Visie op Sectoren Technologie, Media, Telecom 2012
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

Visie op Sectoren Technologie, Media, Telecom 2012

on

  • 1,310 views

Met de Visie op Technologie, Media en Telecom biedt ABN AMRO naast een macro-economische visie op Nederland een omschrijving van de branches die onderdeel uit maken van de TMT-sector. Met de trends en ...

Met de Visie op Technologie, Media en Telecom biedt ABN AMRO naast een macro-economische visie op Nederland een omschrijving van de branches die onderdeel uit maken van de TMT-sector. Met de trends en ontwikkelingen en de actuele branchecijfers kunt u uw bedrijf vergelijken met anderen.

Statistics

Views

Total Views
1,310
Views on SlideShare
1,310
Embed Views
0

Actions

Likes
0
Downloads
9
Comments
0

0 Embeds 0

No embeds

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

 Visie op Sectoren Technologie, Media, Telecom 2012 Visie op Sectoren Technologie, Media, Telecom 2012 Document Transcript

  • visie op Sectorupdate 2012technologie, media en ▶▶ Interview ▶▶ Trends & ontwikkelingen telecom ▶▶ Sectorvisie
  • Visie op technologie, media en telecom 1Geachte relatie,Voor u ligt Visie op Sectoren (VOS), de jaarlijkse dwarsdoorsnede van hetNederlandse bedrijfsleven. In VOS worden de actuele stand van zaken en devooruitzichten van een groot aantal sectoren en branches besproken. Aan dehand van dit rapport kunt u uw onderneming spiegelen aan de trends enactuele branchecijfers, kijken hoe het met de branche van uw toeleveranciersis gesteld en zien wat de verwachtingen van ABN AMRO zijn voor uw eigenbranche.Als bank anno nu publiceren wij VOS ook op onze nieuwe ABN AMRO Market Insights app voor deiPad. Op deze app vindt u tevens onze andere sectorgerelateerde en macro-economische publicaties.Aan het begin van het jaar werd het Nederlandse bedrijfsleven geconfronteerd met, helaaswederom, een lichte recessie. De impact van deze nieuwe recessie wordt voor een belangrijk deelbepaald door de mate waarin een sector herstel heeft laten zien na de dip in 2009. Precies de redenwaarom nu sectoren als bouw, retail, horeca en zakelijke dienstverlening het zwaar hebben. Het lijkt er op dat mondiaal de economie zich herstelt en dit zal een positieve uitwerking hebben opde Nederlandse export. Ook kan de verwachte daling van de grondstoffenprijzen een positievebijdrage leveren. In Nederland ligt echter de belangrijkste sleutel tot structureel herstel in handen vande consument. Het consumentenvertrouwen is ongekend laag en gaat waarschijnlijk pas stijgen alsde onzekerheden over de Europese schuldencrisis, de eigen woning, pensioenen en de overheids-financiën uit de lucht zijn. Met het onlangs door een aantal politieke partijen gesloten akkoord wordter geprobeerd om het overheidstekort terug te dringen. Hoe de maatregelen zullen uitpakken op deeconomie, het consumentenvertrouwen en bijvoorbeeld de sector Technologie, Media en Telecom(TMT) is op moment van schrijven van deze publicatie nog onduidelijk.Laag vertrouwen en onzekerheid, mede gevoed door de aanstaande verkiezingen, raken namelijk ookde sector Technologie, Media en Telecom. Tegelijkertijd neemt de impact van technologie op desamenleving onverminderd toe. Dit daagt grote bedrijven uit versneld te innoveren, en het geeftnieuwe bedrijven kansen. In het interview met vooraanstaand media-ondernemer Ruud Hendriks ensector banker TMT Menno van Leeuwen wordt een oproep gedaan aan bedrijven en generaties omdrempels weg te nemen en samen te zoeken naar synergie.Hopelijk stimuleert deze publicatie u om met ABN AMRO en uw collega-ondernemers van gedachtente wisselen over de uitdagingen voor uw bedrijf en uw sector in Nederland. Wij denken graag met umee en zijn u graag van dienst. Namens alle collega’s van ABN AMRO wens ik u en uw bedrijf allesucces toe!Met vriendelijke groet,Joop WijnLid Raad van Bestuur ABN AMRO
  • 2Visie optechnologie, mediaen telecomSectorupdate 2012 View slide
  • Visie op technologie, media en telecom 3 4 visie op Nederland 24 leeswijzer 6 interview 26 colofon10 communicatiebureaus12 drukkerijen14 televisie en radio16 uitgeverijen18 it-hardware (productie en distributie)20 it-software en services22 telecom & internet View slide
  • 4 visie op Nederland Nederlandse economie krabbelt in 2012 weer opVorig jaar is de economische groei sterk vertraagd en belandde de economie in eenrecessie die in het begin van 2012 nog voortduurde. Er zijn echter aanwijzingen dat deeconomie in het tweede halfjaar weer groei zal vertonen – waarschijnlijk dankzij eenaantrekkende uitvoer. De consumptieve bestedingen dalen naar verwachting opnieuw.In 2011 groeide de economie met 1,2%. Ten opzichte van de groei gemiddelde jaargroei toch op 3,8% is uitgekomen, is dan ook gro-in 2010 (+1,7%) leek de afzwakking beperkt, maar achter die 1,2% tendeels toe te schrijven aan het stevige groeitempo tegen het eindgaat een forse afkoeling van de economie schuil in de loop van het van 2010.jaar. In het eerste kwartaal van 2011 steeg het bruto binnenlandsproduct (bbp) nog met 0,75% ten opzichte van de voorgaande peri- De forse afkoeling bij de uitvoer komt grotendeels, of zelfs hele-ode. In de daaropvolgende kwartalen viel dat cijfer steeds lager uit. maal, op het conto van de afzetmarkten. Driekwart van de goede-In het derde en vierde kwartaal was zelfs sprake van krimp (respec- renuitvoer blijft in de EU en daarvan blijft het overgrote deel binnentievelijk -0,4 en -0,6% kwartaal-op-kwartaal). Deze ontwikkeling stak de eurozone (krap 59% van de totale goederenuitvoer). De totaleongunstig af bij die van de eurozone als geheel. In het derde kwar- goedereninvoer van de eurozone is zelfs nog wat meer terug-taal kromp de Nederlandse economie al, terwijl de eurozone-econo- gevallen dan de Nederlandse uitvoer. We zien hier de gevolgen vanmie nog een plus liet optekenen en in het slotkwartaal van 2011 viel diverse groeivertragende factoren. Denk aan de hoge olieprijzenhet groeicijfer (-0,6%) opnieuw lager uit dan dat voor de eurozone begin 2011, bezuinigingen door overheden en de grote onrust alsals geheel (-0,3%). Jaar-op-jaar viel de groei van het bbp terug van gevolg van de staatsschuldencrisis in de eurozone. Met name die+2,2% in het begin van het jaar naar -0,2% in het laatste kwartaal. laatste factor heeft het vertrouwen in de economie in de tweede helft van het afgelopen jaar stevig doen slinken.Afzwakking groei economie voorbij? 6 120 De economie van de eurozone is naar verwachting in het eerste kwartaal van 2012 opnieuw gekrompen. Dat kan worden afgeleid 3 105 uit de begin april beschikbare indicatoren. ABN AMRO verwacht dat de eurozone-economie in het tweede kwartaal stabiliseert, om % 0 90 vanaf het midden van het jaar weer wat te gaan groeien. Dit be- 75 scheiden herstel kan vooral worden toegeschreven aan de opleving -3 van de wereldhandel. De binnenlandse bestedingen in de eurozone -6 60 staan echter onder druk van bezuinigingsmaatregelen. Duitsland 1991 1993 1995 1997 1999 2001 2003 2005 2007 2009 2011 bbp (% j-o-j; l.as) lijkt hierop overigens een uitzondering te vormen. Economisch-sentimentindicator (r.as)Bron: Thomson Reuters Datastream De laatste Nederlandse uitvoercijfers lijken (al) wat minder ongun- stig. In de jaar-op-jaarvergelijking zagen we eind vorig jaar en beginUitvoergroei sterk vertraagd, maar dit jaar weer enige stijging van het groeicijfer. Ook de indicatie vaneerste lichtpuntjes zichtbaar de inkoopmanagersindex (PMI) is beter: de deelindex voor de ex- portorders lag in januari en vooral in februari boven de 50, dat is hetKijken we naar het verloop van de verschillende bestedingscompo- niveau dat het verschil markeert tussen krimp en groei. Hoewel wenenten, dan valt op dat de uitvoer (de kurk waar de economie op in maart weer een daling zagen, bleef deze deel-PMI in die maanddrijft) in de loop van het jaar per saldo niet is toegenomen (0,0% nog duidelijk boven de 50.j-o-j in vierde kwartaal). Na bescheiden kwartaal-op-kwartaal-plus-sen in het eerste halfjaar, was daarna sprake van minnen. Dat de
  • Visie op Nederland 5Uitvoergroei lijkt dal gepasseerd Bedrijven die overwegend op de binnenlandse markt georiënteerdPMI >50 wijst op groei; <50 – krimp zijn (zie ook hieronder), zullen het in 2012 in doorsnee moeilijker 20 70 hebben dan bedrijven die meer exportgericht zijn. 10 60 Huizenmarkt zit vast De huizenmarkt zit in het slop en er is weinig vertrouwen dat de si-% 0 50 tuatie spoedig verbetert. De marktindicator van Vereniging Eigen -10 Huis bereikte in maart een nieuw dieptepunt. Het gebrek aan ver- 40 trouwen draagt bij aan de verwachting dat de huizenprijzen verder -20 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 30 zullen dalen. Deze verwachting wordt verder gevoed door de ont- Uitvoer goederen (% j-o-j; l.as) wikkeling van het transactievolume. Het teleurstellend lage aantal PMI exportorders (index; r.as) transacties in de eerste maanden van het jaar laat zien dat de hui-Bron: CBS, Markit NEVI zenmarkt volledig is verkrampt. Dit lage aantal woningtransacties valt deels terug te voeren op de minder ruimhartige verstrekking vanBinnenlandse bestedingen onder druk hypotheken. De beperkingen op de leencapaciteit vanuit de regelge-De zwakke stee van de Nederlandse economie is de particuliere ving, zoals de strengere Gedragscode Hypothecaire Financieringen,consumptie. Deze is al vier kwartalen achtereen gekrompen met de verlaagde Nibud-woonquote en de internationaal aangescherpteals dieptepunt een terugval van 0,9% kwartaal-op-kwartaal eind kredietvoorwaarden van banken, zijn verantwoordelijk voor een2011. Daarmee lag de consumptie op het laagste niveau sinds eind minder ruimhartige kredietverlening. Daarnaast speelt de discussie2003! Gemiddeld kromp de consumptie vorig jaar met 1%. Dat is over de toekomst van de hypotheekrenteaftrek. ABN AMRO houdtbeduidend meer dan de daling van het reëel beschikbaar inkomen er rekening mee dat de huizenmarkt voorlopig vast blijft zitten.met bijna een half procent. Factoren die verantwoordelijk zijn voor Hoewel de beperkte omvang van de woningvoorraad een prijsvaldeze sterkere daling van de consumptie, zijn het vermogensverlies helpt voorkomen, dient rekening te worden gehouden met een ver-op de aandelen- en de huizenmarkt en het sterk gedaalde consu- dere daling van de huizenprijzen. We schatten dat de huizenprijzenmentenvertrouwen. Dat vertrouwen stond vorig jaar ook elders in dit jaar met 5% dalen. Ook het aantal transacties blijft laag.de eurozone onder druk vanwege de staatsschuldencrisis, maar inons land speelden nog meer factoren. Zo was er onzekerheid overde hoogte van de pensioenen vanwege de gedaalde, en te lage, Inflatiedekkingsgraden van pensioenfondsen. Verder is er het hete hangij- De inflatie liep in 2011 geleidelijk op van 2% in het begin van hetzer van de hypotheekrenteaftrek. Ten slotte wijzen we op de extra jaar naar een piek van 2,7% in september. De toename van hetbezuinigingen. Omdat het begrotingstekort in 2013 flink te hoog prijsstijgingstempo was het gevolg van onder meer hogere arbeids-dreigt uit te vallen, moet fors extra worden bezuinigd. Ook dat kan kosten en energieprijzen. Daarna viel het cijfer wat terug naar 2,5%van invloed zijn op de stemming van de consument. in de eerste drie maanden van 2012. Gemiddeld kwam de inflatie inIn 2012 neemt de koopkracht opnieuw af: door bezuinigingsmaatre- 2011 uit op 2,3%.gelen én omdat de brutoloonstijging (al is deze iets hoger dan in2011) weer achterblijft bij de inflatie. Alles overziend, gaan we ervan In de loop van 2012 kan het inflatietempo verder afnemen. Dezeuit dat de consumptie dit jaar opnieuw krimp zal vertonen. verwachting baseert ABN AMRO op de aanname dat de olie- prijzen verder dalen, aangezien het risico van een escalatie in hetHoewel we voor het tweede halfjaar – vooral dankzij de voorzichtig Midden-Oosten is afgenomen. Echter, door de aangekondigdeaantrekkende uitvoer – weer wat economische groei verwachten, BTW-verhoging kan in het vierde kwartaal de inflatie een sprongzal het bbp dit jaar (gemiddeld) toch duidelijk dalen. Maar voor 2013 maken.wordt weer een positief cijfer voorzien.Particuliere consumptie daalt verder Risico’s 3 De risico’s voor het scenario van ABN AMRO liggen vooral aan de 2 ‘onderkant’. In ons scenario gaan wij ervan uit dat de Europese be- 1 leidsmakers erin slagen de staatsschuldencrisis verder te bedwin-%0 gen, maar dit is verre van zeker. Een nieuwe escalatie van de -1 staatsschuldencrisis in de eurozone is niet ondenkbaar. Verder -2 zouden de olieprijzen kunnen stijgen. De economische groei zou in -3 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 beide gevallen worden gedrukt; en de inflatie valt - bij stijgende olie- Reëel beschikbaar inkomen Particuliere consumptie prijzen - hoger uit. Ook bestaat het risico dat de situatie op de hui-Bron: CBS, ABN AMRO Economisch Bureau zenmarkt verder verslechtert.
  • 6Links: Ruud Hendriks, media ondernemer en co-founder StartupBootcamp Amsterdam.Rechts: Menno van Leeuwen, sector banker Technologie, Media en Telecom bij ABN AMRO. Ruud Hendriks, StartupBootcamp: ’We staan nog maar aan het prille begin van internet’Het zijn bijzondere tijden. Een dubbele economische dip, gecombineerd met een acce-lererende technologiespurt die omarmd kan worden. Misschien wel: móet worden.Jonge, gedreven early adapters doen dat met plezier en gemak. En in bestuurskamers,waar de gemiddelde leeftijd wat hoger ligt, is het soms iets meer zoeken naar een pas-sende strategie. Dan de onrustige economie, waarvan de TMT-sector sterk afhankelijkis. ABN AMRO rekent voor 2012 op een matige groei voor de sector, wel met duidelijkeverschillen tussen subsectoren, en uitschieters van individuele bedrijven.Deze hoge volatiliteit heeft gevolgen voor strategiekeuzes. Ondertussen blijven consu-menten de nieuwste smartphones en tablets kopen en groeit cloud computing. Wat isde invloed van de technologiespurt op de sector? Ruud Hendriks, media ondernemer, enMenno van Leeuwen, sector banker Technologie, Media en Telecom bij ABN AMRO,geven hun visie.
  • Interview 7Menno van Leeuwen: ‘StartupBootcamp is een broedplaats voorjonge startende bedrijven. Na een selectie op idee, ondernemer- ‘Een streepjespak kán creatief zijn,schap en team, krijgen tien startups maandenlange intensieve een nerd kán geniaal met geld omgaan’advisering en financiële steun. Het doel: een vliegende start vaneen succesvolle onderneming. Uit een Amerikaanse accelerator(broedplaatsprogramma), Y-Combinator, is Drop Box voort- aan hun business willen werken, dat is voor ABN AMRO eengekomen. Dat bedrijf zou al een bod met negen cijfers van Apple gunstig signaal.’hebben afgeslagen. De formule van StartupBootcamp beweeszich ook in Madrid, Kopenhagen en Dublin. ABN AMRO omarmt Hendriks: ‘Ik ben trots op wat we hebben bereikt. Amsterdamde vele startupinitiatieven die er nu zijn - heeft in StartupBootcamp heeft veel meer belangstelling getrokken dan Madrid, KopenhagenAmsterdam zelfs een aandelenbelang - maar daar is het ons niet en Dublin, waar StartupBootcamp ook werkt. En dat maar liefstom te doen. We kunnen boven op de ontwikkelingen zitten. Ik doe 17% van de aanmeldingen uit Nederland kwam, maakt me blij.mee met het selectieproces en geef als mentor adviezen. Die Boven verwachting. Het niveau was hoog, waardoor het moeilijkinteractie met jonge mensen is prachtig. Veel van de ingezonden was de tien besten te kiezen. We kozen op inzet, gedrevenheid,ideeën spelen in op de meest recente technologische energie en motivatie, niet zozeer op ideeën.’ontwikkelingen als cloud computing.’ ‘Ik kan iedereen aanraden om het voorbeeld van Jack Welch te volgen, voormalig CEO bij General Electric, die op zijn zestigsteStartupBootcamp Amsterdam is opgezet door Ruud Hendriks en nog een mentor aantrok van onder de 22. Het zou een inspirerendvriend en oud-collega Patrick de Zeeuw. Ze investeerden in de voorbeeld kunnen zijn voor bestuurders van veel grote Neder-onderneming, net als collega-aandeelhouder Kees Zegers van landse ondernemingen. Dat zijn veelal traditioneel denkendeNu.nl. Ook drie grote corporates investeerden: Vodafone, Boer & 45-plussers die vaak zelf nooit de nieuwste apparatuur en soft-Croon en ABN AMRO. Hendriks: ‘Ik ben blij met de netwerken die ware gebruiken. Die dat eng vinden. Dat is een grote belem-een partij als ABN AMRO met zich meebrengt, die zijn voor mering voor innovatie in deze sector. Ik ben gefascineerd door hetstartups natuurlijk super interessant. Je kunt maar beter zo snel gebrek aan innovatie dat ik soms zie. Sommige bedrijven latenmogelijk leren hoe grote bedrijven werken. Je krijgt er als startup bewust of onbewust bepaalde ontwikkelingen liggen en krijgenvroeg of laat toch een keer mee te maken.’ daar vervolgens problemen door.’Van Leeuwen: ‘Als mentor kon ik een startup erop wijzen dat hetnog lastig zou kunnen worden om hun nieuwe product, hoe Cloud computing nog onbekendinnovatief ook, te implementeren bij grote bedrijven. Dit vanwege Van Leeuwen: ‘Het is niet eenvoudig om het juiste moment voorde oudere ICT-systemen die daar vaak staan, de firewalls en de innovatie te bepalen. Eind maart is ons rapport Groeistuipen vancompliance regels. De desbetreffende IT-ondernemer gaat, mede Cloud Computing verschenen. Cloud computing maakt hetdoor dit soort mentoradviezen, zijn focus in het businessmodel gemakkelijker om een bedrijf te starten. Maar bedrijven met eenverleggen naar een andere eindmarkt: het MKB.’ legacy aarzelen vaak om over te stappen naar cloud computing. Ze hebben duur opgetuigde IT-systemen die nu nog goed werken, hebben geen zin in desinvesteren en zijn vaak bang dat cloudKrijtstrepen en spijkerbroeken computing gevaren oplevert voor de continuïteit van de bedrijfs-Hendriks: ‘De werelden van de nerds en de krijtstreeppakken voering en de veiligheid. Eénderde van de geïnterviewde Neder-moeten elkaar vinden. Ik vind het leuk om daar een rol in te landse bedrijven stapt pas over als de oude technologie niet meerspelen. Ik ben commissaris bij Theodoor Gilissen Bankiers en zat voldoet. In het geweld van deze era van technologiespurt ben jein de Raad van Advies van de Rabobank, dus ik ben bekend met dan natuurlijk te laat. De reden van dit aarzelend gedrag is dehet denken in de financiële wereld. Maar ik weet ook hoe nerds grote mate van onbekendheid met cloud computing die onderkunnen denken. Te werken op het snijvlak van die twee werelden, Nederlandse bedrijven en instellingen heerst. Uit ons onderzoekdat is interessant. Hoe krijgen ze contact en synergie? Durf je blijkt dat zestig procent van de bedrijven met een cloudoplossingvooroordelen opzij te zetten. Een streepjespak kán creatief zijn, een IT-manager heeft die jonger is dan 40 jaar. Het lijkt eeneen nerd kán geniaal met geld omgaan.’ generatie-issue te zijn.’Van Leeuwen: ‘Vierhonderd Startups uit de hele wereld meldden Hendriks: ‘Wie tegenwoordig een nieuw bedrijf begint, tuigt nietzich voor StartupBootcamp Amsterdam. Daaronder 69 uit zelf meer een heel IT-systeem op. Dan zoek je een partij die datNederland. En ik ben echt onder de indruk van hun kwaliteit. Dat voor je host in de cloud, waarbij je zeker weet dat je helemaalzó veel creatieve startups graag in Amsterdam drie maanden hard up–to-date bent en naar ik hoop ook goed beveiligd. Ik denk dat
  • 8de providers van dit soort clouddiensten veel meer voorlichting ‘Radio wordt helemaal IP-based. Ik luister zelf bijna uitsluitendzouden kunnen geven, ook aan oudere bedrijven waar ze bang zijn radio online. Ook in de auto, op Ibiza. Ik kan daar op die manierom van systeem te veranderen. De markt heeft zelf ook schuld glashelder BNR volgen. En andersom: op de A10 luister ik graagaan de onbekendheid met cloud computing.’ naar Ibiza Global Radio, in hifi stereo. Fantastische mogelijkheden, toch?’ ‘Cloud computing maakt het ‘De vraag is: wat is radio? Is een volledig geautomatiseerd online station als Pure FM ook radio? En IT Newsradio? Dat Nederlandse gemakkelijker om een bedrijf te starten’ online radiostation selecteert aan de hand van luisteraars- voorkeuren, het digitale DNA, automatisch muziek én nieuws. Het gepersonaliseerde IT-nieuws, afkomstig uit alle hoeken van‘Voorlichting heeft natuurlijk pas zin als bestuurders goed met hun internet, wordt door een spraakcomputer voorgelezen. Is datvak bezig zijn. Daar mankeert het nogal eens aan. Een KPN- radio? Jazeker. Alleen niet in de traditionele zin van het woord.’directeur, net onder de Raad van Bestuur, vroeg mij in alleoprechtheid: Ruud, hoe verdient Skype geld door mensen gratiste laten bellen? Ik zei: ik wil je dat wel uitleggen, maar ik vind het Een generatie die kranten overslaatschokkend dat je kennelijk niet weet dat Skype weliswaar gratis Alle media veranderen door de technologiespurt. Hendriks, die alsis, als je dat programma allebei gebruikt, maar dat bellen met jongen een krantenwijk liep, zijn journalistieke carrière begon alsSkype naar een normaal telefoonnummer veel duurder is dan bij stagiair bij Het Parool, later zes jaar in het bestuur van Stichting Hettientallen andere providers van VOIP (Voice Over Internet Nieuwe Parool zat en kort aandeelhouder was van NRC Media,Protocol). Je moet toch geïnteresseerd zijn in de verdienmodellen houdt ervan om uitgebreid de krant te lezen. Dat neemt niet wegvan je concurrentie?’ dat hij vindt dat Nederlandse courantiers, voor zover die er nog zijn, zich krampachtig vasthouden aan het verdienmodel van abonnee- inkomsten en reclame-inkomsten voor een gedrukte krant.Uitzenden vanaf de NoordzeeHendriks begon zijn carrière als DJ en nieuwslezer op piraten- Van Leeuwen: ‘Ik heb het idee, ingegeven door de tweedezendschepen op zee. Drie maanden voor anker op zee, twee recessie, dat grote uitgevers nu wel wakker zijn geschud. Deweken aan de wal, dan weer drie maanden weg. ‘Door in die strategieplannen van grote uitgevers zijn grofweg: saneren enafzondering te werken, leerde ik het vak snel en goed. Datzelfde consolideren bij print en investeren in online.’effect gaan de buitenlandse winnaars van StartupBootcamp in Hendriks: ‘Dat is mosterd na de maaltijd. Er zit nu een heleAmsterdam ervaren als ze hier maandenlang, los van hun generatie aan te komen, die begint niet eens meer aan kranten.vertrouwde omgeving en familie, keihard gaan werken.’ Anno 2012 Als je ziet hoe weinig actueel die app’s van kranten zijn, hoe slechtvragen jonge mensen Hendriks wel eens: ‘Waarom ging je in kranten presteren op internet, dan denk je wel eens: kranten doenvredesnaam naar zo’n oud schip op de Noordzee om plaatjes te dat expres om lezers zo lang mogelijk aan de papieren krant tedraaien?’ ‘Nou ja, er waren geen legale, door de overheid binden. Ik verwacht dat kranten ooit helemaal verdwijnen uit hetbeschikbaar gestelde radiofrequenties’, legt hij dan uit. ‘En medialandschap.’internet bestond nog niet.’Hendriks: ‘Mensen luisteren graag radio, ze besteden er meer tijd Real Time Bidding groeit hardaan. En toch zie ik de toekomst van de Nederlandse radio vrij ‘Kranten verliezen te veel reclame-inkomsten. Omdat adverteer-somber in. Die nieuwe frequenties die straks verdeeld gaan ders via krantenbezorging nauwelijks iets leren over de lezers, enworden, lopen nog zes, zes en een half jaar. En dan is het denk ik met internet wel. Daar kun je veel doen met de data die je vanafgelopen, althans voor de muziekzenders. De muziek die lezers krijgt. Dat kan anno 2012 uiterst snel gaan. Een consumentmensen dáár luisteren, kun je met veel minder commercials, en kan al na een paar seconden internetten, lezend over een trip naarbeter toegespitst op de eigen smaak, ergens anders halen, bij een Caribisch eiland, de tekst in beeld krijgen: ‘Wilt u een prettigeonline radiostations. Radio staat natuurlijk ook onder druk van vlucht maken naar Curaçao of Bonaire? Doe het nu.’ Als je klikt,Spotify, iTunes-collecties die mensen hebben, en YouTube, want gaan KLM en Lufthansa achter de schermen tegen elkaarjongeren zijn visueel ingesteld. Radio 1, Radio 4 en Radio 5 zullen opbieden, en de hoogste bieder mag jou met een banner eenpas later gaan lijden onder de technologische ontwikkelingen. Zij interessant reisaanbod doen. Die veiling achter de schermen gaatrichten zich op een wat ouder publiek. En voor BNR zie ik ook nog in een split second, technisch uitgevoerd door een Real Timewel een toekomst.’ Bidding bureau. Real Time Bidding groeit hard. Onlangs zat ik in een uitzending met een ondernemer uit die sector. Hij was vier
  • Interview 9 Ruud Hendriks, media ondernemer ‘YouTube niet bedacht, daar baal ik van’ Ruud Hendriks (53) is een vooraanstaand media ondernemer. Zijn cvjaar geleden begonnen, aan het begin van de economische crisis is rijk geschakeerd. Niet die op Wikipedia lezen, die is nogal slordig,nota bene. Met één compagnon. Daar werken nu 55 mensen. In en duidelijk niet vanaf Hendriks’ IP-adres geactualiseerd. Hij2011 groeiden ze 347 procent. En voor dit jaar rekenen ze op werkte, vanaf zijn achttiende, tien jaar freelance voor Studio Sportminstens 200 procent.’ (Elfstedentocht 1986, Olympische Spelen Seoul 1988). Joop van den Ende en John de Mol vroegen hem in ’93 bij TV productiebedrijf En-Van Leeuwen: ‘Deze sector krijgt te maken met de impact van de demol te komen. Of hij wilde helpen het bedrijf internationaal uit tecookie-wetgeving die in september door de Eerste Kamer bouwen? In de periode dat Hendriks in de Raad van Bestuur zatbehandeld wordt. Wat wellicht verandert, zijn de spelregels, maar (1994 – 2001), expandeerde Endemol van drie naar achttien landen.niet de potentie van op maat gesneden advertising.’ Hij nam er afscheid, - een jaar nadat Endemol in 2000 was verkocht aan Telefonica. Samen met Derk Sauer, Harry de Winter en Frits Barend, was Hendriks eigenaar van Het Gesprek, TV-zender voorBatterijen vormen bottleneck hoog opgeleid publiek: van 2007 tot 2009.Hendriks: ‘De bottleneck in de techniek die ik op dit moment zie, Als hij de klok kon terugdraaien en hij zat weer in de Raad van Be-is de levensduur van batterijen. Smartphones kunnen veel meer stuur van Endemol, dan begon hij een site waar iedereen uit de heledan vroeger, maar de prestatie-ontwikkeling van batterijen houdt wereld filmpjes naar zou kunnen uploaden. ‘Ik was bij Endemol ver-geen gelijke tred met die van chips en andere elektronica. De antwoordelijk voor alle interactieve en online diensten. En we hebbencapaciteit van batterijen stijgt jaarlijks vijf procent, als het een YouTube niet bedacht. Daar baal ik van. We hadden alle creativiteit ingoed jaar is: tien procent. Gevolg; een smartphone moet heel huis om het te bedenken, en voor een deel te vullen. En genoeg geldvaak opgeladen worden. En als je een iPad een jaar lang intensief om het een tijd te financieren. Maar een beursgenoteerde onderne-gebruikt, dan moet je hem steeds vaker opnieuw opladen. Ook al ming als wij waren, moet jaarlijks 15% winst aan de beleggers latenzorg je ervoor dat een batterij de eerste keer helemaal leeg is, dat zien. Joop van den Ende en John de Mol geloofden niet in internet. Inhij goed gekalibreerd is, dan nog verminderen de prestaties snel. die tijd, tweede helft jaren negentig, lieten ze e-mails nog door hunDaar moet echt wat aan gebeuren, ik hoop met zonnecellen. secretaresses brengen. En omarmt de top van het bedrijf nieuwe technieken niet, dan krijg je de rest ook niet mee. Dat is geen kritiek op mijn oud-collega’s, want ze verdienen alle respect. Bij modern on- ‘De bottleneck in de techniek is de dernemen hoort; erkennen dat je het verkeerd hebt gezien, en dat je levensduur van batterijen’ het anders gaat doen. Joop is nu één van de grootste Nederlandse in- ternetinvesteerders. En wat John doet met Voice of Holland, met het tweede scherm en inzet van social media, is gewoon fantastisch.’Verder maak ik me zorgen over de capaciteit van het 3G netwerk,op sommige plaatsen en momenten. Probeer maar eens mobiel De tien winnaars van StartupBootcampte internetten in de buurt van het Concertgebouw als het daar Doctorkinetic.com. Polen. Therapeutische oplossingen met Kinectdruk is. Dat lukt nauwelijks.’ game technologie.‘Je hoort mensen zeggen: de reisbureaus verdwijnen uit het Eigenta. India. Zoektechnologie voor grote data sets.straatbeeld, de platenwinkels, nu zijn de boekwinkels aan de Feudalsquare. Spanje. Een sociaal spel voor mobiel internet.beurt en binnenkort de kledingwinkels, wat een gigantische LayerGloss. Nederland. Tool om eigen iPad-app’s te maken.invloed heeft internet! Het klopt; het is een van kenmerken van Localsensor. Nederland. Privacy-vriendelijke targeting voor onlineinternet dat tussenpartijen in veel economische sectoren méér en en mobile reclame.méér weggesneden worden. Verdienmodellen zijn er door op de Mipagar. Nederland. Online betaalservice.kop gezet. En toch zeg ik: we staan nog maar aan het prille begin Poikos. Engeland. Lichaamsmetingen met smartphone of webcam.van internet.’ Scrapconnection. VS/Nederland. Een wereld-marktplaats voor‘De Wet van Moore geldt na veertig jaar nog steeds: iedere handel in oude metalen.vierentwintig maanden lukt het de industrie om wéér twee keer SocialExpress. België. Multi-user conversation management tool.zo veel transistors op een chip te integreren. En daarmee Viewsy. Engeland. Socially powered marketing intelligence for theverbeteren de prestaties van de chip enorm, terwijl de kostprijs physical world.daalt. Vast internet wordt sneller door de uitbreiding van het Zie voor alle informatie over de tien bedrijven:glasvezelnetwerk en mobiel internet door de komst van LTE, een www.startupbootcamp.org/startups/soort superversie van 3G, dat weer zal worden opgevolgd door Deze tien beginnende bedrijven zijn op 10 april 2012 in Amsterdam4G. Er zullen diensten en toepassingen komen, waarvan we ons gestart met een maandenlange intensieve begeleiding.nu nog geen enkele voorstelling kunnen maken.’ De teams krijgen zes maanden gratis huisvesting, internationale PR van Axicom, free marketing software, een kantoor in Vodafone’s Innovation Lab en toegang tot mentoren op allerlei gebied. Op 6 juli 2012 zullen de teams zich presenteren aan potentiële investeerders, tijdens Demo Day.
  • 10 communicatiebureaus Communicatiebureaus zien in stabiele advertentiemarkt eigen omzet dalen Prestatie communicatiebureau hangt sterk af van werkterrein binnen advertentiemarkt Snelle veranderingen digitale media brengen bedreigingen en kansen met zich mee Branchebeschrijving Communicatiebureaus verrichten diensten op het gebied van media- advertentieruimte; ontwerp- en reclamebureaus creëren de campagnes. planning, communicatie en reclame. De branche omvat mediabureaus, Er zijn bureaus die een breed scala aan diensten aanbieden. Er zijn ook reclamebureaus en grafische en audiovisuele ontwerpbureaus. gespecialiseerde bureaus, die zich concentreren op een bepaald Mediabureaus adviseren adverteerders in hun mediamix en inkoop van segment van de markt (bijvoorbeeld online marketing). Trends en ontwikkelingen Het herstel van de advertentiemarkt na de crisis van 2009 is vorig jaar televisie. Printmedia verliezen in sneltreinvaart hun aantrekkingskracht alweer gestokt. De totale netto mediabestedingen zijn in 2011 gedaald op adverteerders. Hun aandeel in de advertentiemarkt is sinds 2008 met 0,2%. In 2010 was er nog een plus van 1,8% te zien. In deze nog gedaald van circa 51% naar 37% in 2011. Internet heeft haar aandeel in relatief stabiele markt, hebben reclame- en mediabureaus hun eigen dezelfde vier jaar juist zien stijgen van 19% naar 28%. Deze omzet met 4% zien dalen. Waar het begin van 2011 nog positief was, verschuiving heeft een waterscheiding veroorzaakt in de branche van schoot de branche de rest van het jaar weer onder de nullijn. Door de communicatiebureaus. De onlinemarketingbureaus kennen een hoge hernieuwde recessie eind 2011 hebben opdrachtgevers hun marketing- groei, terwijl bureaus die zich voornamelijk richten op print het zwaar uitgaven weer teruggeschroefd. Wel zijn er grote verschillen in hebben. Wel neemt de groei van online af en krijgt dit segment te prestaties tussen de diverse segmenten van de advertentiemarkt. Deze maken met nieuwe wetgeving rondom het gebruik van cookies. Een verschillen ontstaan door een belangrijke onderliggende trend: andere trend is dat de versnippering bij reclamebureaus onverminderd verschuiving van advertentiegeld uit printmedia richting internet en doorgaat door het groeiende aantal zzp’ers. Onze visie ABN AMRO verwacht dat de advertentiemarkt in 2012 gelijk blijft in een circa 1%. Naast het uitblijven van significant herstel van de advertentie- jaar dat verschillende tegenstrijdige impulsen kent. Het economisch kli- markt, hebben communicatiebureaus te maken met een aantal veran- maat is een negatieve factor voor de reclamebestedingen. Het bedrijfs- deringen en trends. De opkomst van online marketing en digitale media leven zal dit jaar minder gaan investeren en ook de uitgaven aan marke- zorgt voor allerlei nieuwe marketingmogelijkheden en werkwijzen. ting staan onder druk. Daartegenover staan positieve factoren als een Hoewel de nieuwe regelgeving rondom cookies beperkingen kan ople- gezonde groei van online marketing en de grote sportevenementen als veren, groeit het bereik van online marketing. Hierdoor neemt het het EK Voetbal en de Olympische Spelen. Adverteerders zetten rondom belang van specialisatie en technologie verder toe en blijft de integratie dit soort evenementen graag extra marketing in, al zal het effect dit jaar van online marketing met andere advertentiemedia achter. Voor adver- kleiner zijn dan in betere economische tijden. Voor communicatiebu- teerders raakt de branche echter teveel gefragmenteerd, zij willen liever reaus resulteert dit alles in stabiele advertentievolumes, maar door de op één adres terecht kunnen voor al hun marketingdiensten. blijvende prijsdruk boekt de branche toch een lichte omzetdaling van Kerngegevens Websites Totale netto mediabestedingen: EUR 3,8 mrd Aantal bedrijven: 26.515 www.vea.nl Aandeel zzp’ers in reclamewezen: 81% ▶▶ waarvan reclamebureaus: 25.515 www.bva.nl ▶▶ waarvan communicatiebureaus: 1.000 www.pragma.nl www.mediaonderzoek.nl ABN AMRO omzetverwachting 2012: -1%
  • communicatiebureaus 11Omzet reclamewezen blijft dalen Bron: CBS▶▶ De reclamebranche verliest ondanks een stabiele advertentiemarkt 120 5 nog steeds omzet. Deels is dit het gevolg van de hoge concurrentie 100 0 in de markt en deels is dit een statistisch weglekeffect, omdat het 80 CBS niet alle omzet van het groeiende aantal zzp’ers meeneemt. 60 -5▶▶ De branche geldt als zeer cyclisch en reageert direct op een 40 verzwakking van de advertentiemarkt. Na een lichte krimp in 2011, Index (2005=100) -10 verwacht ABN AMRO voor 2012 opnieuw een stabiele advertentie- Groei in % 20 markt. 0 -15 2003 04 05 06 07 08 09 10 11 Omzet (l.as) Groei (r.as)Internet rukt op in de netto mediabestedingen Bron: Nielsen, bewerking ABN AMRO Sector Research▶▶ In een relatief stabiele advertentiemarkt, hebben internet en Overig Dagbladen televisie marktaandeel gewonnen. Televisie stijgt ongeveer één 5% procentpunt naar 24%, terwijl het internet drie procentpunten wint Internet 12% tot 28%. 28% Huis-aan-huisbladen 13%▶▶ Printmedia hebben opnieuw marktaandeel verloren en komen opgeteld tot een aandeel van 37% in de advertentiemarkt. In 2010 12% was dit nog 42%. De verwachting is dat in 2013 internet het 6% Tijdschriften grootste advertentiemedium is. Radio 24% TelevisieVersnippering reclamebranche door groei aantal zzp’ers Bron: CBS▶▶ Sinds het uitbreken van de kredietcrisis is er in de markt een sterke toename te zien van het aantal eenpersoonsbedrijven. Veelal zijn dit werknemers uit de grotere reclame- en communicatiebureaus 1 werkzame persoon die voor zichzelf beginnen. 2-10 w. p.▶▶ De grote en middelgrote communicatiebureaus zijn in Nederland 10-100 w. p. 81,1% 16,9% > 100 w.p. bijna alle in handen van grote internationale spelers. 2,0% 0,1%Top-10 adverteerders blijft stabiel in 2011 Bron: Nielsen Media Research▶▶ Unilever is al sinds jaar en dag de grootste adverteerder in Unilever 264 Nederland. Hoewel de producent van voedings- en verzorging- Procter & Gamble 159 middelen volop experimenteert met alternatieve vormen van KPN 107 Ahold 103 marketing, blijft Unilever ook in 2011 ruim op de eerste plaats Vodafone 78 staan. LOreal 77▶▶ Alle adverteerders in deze top-10 houden zich logischerwijs bezig AS Watson 77 RVD 75 met ofwel de productie of verkoop van consumentengoederen het FrieslandCampina 74 aanbieden van telecommunicatiediensten. Heineken 71 0 25 50 75 100 125 150 175 200 225 250 275 x 1 mln EUR
  • 12 drukkerijen Structurele omzetdaling en overcapaciteit houden drukkerijen in malaise Na relatief mild 2011 versnelt omzetkrimp in 2012 weer Digitalisering is bedreiging voor drukkerijen, maar biedt ook nieuwe kansen Branchebeschrijving Drukkerijen van dagbladen, tijdschriften, boeken, reclamefolders, Maatschappelijk verantwoord ondernemen wordt steeds belangrijker verpakkingen en bedrijfsuitgaven zijn samen met pre-pressbedrijven in de grafische industrie. Vooral de milieuaspecten spelen een rol. Op en binderijen onderdeel van de grafische industrie. De branche is het gebied van ecologisch verantwoorde papiersoorten en inkten zijn kleinschalig van aard en kent slechts enkele grote ondernemingen. de mogelijkheden afgelopen tijd sterk toegenomen. Trends en ontwikkelingen Na jarenlange omzetdaling, leek het er vorig jaar even op dat de bran- branche begin 2012 meer dan gemiddeld last van de economische dip. cheomzet – geholpen door extra buitenlandse omzet – boven de nullijn Bedrijven besparen op hun marketinguitgaven aan printproducten. uit zou komen. Het vierde kwartaal van 2011 liet echter door de econo- Een belangrijke opdrachtgever als de industrie ziet haar productie en mische krimp weer een sterke min zien in de omzet. Waar de meeste behoefte aan verpakkingsmateriaal teruglopen. En ook consumenten branches tussen de twee recessies op adem hebben kunnen komen, geven minder uit aan boeken en abonnementen op tijdschriften en zit de drukkerijbranche feitelijk sinds 2008 in één lange recessie. Toch kranten. De oplagen van kranten, maar vooral van tijdschriften zijn in steekt de omzetdaling van 1,8% in de grafische industrie in 2011 gun- 2011 opnieuw gedaald. Deze trend van afnemend gebruik van print- stig af tegen de voorgaande jaren 2010 (-5,3%) en 2009 (-8,6%). Wel media versnelt naar verwachting in 2012 door de sterke opkomst van blijft het aantal faillissementen in de branche relatief hoog en daalt tablets. Begin 2012 gebruikte al circa één op de zeven Nederlanders sinds 2008 het aantal drukkers gestaag. Naast de structurele proble- een tablet en dit aantal stijgt de komende twee jaar nog flink. men van overcapaciteit en volumedaling van opdrachten, heeft de Onze visie ABN AMRO verwacht in 2012 door de dubbele economische dip weer kan een klant een papieren versie krijgen via een printing-on-demand een sterkere daling van de omzet van drukkerijen, namelijk -5%. De optie op de website van het bedrijf. Uitgeverijen kunnen door deze structurele krimp van de vraag naar printproducten is een gegeven waar flexibelere manier van drukken de risico’s van hun boekuitgaven beter de branche langzamerhand op leert anticiperen. Enerzijds is er een beheersen en overtollig drukwerk vermijden. Voor drukkers betekent dit duidelijke trend richting consolidatie en anderzijds verschuiven een verlies van massa-offsetdrukwerk. Maar de winst zit in de hogere drukkerijen hun focus richting digitaal drukken. Niet alleen de online marges van printing-on-demand. Met lagere en flexibeler kosten is drukkers zijn in opkomst, ook traditionele drukkerijen zijn bezig digitale het tevens makkelijker om opdrachtgevers te verleiden tot luxere dienstverlening te integreren in het drukproces. En dit is cruciaal in een uitvoeringen van hun drukwerk. De toekomst van de grafische industrie tijd waarin het bedrijfsleven kritisch naar de kosten kijkt. In plaats van valt uiteen in twee segmenten: grote drukkerijen voor massa-offsetdruk grote drukorders voor bijvoorbeeld jaarverslagen of brochures, maken en kleinere, meer gespecialiseerde digitale drukkers die regionaal bedrijven hun documenten digitaal beschikbaar op internet. Eventueel opereren. Kerngegevens Websites Omzet: EUR 6,3 mrd Totaal aantal werkzame personen: circa 23.000 www.kvgo.nl Totaal aantal drukkerijen: 2.615 Omzet per bedrijf: EUR 2,4 mln www.vkgo.nl www.gw.nl www.goc.nl ABN AMRO omzetverwachting 2012: -5%
  • drukkerijen 13Omzet grafische industrie blijft dalen Bron: CBS▶▶ Het vierde kwartaal van 2011 heeft met een min van 7% de jaar- 4 0% omzet van drukkerijen een daling van -1,8% bezorgd. Waar de 3 0% omzet in Nederland over het hele jaar daalde, hebben orders uit 2 0% het buitenland wel een groei laten zien. 1 0%▶▶ De eerste maanden van 2012 lieten eenzelfde omzetbeeld zien als 0% -1 0% eind 2011. Op basis hiervan en een naar verwachting beperkt eco- -2 0% nomisch herstel in de rest van 2012, hanteert ABN AMRO voor -3 0% drukkerijen en omzetprognose van -5%. -4 0% 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 Ontwikkeling totale omzet Ontwikkeling omzet binnenland Ontwikkeling omzet buitenlandReclame levert drukkerijen meeste omzet Bron: GOC▶▶ Reclamedrukwerk in de vorm van huis-aan-huisbladen en reclame- Reclamedrukwerk 37% folders is voor drukkerijen de belangrijkste productgroep. Hoewel ook in dit segment de mediabestedingen afnemen, is het volume Tijdschriften 14% van het drukwerk relatief stabiel te noemen. Dit geldt eveneens Krant(achtig)en 11% voor verpakkingsdrukwerk. Verpakkingsdrukwerk 11%▶▶ Andere productgroepen laten wel een duidelijke afname zien in Boeken/jaarverslagen 6% volume, waarbij de komende jaren vooral volumedaling is te ver- wachten bij tijdschriften, kranten en boeken. Overig drukwerk 21% 0% 10% 20% 30% 40% 50%Weinig grote spelers in grafische industrie Bron: GW, ABN AMRO Sector Research▶▶ De grafische industrie is een versnipperde branche met slechts een beperkt aantal grote en middelgrote spelers. De top-10 van Roto Smeets Group commerciële drukkerijen heeft in totaal ongeveer 19% van de 5% De Jong markt in handen. 4% Euradius 2%▶▶ De drukkerijen van De Telegraaf en De Persgroep zijn niet in dit Overig 87% 2% Wegener Nieuwsdruk overzicht opgenomen, omdat zij voornamelijk eigen kranten druk- ken en weinig commerciële omzet boeken. Naar omzet gemeten hebben beide een vergelijkbaar marktaandeel van circa 2%.Aantal drukkerijen daalt gestaag Bron: CBS▶▶ Het totaal aantal drukkerijen is sinds de kredietcrisis van 2008 afgenomen met 11,7%. Deze dalende trend is al voor de crisis 1,0% ingezet. 1 werkzame persoon▶▶ In alle grootteklassen is een afname van het aantal bedrijven te 38,4% 2-10 w. p. zien. Dit betekent dat de trend van een groei in eenpersoons- 15,1% 10-100 w. p. > 100 w.p. bedrijven is afgelopen. 45,5%
  • 14 televisie en radio Televisie blijft in de strijd met internet goed overeind als advertentiemedium In 2012 neemt het aantal spotjes op televisie en radio opnieuw licht toe Digitalisering heeft impact op zowel kijkgedrag als marketingmethodes Branchebeschrijving Het mediasegment televisie bestaat grofweg uit tv-productiebedrijven, zenden deze programma’s uit en verdienen geld met de reclame- tv-zenders (publiek en commercieel) en facilitaire bedrijven. blokken, sponsoring en product placement. Radio staat als medium Producenten als Endemol, Talpa en Eyeworks ontwikkelen formats en meer op zichzelf en integreert bijna volledig de productie en maken programma’s, ondersteund door facilitaire bedrijven. Omroepen uitzending. Trends en ontwikkelingen Televisie heeft twee goede jaren achter de rug. Na de fikse daling van nieuwe technologie te integreren in televisieformats en zo de band reclame-inkomsten in 2009, hebben 2010 en 2011 het verlies weer met de kijker te versterken. Begin 2012 hadden televisie en radio te ruimschoots goedgemaakt. Vorig jaar zijn voor het eerst de totale maken met een tijdelijke teruggang in advertentiebestedingen. Als inkomsten van tv-spots en sponsoring gestegen tot boven de EUR 1 gevolg van de nieuwe dip in de economie schroeft het bedrijfsleven de miljard. Het laatste kwartaal van 2011 laat echter weer een daling zien, marketinguitgaven weer wat terug. Voor de branche geldt 2011 als het waarmee de groei van tv-reclame op jaarbasis is uitgekomen op 4%. jaar waarin grote structurele veranderingen hebben plaatsgevonden. Hiermee laat televisie een bovengemiddelde groei zien in de media- De overname van SBS door Sanoma en Talpa markeert een nieuwe sector. De omzet in radiospotjes heeft vorig jaar een toename laten concurrentieverhouding. De publieke omroepen zijn vergaand zien van 1%. Televisie weet als enige traditionele medium haar markt- geherstructureerd in anticipatie op de bezuinigingen op hun budget. aandeel op de advertentiemarkt goed te verdedigen tegenover het Op langere termijn kunnen deze wijzigingen invloed hebben op de internet. Het is omroepen en producenten gelukt om internet en marktverdeling van kijktijd en advertentiegeld. Onze visie Ondanks een licht negatieve start van het jaar, verwacht ABN AMRO tablets live extra informatie te geven of interactie te genereren. Hoe dat in 2012 de reclamebestedingen voor televisie en radio zullen toe- sterker de band met de kijker of luisteraar, des te meer mogelijkheden nemen met 2%. Een mager eerste halfjaar wordt in de tweede helft dit biedt voor gerichte marketingdeals. Mobiele apparaten en nieuwe gecompenseerd met extra inkomsten rondom sportevenementen als digitale diensten kunnen ook zorgen voor extra groei van de kijk- en het EK Voetbal en de Olympische Spelen. Bij een tegenvallende con- luistertijd, door de beschikbaarheid van audiovisuele media te vergro- junctuur is het voor televisie en radio van belang om de waarde van re- ten. Aangezien slechts 7% van de huishoudens beschikt over een in- clamespots verder te verhogen. Dit kan door de kijktijd en/of de kijk- ternet-tv en nog maar circa 14% over een tablet, zijn de mogelijkhe- aandacht te vergroten. Voor beide liggen kansen in de opkomst van den voor nieuwe toepassingen in televisie nog lang niet uitgeput. Voor mobiele apparaten als smartphones en tablets. De ‘second-screen’ 2012 verwacht ABN Amro de opkomst van mobiele televisie en een toepassingen zijn hiervan een goed voorbeeld. Producenten proberen versnelling van de groei van uitgesteld kijken en video on demand. de aandacht van de consument te vergroten door via smartphones en Kerngegevens Websites Kijktijd TV (minuten per dag): 191 (+0%) Reclameconsumptie per kijker per dag: 18 min. www.spot.nl Aandeel online/uitgesteld kijken: Netto reclamebestedingen TV: EUR 899 mln www.kijkonderzoek.nl 2,9% (was 2,1%) ▶▶ groei ten opzichte van 2011: 4,1% www.mediamonitor.nl www.mediaonderzoek.nl ABN AMRO omzetverwachting 2012: +2%
  • televisie en radio 15Goed jaar voor RTL Nederland Bron: Stichting Kijkonderzoek▶▶ 2011 was duidelijk het jaar van RTL Nederland, dat haar markt- Nederland 1 aandeel zag stijgen van 24,6% naar 26,2%. Hoofdzender RTL 4 Nederland 2 pakt 1,1% aandeel, onder meer door het succes van programma’s Nederland 3 als Voice of Holland en Ik Hou Van Holland. 25,9% 19,1% RTL 4▶▶ Nederland 1 blijft de grootste zender, maar moet 2,4% markt- 6,5% RTL 5 RTL 7 aandeel inleveren en komt op 19,1%. De Nederlandse Publieke 3,4% 6,4% RTL 8 Omroep ziet haar totale aandeel met 2,8% dalen naar 32%. SBS 3,3% 9,1% 15,5% SBS 6 Nederland zakt met 0,7% naar 15,9%. Net 5 4,8% Veronica 1,8% 4,1% Overige zendersTelevisie wint terrein in netto mediabestedingen Bron: Nielsen, bewerking ABN AMRO Sector Research▶▶ Het marktaandeel van televisie in de Nederlandse advertentiemarkt Overig Dagbladen is vorig jaar gestegen van 23% naar 24%. Desondanks is televisie 5% hiermee wel gezakt naar een derde plaats als advertentiemedium, Internet 12% na persmedia (bladen en tijdschriften) en het internet. Het aandeel 28% Huis-aan-huisbladen van radio blijft vrij stabiel rond de 6%. 13%▶▶ Radio en televisie zijn de enige twee media van formaat, die door 12% de opkomst van internet geen marktaandeel hebben verloren. 6% Tijdschriften Radio 24% TelevisieUitgaven aan spotreclame op recordniveau Bron: SPOT▶▶ De televisiebestedingen aan spotreclame zijn in 2011 toegenomen 1.000 20% met 4% naar EUR 899 miljoen. Hiermee is het groeipad van voor 900 15% de crisis van 2009 weer teruggevonden. 899 851 855 863▶▶ De inkomsten van commerciële zenders uit sponsoring van 800 797 10% 768 781 programma’s zijn met 6% gegroeid naar EUR 118 miljoen. De 700 726 717 733 746 5% 683 non-spot reclame heeft daarmee een aandeel van 12% in de totale 600 0% televisiebestedingen. 500 -5% x EUR mln 400 -10% 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 Netto televisiebestedingen (l.as) % groei (r.as)Penetratie digitale televisie vergevorderd Bron: Stichting Kijkonderzoek▶▶ Het aandeel van huishoudens dat beschikt over digitale televisie is 80% 66,9% 70,9% in 2011 uitgekomen op 71%. De groei van de afgelopen jaren lijkt 70% te stabiliseren nu de huishoudens die digitale televisie willen, 60% 50% grotendeels zijn overgestapt. 40%▶▶ In de Nederlandse markt zijn inmiddels nieuwe vormen van digitale 29,8% 30% televisie in opkomst. Daarnaast heeft 8,5% van alle televisies een 20% directe verbinding met internet voor de ontvangst van streaming 10% 7,4% content. 0% Hoofdtoestel Hoofdtoestel Digitale ontvangst Internet op Beeldbuis Plasma/LCD/LED televisietoestel
  • 16 uitgeverijen In 2011 liet advertentiemarkt voor print opnieuw forse daling zien Digitalisering versnelt door recessie en sterke opkomst mobiele apparaten In 2012 opnieuw een daling verwacht van printadvertenties Branchebeschrijving Uitgeverijen kunnen worden onderscheiden naar het type product stromen: advertentiegelden enerzijds en/of abonneeverdiensten en (boeken, tijdschriften, kranten, online diensten) en naar het type klant losse verkoop anderzijds. De meeste uitgeverijen distribueren hun (particulier, zakelijk). De branche kent grofweg twee inkomsten- content via meerdere platforms (print, internet en e-reader/tablet). Trends en ontwikkelingen Sinds de kredietcrisis van 2008 bevinden printmedia zich op de onderstreept door de ondergang van gratis dagblad DePers. Dagbladen advertentiemarkt in de hoek waar de klappen vallen. Zowel een daling hebben in 2011 een min genoteerd van 3,5% in de betaalde oplagen. van de oplagen als verschuiving van advertentiegeld richting internet, Tijdschriften hebben het met een krimp van 4,7% nog iets slechter heeft een structureel drukkend effect op printadvertenties. Daarnaast gedaan en het aantal titels is netto wederom afgenomen. De boeken- zorgt de verslechterde arbeidsmarkt voor een daling van de personeels- markt is eveneens gekrompen. In 2011 daalde de omzet met 4,6%. Al advertenties. Waar het milde herstel van advertenties in publieks- deze negatieve ontwikkelingen hebben de uitgeefbranche als geheel in tijdschriften in 2010 de branche nog enige lucht gaf, liet 2011 weer een 2011 een omzetdaling van 5% bezorgd. In 2010 bleef dit nog beperkt tot daling zien bij zowel dagbladen (-13%), huis-aan-huisbladen (-7%) als -1,9%. Zelfs de professionele uitgevers zagen hun omzet licht dalen. tijdschriften (-12%). Persmedia staan hierdoor op het punt hun positie Daarbij ligt een aantal van deze uitgevers onder vuur van hun afnemers, als grootste advertentiemedium op de Nederlandse markt af te staan die klagen over te hoge prijzen en verplichte afname van paketten aan het internet. De malaise in printadvertenties is begin 2012 nog eens vakbladen. Onze visie De uitweg uit de misère voor uitgevers is duidelijk: digitalisering van hun betalen voor digitale media. Bovendien is voor kranten en tijdschriften producten en digitale distributie via internet. Het verlaten van het de concurrentie in algemene nieuwsvoorziening groot. Het omslagpunt ‘brandende platform’ printmedia is voor uitgeverijen echter geen voor de transitie van papier naar digitaal is dus nog niet direct in zicht. gemakkelijke opgave. De tablet is waarschijnlijk het meest geschikte Een dergelijke transitie vraagt ook om een andere werkwijze en apparaat voor digitale mediaconsumptie en kent momenteel een hoge organisatie van uitgeverijen, bijvoorbeeld op het gebied van informatie- groei. Toch beschikte eind 2011 slechts 14% van de Nederlanders over technologie en marketing. De praktijk wijst wel uit dat consumenten een tablet. Dit percentage stijgt in 2012 naar verwachting verder richting bereid zijn te betalen voor digitale content. Gekoppeld aan het nog de 25%. Het aandeel van digitale abonnementen is dan ook nog vrij steeds groeiende bereik van de websites van dagbladen en tijdschriften, beperkt. Voor uitgevers zijn dit nog geen getallen die uitnodigen tot zijn dit aanknopingspunten voor de toekomst. ABN AMRO verwacht dan drastische koerswijzigingen. In analogie met de muziekbranche is te ook vanaf 2012 een versnelling van de groei in digitale kranten en verwachten dat het tijd kost om de consument over te halen om te e-boeken. Kerngegevens Websites Netto mediabestedingen persmedia: Aantal uitgeverijen: 3.275 www.mediamonitor.nl EUR 1,4 mrd ▶▶ waarvan boeken: 1.765 www.nuv.nl ▶▶ groei ten opzichte van 2010: -11% ▶▶ waarvan kranten: 345 www.hoi-online.nl ▶▶ aandeel persmedia in totale media: 37% ▶▶ waarvan tijdschriften: 1.030 www.cebuco.nl ABN AMRO omzetverwachting 2011: -2%
  • uitgeverijen 17 Betaalde oplage landelijke dagbladen daalt structureel Bron: HOI▶▶ In 2011 is de totale betaalde oplage van landelijke en regionale 59 Het Financieele Dagblad 52 kranten uitgekomen op 3,1 miljoen. Dit is een daling van 3,5% ten nrc.next 72 75 opzichte van 2010. Slechts enkele dagbladen zagen de oplage stij- Het Parool 65 61 gen: NRC Handelsblad (3,6%), NRC Next (5,3%) en het Friesch Trouw 97 92 Dagblad (8,6%). NRC Handelsblad 183 189 243▶▶ Bij de digitale abonnementen was er vorig jaar een opmerkelijke De Volkskrant 231 398 ontwikkeling te zien. Zowel De Volkskrant als NRC Handelsblad AD 392 565 verloren digitale abonnees, terwijl Het Financieele Dagblad de digi- De Telegraaf 529 0 100 200 300 400 500 600 tale verspreiding juist fors zag stijgen. Q4 2010 (oplage x 1.000) Q4 2011Productie papieren krant levert hoge kosten op Bron: CBS, ABN AMRO Sector Research▶▶ Een groot deel van de kosten van uitgeverijen gaat naar de produc- Bedrijfsresultaat Afschrijvingen tie en distributie van printproducten. De kosten van grondstoffen als papier en inkt kunnen sterk fluctueren en nemen de laatste 3% 7% jaren sterk toe.▶▶ Het aandeel van de arbeidskosten is sinds de crisis van 2008 afge- Arbeidskosten 29% 61% Kosten van de omzet nomen van 31% naar 29% van de totale kosten. Uit besparings- oogpunt zijn op redacties en ondersteunende afdelingen van kran- ten arbeidsplaatsen geschrapt.Marktaandeel digitaal nog beperkt Bron: GfK, HOI, ABN AMRO Sector Research▶▶ Het aandeel van elektronische boeken is vorig jaar uitgekomen op 6% 1,5% van de Nederlandse boekenmarkt. De verwachting is dat dit 5% aandeel in 2012 sterk gaat stijgen door de opkomst van tablets. In 4% de VS bedraagt dit aandeel circa 10%. 3%▶▶ Digitale kranten bestaan al wat langer, maar hun aandeel in de krantenmarkt neemt maar gestaag toe. In 2011 bedraagt dit circa 2% 5%. Sterke groeier op deze digitale markt is Het Financieele 1% Dagblad. 0% 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 E-boeken Digitale krantenAandelen netto mediabestedingen persmedia Bron: Nielsen, bewerking ABN AMRO Sector Research▶▶ De totale uitgaven aan advertenties in persmedia nemen al jaren 100% Vak- en 18,5% 15,3% gestaag af. Waar in 2008 het aandeel van persmedia in de adver- management- bladen 80% tentiemarkt (exclusief sponsoring) nog 51% bedroeg, was dit in 15,8% 17,2% Publieks- tijdschriften 2011 nog maar 37%. 60%▶▶ Alle persmedia hebben in deze periode een daling gezien van de 28,1% 36,1% 40% Huis-aan-huis / nieuwsbladen omzet in advertenties. Omdat de advertentieomzet van dagbladen relatief gezien het hardste daalde, leverden zij marktaandeel in aan 20% Dagbladen 37,0% 31,4% vooral de huis-aan-huisbladen. 0% 2008 2011
  • 18 it-hardware (productie en distributie) In 2010 en 2011 nauwelijks omzetgroei, in 2012 lichte daling Grote onderlinge verschillen tussen hardware productsegmenten Leidende trend van mobiliteit bedreigt positie desktop computers Branchebeschrijving Bedrijven in deze branche houden zich bezig met één of meer schakels scheidslijn tussen telecommunicatie- en computerapparatuur en in het proces van ontwerp, productie, marketing, distributie, verkoop consumentenelektronica is op zowel de zakelijke als de en aftersalesservice van IT-hardware. Convergentie van diensten en consumentenmarkt, steeds minder relevant. IT-hardware wordt producten leidt tot vervaging tussen productgroepen in elektronica. De daarom in deze Visie op sectoren breed opgevat. Trends en ontwikkelingen De hardwarebranche heeft vorig jaar de marginale groei van 2010 niet nieuwende producten aan. Niet alleen is de levensduur van pc’s kunnen verbeteren. In 2011 is de omzet door de hernieuwde recessie verlengd, er is zelfs sprake van verdringing van de pc door meer mo- met slechts 0,4% gestegen. Hiermee blijft hardware duidelijk achter biele apparaten als tablets en laptops. In dit verband is er ook een ge- bij andere IT-branches. Wel zijn er tussen de productsegmenten in de dragsverandering merkbaar, waarbij de pc en laptop hun functie als branche grote verschillen te zien. Het meest succesvolle product is medium voor entertainment, nieuws en communicatie aan het momenteel de tablet computer. De tablet staat aan het begin van zijn verliezen zijn. In het bedrijfsleven zorgen de dalende werkgelegenheid levenscyclus en kent hoge groeicijfers. Verkopen van pc’s en laptops en de opkomst van Het Nieuwe Werken voor een structurele daling hebben door vervangingsvraag nog een lichte groei van 1% laten zien. van de vraag naar kantoorhardware. De sterke concurrentie op de De segmenten servers, printers en kantoortechnologie laten daarente- hardwaremarkt zorgt niet alleen voor continue prijserosie, maar roept gen een daling zien van de omzet. Zowel het bedrijfsleven als de con- ook vragen op over arbeidsomstandigheden bij Aziatische productie- sument stelt uit bezuinigingsoogpunt aankopen uit of schaft liever ver- bedrijven. Onze visie Na twee stabiele jaren verwacht ABN AMRO dat in 2012 de omzet in IT- geeft goed de essentie van de hardwaremarkt weer: alleen vernieuwen- hardware licht zal gaan dalen met 1%. Deze teruggang vindt door de de producten kunnen extra omzetgroei opleveren. Het merendeel van economische recessie voornamelijk plaats in de eerste helft van het jaar. de hardwareproducten heeft te maken met een verzadigde markt, ge- De sterke groei van de omzet in tablets kan de omzetdaling in pc’s en kenmerkt door hevige concurrentie en continue prijserosie. Waar in het kantoorhardware niet compenseren. In de tweede helft van het jaar laptopsegment met netbooks en ultrabooks nog wel duidelijke product- kunnen verkopen over de hele linie weer licht herstellen. vernieuwing plaatsvindt, is dit in het pc-segment lange tijd uitgebleven. Naast het aantrekken van de economie, zorgt de introductie van Win- Afgezien van tft-schermen, zijn desktop computers qua vormgeving de dows 8 en nieuwe ultrabooks – dunne laptops met verbeterde batterijd- afgelopen twintig jaar weinig veranderd. Juist nu de positie van de tradi- uur – voor extra omzet. De markt voor servers en netwerkapparatuur tionele computer onder druk staat, is de nieuwe generatie all-in-one pc’s laat door de snelle groei van online media en cloud computing, over meer dan welkom. Bij mobiele apparaten geldt batterijduur nog steeds 2012 nog wel groei zien. Het nieuwe productsegment van de tablets als een belangrijk verbeterpunt. Kerngegevens Websites Totale uitgaven IT-apparatuur: EUR 5,9 mrd ▶▶ waarvan printers en kantoortechnologie: 16% www.ictoffice.nl ▶▶ waarvan computers: 51% ▶▶ waarvan servers en netwerkapparatuur: 33% www.automatiseringgids.nl www.ict-barometer.nl www.computable.nl ABN AMRO omzetverwachting 2012: -1%
  • it-hardware (productie en distributie) 19Binnen ICT-markt neemt belang hardware af Bron: ICT-Office▶▶ Nederlandse bedrijven en consumenten hebben in 2011 voor EUR 29,8 miljard aan ICT-diensten en –producten uitgegeven. Het 2005 2011 IT hardware IT hardware merendeel is gespendeerd aan toegang tot internet en telecom- municatiediensten. 21% 20%▶▶ De uitgaven op de ICT-markt verschuiven van telecom en hardware 14% 17% naar diensten en software. Het aandeel van hardware daalde in de 56% 53% periode 2005-2011 licht als gevolg van de recente economische re- 9% Software 10% Software cessies. Services Services Telecom & Internet Telecom & InternetOmzet IT-hardware nog lang niet hersteld Bron: ICT-Office▶▶ De hardwarebranche heeft zich na de klap van 2009 nauwelijks 10% kunnen herstellen. 2010 en 2011 waren overgangsjaren, waarin de 7,0% 5,8% 4,1% 4,0% 5% branche per saldo weinig is gegroeid. 3,3% 1,7% 0,3% 0,4%▶▶ Voor 2012 is de omzetverwachting van ABN AMRO licht negatief, 0% hoewel er wel verschillen zijn tussen de onderliggende -5% productsegmenten. Een lagere omzet in desktop computers en -7,2% kantoorhardware wordt enigszins gecompenseerd door groei in -10% -11,4% servers, laptops en tablets. -13,4% -15% 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011Vooruitzicht hardwarebestedingen negatief Bron: Ernst & Young▶▶ Begin 2012 zijn inkopers van hardware in zowel het bedrijfsleven 100% 15% 11% 18% als bij de overheid negatiever gestemd over hun uitgaven in 2012. 19% 25% 28% 80% Onder invloed van de krediet- en schuldencrises is sinds 2008 48% een negatieve trend te zien in de geplande bestedingen aan 60% 47% 50% 53% 50% IT-hardware. 51% 40%▶▶ De consument is voor 2012 eveneens weinig optimistisch over zijn aankopen. Zowel het consumentenvertrouwen als de 20% 38% 41% 32% 28% 25% 21% koopbereidheid staat op een zeer laag niveau. 0% sep. 2006 nov. 2007 nov. 2008 dec. 2009 jan. 2011 jan. 2012 Neemt toe Blijft gelijk Neemt afVooruitzicht hardwarebestedingen het best in de handel Bron: Ernst & Young▶▶ De hardwarebranche kent uiteenlopende economische sectoren 100% als klant. In slechtere tijden kunnen hierdoor klantsegmenten die er 28% 29% 20% 30% 30% 80% beter voorstaan, de omzetdaling enigszins dempen.▶▶ In 2011 heeft de hardwarebranche enige omzetgroei kunnen halen 60% uit de goed draaiende industriesector. Begin 2012 geven echter in 51% 43% 62% 49% 52% 40% alle sectoren meer inkopers aan eerder een krimp dan een groei van hun hardware-uitgaven te verwachten. 20% 28% 21% 18% 21% 18% 0% Totaal Industrie Handel (semi) Overheid Dienstverlening Neemt toe Blijft gelijk Neemt af
  • 20 it-software en services IT-branche blijft overeind in economisch zwakkere tijden Grote verschillen tussen belangrijke klantsegmenten Vooruitzichten 2012 gematigd door dalende bedrijfsinvesteringen Branchebeschrijving Bedrijven die software en IT-services bieden, leveren voor de zakelijke factor in de economie. Naast een aantal grote spelers is er een groot markt diensten op het gebied van applicatiebeheer, werkplekbeheer, aantal middelgrote en kleine Nederlandse ondernemingen actief (vooral softwareontwikkeling en IT-advisering. De relatief jonge IT-branche veel zzp’ers), die op een sterk versnipperde markt een breed scala aan bestaat pas 30 jaar en is in korte tijd uitgegroeid tot een onmisbare gespecialiseerde IT-diensten en softwareontwikkeling aanbieden. Trends en ontwikkelingen De IT-branche heeft in 2011 een redelijk goed jaar gedraaid, met een internationaal en sterk concurrerend speelveld. Zonder eigen backoffice omzetstijging voor IT-services (1,2%) en - meer nog - voor software- in een lagelonenland is het in deze markt zeer lastig om concurrerend te makers (3,2%). Hiermee is software qua omzet weer terug op het blijven. Het bedrijfsleven bezuinigt daarnaast op de basale werkplek- niveau van voor de kredietcrisis en groeit dit segment harder dan de gerelateerde IT-diensten. Het Nieuwe Werken zorgt voor minder werk- economie als geheel. IT-services blijft achter en kent een minder stevig plekken in kantoren. Daarnaast zorgt cloud computing voor een druk op post-crisis herstel. Toch geldt voor beide IT-terreinen dat de hoge de omzet, omdat grote bedrijven deze nieuwe werkwijze in eerste groeicijfers van voor de crisis van 2009, waarschijnlijk niet meer zullen instantie gebruiken om kosten te besparen. Deze trends betekenen terugkeren. Een aantal langetermijntrends wint namelijk aan kracht en dat de IT-sector een volwassen sector is geworden die te maken heeft heeft een dempend effect op de omzetgroei: de opkomst van cloud met verzadigingseffecten. Snelle omzetgroei is voornamelijk te zien computing, Het Nieuwe Werken en toenemende prijsconcurrentie door bij kleinere, vernieuwende softwarebedrijven die in specifieke niches globalisering van IT-diensten. De grote IT-bedrijven opereren in een actief zijn. Onze visie ABN AMRO verwacht dat door de economische teruggang, de omzet- deel betreft dit investeringen die tijdens de financiële crisis werden groei van de IT-branche in 2012 afzwakt naar 1%. Het bedrijfsleven en uitgesteld. Voor het hele bedrijfsleven geldt dat privacybescherming en de overheden brengen de investeringen terug en dat heeft zijn impact cybercrime momenteel belangrijke aandachtspunten zijn. Als reactie op op de omzet van IT-bedrijven. Hierbij blijft wel het verschil zichtbaar de verzadiging van hun markten en de teloorgang van het projectmatige tussen IT-diensten en software. Terwijl het eerste segment rond de verdienmodel, gaat de IT-branche langzamerhand over op nieuwe nullijn blijft hangen, groeit software in 2012 met circa 2%. Verschillen zijn businessmodellen. De overgang richting cloud computing (online er ook tussen de belangrijkste opdrachtgevers. Het overheidssegment dienstverlening) gaat echter met schokken, omdat zowel veel IT- blijft ondanks enkele grote softwareprojecten niet alleen in 2012, maar bedrijven als hun klanten zich nog terughoudend opstellen. Cloud ook de jaren daarna zwak presteren. Andere sectoren die achterblijven, computing heeft echter door de flexibiliteit ervan wel de potentie extra zijn de detailhandel en de industrie. De financiële sector gaat daar- vraag te genereren en nieuwe markten aan te boren in het MKB. entegen significant meer investeren in informatietechnologie. Voor een Kerngegevens Websites Aantal bedrijven: 39.900 Omzet IT-dienstverlening en software: www.itti.nl ▶▶ waarvan zzp’ers: 25.640 EUR 7,9 mrd www.ictoffice.nl Omzet totale ICT-sector: EUR 29,9 mrd ▶▶ omzetgroei 2011: 2,4% www.ict-barometer.nl ▶▶ omzetgroei 2011: 1,6% ABN AMRO omzetverwachting 2012: 1%
  • it-software en services 21IT-services en software laten langzaam herstel omzet zien Bron: ICT-Marktmonitor▶▶ Terwijl softwarebedrijven zich in 2011 weer hebben hersteld van de 9,5% 10% kredietcrisis van 2009, is het herstel van IT-dienstverleners veel 8% 8,1% 7,4% 8,1% 7,4% 6,7% 5,4% 5,5% gematigder. IT-dienstverlening is gevoeliger voor prijsconcurrentie 6% 3,2% 4% en bezuinigingen. 2,0% 1,6% 1,2% 2%▶▶ In 2012 valt de omzetgroei in de branche naar verwachting terug 0% naar gemiddeld 1%. In vergelijking met de verwachte krimp van de -2% -4% algehele economie, springt de branche er nog relatief gunstig uit. -6% -4,1% -8% -8,3% -10% 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 Software ServicesIT-ondernemers redelijk positief over omzet 2012 Bron: CBS▶▶ Ondanks een negatieve verwachting over het economische klimaat 60 voor 2012, zijn ondernemers in de IT-dienstverlening toch vrij 40 Saldo pos/neg antwoorden in % optimistisch over de te verwachten omzet. 20▶▶ Tegenstrijdig hieraan is de negatieve verwachting over de 0 personeelssterkte. Deze verwachting kan te maken hebben met de krapte op de markt voor IT-specialisten, die sinds eind 2010 weer is -20 toegenomen. -40 -60 2007 2008 2009 2010 2011 Beoordeling economisch klimaat Verwachte omzetontwikkeling Verwachte prijzen/tarieven Verwachte personeelssterkteArbeidskosten grote uitgavenpost voor IT-branche Bron: CBS, ABN AMRO Sector Research▶▶ De IT-branche kent door de structurele schaarste aan kwalitatief geschikte IT-specialisten, relatief hoge salarissen. Ondanks uitbesteding van werk richting offshore landen, is arbeid nog steeds de grootste kostenpost voor IT-bedrijven.▶▶ Van de 283.000 werkzame IT-ers in 2011 is 55% hoger opgeleid. Kosten van de omzet 53% 38% Arbeidskosten▶▶ Branchevereniging ICT-office verwacht dat het tekort aan IT-ers in Nederland de komende jaren kan oplopen tot circa 11.000 medewerkers. 3% 6% Afschrijvingen BedrijfsresultaatAantal IT-bedrijven neemt sterk toe ondanks de crises Bron: CBS, ABN AMRO Sector Research▶▶ Sinds 2008 is het aantal bedrijven in de branche toegenomen met 47%. Deze toename is vooral veroorzaakt door de groei van het aantal zzp’ers met 57%. 1 werkzame persoon 2-10 w. p.▶▶ Aan de bovenkant van de markt vindt wel nog schaalvergroting 10-100 w. p. plaats: het aantal IT-bedrijven met meer dan honderd werknemers 79,7% 15,7% > 100 w.p. groeit harder dan het aantal middelgrote IT-bedrijven. 4,2% 0,3%
  • 22 telecom & internet Telecombedrijven worstelen met slappe markt voor telefonie Groei zit nog in mobiel internet, glasvezel en video-on-demand Nieuwe technologie en Europese regelgeving hebben grote impact Branchebeschrijving Telecombedrijven leveren diensten op het gebied van communicatie gebruik maken van een van deze mobiele netwerken. Een derde groep en informatievoorziening. Een klein aantal grote spelers bezit en vormen de aanbieders van content en diensten (sms-spelletjes, exploiteert zijn eigen mobiele en vaste netwerken. Daarnaast zijn er de ringtones en informatie). De convergentie tussen telecombedrijven, ‘mobile virtual network operators’ (mvno’s): kleinere aanbieders die kabelaars en IT-bedrijven is vergevorderd. Trends en ontwikkelingen De totale markt voor communicatiediensten is in 2011 met 1,5% ge- minginkomsten af, doordat Europese regelgeving de tarieven voor groeid en dat is een lichte groeiversnelling ten opzichte van 2010. Terwijl bellen en internet in het buitenland naar beneden brengt. Het enige seg- de omzet in telefonie een krimp kende, heeft het leveren van toegang ment van de mobiele markt dat groeit is mobiel internet, maar dit be- tot internet en televisie de branche toch een plus bezorgd. Telecombe- treft pas 16% van de mobiele omzet. Telecombedrijven hebben hierop drijven hebben vorig jaar de eerste gevolgen gemerkt van gedragsveran- ingespeeld door hun tariefstructuur aan te passen. De kosten voor dering van consumenten door de opkomst van smartphones. Begin mobiel internet zijn hierin verhoogd. Wel neemt de concurrentie toe, nu 2012 beschikte ongeveer de helft van de Nederlanders over een smart- ook kabelaars mobiel internet aanbieden. Deze kabelaars kennen nu phone met mobiel internet. Het gebruik van bijvoorbeeld WhatsApp en nog een omzetgroei door het aanbieden van de concurrerende triple- Facebook op de mobiel, heeft de omzet van spraakdiensten en sms play combinatie van digitale televisie, internet en telefonie. Nu echter aangetast. Vooral het sms-verkeer is een lucratieve inkomstenbron met ongeveer driekwart van de huishoudens beschikt over digitale televisie, hoge marges, die momenteel onder druk staan. Daarnaast nemen roa- begint ook deze markt te stabiliseren. Onze visie ABN AMRO voorziet voor 2012 een lagere groei van 1% in de markt muziek, mobiele televisie en video-on-demand jagen de vraag naar voor telecom en internet. In de telecommunicatie is nog geen omslag mobiele data aan. Het risico bestaat echter dat consumenten door te te zien naar omzetgroei, omdat het enige tijd duurt voordat de nieuwe rigide en te hoge tarifering van mobiele data, deze nieuwe diensten tariefstructuren impact hebben. Inkomsten uit spraak en sms lopen maar mondjesmaat omarmen. Daarmee zouden telecombedrijven en opnieuw terug door het gebruik van alternatieve apps. Bovendien staat kabelaars zichzelf dus in de vingers snijden. Een andere manier om de de consument in 2012 opnieuw in de spaarstand door de economische omzet te verhogen, is samenwerking te zoeken met belangrijke onzekerheid en koopkrachtdaling. Telecombedrijven doen er daarom contentleveranciers om mee te profiteren van de toekomstige groei van verstandig aan om het verbruik van mobiele data flexibel te tariferen. digitale media. KPN doet dit bijvoorbeeld met Spotify en Ziggo intro- Mobiel internet heeft de potentie de komende jaren explosief te groeien duceerde als eerste HBO in Nederland. Een derde optie om meer en de branche omzetgroei op te leveren. Smartphones en tablets omzet te genereren, is de kwaliteit van de mobiele netwerken te worden steeds multifunctioneler: onder andere het streamen van verhogen en de uitrol van glasvezel te versnellen. Kerngegevens Websites Aantal bedrijven: 1.280 Omzet: EUR 16 mrd www.opta.nl Aantal werknemers: circa 39.000 Omzetgroei ten opzichte van 2010: 1,5% www.ict-office.nl www.telecomlog.nl www.telecompaper.nl ABN AMRO omzetverwachting 2012: +1%
  • telecom & internet 23Omzet telecom groeit nauwelijks Bron: ICT-Marktmonitor, ABN AMRO Sector Research▶▶ In de telefoniemarkt leveren alleen de mobiele datadiensten nog 7 omzetgroei op. Binnen mobiel is de omzet in spraakdiensten en 6 sms namelijk stabiel. Bij de vaste telefonie en vaste datadiensten is dit ook het geval. 5▶▶ De digitalisering van de Nederlandse communicatiemarkt is al 4 vergevorderd: tweederde van de telefonieaansluitingen betreft een VoiP-aansluitingen en driekwart van de huishoudens heeft digitale 3 x EUR mrd televisie. 2 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 Vaste telefoniediensten Vaste datadiensten Mobiele dienstenInfrastructuur telecom kent hoge kosten en risico’s Bron: CBS, ABN AMRO Sector Research▶▶ Een belangrijk kenmerk van de branche voor telecom- en internet- Arbeidskosten diensten is dat deze zeer kapitaalintensief is. Investeringen in infrastructuur voor bestaande en nieuwe netwerken zijn veruit de 14% grootste kostenpost.▶▶ Deze investeringen brengen relatief hoge risico’s met zich mee. Kosten van de omzet 49% 16% Afschrijvingen Het betreffen hoge vaste kosten voor een lange tijdsperiode, waarbij grote onzekerheid bestaat over mogelijke veranderingen in consumentengedrag, regulering en concurrentie. 21% BedrijfsresultaatCommunicatiemarkt gedomineerd door grote spelers Bron: Telecompaper▶▶ Marktleider KPN heeft haar marktaandeel in 2011 iets zien dalen, Mobiele Telefonie Breedband internet van 49% naar 47% van de mobiele telefoniemarkt. De twee con- Overig currenten Vodafone en T-Mobile zagen hun aandeel daardoor beide KPN Vodafone KPN met een procentpunt stijgen. 28% 19%▶▶ De markt voor breedband internet is wat meer verdeeld, al zijn ka- 40% 47% 15% belaars als UPC en Ziggo gebonden aan een bepaalde geografische UPC markt. KPN is in heel Nederland actief. 25% 26% T-Mobile ZiggoTelecombranche is sterk geconcentreerd Bron: CBS, ABN AMRO Sector Research▶▶ Sinds 2008 is het aantal telecombedrijven door de economische recessies afgenomen met 9,2% naar 1.280 ondernemingen.▶▶ De telecombranche is sterk geconcentreerd: een klein aantal grote 1 werkzame persoon 2-10 w. p. bedrijven boekt het merendeel van de omzet. Kleine telecombedrij- 10-100 w. p. ven halen hun omzet uit het aanbieden van diensten en content. 66,4% 23,4% > 100 w.p. 8,6% 1,6%
  • 24 leeswijzer Deze leeswijzer geeft u inzicht in de opbouw van de branche- De tweede pagina van de analyses en geeft bovendien een verklaring van enkele veel brancheanalyse gebruikte termen. De brancheanalyses bestaan uit twee volledige pagina’s. Op de Op de tweede pagina van de brancheanalyse staan vier eerste pagina staan achtereenvolgens de volgende onderdelen: verschillende figuren. In de balk boven de figuren staat de titel van de figuur in het betreffende blok, inclusief een bronvermelding. In veel gevallen heeft ABN AMRO Sector Research eigen De eerste pagina van de bewerkingen en ramingen gemaakt met behulp van de gegevens brancheanalyse van de genoemde dataleverancier. Indien een dergelijke bewerking heeft plaatsgevonden, dan staat dit vermeld in de balk. ▶▶ Drie bullets De figuren op pagina 2 hebben betrekking op economische De drie bullets bovenaan de pagina geven de kern van de analyse ontwikkelingen. Onderwerpen die hier onder andere kunnen weer. In drie korte zinnen wordt een kernachtige samenvatting worden behandeld zijn: omzetontwikkeling, kostenontwikkeling, van de brancheanalyse weergegeven. exploitatiebeeld, exportontwikkeling, aantal bedrijven, werkgelegenheid, marktaandelen, en dergelijke. ▶▶ Het blok ‘Branchebeschrijving’ Het blok ‘Branchebeschrijving’ geeft een beknopte omschrijving en definitie van de branche. De belangrijkste karakteristieken van Waar staan de letters ‘r’ en ‘v’ voor de branche worden hierin beschreven. in de figuren? ▶▶ Het blok ‘Trends en ontwikkelingen’ In de figuren treft u regelmatig een letter ‘r’ of ‘v’ achter het Het blok ‘Trends en ontwikkelingen’ gaat in op de huidige jaartal aan. In deze gevallen staat de ‘r’ voor een raming (op basis ontwikkelingen in de branche. De tijdspanne van dit blok ligt in van beschikbare gegevens t/m bijvoorbeeld november 2011 is een veel gevallen tussen maart 2011 en maart 2012. In dit blok wordt inschatting gemaakt voor de rest van het jaar). De ‘v’ staat voor in sommige gevallen ook enkele jaren teruggekeken om de voorspelling en betreft de verwachting van de betreffende sector huidige ontwikkelingen en trends beter te kunnen begrijpen. econoom van ABN AMRO Sector Research. ▶▶ Het blok ‘Onze visie’ Het blok ‘Onze visie’ geeft de visie over de branche weer van de sector economen van ABN AMRO Sector Research. De analyse heeft betrekking op het huidige jaar (2012) en in sommige gevallen het komende jaar (2013). ▶▶ Het blok ‘Kerngegevens’ Het blok ‘Kerngegevens’ geeft een overzicht van de meest relevante (economische) indicatoren die kenmerkend zijn voor de branche. De gegevens hebben betrekking op 2011, tenzij anders vermeld. Bij het zoeken naar de gegevens voor dit blok is gebruik gemaakt van een veelheid van bronnen. Er is vooral gebruik gemaakt van de gegevens van het CBS, maar tevens zijn andere bronnen geraadpleegd, zoals brancheorganisaties, onderzoek- en adviesbureaus, kranten, tijdschriften, internet en overheids- instanties (waaronder product- en bedrijfschappen, ministeries).
  • leeswijzer 25Veel gebruikte termen, inclusiefdefinitiesTot slot van deze leeswijzer een opsomming van enkele veelgebruikte termen in deze publicatie, inclusief de definitie volgensABN AMRO.▶▶ Definitie ZZPZZP staat voor ‘Zelfstandigen Zonder Personeel’. Ondernemersdie geen personeel in dienst hebben. Het begrip verwijst ook naarde term ‘freelancer’.▶▶ Definitie MKBMKB staat voor Midden- en KleinBedrijf. In deze publicatiehanteren we als definitie voor MKB de volgende veel gebruiktetabel:Categorie onderneming Werknemers Jaaromzet of jaarlijks balanstotaalmiddelgroot < 250 ≤ € 50 mln. ≤ € 43 mln.klein < 50 ≤ € 10 mln. ≤ € 10 mln.micro < 10 ≤ € 2 mln. ≤ € 2 mln.▶▶ Definitie FTEFTE staat voor ‘full-time-equivalent’. Eén fte staat voor eenvolledige werkweek van 38 uur.▶▶ Definitie BBPBruto Binnenlands Product is de totale waarde van alle in een landgeproduceerde goederen en diensten in een bepaalde periode.
  • 26 colofon Disclaimer De Visie Op Media en Technologie is een uitgave van ABN De in deze publicatie neergelegde opvattingen zijn gebaseerd op door AMRO. Het rapport is geschreven door ABN AMRO Sector ABN AMRO betrouwbaar geachte gegevens en informatie, die op zorg- Research op verzoek van ABN AMRO Sector Advisory. vuldige wijze in onze analyses en prognoses zijn verwerkt. Noch ABN AMRO, noch functionarissen van de bank kunnen aansprakelijk Sectoranalyse worden gesteld voor in deze publicatie eventueel aanwezige onjuist- heden. De weergegeven opvattingen en prognoses houden niet meer in Hans Arendshorst dan onze eigen visie en kunnen zonder nadere aankondiging worden Senior Sector Econoom gewijzigd. ABN AMRO Sector Research © ABN AMRO, mei 2012 Macro economische analyse Deze publicatie is alleen bedoeld voor eigen gebruik. Het gebruik van tekstdelen en/of cijfers is toegestaan mits de bron duidelijk wordt ver- Nico Klene (nico.klene@nl.abnamro.com) meld. Verveelvoudiging en/of openbaarmaking van deze publicatie is niet Senior Econoom toegestaan, behalve indien hiervoor schriftelijk toestemming is gekregen ABN AMRO Economisch Bureau van ABN AMRO. Teksten zijn afgesloten op 27 april 2012. Interview Joep Auwerda Journalist/tekstschrijver Fotografie interview Ron Offermans Commercieel contact Menno van Leeuwen (020-6293776) Sector Banker TMT ABN AMRO Sector Advisory Distributie Website: www.abnamro.nl/mediateam www.abnamro.nl/technologie Telefoon: 0900-0024 (e 0,10 per minuut)
  • 0900 - 0024 (E 0,10 per minuut)abnamro.nl/sectoren AA 6592 G © 05-12