Your SlideShare is downloading. ×
Visie op Sectoren Industrie 2012
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Thanks for flagging this SlideShare!

Oops! An error has occurred.

×

Introducing the official SlideShare app

Stunning, full-screen experience for iPhone and Android

Text the download link to your phone

Standard text messaging rates apply

Visie op Sectoren Industrie 2012

1,019
views

Published on

Met de Visie op Industrie biedt ABN AMRO naast een macro-economische visie op Nederland een omschrijving van de branches die onderdeel uit maken van de industriesector. Met de trends en ontwikkelingen …

Met de Visie op Industrie biedt ABN AMRO naast een macro-economische visie op Nederland een omschrijving van de branches die onderdeel uit maken van de industriesector. Met de trends en ontwikkelingen en de actuele branchecijfers kunt u uw bedrijf vergelijken met anderen.

Published in: Technology

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total Views
1,019
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
9
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

Report content
Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
No notes for slide

Transcript

  • 1. visie op Sectorupdate 2012industrie ▶▶ Interview ▶▶ Trends & ontwikkelingen ▶▶ Sectorvisie
  • 2. Visie op industrie 1Geachte relatie,Voor u ligt Visie op Sectoren (VOS), de jaarlijkse dwarsdoorsnede van hetNederlandse bedrijfsleven. In VOS worden de actuele stand van zaken en devooruitzichten van een groot aantal sectoren en branches besproken. Aan dehand van dit rapport kunt u uw onderneming spiegelen aan de trends enactuele branchecijfers, kijken hoe het met de branche van uw toeleveranciersis gesteld en zien wat de verwachtingen van ABN AMRO zijn voor uw eigenbranche.Als bank anno nu publiceren wij VOS ook op onze nieuwe ABN AMRO Market Insights app voor deiPad. Op deze app vindt u tevens onze andere sectorgerelateerde en macro-economische publicaties.Aan het begin van het jaar werd het Nederlandse bedrijfsleven geconfronteerd met, helaaswederom, een lichte recessie. De impact van deze nieuwe recessie wordt voor een belangrijk deelbepaald door de mate waarin een sector herstel heeft laten zien na de dip in 2009. Precies de redenwaarom nu sectoren als bouw, retail, horeca en zakelijke dienstverlening het zwaar hebben. Het lijkt er op dat mondiaal de economie zich herstelt en dit zal een positieve uitwerking hebben opde Nederlandse export. Ook kan de verwachte daling van de grondstoffenprijzen een positievebijdrage leveren. In Nederland ligt echter de belangrijkste sleutel tot structureel herstel in handen vande consument. Het consumentenvertrouwen is ongekend laag en gaat waarschijnlijk pas stijgen alsde onzekerheden over de Europese schuldencrisis, de eigen woning, pensioenen en de overheids-financiën uit de lucht zijn. Met het onlangs door een aantal politieke partijen gesloten akkoord wordter geprobeerd om het overheidstekort terug te dringen. Hoe de maatregelen zullen uitpakken op deeconomie, het consumentenvertrouwen en bijvoorbeeld de sector industrie is op moment vanschrijven van deze publicatie nog onduidelijk.Productie is tegenwoordig meer dan techniek alleen. Het interview met Joan Hanegraaf, directeurvan Oerlemans Packaging en voorzitter van de brancheverenigingen NRK en VMK, en David Kemps,sector banker Industrie ABN AMRO, laat duidelijk zien dat het centraal zetten van de klant zorgt vooronderscheidend vermogen en bedrijfscontinuïteit. De afnemer vraagt steeds meer om een oplossingdan om een product. Deze overgang vraagt organisatorische aanpassingen. Broodnodig, echter deonzekerheid, zeker na het mislukken van het Catshuis-overleg, dwingt veel bedrijven omkostenbeheersing op nummer één te zetten.Hopelijk stimuleert deze publicatie u om met ABN AMRO en uw collega-ondernemers van gedachtente wisselen over de uitdagingen voor uw bedrijf en uw sector in Nederland. Wij denken graag met umee en zijn u graag van dienst. Namens alle collega’s van ABN AMRO wens ik u en uw bedrijf allesucces toe!Met vriendelijke groet,Joop WijnLid Raad van Bestuur ABN AMRO
  • 3. 2Visie op industrieSectorupdate 2012
  • 4. Visie op industrie 3 4 visie op Nederland 26 leeswijzer 6 interview 28 colofon10 elektrotechnische groothandel12 machine-industrie14 metaalbewerkingsindustrie16 producenten van metaalproducten18 olie en gas toeleveranciers20 rubber- en kunststofproductenindustrie22 verpakkingsmiddelenindustrie24 wind en solar
  • 5. 4 visie op Nederland Nederlandse economie krabbelt in 2012 weer opVorig jaar is de economische groei sterk vertraagd en belandde de economie in eenrecessie die in het begin van 2012 nog voortduurde. Er zijn echter aanwijzingen dat deeconomie in het tweede halfjaar weer groei zal vertonen – waarschijnlijk dankzij eenaantrekkende uitvoer. De consumptieve bestedingen dalen naar verwachting opnieuw.In 2011 groeide de economie met 1,2%. Ten opzichte van de groei gemiddelde jaargroei toch op 3,8% is uitgekomen, is dan ook gro-in 2010 (+1,7%) leek de afzwakking beperkt, maar achter die 1,2% tendeels toe te schrijven aan het stevige groeitempo tegen het eindgaat een forse afkoeling van de economie schuil in de loop van het van 2010.jaar. In het eerste kwartaal van 2011 steeg het bruto binnenlandsproduct (bbp) nog met 0,75% ten opzichte van de voorgaande peri- De forse afkoeling bij de uitvoer komt grotendeels, of zelfs hele-ode. In de daaropvolgende kwartalen viel dat cijfer steeds lager uit. maal, op het conto van de afzetmarkten. Driekwart van de goede-In het derde en vierde kwartaal was zelfs sprake van krimp (respec- renuitvoer blijft in de EU en daarvan blijft het overgrote deel binnentievelijk -0,4 en -0,6% kwartaal-op-kwartaal). Deze ontwikkeling stak de eurozone (krap 59% van de totale goederenuitvoer). De totaleongunstig af bij die van de eurozone als geheel. In het derde kwar- goedereninvoer van de eurozone is zelfs nog wat meer terug-taal kromp de Nederlandse economie al, terwijl de eurozone-econo- gevallen dan de Nederlandse uitvoer. We zien hier de gevolgen vanmie nog een plus liet optekenen en in het slotkwartaal van 2011 viel diverse groeivertragende factoren. Denk aan de hoge olieprijzenhet groeicijfer (-0,6%) opnieuw lager uit dan dat voor de eurozone begin 2011, bezuinigingen door overheden en de grote onrust alsals geheel (-0,3%). Jaar-op-jaar viel de groei van het bbp terug van gevolg van de staatsschuldencrisis in de eurozone. Met name die+2,2% in het begin van het jaar naar -0,2% in het laatste kwartaal. laatste factor heeft het vertrouwen in de economie in de tweede helft van het afgelopen jaar stevig doen slinken.Afzwakking groei economie voorbij? 6 120 De economie van de eurozone is naar verwachting in het eerste kwartaal van 2012 opnieuw gekrompen. Dat kan worden afgeleid 3 105 uit de begin april beschikbare indicatoren. ABN AMRO verwacht dat de eurozone-economie in het tweede kwartaal stabiliseert, om % 0 90 vanaf het midden van het jaar weer wat te gaan groeien. Dit be- 75 scheiden herstel kan vooral worden toegeschreven aan de opleving -3 van de wereldhandel. De binnenlandse bestedingen in de eurozone -6 60 staan echter onder druk van bezuinigingsmaatregelen. Duitsland 1991 1993 1995 1997 1999 2001 2003 2005 2007 2009 2011 bbp (% j-o-j; l.as) lijkt hierop overigens een uitzondering te vormen. Economisch-sentimentindicator (r.as)Bron: Thomson Reuters Datastream De laatste Nederlandse uitvoercijfers lijken (al) wat minder ongun- stig. In de jaar-op-jaarvergelijking zagen we eind vorig jaar en beginUitvoergroei sterk vertraagd, maar dit jaar weer enige stijging van het groeicijfer. Ook de indicatie vaneerste lichtpuntjes zichtbaar de inkoopmanagersindex (PMI) is beter: de deelindex voor de ex- portorders lag in januari en vooral in februari boven de 50, dat is hetKijken we naar het verloop van de verschillende bestedingscompo- niveau dat het verschil markeert tussen krimp en groei. Hoewel wenenten, dan valt op dat de uitvoer (de kurk waar de economie op in maart weer een daling zagen, bleef deze deel-PMI in die maanddrijft) in de loop van het jaar per saldo niet is toegenomen (0,0% nog duidelijk boven de 50.j-o-j in vierde kwartaal). Na bescheiden kwartaal-op-kwartaal-plus-sen in het eerste halfjaar, was daarna sprake van minnen. Dat de
  • 6. Visie op Nederland 5Uitvoergroei lijkt dal gepasseerd Bedrijven die overwegend op de binnenlandse markt georiënteerdPMI >50 wijst op groei; <50 – krimp zijn (zie ook hieronder), zullen het in 2012 in doorsnee moeilijker 20 70 hebben dan bedrijven die meer exportgericht zijn. 10 60 Huizenmarkt zit vast De huizenmarkt zit in het slop en er is weinig vertrouwen dat de si-% 0 50 tuatie spoedig verbetert. De marktindicator van Vereniging Eigen -10 Huis bereikte in maart een nieuw dieptepunt. Het gebrek aan ver- 40 trouwen draagt bij aan de verwachting dat de huizenprijzen verder -20 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 30 zullen dalen. Deze verwachting wordt verder gevoed door de ont- Uitvoer goederen (% j-o-j; l.as) wikkeling van het transactievolume. Het teleurstellend lage aantal PMI exportorders (index; r.as) transacties in de eerste maanden van het jaar laat zien dat de hui-Bron: CBS, Markit NEVI zenmarkt volledig is verkrampt. Dit lage aantal woningtransacties valt deels terug te voeren op de minder ruimhartige verstrekking vanBinnenlandse bestedingen onder druk hypotheken. De beperkingen op de leencapaciteit vanuit de regelge-De zwakke stee van de Nederlandse economie is de particuliere ving, zoals de strengere Gedragscode Hypothecaire Financieringen,consumptie. Deze is al vier kwartalen achtereen gekrompen met de verlaagde Nibud-woonquote en de internationaal aangescherpteals dieptepunt een terugval van 0,9% kwartaal-op-kwartaal eind kredietvoorwaarden van banken, zijn verantwoordelijk voor een2011. Daarmee lag de consumptie op het laagste niveau sinds eind minder ruimhartige kredietverlening. Daarnaast speelt de discussie2003! Gemiddeld kromp de consumptie vorig jaar met 1%. Dat is over de toekomst van de hypotheekrenteaftrek. ABN AMRO houdtbeduidend meer dan de daling van het reëel beschikbaar inkomen er rekening mee dat de huizenmarkt voorlopig vast blijft zitten.met bijna een half procent. Factoren die verantwoordelijk zijn voor Hoewel de beperkte omvang van de woningvoorraad een prijsvaldeze sterkere daling van de consumptie, zijn het vermogensverlies helpt voorkomen, dient rekening te worden gehouden met een ver-op de aandelen- en de huizenmarkt en het sterk gedaalde consu- dere daling van de huizenprijzen. We schatten dat de huizenprijzenmentenvertrouwen. Dat vertrouwen stond vorig jaar ook elders in dit jaar met 5% dalen. Ook het aantal transacties blijft laag.de eurozone onder druk vanwege de staatsschuldencrisis, maar inons land speelden nog meer factoren. Zo was er onzekerheid overde hoogte van de pensioenen vanwege de gedaalde, en te lage, Inflatiedekkingsgraden van pensioenfondsen. Verder is er het hete hangij- De inflatie liep in 2011 geleidelijk op van 2% in het begin van hetzer van de hypotheekrenteaftrek. Ten slotte wijzen we op de extra jaar naar een piek van 2,7% in september. De toename van hetbezuinigingen. Omdat het begrotingstekort in 2013 flink te hoog prijsstijgingstempo was het gevolg van onder meer hogere arbeids-dreigt uit te vallen, moet fors extra worden bezuinigd. Ook dat kan kosten en energieprijzen. Daarna viel het cijfer wat terug naar 2,5%van invloed zijn op de stemming van de consument. in de eerste drie maanden van 2012. Gemiddeld kwam de inflatie inIn 2012 neemt de koopkracht opnieuw af: door bezuinigingsmaatre- 2011 uit op 2,3%.gelen én omdat de brutoloonstijging (al is deze iets hoger dan in2011) weer achterblijft bij de inflatie. Alles overziend, gaan we ervan In de loop van 2012 kan het inflatietempo verder afnemen. Dezeuit dat de consumptie dit jaar opnieuw krimp zal vertonen. verwachting baseert ABN AMRO op de aanname dat de olie- prijzen verder dalen, aangezien het risico van een escalatie in hetHoewel we voor het tweede halfjaar – vooral dankzij de voorzichtig Midden-Oosten is afgenomen. Echter, door de aangekondigdeaantrekkende uitvoer – weer wat economische groei verwachten, BTW-verhoging kan in het vierde kwartaal de inflatie een sprongzal het bbp dit jaar (gemiddeld) toch duidelijk dalen. Maar voor 2013 maken.wordt weer een positief cijfer voorzien.Particuliere consumptie daalt verder Risico’s 3 De risico’s voor het scenario van ABN AMRO liggen vooral aan de 2 ‘onderkant’. In ons scenario gaan wij ervan uit dat de Europese be- 1 leidsmakers erin slagen de staatsschuldencrisis verder te bedwin-%0 gen, maar dit is verre van zeker. Een nieuwe escalatie van de -1 staatsschuldencrisis in de eurozone is niet ondenkbaar. Verder -2 zouden de olieprijzen kunnen stijgen. De economische groei zou in -3 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 beide gevallen worden gedrukt; en de inflatie valt - bij stijgende olie- Reëel beschikbaar inkomen Particuliere consumptie prijzen - hoger uit. Ook bestaat het risico dat de situatie op de hui-Bron: CBS, ABN AMRO Economisch Bureau zenmarkt verder verslechtert.
  • 7. 6Links: Joan Hanegraaf, directeur van Oerlemans Packaging, en voorzitter van NRK en VMK,daarnaast David Kemps, sector banker Industrie bij de ABN AMRO. Joan Hanegraaf, voorzitter van NRK en VMK: ‘Steeds dunnere folies leveren forse milieuwinst op’Bulkproductie is in Nederland al lang geen optie meer. Die komt wel uit de lagelonen-landen. Oerlemans Packaging bewijst dat er volop bestaansrecht is voor een vitalekunststofindustrie. Ook in crisistijden haalde het bedrijf acceptabele resultaten. Deeconomische cijfers voor de gehele sector stemmen niet vrolijk. Toch zijn er kansen,bijvoorbeeld om inzameling en recycling te verbeteren. Dat moet zelfs geld kunnenopleveren, als het maar goed georganiseerd wordt. Welke invloed heeft deontwikkeling van de olieprijs? Wat zijn kansrijke strategieën? Joan Hanegraaf enDavid Kemps geven hun visie. Joan Hanegraaf is directeur van Oerlemans Packaging,en voorzitter van NRK, branchevereniging voor de Nederlandse Rubber, lijm- enKunststofindustrieën. Kemps is sector banker Industrie bij ABN AMRO.
  • 8. Interview 7We lopen in de fabriek in Genderen, één van de zes productie- Dunne marges in krimpende marktlocaties van Oerlemans Packaging. ‘Als je hier straks de poort Beiden gaan uit van krimp. Kemps denkt min 1 à 2%, Hanegraafuitloopt’, zegt Joan Hanegraaf, terwijl hij wijst op een extruder, vreest dat het eerder de kant van min 7% op gaat. Het verschil ziteen machine die met razende snelheid folie richting plafond hem in twee dingen; eerst de inschatting van het export-effect (deblaast, ‘dan kijk je de rest van je leven met andere ogen naar een sector verkoopt 55% in het buitenland). Export naar binnen Europa is minder gunstig vanwege de recessie, en naar buiten ‘Het is klantgericht ondernemen, Europa speelt de wisselkoers de sector parten. Uitvoer naar de BRIC-landen, waar ze de economische groei weer gevonden of anders het loodje leggen’ hebben, is kansrijker. En dan is er de grondstofprijs, waarover de marktvisies kunnen verschillen. Niet onbegrijpelijk, grondprijs-boterhamzakje.’ Hij heeft gelijk. Ooit geweten dat zo’n simpel ontwikkeling is geen exacte wetenschap: het gaat om feitelijkezakje anno 2012 dunner is dan ooit? (De dunste kwaliteit is 18 ontwikkelingen, maar ook om sentimenten.micron, terwijl vroeger minimaal 30 micron nodig was.) En dat,het klinkt wat tegenstrijdig, juist de techniek om het zakje uit Hanegraaf, sinds 2007 directeur-grootaandeelhouder: ‘De flinter-meerdere lagen op te bouwen, co-extrusie, de enorme dikte- dunne marges die wij behalen, maken dat ik mijn winst kanreductie mogelijk heeft gemaakt? verspelen als ik bijvoorbeeld EUR 1,45 voor een grondstof betaal,Hanegraaf: ‘Met co-extrusie hebben we enorme milieuwinst in plaats van EUR 1,40. De kostprijs van ons product bestaat voorbereikt. Ik durf te stellen dat het einde van de diktereductie nog méér dan de helft uit grondstoffen. Vandaar dat wij veel tijd stekenniet in zicht is; nog eens tien procent acht ik heel wel mogelijk.’ De in het vergaren van diepe kennis over de prijsontwikkeling vanless-is-more-trend geldt, behalve voor boterhamzakjes, voor alle olie, ethyleen, granulaten en wat we allemaal nog meer inkopen.duizend producten van Oerlemans Packaging. ‘Als je alléén kijkt Wij baseren ons op veel harde cijfers en marktinformatie, ennaar hoeveel kilo’s product hier de poorten uit gaan, dan zijn we in ontwikkelen onze marktvisie op eigen kompas. Omdat we hettwintig jaar tijd amper gegroeid. Terwijl in dezelfde periode onze graag in eigen hand houden.’omzet, gemeten in euro’s, is verdrievoudigd. De meeste folies zijnin twee decennia ongeveer half zo dun geworden.’ Na 1992 andere wereld Dat Oerlemans Packaging onder zware economische omstandig-Plastic Heroes hoopvol gestart heden er in slaagt acceptabele resultaten te boeken, zonderDavid Kemps: ‘De hele sector heeft een grote slag gemaakt met ontslagen, heeft uiteraard met méér te maken dan alleen deenergie-besparing. NRK sloot hierover maatschappelijke diktereductie van folie en kennis van de olieprijsontwikkeling.contracten met de overheid. Soms is in één jaar tijd de energie-efficiëntie met wel 15% verbeterd. Grote stappen. De recyclingvan kunststoffen door de industrie zelf is geen issue meer, dat is ‘Fraaie verpakkingenuitstekend geregeld. Bij het inzamelen en recyclen van kunststof- triggeren de consument’afval bij huishoudens is een hoopvol begin gemaakt met dePlastic Heroes-campagne. ABN AMRO vindt het belangrijk dePRIMA Ondernemen Awards te sponsoren. Die tweejaarlijkse Hanegraaf ziet 1992 als cruciaal jaar in de koerswijziging. Tot dieprijs voor innovatief en duurzaam ondernemen reikte Joan tijd was het relatief eenvoudig om met bulkproductie van eenHanegraaf in 2011 uit aan NPSP een bedrijf dat hoogwaardige , beperkt assortiment producten, winst te maken. ‘Er was toen zótoepassingen heeft ontwikkeld van biohars en natuurvezels.’ veel vraag naar kunststoffen. Je kon elk jaar een nieuwe, dure extruder neerzetten, die verdiende zich wel weer terug. The skyDe markt voor rubber- en kunststoffenindustrie waarin Oerlemans was the limit.’Packaging opereert, met folies, gebruikt voor verpakkingen en Hanegraaf: ’Maar in 1990 en 1991 waren de grondstofprijzenagrarische doeleinden, is zéér competitief. Decennia lang al, gedaald tot een absoluut minimum. En in 1992 ontstonden ervertelt Hanegraaf, is er een overproductie van 25%. Het eerste problemen door overproductie. In dat jaar begon ik bij Oerlemans.hele crisisjaar heeft er hard ingehakt voor de Nederlandse De hele branche was verbaasd dat het zo slecht ging. Ik vond hetindustrie, 2009: min 14%. Ook al trokken de cijfers aan, in 2010 niet zo raar. Naar een klant luisteren? Daar hadden veel(plus 5,5%) en 2011 (plus 8%), verschillende bedrijven legden de fabrikanten nog nooit van gehoord. Waarom zouden ze ook? Metafgelopen jaren het loodje. Als het gaat over de macroverwachting een pure gerichtheid op een zo hoog mogelijke productie, haddenvoor de sector voor 2012, lopen de visies van David Kemps en ze tot dan toe goed winst kunnen maken.’Joan Hanegraaf echter uiteen.
  • 9. 8Nog nooit naar klant geluisterd Unique selling proposition!Hanegraaf: ‘Door mijn vorige baan en opleiding begrijp ik wat van Hanegraaf: ‘Dat is ook mijn strategie geweest. Ik zag veel meerklantgerichtheid en marketing. Was het geluk of wijsheid dat ik in toekomst in véél klanten blij maken met zeer specifieke oplossin-1992 bij een productiebedrijf begon? Het was in ieder geval geluk- gen. Onze producten zijn verdeeld over drie segmenten in dekige timing. Want één van de grote supermarktketens eiste in dat business-to-business; de industrie, detailhandel (bakkerij en food-jaar van haar leveranciers opschaling van productiecapaciteit, service) en tuinbouw (teelt-techniek en verpakking producten).zodat zij ál hun flexibele kunststof verpakkingen bij één onderne- We luisteren naar klanten, en vervullen hun wensen met scherpming konden inkopen. Behalve schaalgrootte eisten ze product- geprijsde, flexibele kunststof verpakkingsmaterialen, die specialeportfolio: one-stop-shopping. Op deze trend zijn wij onze strategie eigenschappen hebben.’gaan aanpassen.’ Hanegraaf: ‘We houden de regelgeving voor de verpakkingen in de voedingsindustrie nauwgezet bij. Zodra er nieuwe eisen ‘Véél klanten blij maken gesteld worden (denk aan ISO 14001 en General Food Law), dan kunnen wij de klanten al helpen. Omdat we weten wat er op ons met zeer specifieke oplossingen’ afkomt. Oerlemans Plastics was de eerste die het certificaat voor kwaliteitskeurmerk BRC behaalde. Ik hoor ook wel ondernemers klagen over de steeds uitgebreidere regelgeving. Terwijl je er ookKemps: ‘Oerlemans laat zien dat productie meer is dan techniek. een unique selling proposition van kunt maken dat je in staat bentHet bedrijf drijft op modern ondernemerschap. Mijn visie is altijd de eisen onmiddellijk na te leven.’geweest dat we in Nederland van massa af moeten, naar lagerevolumes, maar wel met een hoge mix. Dat wil zeggen: veel ver- Verpakking als drager van merkschillende soorten producten maken met een flexibel machine- Hanegraaf: ‘Afnemers waarderen ook ons hoge kwaliteit kleuren-park, zodat je kleine, klantspecifieke series kunt draaien met drukwerk, verzorgd met de nieuwste machines, die een druk-méér toegevoegde waarde (en marge), die je snel aan klanten snelheid van 600 meter folie per minuut halen en snel omgesteldkunt leveren.’ kunnen worden. Daardoor kunnen we gemakkelijker just-in-time leveren. Dat vergt flinke investeringen, want de ontwikkelingenJoan Hanegraaf, directeur van Oerlemans Packaging. gaan snel: een machine van tien jaar oud draait maar 250 meter per minuut.’ Hanegraaf: ‘Fraaie verpakkingen triggeren de consument. Als een product er niet goed uit ziet, dan verkoopt het gewoon slecht. We maken bijvoorbeeld kunststofzakken voor gedroogde koemest- korrels, schitterend bedrukt. Koemest heeft eigenlijk een beperkte marktwaarde, maar gedroogd, en op deze manier verpakt, loopt de verkoop goed.’ Folie stimuleert glasgroenteteelt Hanegraaf: ‘Klantgericht ondernemen is onontbeerlijk in deze tak van sport. Mooi voorbeeld: we maken een VariOP schermfolie dat tuinbouwers horizontaal ophangen in hun kassen waar ze kom- kommers, tomaten of paprika’s telen. Het effect: een gemiddelde stijging van de opbrengst van maar liefst één kilo gewas per vierkante meter per jaar. Dat gaat voor telers om veel geld. Hoe werkt deze folie? Het optimaliseert het klimaat, door in de kas de ruimte te verkleinen die verwarmd moet worden. Door het uitgekiende gaatjespatroon - voor iedere individuele tuinder perforeren we de folie op een andere, unieke manier - ontstaat er in de kas een optimale ventilatie en temperatuurverdeling.’ Hanegraaf: ‘Dan hebben we nog een speciaal additief in het folie
  • 10. Interview 9gedaan, waardoor het condenswater niet in druppels aan het folie Hanegraaf: ‘Bovendien had onze sector bar weinig in te brengengaat hangen, maar een dun laagje vormt. Gevolg: het zonlicht kan over de manier waarop Nedvang de inzameling en recycling regel-met onverminderde intensiteit de plantengroei stimuleren, zonder de. Ik ben blij met het akkoord dat er nu ligt; het legt veel meergebroken te worden door waterdruppels. Het is logistiek een verantwoordelijkheid bij de sector. De uitdaging van onze industriegigantische uitdaging om elke foliebaan precies op de juiste plaats moet zijn: het systeem geld laten opbrengen. We hebben alsin de juiste kas bij de juiste teler te krijgen. Dit soort werk kun je branche - PlasticsEurope, NRK, VMK, VKR - eenheid binnen onzealleen maar doen, als je aan de ene kant de schaalgrootte hebt om industrie. Er is een prima coöperatie tussen de materiaalorganisa-een lage prijs te kunnen garanderen, en aan de andere kant een ties, Nedvang en CBL en FNLI. Duurzaam en maatschappelijkgoed team, dat nodig is om klantvriendelijk te kunnen werken. Zo verantwoord ondernemen bereik je alleen als alle deskundigenkun je tailor-made oplossingen bieden, tegen een schappelijke samenwerken. Dat zijn we ons nageslacht verschuldigd. Watprijs. Deze speciale folie voor telers verkopen we aan de helpt, is producten speciaal ontwerpen, zodat ze later gemakke-glastuinbouw over de hele wereld.’ lijker te recyclen zijn. Er komt een trend naar goed te recyclen mono-materialen. Omdat samengestelde materialen moeilijk ofAkkoord met Ministerie niet recyclebaar zijn. We zijn een relatief jonge industrie, zestigKemps: ‘Oerlemans doet veel om te zorgen dat hun producten zo jaar oud, en zijn qua inzameling, scheiding en recycling watmin mogelijk milieubelasting veroorzaken. Hier wordt geen gram minder ver dan de papier- en glassector. We zien het als eengrondstof meer verspild, alles wordt gerecycled. En in de uitdaging die we zeker aankunnen.’vuilverbranding veroorzaken de producten geen chemischeverontreiniging. En wil een klant bio-degradable folies op basisvan zetmeel? Oerlemans heeft de receptuur op de plank liggen.Een aantal kunststoffen, zoals dat telersfolie, is zelfs speciaalbedacht om milieuwinst te boeken.’ Duurzaam ondernemen staat bij NRK voorop NRK, Nederlandse Rubber, lijm- en Kunststofindustrie, een koepel-Oók voor inzameling en recycling van kunststofafval uit huis- organisatie van twintig brancheverenigingen, wil dat de 500 aange-houdens zet Hanegraaf zich gedreven in. Als NRK-voorzitter én als sloten bedrijven over twintig jaar nog steeds een vitale bedrijfstakvoorzitter van de VMK, spreekbuis van de kunststofindustrie. Hij vormen. Dat kan alleen, zegt NRK, als duurzaamheid en maatschap-zit er bovenop om te zorgen dat de sector met één mening naar pelijk verantwoord ondernemen voorop staan. De omzet van debuiten treedt. rubber- en kunststofindustrie is EUR 7,5 miljard, 95% van de bedrij-Hanegraaf werkt mee aan een nieuw akkoord met de ven is MKB, en de werkgelegenheid bedraagt ongeveer 40.000 fte.rijksoverheid over inzameling en recycling. Het ministerie van De bedrijven leveren een grote variatie aan onderdelen, modules enInfrastructuur en Milieu, VNG en het verpakkende bedrijfsleven eindproducten voor toepassingen in industrie en handel, bouwnij-spraken begin maart 2012 af om vanaf begin volgend jaar de verheid, verpakkingsindustrie en consumentenproducten. Voorzitterzaken anders aan te pakken. De verpakkingsbelasting is Joan Hanegraaf vindt dat bedrijven daar waar mogelijk moeten sa-losgelaten. Het verpakkende bedrijfsleven zorgt zelf voor menwerken. ‘Bedrijven die gaan cocoonen, die niet aan kennisuit-bekostiging en uitvoering. En: het nieuwe doel voor hergebruik wisseling doen, daar voorspel ik geen zonnige toekomst voor.’van kunststof is opgetrokken van 42% naar 52%.Recycling gaat geld opbrengenIn 2008 heeft de sector de verpakkingsbelasting van minister Zonder oliecrisis geen Oerlemans PackagingCramer te veel over zich heen laten komen, vindt Hanegraaf. ‘Ook Hoe kan een agrarisch toeleveringsbedrijf transformeren tot eenik zat toen fout, door achterover leunend te hopen dat het grote fabrikant van flexibele kunststof verpakkingen en folies, metopgelost werd. Dat mag je rustig opschrijven. Anderen zijn de een omzet van EUR 135 miljoen, zes productielocaties, en 470 mede-regie gaan pakken. Het is voor mij de reden geweest om me nog werkers? De familie Oerlemans, net na de oorlog begonnen met eenmeer in te gaan zetten voor de branche in zijn algemeenheid. Ik boerderij, ging bij onder andere fruittelers, de grond met methylbro-was geen tegenstander van de verpakkingsbelasting. EUR 365 mide ontsmetten: ontdoen van onder meer schimmels en aaltjes. Inmiljoen werd er geheven in 2011, waarvan EUR 250 miljoen naar 1973, tijdens de oliecrisis, kon de leverancier van de folie, nodig bijde algemene middelen vloeiden en EUR 115 miljoen in inzameling dat type werk, niet meer leveren wegens gebrek aan grondstoffen.en recycling werd gestoken. Maar de regelgeving waarmee dat En in die tijd maakte je geen businessplan; Oerlemans werd gewoongepaard ging, vond ik een gruwel. Veel te ingewikkeld, onduidelijk boos en besloot een paar extruders te kopen om zelf folie mee teen administratief omslachtig.’ gaan produceren. De rest is geschiedenis.
  • 11. 10 elektrotechnische groothandel Stagnatie in bouw- en industriesegment Vergroting van toegevoegde waarde in keten Concurrentie vraagt om schaalvergroting Branchebeschrijving De elektrotechnische groothandel maakt onderdeel uit van de techni- che gerekend. De branche kent een beperkt aantal grote internationale sche groothandel. Bedrijven in deze branche leveren componenten en spelers, enkele tientallen middelgrote spelers en relatief veel kleinere schakelmateriaal aan zakelijke klanten in ondermeer de bouw en de in- spelers (voornamelijk agentschappen). De laatste jaren worden geken- dustrie. De groothandel in wit- en bruingoed wordt niet tot deze bran- merkt door schaalvergroting. Trends en ontwikkelingen De branche is heterogeen van aard wat betreft assortiment en geografi- klant. Van afnemers worden activiteiten overgenomen die niet behoren sche focus. De producten lenen zich niet voor het ontwikkelen van een tot hun kerntaken, en daardoor efficiënter of beter kunnen worden uit- onderscheidend profiel; de breedte van het assortiment wel. De concur- gevoerd door de groothandels. Men ontwikkelt samen met leveranciers rentie is intensief. Hierdoor is ‘operational excellence’ de basisvoorwaar- kostenbesparende of omzetgenererende concepten om afnemers aan de geworden voor een succesvolle groothandel. Het draait hierbij om zich te binden. Het gaat erom de regie in de keten naar zich toe te trek- goed geolied supply chain management met als doelen bestelgemak en ken. Onafhankelijke installatiebedrijven zijn belangrijke directe afnemers een tijdige en betrouwbare uitlevering van het juiste product tegen zo van de elektrotechnische groothandel, die op hun beurt weer diensten laag mogelijke kosten. Elektronische informatie-uitwisseling en ICT-tools verlenen aan vooral de industrie en de bouw. Beide segmenten vertoon- als ERP-systemen, worden hierbij als instrumenten ingezet. De focus den een groei van de productie in 2011. De omzet van de branche lag van de groothandel verschuift van fysieke distributie naar partnership echter in dat jaar nog steeds onder het niveau van de jaren voor de met de klant en het reduceren van de ‘total cost of ownership’ voor de recessie in 2009. Onze visie Mede vanwege de recessie in de eerste maanden van dit jaar, zal de mers. Hoe groter de schaal van de onderneming is, hoe beter men in industriële productie niet meer groeien. De productie in de bouw gaat staat is om deze strategieën te realiseren. In dit opzicht is er nog een omlaag als gevolg van de slechte woningmarkt en overcapaciteit bij wereld te winnen gezien de gefragmenteerde aard van de branche. commercieel onroerend goed. De groothandel moet daar in andere Fusies en overnames, maar ook onderlinge samenwerking kunnen de marktsegmenten compensatie voor zoeken. De aard van de producten gewenste schaalgrootte tot stand brengen. Een andere groeistrategie maakt dat de concurrentie hoog blijft. ‘Operational excellence’ blijft is vergaande specialisatie in combinatie met internationale expansie. daarom een kritische succesfactor. Daarnaast zijn grote volumes van Ook in de groothandel is duurzaam ondernemen een manier om zich belang om gunstige inkoopprijzen te bedingen. Door grotere volumes te onderscheiden. Oog voor veiligheid, misstanden bij de productie wordt men ook interessanter voor andere leveranciers. Verder leiden van ingekochte producten, een eerlijke prijs en energiebesparing - activiteiten die een kostenbesparing of omzetvergroting in de keten vooral bij het logistieke proces - zijn onderwerpen waar de branche tot doel hebben, tot een grotere binding met leveranciers en afne- niet omheen kan. Kerngegevens Websites Aantal bedrijven (inclusief zzp’ers): 2.000 www.nvg.nl Aantal bedrijven ≥ 100 werknemers: 25 www.dynamiekgroothandel.nl Aantal werknemers: 23.000 www.wtg.nl www.uneto-vni.nl ABN AMRO omzetverwachting 2012: +1%
  • 12. elektrotechnische groothandel 11Omzetgroei vertraagd Bron: CBS▶▶ Na de recessie in 2009 herstelde de omzet zich weer. Het 140 groeitempo nam echter af van 5,5% in 2010 naar 1,5% in 2011. 120 De eurocrisis en de grote onzekerheid over de oplossing 100 daarvan, droegen hieraan bij. 80▶▶ Per saldo bevond de omzet van de branche zich in 2011 nog 60 duidelijk onder het niveau van 2007 en 2008. Index (2005 = 100) 40 20 0 2007 2008 2009 2010 2011Branche is sterk versnipperd Bron: CBS▶▶ Bijna 80% van het aantal groothandelsondernemingen heeft 1 tot >100 50 tot 100 10 werkzame personen. Dit betreft vooral agentschappen. In deze 1% groep van kleinere bedrijven zijn ook de zzp’ers opgenomen. 10 tot 50 2%▶▶ De laatste jaren worden gekenmerkt door internationale schaalver- 18% groting. 79% 1 tot 10 werkzame personenProductie industrie weer op niveau van 2007 Bron: CBS▶▶ Een groot deel van de artikelen vindt zijn weg naar de industrie. 10 Met een daling van de productie in 2008 liep de industrie al vooruit op de recessie in 2009. In de jaren na de forse productieval in 2009 5 groeide de industriële productie weer. %-groei (j.o.j)▶▶ De productie bevond zich in 2011 weer op het niveau van 2007, 0 maar zal gezien de economische tegenwind praktisch niet verder -5 groeien in 2012. -10 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011Bouwproductie daalt in 2012 Bron: EIB, ABN AMRO Sector Research▶▶ Na forse dalingen in 2009 en 2010 herstelde de totale bouwproduc- 15 tie zich in 2011. Zowel de nieuwbouw als de herstel-, verbouw- en 10 onderhoudsproductie groeide. De woningnieuwbouw realiseerde 5 Mutatie (in %, j.o.j) met 5% de hoogste productiegroei. 0▶▶ Voor 2012 moet rekening worden gehouden met een afname van de bouwproductie. Zowel bij de woningbouw als de utiliteitsbouw -5 zal de nieuwbouw de grootste veer laten, met een daling van -10 respectievelijk 5% en 6%. -15 2008 2009 2010 2011r 2012r 2013r Woningbouw Utiliteitsbouw
  • 13. 12 machine-industrie Onderscheid door innovatie en flexibiliteit Productie groeit nauwelijks in 2012 Duurzaam ondernemen stuurt productontwikkeling Branchebeschrijving De machine-industrie omvat bedrijven die zich bezighouden met de machines geproduceerd voor specifieke branches, zoals de voedings- productie van algemene producten zoals pompen, hijs- en hefwerktui- middelenindustrie. Tot de machine-industrie behoren ook de toeleve- gen, verpakkingsmachines, metaalbewerkingmachines, interne trans- ranciers van modules en systemen. In aantal overheerst deze laatste portwerktuigen en koeltechnische apparaten. Daarnaast worden er groep binnen de branche. Trends en ontwikkelingen Omdat de thuismarkt voor Nederlandse machines beperkt is, moet de en omsteltijden, energiezuinigheid (hybride machines) en onderhouds- Nederlandse machine-industrie het hebben van de vraag uit het vermindering. Vanwege de globalisering is er mondiaal sprake van buitenland. Van oudsher zijn Duitse, Italiaanse en Japanse machine- prijsdruk. Teneinde de efficiency te verhogen, richten fabrikanten van bouwers geduchte concurrenten op de internationale markt. Grote eindproducten zich steeds meer op R&D, eindassemblage en Chinese machinebouwers richten zich inmiddels steeds meer op de marketing. Productie van standaardonderdelen wordt uitbesteed en export. Deze en leveranciers uit andere opkomende regio’s proberen voor complexe onderdelen wordt samengewerkt met gespecialiseerde daarbij een inhaalslag te maken op technologisch gebied. Nederlandse toeleveranciers van modules en systemen. Deze richten zich op machinebouwers profileren zich door innovatie en flexibiliteit. Een producten en processen waarin zij uitblinken en zijn sterk oplossings- substantieel aantal bedrijven behoort tot de wereldtop. Bij de product- gericht. In diverse gevallen worden gezamenlijk R&D inspanningen ontwikkeling vormt ‘total costs of ownership’ van de afnemer een verricht. Ook bij hen staan innovatie en flexibilisering centraal. belangrijk uitgangspunt. Denk hierbij aan afvalreductie, kortere instel- Onze visie De onzekerheid over een oplossing voor de eurocrisis en de vrees deren blijft daar onveranderd hoog. Hoewel uiteindelijk de orderont- voor een dubbele dip leidden tot een afname van de orderontvangsten vangsten in 2012 groeien, schuift de betreffende productie voor een in de machine-industrie in tweede helft van 2011. Vanwege de lange deel naar 2013 door. Al met groeit de productie van de machine-indus- doorlooptijden daalt hierdoor de productie in de eerste helft van 2012. trie in 2012 praktisch niet. Maatschappij en afnemers stellen steeds Geleidelijk aan ontworstelt de economie van de eurozone zich aan de meer eisen aan het duurzaam ondernemen. Veel aandacht is er voor krimp. Met dit herstel in de loop van 2012 trekken de orderontvang- energiebesparing, zowel binnen de eigen bedrijfsprocessen als bij de sten uit deze regio weer aan. Gezien de forse investeringen in de afge- geproduceerde machines. Ook de veiligheid van de werknemers krijgt lopen jaren, moet hier echter niet te veel van worden verwacht. Voor steeds meer aandacht. Verder wordt samen met afnemers gewerkt substantiële groei moet de machine-industrie de markt buiten West- aan een zo efficiënt mogelijk gebruik van machines. Duurzaam onder- Europa op. Daar is sprake van relatief hoge economische groeicijfers, nemen is nu nog een manier om zich te onderscheiden. vooral in de BRIC-landen en Turkije. De grote behoefte aan kapitaalgoe- Kerngegevens Websites Aantal bedrijven 1 - 50 werknemers: 2.480 Aantal werknemers: 93.000 www.metaalunie.nl Aantal bedrijven 5 - 100 werknemers: 170 Omzet: EUR 21 mrd www.fpt-online.nl Aantal bedrijven > 100 werknemers: 170 Omzet in buitenland: 70% www.vimag.nl www.nevat.nl ABN AMRO omzetverwachting 2012: + 3%
  • 14. machine-industrie 13Forse omzetgroei in de afgelopen jaren Bron: CBS▶▶ De omzet van deze vroegcyclische branche herstelde zich fors in 40 2010 en 2011 met groeipercentages van respectievelijk 21% en 30 23%. Vooral de export droeg bij aan de omzetgroei. 20▶▶ Uitgestelde vervangingsinvesteringen en veel vraag uit de 10 opkomende markten leidden tot een omzet in 2011 die 20% boven %-groei (j.o.j) 0 de piek van 2007 lag. -10 -20 07 08 09 10 11 Omzet totaal Omzet buitenlandHogere bezettingsgraad positief voor bedrijfsresultaat Bron: CBS▶▶ In vergelijking met de producenten van metaalproducten en de Afschrijvingen metaalbewerkingindustrie, vormen de grondstofkosten voor deze branche een geringer deel van de omzet. Arbeidskosten 3%▶▶ Met de stevige omzetgroei in de afgelopen jaren heeft ook de 20% bezettingsgraad van de machine-industrie zich fors hersteld. Dit werkte positief uit op het bedrijfsresultaat. Bedrijfsresultaat 8% 69% Kosten van de omzetProductie daalde onverwachts in 2011 Bron: CBS▶▶ Het verloop van de productie van de machine-industrie heeft een 40 minder grillig patroon dan die van de orderontvangsten. Daarbij 30 loopt de productie logischerwijs achter op de orderontvangsten. 20▶▶ De grote onzekerheid rond de oplossing van de eurocrisis in 2011 10 en de kans op een dubbele dip doorbraken dit patroon in 2011. Groei in % Normaliter had de productie in 2011 moeten groeien, maar de 0 machineproducenten hebben bewust gekozen voor afbouw van -10 hun voorraden. -20 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 Productie OrderontvangstenExport kan profiteren van groei buiten West-Europa Bron: CBS▶▶ Van de export van machines gaat ongeveer 45% naar West-Europa. 100% Het aandeel van Azië is in vergelijking met andere industriële producten uitzonderlijk hoog. 80%▶▶ De omzet van de machine-industrie wordt voor ongeveer 70% door 60% de export bepaald. Een groot deel van de export komt in regio’s buiten West-Europa terecht. Daar zijn de economische groeicijfers 40% voor 2012 relatief goed te noemen. Dit pakt gunstig uit voor de vraag naar Nederlandse machines. 20% 2000 2005 2009 2010 2011r West Europa Oost Europa V.S. Azië Rest
  • 15. 14 metaalbewerkingsindustrie Na flink herstel in 2011 stagneert omzetgroei Bewaken van liquiditeit blijft belangrijk Pijlers strategie: kostenvermindering en profilering via duurzaam ondernemen Branchebeschrijving De metaalbewerkingsindustrie omvat een breed scala aan activiteiten, zaamheden. Het overgrote deel van de bedrijven behoort tot het MKB, zoals smeden, persen, snijden, verspanen, buigen, profielwalsen, slechts 2% van de bedrijven heeft 50 of meer werknemers in dienst. stampen, oppervlaktebehandeling, lassen en slijpen. Er bestaat een Er zijn twee typen metaalbewerkers te onderscheiden: loonwerkers en grote diversiteit aan ondernemingen, gelet op de aard van de werk- bedrijven die op contractbasis werken. Trends en ontwikkelingen In vergelijking met producenten van metaalproducten is de metaalbe- tes aan. Sommige ondernemers nemen taken van afnemers over (het werkingsindustrie meer op de binnenlandse markt gericht. Duitsland is zogenaamde ontzorgen), ontwikkelen samen met de afnemer produc- een belangrijke exportbestemming. In de hele metaalketen (inclusief ten, spelen in op processen bij de afnemer of dragen bij aan efficien- machines) zijn productiviteitsverbetering, flexibiliteit en innovatie sleu- cyverbeteringen in keten. Dit leidt tot meer samenwerking met leve- telbegrippen. Alleen daarmee handhaaft de metaalindustrie zich op de ranciers en opdrachtgevers. Continue productverbetering en innovatie Europese markt. Ook de metaalbewerker probeert hier naar te hande- hebben geleid tot bedrijven die met recht als ‘hightech’ kunnen len. Kosten worden bespaard door dunbemande productie, waarbij au- worden bestempeld. Na de crisis van 2009 kwam het omzetherstel in tomatisering en robotisering een grote rol spelen. Andere voordelen deze branche laat op gang. Pas in 2011 was er sprake van een stevige hiervan zijn het leveren van een constante kwaliteit en het opvangen omzetgroei, die vooral door een volumetoename werd bewerkstelligd. van een tekort aan technisch personeel. Richting afnemers biedt men Een aanjager hiervoor was onder meer de forse groei van de metaalin- korte levertijden, een hogere bestelfrequentie en kleinere ordergroot- dustrie in Duitsland. Onze visie De marktomstandigheden zitten de metaalbewerkers niet mee. De ting van de medewerkers staan hoog op de agenda. Ook wordt ge- krimp van de economie in de eurozone in het begin van 2012 heeft streefd naar een reductie van machine-uitval en van materiaalgebruik een negatief effect op de orders. De productie van de Nederlandse en en -afval. Duurzaam ondernemen levert niet alleen kostenbesparingen Duitse machine-industrie, als belangrijke afnemers, stabiliseert zich op (bijvoorbeeld lagere energiekosten en minder ziekte-uitval), maar hooguit dit jaar. Dit betekent dat het nog meer tijd kost voordat het kan ook als verkoopinstrument worden gebruikt. Afnemers stellen na- niveau van voor de crisis in 2009 wordt bereikt. De branche moet via melijk steeds hogere eisen aan duurzaam ondernemerschap. ABN verdere efficiencyslagen dit jaar zien door te komen. ABN AMRO AMRO is tot slot van mening dat de kleinschaligheid van de branche vraagt dringend aandacht voor het strikt bewaken van de liquiditeit. tot samenwerking noopt. Hierbij gaat het niet alleen om samenwer- Het terugdringen van voorraden kan daartoe een middel zijn. Duur- king met leveranciers of afnemers, maar ook onderling. Door gebruik zaam ondernemen wordt steeds meer gemeengoed in de branche. te maken van elkaars specialisme en productiecapaciteit kunnen de ef- Energiebesparing bij de productieprocessen en de veiligheid en belas- ficiency en innovatieve kwaliteiten worden verbeterd. Kerngegevens Websites Aantal bedrijven: 5.160 Aantal bedrijven met 2 tot 50 werknemers: 2.220 www.metaalunie.nl Aantal zzp’ers: 2.840 Aantal bedrijven ≥ 50 werknemers: 100 www.fdp.nl www.nevat.nl www.metaalmagazine.nl ABN AMRO omzetverwachting 2012: -1%
  • 16. metaalbewerkingsindustie 15Nominale omzet onder niveau van 2008 Bron: CBS▶▶ De branche herstelde vrij laat van de recessie in 2009. Na een sta- 15 bilisatie in 2010, volgde met 10,5% een omzetspurt in 2011, vooral 10 aangedreven door het verkochte volume. Hieraan droeg de forse 5 groei van de Duitse metaalindustrie sterk bij. 0 %-groei (j.o.j)▶▶ Door het late herstel lag de nominale omzet in 2011 nog ver onder -5 die van 2008. Naar verwachting daalt de omzet in 2012 licht, onder -10 invloed van de economische krimp in de eurozone in het begin van -15 het jaar. -20 2006 2007 2008 2009 2010 2011 Omzet Prijs binnenland Prijs buitenlandBedrijfsresultaat nog onder langjarig gemiddelde Bron: CBS▶▶ De grafiek toont het exploitatiebeeld van zowel producenten van Bedrijfsresultaat metaalproducten als van metaalbewerkers. Het aandeel grondstofkosten ligt bij metaalbewerkers op een lager niveau dan 4% Arbeidskosten bij producenten van metaalproducten, waardoor zij minder last 24% hadden van de gestegen grondstofprijzen. 68% Kosten van de omzet▶▶ Het bedrijfsresultaat ligt nog tamelijk ver onder het langjarige 4% gemiddelde van 5,5%. AfschrijvingenWerkkapitaal nauwgezet monitoren Bron: CBS▶▶ De werkkapitaalpositie van de branche (voorraad- plus debiteuren- 70 minus crediteurendagen) blijft sinds 2007 met 38 dagen stabiel. 60 Opvallend is dat het aantal debiteuren- en crediteurendagen sinds 50 2006 flink is afgenomen. 40▶▶ Het economische herstel in de eerst drie kwartalen van 2011 was 30 gunstig voor de werkkapitaalpositie. Met de krimp in het laatste 20 kwartaal en in de eerste helft van 2012 is het nog meer zaak om 10 het werkkapitaal nauwgezet te monitoren. 0 2006 2007 2008 2009 2010 Voorraaddagen Debiteurendagen CrediteurendagenMetaalprijzen stijgen verder Bron: Thomson Reuters Datastream▶▶ Gemiddeld genomen zijn de prijzen van metalen in de afgelopen 1.000 jaren toegenomen, waarbij het groeitempo wel afzwakte in 2011. 900▶▶ ABN AMRO voorziet in 2012 een stabilisatie van de prijzen van 800 ferrometalen, zoals staal en stalen halffabrikaten. Nikkel daalt nog 700 verder in prijs. De overige metalen nemen verder in prijs toe. 600 EUR per ton, per mnd 500 400 300 2008 2009 2010 2011 2012 Warmgewalste bandplaten Koudgewalste bandplaten Gegalvaniseerde plaat Wapeningsstaal
  • 17. 16 producenten van metaalproducten Daling bouwproductie raakt omzet Managen werkkapitaal is cruciaal Efficiency, snelheid en flexibiliteit zijn kritische succesfactoren Branchebeschrijving De branche vervaardigt een breed scala aan producten, zoals metalen hoeken, zoals bouw, installatie- en onderhoudsbranche, industrie, constructiewerken, ramen, deuren, kozijnen, ketels, radiatoren, technische groothandels en groot- en detailhandels in gereedschap, hang- en sluitwerk, draad, bouten, schroeven, moeren, gebruiksartikelen. De branche bestaat uit een klein aantal grotere en huishoudelijke artikelen. Afnemersgroepen komen uit diverse bedrijven en een groot aantal kleinere bedrijven. Trends en ontwikkelingen Efficiency, snelheid en flexibiliteit zijn kritische succesfactoren in deze series van producten vervaardigd door middel van 3D-printtechnieken. branche. De globaliserende markt werkt prijstransparantie en Door deze snelle technieken kunnen diverse productvarianten worden -concurrentie in de hand. Omwille van kostenbesparing worden gemaakt die nauw aansluiten op de wensen van de afnemers. standaardwerkzaamheden uitbesteed aan goedkoper opererende Hiermee speelt men ook in op de wens van afnemers dat toe- specialisten en aan producenten in lagelonenlanden. Daarnaast wordt leveranciers flexibeler en sneller worden en in kleinere series leveren. gestreefd naar zo weinig mogelijk machinestilstand en reductie van Overigens levert automatisering niet alleen kostenbesparingen op. doorlooptijden, afval en afkeur. Een bijkomend voordeel hiervan is dat Het garandeert ook een constante kwaliteit en vangt het gebrek aan het ook aansluit bij duurzaam ondernemen. Uiteraard heeft het technisch personeel op. Na een stabilisatie van de omzet in 2010 automatiseren van processen een centrale rol bij het verhogen van de groeide de omzet fors in 2011. Een stijgende vraag vanuit de bouw efficiency. Technieken als ‘rapid prototyping’ en ‘rapid manufacturing’ droeg hier sterk aan bij. De branche had wel last van de verder worden steeds vaker toegepast. Hierbij worden modellen en (kleine) stijgende metaalprijzen. Onze visie Na de krimp in het eerste halfjaar herstelt de economie in Nederland worden. ABN AMRO meent dat druk op de omzet, de grotere en de rest van de eurozone zich geleidelijk aan in 2012. Helaas volatiliteit in bezettingsgraad en grondstofprijsstijgingen de profiteert de branche door zijn laatcyclische karakter, daar echter niet ondernemer dwingen om de efficiency te verhogen en het direct van. Bovendien gaat de bouwproductie na een tijdelijk herstel in werkkapitaal nauwlettend te volgen. Ook in deze branche is duurzaam 2011, weer dalen in 2012. De prijzen van de meeste metalen stijgen in ondernemen niet meer weg te denken. Klanten eisen steeds vaker dat 2012. Voor staal wordt echter een stabilisatie van de prijzen verwacht. bedrijven maatschappelijk verantwoord ondernemen. Uiteindelijk verwacht ABN AMRO voor 2012 een daling van de omzet. Energiebesparing en de veiligheid en belasting van de medewerkers Dunbemande productie, flexibiliteit en snelle levering van kleine series hebben de volle aandacht. Er wordt gelet op de herkomst van blijven de bedrijfsvoering van de ondernemers bepalen. ‘Additive aangeleverde materialen, materiaalbesparing en het terugdringen van manufacturing technieken’ worden steeds volwassener. Er treden materiaalverspilling. vaker pieken en dalen in de bezetting op, omdat levertijden korter Kerngegevens Websites Aantal bedrijven: 3.440 Aantal bedrijven met 2 tot 50 werknemers: 1.930 www.metaalunie.nl Aantal zzp’ers: 1.250 Aantal bedrijven ≥ 50 werknemers: 260 www.linkmagazine.nl www.nevat.nl ABN AMRO omzetverwachting 2012: -1%
  • 18. producenten van metaalproducten 17Omzetgroei stagneert in 2012 Bron: CBS▶▶ Na een stabilisatie van de omzet in 2010 nam de omzet van de 20 metaalproductenindustrie (producenten van metaalproducten plus 10 metaalbewerkers) in 2011 fors toe. De omzetgroei werd %-groei (j.o.j) voornamelijk gedreven door de binnenlandse vraag. 0▶▶ De omzet neemt in 2012 met 1% af. Zowel op de binnenlandse -10 markt als op de exportmarkt moet met een stagnatie van de vraag -20 rekening worden gehouden. De daling van de Nederlandse bouwproductie drukt zwaar op de markt -30 2006 2007 2008 2009 2010 2011 Omzet totaal Omzet buitenlandWinstmarges namen toe in 2011 Bron: CBS▶▶ Vanwege prijsdruk daalden de winstmarges (in % van de omzet) 10% gedurende het recessiejaar 2009. De druk op de prijs hield aan in 8% 2010, terwijl de materiaalkosten toenamen als gevolg van hogere metaalprijzen. In 2011 nam de omzet fors toe, liep de stijging van 6% de grondstofprijzen terug en nam de prijsdruk af. ABN AMRO ver- 4% wacht dat de winstmarges in 2011 zijn toegenomen. 2% 0% 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 Operationele winstmarge Netto winstmargeBezettingsgraad onder piek 2008 Bron: CBS 100▶▶ De ontwikkeling van de bezettingsgraad verschilt per segment. Die van de CV-producten laat een vrij stabiel patroon zien, terwijl die 90 van gereedschappen en dergelijke zeer volatiel is.▶▶ Bij alle producenten lag de bezettingsgraad eind 2011 nog onder de 80 piek in 2008. 70 per kw. (in %) 60 jan 08 jan 09 jan 10 jan 11 Constructiewerk Tanks & containers CV ketels & radiatoren Scharen, bestek, gereedschap, hang- en sluitwerk OverigBelang regio buiten West-Europa neemt toe Bron: CBS▶▶ De metaalproductenindustrie (producenten van metaalproducten 100% plus metaalbewerkers) behaalt minder dan 40% van de omzet uit 80% de export.▶▶ West-Europa neemt bij de Nederlandse uitvoer van 60% metaalproducten nog steeds een dominante positie in, met 40% Duitsland, België en het VK als koplopers. Wel nam het belang van 20% deze regio sinds 2000 af. In Oost-Europa voerden Rusland en Polen de ranglijst aan in 2011; in Azië waren dat Singapore en China. 0% 2000 2005 2009 2010 2011r Duitsland België Rest West Europa Oost Europa Rest
  • 19. 18 olie en gas toeleveranciers Nederland belangrijke schakel in Europese energiemarkt Trend lijkt – zeker met hogere olieprijzen – positief te blijven Productie onconventioneel gas neemt niet zo’n vlucht als in de VS Branchebeschrijving Deze branche omvat het geheel aan activiteiten die de winning van en coördinatie van projecten. Tot slot zijn er de toeleveranciers en (wind)energie en de exploratie en exploitatie van olie en gas op land dienstverleners. In deze VOS gaat het voornamelijk over de markt voor en uit zee tot doel hebben. We onderscheiden drie soorten onder- de producten/diensten van toeleveranciers, omdat het te ver gaat om nemingen. Operators en producenten houden zich bezig met het ze allemaal apart te behandelen. winnen van windenergie, olie en gas. Contractors doen de uitvoering Trends en ontwikkelingen Nederland is het enige gasexporterende land binnen de EU, en speelt verwachting is dat er nog 285 miljard m3 gas gewonnen kan worden dus een belangrijke rol in de Europese energievoorziening. Daarnaast uit de kleine gasvelden tot en met 2020. Nederland produceert ook – is de Nederlandse offshore-industrie vooraanstaand op het gebied van zij het in beperkte mate - olie. In januari 2011 heeft de ontwerp en exploratie en staat bekend om haar innovatieve karakter, minister van Economische Zaken het startsein gegeven voor her- hoge efficiency en vakkundigheid. Het beleid ten aanzien van gaswin- nieuwde oliewinning in en rond Schoonebeek, waar het grootste ning is erop geënt om het gas van Slochteren (het Groningenveld) zo onshore-olieveld in Noordwest-Europa ligt. Toch speelt de olieproductie lang mogelijk te sparen en is daarom gelimiteerd voor de periode 2011 in het Nederlandse energiebeleid een steeds kleinere rol. In 2010 tot en met 2020 op 44,6 miljard m3 per jaar. Daarnaast geldt het kleine- nam de olieproductie af met ruim 19%. Ondanks dat wordt er in veldenbeleid ter optimalisering van de gaswinning uit kleine velden. Schoonebeek nog een productie van 100 tot 125 miljoen vaten ver- Deze limitering moet leiden tot een balans tussen het Groningenveld wacht in de komende 25 jaar. Nederlandse olie en gasleveranciers en de kleine velden met een productie van 28,5 miljard m per jaar. De 3 hebben in 2011 meer omzet gerealiseerd dan verwacht. Onze visie De vooruitzichten zijn - zeker voor de gasleveranciers - positief voor het in Amerika heeft gedaan. Zonder nieuwe vondsten van gasbronnen onshore maar vooral ook voor offshore. Tot 2015 blijft de gasproductie en zonder het winnen van onconventioneel gas, wordt Nederland redelijk constant rond 75 miljard m3. Gas wordt gezien als de groenste binnen 15 jaar importeur in plaats van exporteur. Aangezien de fossiele brandstof. Onconventioneel (schalie)gas kan steeds veiliger en grootste gasvelden ter wereld in Rusland en Iran liggen, blijft duurzamer worden gewonnen. Dit levert op langere termijn een geopolitiek een drijfveer voor de gasmarkt. De belangrijkste risico’s belangrijke bijdrage aan de aardgasproductie in de transitie naar een liggen echter in de schaarste van gekwalificeerd personeel, de impact duurzame energiehuishouding in lijn met het Europese van minder vraag en de toename van (buitenlandse) concurrentie. klimaatprogramma. ABN AMRO verwacht wel dat de productie van Maar zeker met een (Brent)olieprijs boven USD 100, wat nieuwe onconventioneel gas wegens milieueisen en bezwaren uit de investeringen in het Europese gas- en olienetwerk rendabel maakt, samenleving, in Nederland en Europa niet hetzelfde succes behaalt als verwacht ABN AMRO dat de trend binnen deze branche positief blijft. Kerngegevens Websites Aardgasvoorraad (2011): 1.304 mrd m3 www.iro.nl Aardolievoorraad (2011): 45,7 mln m3 www.nogepa.nl Aardgasproductie (2011): 85,9 mrd m3 www.nlog.nl Aangelegde gasplatforms in 2010: 2 www.ebn.nl ABN AMRO omzetverwachting 2012: +4%
  • 20. olie en gas toeleveranciers 19Olieprijs lijkt stabiel maar blijft gevoelig Bron: Thomson Reuters Datastream▶▶ De olieprijs lijkt te stabiliseren boven de USD 100 per vat, wat 160 nieuwe investeringen in de branche rendabel maakt. 140▶▶ Geopolitieke spanningen, de dollarkoers en de impact van mogelijk 120 100 lagere vraag blijven de belangrijkste drijfveren voor de olieprijs. 80▶▶ ABN AMRO verwacht een (Brent)olieprijs van gemiddeld USD 110 60 per vat voor 2012. 40 20 USD/bbl 0 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 WTI 1st Future Generic Brent 1st future GenericOn- en offshore gasproductie op recordhoogte Bron: Dutch Oil and Gas Portal▶▶ Het jaar 2010 was een piekjaar, waarin Nederland bijna 86 miljard 90.000 m3 gas produceerde. 80.000▶▶ Naar verwachting is de productie komende jaren relatief stabiel tot 70.000 60.000 zelfs iets stijgend, voordat de gaswinning geleidelijk zal gaan 50.000 afnemen na 2015. 40.000 In mrd kubieke meter▶▶ De limitering aan de Groningenveldproductie en het 30.000 kleineveldenbeleid moeten leiden tot een productiebalans om de 20.000 10.000 gaswinning te optimaliseren. 0 2000 2002 2004 2006 2008 2010 2012 Productie onshore Productie offshore Totaal (2010 - 2013)Aantal offshore olie- en gasplatforms Bron: Dutch Oil and Gas Portal▶▶ Het aantal aangelegde olie- en gasproductieplatforms op het 10 Nederlands Continentaal Plat loopt tussen 2000 en 2009 sterk 9 8 uiteen. 7▶▶ Door de lange doorlooptijden voor aanbouw en versleping van 6 5 platforms, loopt het aantal platforms achter op de economische 4 ontwikkelingen. 3▶▶ Zo waren 2004 en 2008 daljaren voor de aanleg van platforms, 2 1 Aantal terwijl de olieprijzen toen juist hoog waren. Dezelfde ontwikkeling 0 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 was zichtbaar in 2010 en zal ook de komende jaren nog beïnvloeden.Marktaandeel per bedrijf op het Nederlands Continentaal Plat Bron: Dutch Oil and Gas Portal▶▶ De aanleg van nieuwe olie- en gasproductieplatforms wordt Total gedomineerd door slechts een paar grote bedrijven. Gaz de France/GdF Suez▶▶ Tussen 2000 en 2010 waren de meest actieve partijen in het PCN 11% 31% Cirrus 2% 4% aanleggen van olie- en gasplatforms GdF Suez (31%), Wintershall Venture2% Chevron 2% (31%), NAM (13%) en Total (11%). CH4 2% ATP 2% 13% 31% NAM/Shell Wintershall
  • 21. 20 rubber- en kunststofproductenindustrie Daling omzet verwacht in 2012 Verschuiving productielocaties vormt uitdaging voor branche Weg vrij voor bio-kunststof Branchebeschrijving De rubber- en kunststofproductenindustrie vervaardigt halffabrikaten, grondstoffen vallen buiten het bereik van dit brancheoverzicht. Kunst- onderdelen en eindproducten voor zeer uiteenlopende afnemers, zoals stof verpakkingen worden apart behandeld in het brancherapport ‘Ver- de bouw, de auto-industrie, de consumentenelektronica-industrie en pakkingsmiddelenindustrie’. de verpakkingsmiddelenindustrie. De branche is kleinschalig. Basis- Groot gedeelte van o Trends en ontwikkelingen a Na een flinke daling in 2009 kende de omzet van de kunststof- en Europa de belangrijkste afnemer van kunststof was, is dat nu Azië. De rubberindustrie in 2010 weer een herstel. In 2011 is de omzet van de Aziatische landen, met China aan kop, zijn door hun snel groeiende kunststof- en rubberindustrie verder toegenomen. De branche moet economie de grootste afnemers van kunststofproducten geworden. aan steeds strengere regelgeving voldoen met betrekking tot milieu De productielocaties verschuiven naar lagelonenlanden. Door en veiligheid. De opkomst van milieuvriendelijke alternatieven gaat automatisering van bulkproductie of door het aanbieden van kwalitatief gestaag door. Steeds meer plantaardige grondstoffen blijken geschikt hoogstaande en complexe nicheproducten in middelgrote en kleine als vervanger voor de traditionele, op aardolie gebaseerde polymeren. series wapenen de Nederlandse toeleveranciers zich tegen de Wel blijkt dat de hogere prijs, maar ook de toepassing van deze prijsconcurrentie uit de lagelonenlanden. Uit liquiditeitsoogpunt biopolymeren nog een probleem vormen. Dit houdt de vraag naar het houden afnemers zeer lage voorraadniveau’s aan waardoor levertijd en goedkopere PVC voorlopig in stand. Wereldwijd is de vraag naar en de leverbetrouwbaarheid belangrijke voorwaarden zijn geworden. Dit productie van kunststofproducten aan het veranderen. Waar voorheen speelt lokale productie in de kaart. Onze visie De recessie die in 2011 is ingezet, zal in 2012 verder doorzetten. De toepassingen van die materialen. De branche kan haar winstgevend- consumentenbestedingen staan onder druk door de onzekerheid om- heid verhogen door kostenefficiënt te produceren, maar ook door het trent de bezuinigingsmaatregelen. Grote afzetmarkten zoals de auto- op de markt brengen van innovatieve producten of processen met een industrie, de bouw en de consumentenelektronica laten hierdoor een groot onderscheidend vermogen. De kunststofindustrie is goed gepo- somber toekomstbeeld zien. De wereldwijde auto-industrie heeft zich sitioneerd om in te spelen op zowel de demografische trends (vergrij- hersteld dankzij de grote vraag in Azië, echter in de eurozone is er zing, zorg en mobiliteit) als duurzaamheid (lichtgewicht, bio-based en sprake van overcapaciteit, waardoor de productie de komende jaren recycling). Nieuwe technologieën zoals rapid prototyping en 3D-prin- verder zal afnemen. De kunststofindustrie bevindt zich in de volwas- ting in combinatie met flexibel inzetbare productiemachines zorgen senheidsfase, die gekenmerkt wordt door een afname van de omzet- ervoor dat de time-to-market van veel nieuwe producten sterk verkort groei in Nederland. Groei moet komen uit nieuwe product-marktcom- wordt en dat zelfs kleine series winstgevend geproduceerd kunnen binaties, internationale expansie, nieuwe materialen en nieuwe worden. Kerngegevens Websites ▶▶ Aantal bedrijven: 1.255 www.nrk.nl ▶▶ Bedrijven < 50 werknemers: 1.100 www.plasticseurope.org www.kunststofonline.nl ABN AMRO omzetverwachting 2012: -1%
  • 22. rubber- en kunststofproductenindustrie 21 Groot gedeelte van omzetstijging te danken aan stijging van de prijs Bron: CBS ▶▶ De omzet groeide in 2011 in het eerste kwartaal met dubbele cij- 12,0 fers, maar kalfde in de loop van het jaar af tot slechts 1% groei in 7,0 het vierde kwartaal van 2011. 2,0 ▶▶ Door de significante prijsstijgingen van granulaat tijdens het eerste -3,0 %-groei (j.o.j) kwartaal van 2011 bestaat een groot gedeelte van de omzetstijging uit een stijging van de prijs -8,0 ▶▶ ABN AMRO verwacht dat de omzet in 2012 licht zal dalen -13,0 -18,0 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012v Omzet totaal Omzet binnenland Omzet buitenland Bezettingsgraad laatste jaren onder lange termijn gemiddelde Bron: CBS ▶▶ Deomzetstijging te danken gemiddelde bezettingsgraad van de rubber- en 85 15aan stijging van de prijs kunststofproductenindustrie is circa 78%. De laatste jaren ligt het 10 %-groei per kwartaal (j-o-j) 80 cijfer daar onder, met als dieptepunt het jaar 2009. 5 ▶▶ In het vierde kwartaal van 2011 is de productie van rubber- en 75 0 -5 kunststofproducten met circa 2% gedaald. De Europese Per kwartaal, in % 70 -10 schuldencrisis heeft haar tol geëist. West-Europa is de belangrijkste -15 afzetmarkt, met daarin een focus op de Benelux en Duitsland 65 -20 60 -25 kw1-08 kw3-08 kw1-09 kw3-09 kw1-10 kw3-10 kw1-11 kw3-11 Bezettingsgraad (l.as) Productie (r.as) Prijzen van kunststof gestegen in 2012 Bron: Datastream Thomson Reuters ▶▶ De prijzen van kunststof zijn in de eerste helft van 2011 sterk 2.000 gestegen. Na een afvlakking van de prijzen, zijn ze begin 2012 weer op een relatief hoog niveau. Uitzondering hierop is PVC. De prijzen 1.500 van kunststofmaterialen zijn sterk gerelateerd aan de prijs van olie. 1.000 500 US$/MT 0 kw1 2000 kwkw1 2003 kw1 2006 kw1 2009 kw1 2012 Polystyrene PVC PET Olieprijs ook in 2012 op hoog niveau Bron: Datastream Thomson Reuters ▶▶ De kans op een escalatie in het midden oosten is afgenomen. 160 Hierdoor is de kans dat de olieprijs haar top bereikt heeft groter 140 120 geworden. ABN AMRO verwacht een daling van de olieprijs. 100 ▶▶ Door de aanhoudende vraag naar olie in Azië en verbeterde 80 economische vooruitzichten, zal dit slechts een lichte daling zijn. 60 40 US$/BBL 20 0 kw1 2000 kw1 2003 kw1 2006 kw1 2009 kw1 2012
  • 23. 22 verpakkingsmiddelenindustrie Toename van volumes in 2011 Aandacht voor milieu biedt kansen voor de verpakkingsmiddelenindustrie Door daling consumentenuitgaven wordt 2012 uitdagend jaar Branchebeschrijving De verpakkingsmiddelenindustrie bestaat uit producenten van verpak- in emballage. De grote bedrijven binnen deze branche ontwerpen en kingsmiddelen gebaseerd op hout, papier, metaal, karton, kunststof en produceren verschillende soorten verpakkingen en verpakkingsmateri- glas. Tot de verpakkingsindustrie behoren ook het verpakken van pro- alen, terwijl de kleine bedrijven zich veelal richten op onderdelen als ducten door gespecialiseerde bedrijven (co-packers) en de groothandel sluitingen of op één soort verpakking. Trends en ontwikkelingen In 2011 heeft de verpakkingsmiddelenindustrie zich verder kunnen her- ten in deze markt te voldoen. Verpakkingen worden steeds belangrijker stellen, na een daling van de omzet in 2009 als gevolg van de crisis. in de presentatie van producten aan de klant. Functionaliteit blijft in de Door de lagere groei in de detailhandel, is de snelheid van het herstel meeste gevallen op de eerste plaats staan, maar ook esthetiek speelt afgenomen ten opzichte van 2010. Levensmiddelen en drogisterijpro- een rol van belang. In de grote diversiteit aan producten worden ver- ducten zijn belangrijke productgroepen voor de verpakkingsindustrie. pakkingen gebruikt om onderscheidend te zijn. Daarnaast speelt de Deze producten zijn minder afhankelijk van conjuncturele schommelin- communicatie via de verpakking een rol in de strijd tussen A-merken gen en vormen daarmee een relatief constante factor voor de branche. en huismerken in supermarkten. De opkomst van e-commerce is een Farmaceutische producten zijn een groeimarkt voor de verpakkings- andere belangrijke trend voor de branche. Steeds meer mensen be- middelenindustrie. Het verpakken van deze producten moet voldoen stellen producten via internet. De verpakking (naast primair, ook se- aan strengere regels. Kennis van deze regelgeving en investeringen in condair en tertiair) moet ervoor zorgen dat deze producten ongeschon- bijvoorbeeld Cleanrooms zijn cruciaal om aan de wensen van de klan- den aankomen bij de klant. Onze visie ABN AMRO verwacht het komende jaar een kleine daling van het bbp verpakkingsvolumes. Het verstrekken van informatie, zoals logistieke in Nederland. De export stabiliseert en de particuliere bestedingen gegevens, via verpakkingen is een belangrijke trend waar de verpak- nemen af. De verpakkingsmiddelenindustrie is voor een belangrijk deel kingsmiddelenindustrie mee te maken krijgt. Verder staat recycling in afhankelijk van de afzetvolumes via detailhandelkanalen en daarmee het middelpunt van de belangstelling vanwege de hoge grondstofprij- ook van de consumentenuitgaven. Hierdoor gaat de branche een lastig zen, regelgeving en de wens van de afnemer om duurzamer te verpak- jaar tegemoet. De kortetermijnperspectieven mogen dan niet goed ken. De kwaliteit en het marktaandeel van bioplastics en bio-afbreek- zijn, de langetermijnperspectieven zijn dat wel. Demografische facto- bare kunststoffen groeit snel. Met materiaalinnovaties kan de branche ren, zoals de vergrijzing en de toename van eenpersoonshuishoudens, op deze trend inspringen. Een andere ontwikkeling waar de verpak- maar ook het gebrek aan tijd van consumenten zijn positieve factoren kingsmiddelenindustrie een belangrijke rol in speelt is de verlenging voor de branche. Kant-en-klaarmaaltijden, portie-verpakkingen, e-com- van houdbaarheid van producten. Een voorbeeld hiervan is de verpak- merce en een toename in farmaceutische producten leiden tot hogere king van komkommer in krimpfolie. Kerngegevens Websites Aantal bedrijven: 470 www.nvc.nl Hergebruik kunststof (2010): 48% www.verpakkingsmanagement.nl www.nedvang.nl www.prn.nl ABN AMRO omzetverwachting 2012: -1% www.vnp-online.nl www.vmk.nl
  • 24. verpakkingsmiddelenindustrie 23Recyclingpercentages verpakkingsmaterialen Bron: Nedvang▶▶ Recycling is een belangrijk onderwerp voor de bedrijven binnen de 120% verpakkingsindustrie. Zowel op Europees niveau als op nationaal 100% niveau zijn doelstellingen voor recycling vastgelegd. Zo is in de EU 80% de doelstelling voor glas, 60%, voor papier en karton 60% en voor 60% kunststof 22,5%. Voor Nederland liggen deze percentages hoger 40% voor 2011. Op respectievelijk 90% voor glas, 75% voor papier en karton en 42% voor kunststof. 20% 0% Hergebruik 2008 Hergebruik 2009 Hergebruik 2010 glas papier en karton (l.as) kunststofWereldwijde productiecapaciteit bioplastic Bron: European Bioplastics▶▶ Het aantal toepassingen voor bioplastic is gestaag aan het groeien. 1.800 Met name de verpakkingsmiddelenindustrie speelt een belangrijke 1.600 1.400 rol in deze groei. Mooi voorbeeld is de nieuwe fles van Avantium. 1.200 Deze fles bestaat voor 100% uit bioplastics (PEF) en zal op termijn 1.000 de huidige PET fles verdringen in het frisdrankschap. De 800 wereldwijde productiecapaciteit van bioplastic zal naar verwachting 600 400 flink groeien. 200▶▶ Toch neemt het bio-plastic voorlopig nog een klein deel in van de 0 2008 2009 2010 2015(v) totale kunststofmarkt. Non-biodegradable BiodegradableBedrijfsgrootte verpakkingsindustrie naar werkzame personen Bron: CBS▶▶ De verpakkingsmiddelenindustrie is nog een versnipperde branche met relatief veel kleine bedrijven. Een op de vijf betreft een 1 werkzame persoon eenmanszaak. De eenmanszaken zijn veelal actief in de handel 11% 2 werkzame personen 20% (import/export) van verpakkingsmiddelen of advisering. 3 tot 5 werkzame personen 11% 5 tot 10 werkzame personen▶▶ De fabricage van verpakkingsmiddelen betreft in het algemeen 7% 11 tot 20 werkzame personen massaproductie met een hoge kapitaalintensiviteit en lage 16% 21 tot 50 werkzame personen 10% 51 tot 100 werkzame personen winstmarges. In de jacht naar schaalvoordelen zet de internationale > 100 werkzame personen 14% 11% consolidatie in deze sector zich onverminderd voort in 2012.Kunststofprijzen per kwartaal Bron: Thomson Reuters Datastream▶▶ De prijzen van de verschillende soorten kunststof zijn sterk 2.000 afhankelijk van de olieprijs. ABN AMRO verwacht voor 2012 een stabilisatie van de olieprijs, maar wel op een relatief hoog niveau. 1.500▶▶ De voorraden zijn veelal uit de keten verdwenen en de huidige 1.000 voorraadniveau’s worden laag gehouden om het liquiditeitsbeslag te beperken. 500▶▶ Grote fabrikanten zoals Dow en BASF springen ook zeer voorzichtig om met hun productievolumes om overcapaciteit, en dus lagere 0 KW1 KW2 KW3 KW4 KW1 KW2 KW3 KW4 KW1 KW2 prijzen, te voorkomen. De verwachting is dat de kunststofgranulaat 2000 2001 2002 2003 2005 2006 2007 2008 2010 2011 HDPE LDPE PET PP duur blijft, waardoor de dunne marges in de verpakkingsindustrie onder druk blijven staan.
  • 25. 24 wind en solar Gunstige groeimogelijkheden voor duurzame energiebronnen als wind- en zonne-energie Afname vraag en concurrentie opkomende markten leggen druk op zonne-energie Doelstellingen windenergie erg ambitieus, maar blijven afhankelijk van overheidssteun Branchebeschrijving Wind- en zonne-energie vallen onder de noemer hernieuwbare winnen van windenergie terwijl contractors de uitvoering doen en de energie. In het geval van windenergie bestaat er off- en onshore coördinatie van projecten. Zonne-energie heeft vooral betrekking op windenergie. Offshore windenergie heeft ook betrekking op de zonnecelfabrikanten. offshore olie- en gasbranche. Operators houden zich bezig met het Trends en ontwikkelingen Na het VK (2.094 Megawatt (MW)) en Denemarken (857 MW) heeft te kampen met aanzienlijke uitdagingen, vooral op technisch en finan- Nederland de grootste offshore windcapaciteit (247 MW), wat gelijk cieel vlak. Met de hoge olieprijzen is hernieuwbare energie extra aan- staat aan 6% van de totale windcapaciteit in Europa. Er zijn in 2011 trekkelijk, zowel in de transportsector als bij de elektriciteitsopwek- negen nieuwe projecten gestart. Eind 2011 waren er nog negen pro- king. Het grootste deel van Europa is afhankelijk van photovoltaische jecten in ontwikkeling, die de totale capaciteit met ruim 60% zullen (PV) panelen om zonne-energie op te vangen. De mondiale PV-pane- vergroten. De totale mogelijke capaciteit wordt daarmee naar ver- lenmarkt is inmiddels gegroeid van minder dan 1 Gigawatt (GW) in wachting naar meer dan 9.000 MW gebracht in 2012. Nederland heeft 2007 naar 27 GW in 2011. Vooral Chinese fabrikanten zijn steeds na- ,7 als doelstelling in 2020 een totaal vermogen van 6.000 MW windener- drukkelijker aanwezig, met goedkopere panelen. Het Engelse IMS gie op zee op te wekken en biedt mede daarom sinds 2008 subsidies Research voorspelt voor 2012 een groei naar 32,6 GW, waarvan circa aan via het programma Stimulering Duurzame Energieproductie (SDE). 50% geïnstalleerd zal zijn in Europa. Windenergieprojecten hebben een lange terugverdientijd en hebben Onze visie Met de Europese doelstellingen om in 2020 20% van de energie uit tijden en hoge investeringskosten zorgen voor consolidatie. De markt hernieuwbare energiebronnen te halen (37% voor Nederland) en de wordt nu gedomineerd door grote, internationale conglomeraten. De trend naar een milieubewustere samenleving, zijn er grote groeimoge- Nederlandse zonne-energiebranche zit in zwaarder weer door de lijkheden voor duurzame energiebronnen, zoals wind- en zonne-energie. massaproductie in China, wat leidt tot 50 tot 80% lagere prijzen voor De verwachting is dat alleen al tussen de 15 en 18% van de elektrici- zonnecellen en panelen. Gezien de daling in vraag vanwege economi- teitsconsumptie in de EU, in 2020 kan worden opgewekt door wind- sche omstandigheden en de concurrentie vanuit opkomende landen, energie. Wel blijft de financiële ondersteuning vanuit de overheid is er aanzienlijk minder groei te verwachten in de zonne-energiesector cruciaal voor het rendabel exploiteren van een windmolen en is het in 2012. Toch, op basis van technische vooruitgang, efficiencywinsten windaanbod een factor die moeilijk te voorspellen valt (zie Windex gra- en de trend naar een milieubewuste samenleving, verwacht fiek). Producenten en toeleveranciers van windmolens zuchten onder ABN AMRO dat de investeringen in PV-zonnepanelen, maar zeker in de trage besluitvorming van de (lokale) overheid. De lange doorloop- offshore windenergie nog sterk toenemen in de komende jaren. Kerngegevens Websites Windindex 2011: 96 (in 2010: 77) www.ewea.org Capaciteit NL-windmolens juni 2011: 247 GW www.iea.org PV-panelen toegevoegd wereldwijd 2011: 27,7 GW www.eia.doe.gov ABN AMRO: Brent olieprijs 2012: USD 110 www.epia.org ABN AMRO omzetverwachting 2012: +5%
  • 26. wind en solar 25Windindex Bron: CBS▶▶ In 2011 liet de zogenaamde windindex (percentagebenchmark voor 120 meten van windkracht) een aanzienlijk herstel zien ten opzichte van 110 2010, maar bleef onder het gemiddelde sinds 1995. De sterke wind van de laatste twee maanden van 2011 zorgde voor een positieve 100 bijdrage en maakte de zwakte van de eerste tien maanden goed. Index (1996 - 2005=100) 90▶▶ De capaciteit van wind als energiebron is wisselvallig en kan aan- zienlijk afwijken van de standaard (100). 80 70 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011Gemiddeld volume windmolenpark Bron:EWEA▶▶ Vanaf 2009 is er een duidelijke stijging zichtbaar in de capaciteit 600 van de offshore windmolenparken. 500▶▶ Het volume windparken dat nog in aanbouw is, is groter dan het 400 aantal MW dat in 2011 operationeel was.▶▶ Reeds goedgekeurde projecten en geplande projecten bieden een 300 positief vooruitzicht voor deze branche. 200 In Megawatt 100 0 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 Consented Planned ConstructionKostencurve offshore windmolens Bron: US Department of Energy▶▶ Na een gestage stijging van de kosten sinds 2005, zijn de kosten 2.500 per KW in 2010 voor het eerst weer gedaald.▶▶ Stijgende projectkosten vinden hun oorzaak voornamelijk in duur- 2.000 Wind project kosten (in USD/KW) dere windturbines. 1.500▶▶ Echter, de grotere capaciteit per turbine drukt de kosten verder in 1.000 de toekomst. 500 0 2000 2001 2001 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011Aantal PV-installaties in de EU Bron: European Photovoltaic Industry Association▶▶ Het aantal PV-installaties in de EU is bijna exponentieel toegeno- 80.000 men tussen 2003 en 2011. 70.000▶▶ In de PV-panelensector zijn al grote efficiencywinsten behaald. 60.000 Naar verwachting zullen zonnecellen nog efficiënter worden. 50.000 40.000▶▶ De groei in capaciteit is vooral gevoed door goedkope Chinese pa- 30.000 nelen. De verwachting is dat China, na Duitsland, de grootste afne- 20.000 mersmarkt wordt. 10.000 Aantal 0 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011r
  • 27. 26 leeswijzer Deze leeswijzer geeft u inzicht in de opbouw van de branche- De tweede pagina van de analyses en geeft bovendien een verklaring van enkele veel brancheanalyse gebruikte termen. De brancheanalyses bestaan uit twee volledige pagina’s. Op de Op de tweede pagina van de brancheanalyse staan vier eerste pagina staan achtereenvolgens de volgende onderdelen: verschillende figuren. In de balk boven de figuren staat de titel van de figuur in het betreffende blok, inclusief een bronvermelding. In veel gevallen heeft ABN AMRO Sector Research eigen De eerste pagina van de bewerkingen en ramingen gemaakt met behulp van de gegevens brancheanalyse van de genoemde dataleverancier. Indien een dergelijke bewerking heeft plaatsgevonden, dan staat dit vermeld in de balk. ▶▶ Drie bullets De figuren op pagina 2 hebben betrekking op economische De drie bullets bovenaan de pagina geven de kern van de analyse ontwikkelingen. Onderwerpen die hier onder andere kunnen weer. In drie korte zinnen wordt een kernachtige samenvatting worden behandeld zijn: omzetontwikkeling, kostenontwikkeling, van de brancheanalyse weergegeven. exploitatiebeeld, exportontwikkeling, aantal bedrijven, werkgelegenheid, marktaandelen, en dergelijke. ▶▶ Het blok ‘Branchebeschrijving’ Het blok ‘Branchebeschrijving’ geeft een beknopte omschrijving en definitie van de branche. De belangrijkste karakteristieken van Waar staan de letters ‘r’ en ‘v’ voor de branche worden hierin beschreven. in de figuren? ▶▶ Het blok ‘Trends en ontwikkelingen’ In de figuren treft u regelmatig een letter ‘r’ of ‘v’ achter het Het blok ‘Trends en ontwikkelingen’ gaat in op de huidige jaartal aan. In deze gevallen staat de ‘r’ voor een raming (op basis ontwikkelingen in de branche. De tijdspanne van dit blok ligt in van beschikbare gegevens t/m bijvoorbeeld november 2011 is een veel gevallen tussen maart 2011 en maart 2012. In dit blok wordt inschatting gemaakt voor de rest van het jaar). De ‘v’ staat voor in sommige gevallen ook enkele jaren teruggekeken om de voorspelling en betreft de verwachting van de betreffende sector huidige ontwikkelingen en trends beter te kunnen begrijpen. econoom van ABN AMRO Sector Research. ▶▶ Het blok ‘Onze visie’ Het blok ‘Onze visie’ geeft de visie over de branche weer van de sector economen van ABN AMRO Sector Research. De analyse heeft betrekking op het huidige jaar (2012) en in sommige gevallen het komende jaar (2013). ▶▶ Het blok ‘Kerngegevens’ Het blok ‘Kerngegevens’ geeft een overzicht van de meest relevante (economische) indicatoren die kenmerkend zijn voor de branche. De gegevens hebben betrekking op 2011, tenzij anders vermeld. Bij het zoeken naar de gegevens voor dit blok is gebruik gemaakt van een veelheid van bronnen. Er is vooral gebruik gemaakt van de gegevens van het CBS, maar tevens zijn andere bronnen geraadpleegd, zoals brancheorganisaties, onderzoek- en adviesbureaus, kranten, tijdschriften, internet en overheids- instanties (waaronder product- en bedrijfschappen, ministeries).
  • 28. leeswijzer 27Veel gebruikte termen, inclusiefdefinitiesTot slot van deze leeswijzer een opsomming van enkele veelgebruikte termen in deze publicatie, inclusief de definitie volgensABN AMRO.▶▶ Definitie ZZPZZP staat voor ‘Zelfstandigen Zonder Personeel’. Ondernemersdie geen personeel in dienst hebben. Het begrip verwijst ook naarde term ‘freelancer’.▶▶ Definitie MKBMKB staat voor Midden- en KleinBedrijf. In deze publicatiehanteren we als definitie voor MKB de volgende veel gebruiktetabel:Categorie onderneming Werknemers Jaaromzet of jaarlijks balanstotaalmiddelgroot < 250 ≤ € 50 mln. ≤ € 43 mln.klein < 50 ≤ € 10 mln. ≤ € 10 mln.micro < 10 ≤ € 2 mln. ≤ € 2 mln.▶▶ Definitie FTEFTE staat voor ‘full-time-equivalent’. Eén fte staat voor eenvolledige werkweek van 38 uur.▶▶ Definitie BBPBruto Binnenlands Product is de totale waarde van alle in een landgeproduceerde goederen en diensten in een bepaalde periode.
  • 29. 28 colofon Disclaimer De Visie Op Industrie is een uitgave van ABN AMRO. Het rapport De in deze publicatie neergelegde opvattingen zijn gebaseerd op door is geschreven door ABN AMRO Sector Research op verzoek van ABN AMRO betrouwbaar geachte gegevens en informatie, die op zorg- ABN AMRO Sector Advisory. vuldige wijze in onze analyses en prognoses zijn verwerkt. Noch ABN AMRO, noch functionarissen van de bank kunnen aansprakelijk Sectoranalyse worden gesteld voor in deze publicatie eventueel aanwezige onjuist- heden. De weergegeven opvattingen en prognoses houden niet meer in Eric Huliselan (eric.huliselan@nl.abnamro.com) dan onze eigen visie en kunnen zonder nadere aankondiging worden Senior Sector Econoom gewijzigd. ABN AMRO Sector Research © ABN AMRO, mei 2012 Macro economische analyse Deze publicatie is alleen bedoeld voor eigen gebruik. Het gebruik van tekstdelen en/of cijfers is toegestaan mits de bron duidelijk wordt ver- Nico Klene (nico.klene@nl.abnamro.com) meld. Verveelvoudiging en/of openbaarmaking van deze publicatie is niet Senior Econoom toegestaan, behalve indien hiervoor schriftelijk toestemming is gekregen ABN AMRO Economisch Bureau van ABN AMRO. Teksten zijn afgesloten op 27 april 2012. Interview Joep Auwerda Journalist/tekstschrijver Fotografie interview Ron Offermans Commercieel contact David Kemps (020-6285408) Sector Banker Industrie ABN AMRO Sector Advisory Distributie Website: www.abnamro.nl/industrie Telefoon: 0900-0024 (e 0,10 per minuut)
  • 30. 0900 - 0024 (E 0,10 per minuut)abnamro.nl/sectoren AA 6589 F © 05-12