla for kringkasting av haldne einingar.radio over satellitt. Satellittradio gir svært god are-aldekning, men eignar seg grunna store investe-ringskostnader best for kringkastarar som dek- Direkteavspeling – nett som blir nytta i ein-til-kjer store homogene marknader. Dersom ein legg ein-kommunikasjonfull landsdekning og mobilt mottak til grunn, er Kringkastingsnett er kjenneteikna av einvegskom-ikkje satellitt særleg eigna i eit land som Noreg munikasjon frå ein sendar til mange sluttbrukarar.med sitt geografiske lægje og sin særeigne topo- Mobilnett (GSM, 3G og 4G) og ulike former forgrafi. Elevasjonsvinkelen mot ekvator blir dårlega- breibandsnett som tradisjonelt blir nytta i ein-til-re di lenger nord i landet ein kjem. Dette gir dårle- ein- og tovegskommunikasjon, blir nytta også tilgare mottaksforhold og stiller større krav til mot- distribusjon av radio. Desse netta er bygde ut pri-takarutstyr og/eller antenner. mært med tanke på bruk som krev mykje større bandbreidde enn radio, og nyttar oftast frekvensar som ligg relativt høgt i frekvensspekteret. DetteSirius og XM inneber at utbygging må baserast på høgare tett-I byrjinga av 2000-talet lanserte to konkurrerande leik mellom sendarar.selskap satellittradio i USA som reklamefrie abon- På sikt vil radio over mobilnett og breibands-nementstenester med to ikkje-komplementære nett representere alternativ til radio i kringkas-teknologiar. XM Radio og Sirius nytta kvar sitt tingsnett, og ein del av lyttinga vil føregå på dessesatellittsystem med høvesvis meir enn 130 og 170 netta. Nokre utfordringar må løysast før slike nettkanalar kvar. For å trekkje til seg abonnentar i bil kan bli ei fullgod erstatning for kringkasta radio.supplerte dei satellittnettet med fleire tusen jord- Kostnadene for utbygging til full landsdekning erbundne sendarar. I praksis er nettet såleis ein relativt høge, og sluttbrukaren må betale for brukhybrid mellom satellitt og jordbunde nett. Satellitt- i nettet. Ei anna utfordring er i kva grad desseradio har drygt 20 millionar abonnentar og er sær- netta kan garantere fullgod stabilitet (oppetid).leg populær for mottak i bil. Tilbodet er også til- Radiomottakarar som kombinerer ulike kring-gjengeleg mot betaling på Internett. kastingsstandardar med IP-basert radio er blitt I 2008 fekk dei to aktørane (Sirius og XM) lov populære i seinare år. Desse mottakarane krevtil å fusjonere under namnet Sirius XM Radio. kopling til fast eller mobilt breiband, men tilbyr eitTrass relativ suksess har dei, særleg på grunn av svært breitt utval av norske og utanlandske kana-høge nettinvesteringar og stor gjeld, ikkje gått lar.med overskot hittil (2009).
  • 69. 2010–2011 Meld. St. 8 69 Digitalisering av radiomedietVedlegg 2 Teleplan – Analyse av kostnader knyttet til distribusjon av radio Utgivelsesdato: 19.08.2010Forbehold KonfidensialitetVed utarbeidelse av rapporten har Teleplan Consul- Analysen Teleplan har gjennomført har i hoved-ting AS (Teleplan) lagt til grunn at offentlig tilgjen- sak basert seg på informasjon gitt av Norkring AS.gelig informasjon er riktig og fullstendig, og etter- Informasjonen er konfidensiell og er gitt til Tele-prøving av slike opplysninger er derfor ikke fore- plan under forutsetning av at den ikke videredis-tatt. Teleplan kan ikke gjøres ansvarlig for eventu- tribueres og ikke benyttes til andre formål ennelle direkte tap eller følgetap påført kunden eller en denne analysen. Innholdet i denne rapporten,tredjepart på grunn av uriktighet eller ufullstendig- med unntak av sammendraget, er konfidensielt oghet i rapporten som skyldes feil eller mangelman- kan av denne grunn ikke offentliggjøres eller sen-gel i slik offentlig tilgjengelig informasjon. des noen tredjepart uten Norkrings samtykke. Analysen er grundig utført, basert på vår opp-fatning av dagens reelle situasjon samt på Kultur-departementets (KUD) og Norkrings opplysnin- Sammendragger samt offentlig informasjon. Etter vårt syn gir Kulturdepartementet (KUD) har i forbindelsedenne rapporten et godt og balansert inntrykk av med utarbeidelse av en stortingsmelding om over-det saksområdet den behandler. Alle ytringer, vur- gang til digital radiokringkasting (DAB) bedtderinger, antagelser om fremtidig utvikling eller Teleplan om å gjennomføre en analyse av NRKslignende utsagn i denne rapporten som viser til leiekostnader for distribusjonsnett for to scenari-annet enn historiske fakta (fremtidsrettede oer for radiokringkasting:utsagn), gjenspeiler Teleplans vurdering og opp- – Scenario 1: Sendinger i FM-nettet avviklesfatning på det tidspunkt rapporten ble utarbeidet. etter 2014 og regionblokka i DAB-nettet byg-Slike vurderinger og ytringer kan være gjenstand ges ut til riksdekkende distribusjon.for endring uten forutgående varsel. Teleplan vil – Scenario 2: Sendinger i FM-nettet avviklesogså presisere at alle fremtidsrettede utsagn vil etter 2020 og digitalradio videreføres frem tilinnebære usikkerhet og risiko med hensyn til for- den tid slik som i dag og deretter bygges regi-hold vi ikke rår over, og fremtidig utvikling kan onblokka i DAB-nettet ut til riksdekkende dis-følgelig vise seg å divergere vesentlig fra forutsi- tribusjon.gelsene i rapporten. Teleplan kan ikke garantereriktigheten av rapportens fremtidsrettede utsagn, Kostnadsanalyser/leieberegninger er således for-og kan således ikke gjøres ansvarlig for eventuelle etatt for perioden 2015-2020 samt 2021.direkte tap eller følgetap påført kunden eller en Vurdering av distribusjon av lokalradiokring-tredje part som resultat av at rapportens fremtids- kasting er utenfor Teleplans mandat og detrettede utsagn er blitt lagt til grunn. Denne rap- samme gjelder samfunnsøkonomiske konsekven-porten er utarbeidet kun for kunden, til kundens ser av de to scenarioene.informasjon, og skal kun brukes til det oppgitte FM-nettet for NRK P1 (FM1) dekker i dag ca.formål. Kunden forventes å ta sine avgjørelser 99,95 prosent av befolkningen og har også betyde-uten å basere seg på rapporten i utilbørlig grad. lig arealdekning. Tilsvarende for NRK P2 (FM2)Rapporten må under ingen omstendighet kopie- er ca. 99,1%. DAB-nettet er delt i to blokker; enres eller på annen måte formidles til en tredje part riksblokk hvor samme sending går ut til hele lan-uten at skriftlig tillatelse fra Teleplan er innhentet det og en regionblokk som distribuerer ulike sen-på forhånd. dinger i de enkelte regioner. DAB-nettet dekker i
  • 70. 70 Meld. St. 8 2010–2011 Digitalisering av radiomedietdag om lag 80 prosent av befolkningen i Norge. nalyse av FM-nettet der både omfang og alternativeArealdekningen er vesentlig lavere, selv om deler investeringsalternativer vurderes. Teleplan harav stamveinettet er relativt godt dekket. ikke tatt stilling til hvem som bør gjennomføre Analysen Teleplan har gjennomført har i denne tilstandsanalysen og premissene for den.hovedsak basert seg på informasjon gitt av Nor- Den viktigste informasjonskilden til tilstandsanaly-kring AS. Informasjonen er konfidensiell og er gitt sen vil være Norkring.til Teleplan under forutsetning av at den ikke vide- Teleplan har konkludert at innen en usikker-redistribueres og ikke benyttes til andre formål hetsmargin på +/-10% vil de årlige leiekostnadeneenn denne analysen. Innholdet i denne rapporten, for FM-nettet være på samme nivå som dagens lei-med unntak av sammendraget, er konfidensielt og enivå for NRK, dvs. i underkant av NOK 130 milli-kan av den grunn ikke offentliggjøres eller sendes oner. Dette er noe lavere enn Norkrings beregnin-noen tredjepart uten Norkrings samtykke. ger, bl.a. på grunn av Teleplan har lagt til grunn Referanseunderlag for å vurdere Norkrings vesentlig lavere investeringer for den forlengedeinformasjon er hentet fra utstyrsleverandører, FM-perioden.utenlandske kringkastere og rapporten «Digitalra-dio i Norge» (Kultur- og kirkedepartementet,2005). Det er imidlertid vanskelig å sammenligne Leieberegning DABkostnader og investeringer fra andre land da Dagens dekningskrav til FM-nettet er ikke gittNorge har utfordrende topografiske forhold og eksplisitt. Ved utbygging av DAB-nettet er det vik-spredt bosetting. tig at dekningskravene er aksepterte og forankret Begge scenarioene forutsetter betydelige i tydelige krav. Norkring har benyttet en planleg-investeringer. Avkastningskrav til og kalkulasjons- gingsverdi for feltstyrke på 60 dBμV/m 10 m overperioder for investeringene har betydning for leie- bakken. Dette er tilstrekkelig for å kunne mottaberegningene og det er foretatt vurderinger av DAB i bil der nettet er bygget ut, men gir ikke fullthvilke risikoer investeringene innebærer for en ut innendørs dekning for portable mottakere.utbygger og utleier som eks. Norkring. Teleplan Det er omfattende å beregne hvor mange sta-har konkludert at avkastningskravet må settes sjoner man trenger for å sikre samme dekning forlavt for å reflektere den reelle risiko gitt at NRK DAB som for FM1. I FM-nettet løses toppdekningsom statlig selskap dekker ev vesentlig del av med omformere (mottak fra eteren og videresen-leien. ding), mens for DAB-utbyggingen med dagens løsninger/teknologi trenger man direkte mating med egne samband, noe som øker kostnadeneLeieberegning FM betydelig. Det er således behov for å vurdereDagens FM-nett består av i underkant av 1.200 alternative løsninger for toppdekning på DAB.stasjoner hvorav 47 er hovedsendere og de I rapporten «Digitalradio i Norge» (Kultur- ogresterende omformere. Oppbygging av nett med kirkedepartementet, 2005) er det beregnet at detomformere gir en kostnadseffektiv dekning ved behov for 650 stasjoner for å sikre tilnærmet fullvanskelige topografiske forhold. Dekningsfor- DAB-dekning. Dette er også lagt til grunn for leie-skjellen mellom FM1 og FM2 er mindre enn 1% beregningene for DAB. Estimatet for antall stasjo-mens antallet stasjoner må økes med 75% for å ner er usikkert da de internasjonale standardeneoppnå FM1-dekning, dvs. toppdekning har krevd for dekning er endret siden 2005. For å ha bedrebetydelig utbygging. beslutningsgrunnlag for utbygging av DAB-nettet Tilstanden og driftsforutsetningene i FM-nettet bør det gjennomføres bedre dekningsanalyserer usikker. Norkring har derfor forutsatt at dersom (radioplanlegging) slik det ble gjennomført forFM-sendingene skal fortsette utover 2014 vil det utbygging av det digitale bakkenettet for TV-dis-være nødvendig med betydelig utskifting av utstyr tribusjon, DTT-nettet.og dermed tilsvarende investeringer for å tilfreds- Teleplan har foretatt noen endringer i forutset-stille krav til oppetid i nettet. Usikkerheten er knyt- ningene for DAB-nettet i forhold til «Digitalradio itet til tilstanden i nettet, vedlikeholdskompetanse, Norge» med hensyn til utbyggingsstrategi. I 2005-driftskostnader og eventuelle avviklingskostnader. rapporten baserte man seg på utbygging av bådeTeleplan har vurdert forskjellige investeringsstrate- riks- og regionblokka til ca. 94 % dekning. Tele-gier og omfang av investeringer og konkludert plan legger til grunn at de kommersielle kringkas-med at det er nødvendig med redusert usikkerhet i terne ikke vil delta i mer enn en 90 % dekning oginvesteringsbeslutningen. For å oppnå slik redu- at dekning over dette nivået kun ivaretas gjennomsert usikkerhet må det gjennomføres en tilstandsa- regionblokka for NRK-distribusjon. Dette fører til
  • 71. 2010–2011 Meld. St. 8 71 Digitalisering av radiomedietreduserte investeringer og leiekostnader og inne- brede omformernettet på FM. Fordelen med dettebærer en redusert risiko for Norkring ved at dek- alternativet er at befolkningsdekningen for radioning over 90 % i sin helhet betales av NRK. ivaretas. Ulempen er at dekning av signaler langs I Teleplans beregninger for DAB-nettet er det veinettet kan variere mellom DAB og FM. Dettelagt til grunn ca. 120 stasjoner for å oppnå 90 % vil heller ikke frigjøre FM-frekvensene.dekning. Dette betyr at det er en økning på nær Et annet alternativ er å kombinere DAB med450 % i antall stasjoner for å øke dekningen fra 90 det digitale bakkenettet for digital TV (DTT).% til 99 %. Selv om investeringene i toppdekningen Dette reduserer kostnader for full distribusjon aver mindre på grunn av små sendere vil leiekostna- digital radio, men det kreves en egen dekoder ogdene likevel være forholdsvis høye på grunn av annet relevant utstyr for mottak av radio på DTT. Ihøye matekostnader. områder som ikke dekkes av DAB vil det ikke Det er usikkerhet om nødvendige investerin- være mulig å lytte til radio i bil og heller ikke påger for å sikre oppetid i DAB-sendernettet og portable radiomottakere. Det siste alternativetdette er gjenspeilet i eventuelt krav til reservesen- som er vurdert er å benytte Internett til distribu-dere i nettet. Teleplan har foretatt sine primærbe- sjon av radio for å oppnå toppdekning. Fordelen erregninger på nett uten reservesendere og gitt at så godt som alle husstander vil være dekketinvesteringer og kostnader som tilleggsinforma- med fast eller mobilt bredbånd i nærmeste frem-sjon i forhold til dette. tid. Ulempen er at faktisk bredbåndspentrasjon er Teleplan har beregnet NRKs årlige leiekostna- noe lavere. En annen utfordring er dekning i bil ider til NOK 124-136 millioner i perioden 2015-2020 områder uten DAB-dekning.(NOK 131-144 millioner med reservesendere) ogderetter NOK 125-143 millioner (NOK 132-151millioner med reservesendere). Spredningen som Sammenligning av scenarioeneer angitt i leieberegningene skyldes forskjell mel- Leieberegningen av de to scenarioene viser [selom Teleplans og Norkrings investeringsforutset- figur 2.1].ninger. En direkte sammenlikning med Norkrings Kostnadene ved scenario 1 gir således årlige leie-beregninger fra 2005 vil gi et feil bilde ettersom kostnader som er i størrelsesorden MNOK 22-24forutsetningene for beregningene er endret. lavere enn scenario 2. Dersom Norkrings bereg- ningsforutsetninger legges til grunn for viderefø- ring av FM-setningene vil forskjellen i årlige leie-Alternative strategier for full dekning kostnader øke betydelig.Teleplan har skissert alternative strategier for å Investeringer i FM-nettet for å forlenge FM-sikre toppdekningen i DAB-nettet. De alternati- sendingene utover 2014 er betydelige og avtalepe-vene som er skissert er DAB-sendere i kombina- rioden vil være meget begrenset i forhold til inves-sjon med FM-omformere, DTT som bærer og teringenes levetid. Den korte kalkulasjonsperio-Internett til distribusjon av radioprogrammer. den gir store merkostnader, bl.a. i NRK-leien.Norkring vurderer også alternative toppdeknings- Investeringer som har mer enn 20 års levetid ogstrategier. som etter forutsetningene i mandatet kun skal Som en overgangsordning vil det være mulig å benyttes i 6 år, kan vanskelig forsvares når mankombinere et hovedsendernett på DAB med det ser på alternativ bruk av investeringsmidler.Figur 2.1
  • 72. 72 Meld. St. 8 2010–2011 Digitalisering av radiomediet Teleplans oppdrag har vært å foreta en bereg- være samfunnsmessige forutsetninger og kravning av leiekostnader for NRK under de to scena- som vil kunne ha vesentlig innflytelse på valg avrioer og er således ikke en anbefaling m.h.t. valg scenario.mellom dem. Ved valg mellom scenarioene vil det
  • 73. 2010–2011 Meld. St. 8 73 Digitalisering av radiomedietVedlegg 3 Forkortingar, ord og uttrykk3G Nemning for eit tredjegenerasjons mobilnettverk, som har til kjennemerke at det samstundes kan overføre taledata og andre datatenester.AAC+ Advanced Audio Coding, komprimeringsalgoritme som i stor grad reduserer mengda av data som trengst for å gjengi lyd blant anna ved å fjerne lydelement som er overflødige eller som ikkje kan oppfattast.AM-bandet Elektromagnetisk frekvensband som strekkjer seg frå 0–30 MHz.Bitrate Farten som digital informasjon blir send med over ein bestemt kommunika- sjonskanal.Bit/s Bit per sekund, måleeining for dataoverføring. Står for mengde informasjon som blir overført per tidseining i eit digitalt system. Blir ofte oppgitt i kbit/s (1 kbit/s =1000 bit/s) eller Mbit/s (1 Mbit/s=1 000 000 bit/s).Breiband Kommunikasjonslinje med høve til overføring av større datamengder per tids- eining enn for eksempel ISDN-linjer eller oppringt samband.Bandbreidde Bandbreidda viser storleiken på overføringskapasitet. Di større bandbreidde di raskare overføring.DAB Digital Audio Broadcasting, teknologi for kringkasting av lyd som blir nytta til overføring av digital radio.DAB+ Nyare versjon av DAB med MPEG-4-basert komprimeringssystem og betre koding for feilkorrigering. Gir betre frekvensutnytting enn vanleg DAB.Digitalisering Omgjering av informasjon som finst i analogt format til eit digitalt format med sikte på bearbeiding, distribusjon eller lagring.Distribusjonsplattform Fellesnemning for ulike infrastrukturar som kan formidle bl.a. digitalt radio- innhald, dvs. bakkesendarnett, satellittdistribusjon, kabel-tv-nett, breibands- nett.DMB Digital Multimedia Broadcasting, standard for kringkasting av multimedia (radio, fjernsyn og data) til mobile einingar. DMB kan distribuerast i bakkenett (T-DMB) eller satellitt (S-DMB).DRM Digital Radio Mondiale, system for digital radio som nyttar frekvensområdet under 30 MHz.DTT Digital Terrestrial Television, nemning for bakkesend, digital kringkasting av fjernsyn. Det digitale bakkenettet for fjernsyn blei lansert i Noreg i perioden 2007–2009 og erstatta det analoge bakkesende kringkastingsnettet.EKOM Elektronisk kommunikasjon. Noreg er gjennom EØS-avtala bunde av EU- direktiv om elektronisk kommunikasjon. Det er innført i norsk lov gjennom lov om elektronisk kommunikasjon.
  • 74. 74 Meld. St. 8 2010–2011 Digitalisering av radiomedietEPG Elektronisk programguide. Sendeinformasjon og tilleggsinformasjon på skjer- men (mogleg både for radio og TV) om pågåande og komande program. Gir brukaren høve til å orientere seg og navigere på skjermen innanfor tilbodet av program og tilleggstenester.Eureka 147 Familie av standardar opphavleg utvikla for å bere lyd. Seinare utvida til å omfatte kringkasting av levande bilete (DMB).FM-bandet Elektromagnetisk frekvensband som strekkjer seg frå 87,5–108 MHz. FM-ban- det blir no hovudsakleg nytta til radiosendingar i FM.Frekvensblokk Nemning for dei kanalane som blir pakka saman i ein multiplekser eller den kapasiteten ein multiplekser kan bere. Begrepet «signalpakke» tyder det same.Ikkje-lineære tenester Tenester der brukaren avgjer tidspunktet for når eit program skal sendast, basert på eit innhaldstilbod frå tenestetilbydaren.IKT Informasjons- og kommunikasjonsteknologi.Internett Eit stort og ope internasjonalt datanettverk med tusenvis av mindre nettverk over heile verda. Kommunikasjon over Internett føregår ved hjelp av pakkes- vitsjing, dvs. at informasjon blir delt opp i pakker som blir sende ulike vegar mellom knutepunkt i eit nettverk. Ei rekkje ulike tenester blir tilbodne via Internett, m.a. overføring av datafiler (FTP), elektronisk post, World Wide Web mv.Kringkasting Samtidig utsending av programinnhald frå éin avsendar til fleire mottakarar (tradisjonell radio- og fjernsynsdistribusjon).L-band Frekvensområdet 1452–1492 MHz. Noreg har fått koordinert ei frekvensblokk (lokaldekning) for DAB i L-bandet (gjennom Maastricht-avtala frå 2002).LTE-nett LTE (Long Term Evolution)-teknologi vil bli nytta ved utbyggjing av 4G-mobil- nett (fjerde generasjons mobilnett). Dette gir eit mykje raskare mobilt Inter- nett enn 3G-nettet i dag.MPEG Moving Pictures Experts Group. Arbeidsgruppe underlagd den internasjonale standardiseringsorganisasjonen ISO og IEC (International Electrotechnical Commission) som utviklar standardar for bilet- og lydkomprimering ved digi- tal overføring.MPEG4 Komprimeringsstandard innanfor MPEG-systemet. Den hittil nyaste og mest frekvenseffektive komprimeringsstandarden innanfor MPEG.MP3 Digital musikkberar/spelar.Multiplekser Utstyr som samlar fleire inngåande signal (radio og anna innhald), pakkar og formidlar dei vidare i eit enkelt utgåande signal.Multipleksoperatør Multipleksoperatøren er den aktøren som har ansvar for samansetjnga av kanalar og tenester innanfor ei frekvensblokk (multipleks). Kringkastarane må inngå avtale med multipleksoperatøren om distribusjon og fordeling av sende- kapasitet.Plattformoperatør Aktør som er ansvarleg for ei distribusjonsplattform.Podkasting Ein podkast er eit program som blir publisert på Internett, og som er tilgjenge- leg til nedlasting for alle.
  • 75. 2010–2011 Meld. St. 8 75 Digitalisering av radiomedietPPM Portable People Meter. Målemetode nytta for å måle radioeksponering. Eit utvalt panel ber elektroniske måleapparat som registrerer eksponering for ulike radiokanalar. Systemet måler dermed både aktiv og passiv lytting.RDS Radio Data System. Standard for å sende små mengder digital informasjon, slik som trafikkinformasjon, tidsanvising og identifisering av radiostasjon mv., over konvensjonelle FM-sendingar.Simulcast Parallellsending/dobbeldistribusjon. Same program blir sendt samstundes over meir enn éin overføringsteknologi, f.eks. både analogt og digitalt.Streaming Kontinuerleg datastraum. Nedlasting av tenester frå Internett utan at det blir lagra ein varig kopi av innhaldet lokalt hos brukaren.Tilgjengelegheit Trygging for at ei teneste oppfyller bestemte krav til stabilitet, slik at aktuell informasjon er tilgjengeleg ved behov.UHF Ultra High Frequency (frekvensbandet 300–3000 MHz).
  • 76. Offentlege institusjonar kan tinge fleireeksemplar frå:Servicesenteret for departementaInternett: www.publikasjoner.dep.noE-post: publikasjonsbestilling@dss.dep.noTelefon: 22 24 20 00Opplysningar om abonnement, laussal ogpris får ein hjå:FagbokforlagetPostboks 6050, Postterminalen5892 BergenE-post: offpub@fagbokforlaget.noTelefon: 55 38 66 00Faks: 55 38 66 01www.fagbokforlaget.no/offpubPublikasjonen er også tilgjengeleg påwww.regjeringa.noTrykk: 07 Oslo AS 02/2011