Visie op Sectoren Agrarisch 2012

visie op Sectorupdate 2012agrarisch ▶▶ Interview ▶▶ Trends & ontwikkelingen ▶▶ Sectorvisie

Visie op agrarisch 1Geachte relatie,Voor u ligt Visie op Sectoren (VOS), de jaarlijkse dwarsdoorsnede van hetNederlandse bedrijfsleven. In VOS worden de actuele stand van zaken en devooruitzichten van een groot aantal sectoren en branches besproken. Aan dehand van dit rapport kunt u uw onderneming spiegelen aan de trends enactuele branchecijfers, kijken hoe het met de branche van uw toeleveranciersis gesteld en zien wat de verwachtingen van ABN AMRO zijn voor uw eigenbranche.Als bank anno nu publiceren wij VOS ook op onze nieuwe ABN AMRO Market Insights app voor deiPad. Op deze app vindt u tevens onze andere sectorgerelateerde en macro-economische publicaties.Aan het begin van het jaar werd het Nederlandse bedrijfsleven geconfronteerd met, helaaswederom, een lichte recessie. De impact van deze nieuwe recessie wordt voor een belangrijk deelbepaald door de mate waarin een sector herstel heeft laten zien na de dip in 2009. Precies de redenwaarom nu sectoren als bouw, retail, horeca en zakelijke dienstverlening het zwaar hebben. Het lijkt er op dat mondiaal de economie zich herstelt en dit zal een positieve uitwerking hebben opde Nederlandse export. Ook kan de verwachte daling van de grondstoffenprijzen een positievebijdrage leveren. In Nederland ligt echter de belangrijkste sleutel tot structureel herstel in handen vande consument. Het consumentenvertrouwen is ongekend laag en gaat waarschijnlijk pas stijgen alsde onzekerheden over de Europese schuldencrisis, de eigen woning, pensioenen en de overheids-financiën uit de lucht zijn. Met het onlangs door een aantal politieke partijen gesloten akkoord wordter geprobeerd om het overheidstekort terug te dringen. Hoe de maatregelen zullen uitpakken op deeconomie, het consumentenvertrouwen en bijvoorbeeld de sector agrarisch is op moment vanschrijven van deze publicatie nog onduidelijk. De meeste landen tuinbouwsectoren kennen een heel eigen dynamiek die vaak sterker is dan deeconomische conjunctuur. Een goed voorbeeld hiervan is het herstel in de legpluimveesector en devarkenshouderij, beide veroorzaakt door een lager aanbod als gevolg van nieuwe Europese wet-geving op het gebied van dierenwelzijn. De mate waarin agrarische sectoren daarnaast wordengeraakt door de economie, hangt vooral samen met de economische groei in afzetlanden, koers-verhoudingen met deze landen, de prijselasticiteit van producten en ten slotte mogelijkehandelsbeperkingen of landenrisico’s.Hopelijk stimuleert deze publicatie u om met ABN AMRO en uw collega-ondernemers van gedachtente wisselen over de uitdagingen voor uw bedrijf en uw sector in Nederland. Wij denken graag met umee en zijn u graag van dienst. Namens alle collega’s van ABN AMRO wens ik u en uw bedrijf allesucces toe!Met vriendelijke groet,Joop WijnLid Raad van Bestuur ABN AMRO

2Visie op agrarischSectorupdate 2012

Visie op agrarisch 3 4 visie op Nederland 26 legpluimveehouderij 6 interview 28 melkveehouderij10 akkerbouw 30 mengvoederindustrie12 bloembollenteelt 32 sierteelt onder glas14 champignonteelt 34 teelt van boomkwekerijgewassen16 fruitteelt 36 varkenshouderij18 geitenhouderij 38 vleeskuikenhouderij20 groenteteelt onder glas 40 leeswijzer22 groothandel in bloemen en planten 42 colofon24 kottervisserij

4 visie op Nederland Nederlandse economie krabbelt in 2012 weer opVorig jaar is de economische groei sterk vertraagd en belandde de economie in eenrecessie die in het begin van 2012 nog voortduurde. Er zijn echter aanwijzingen dat deeconomie in het tweede halfjaar weer groei zal vertonen – waarschijnlijk dankzij eenaantrekkende uitvoer. De consumptieve bestedingen dalen naar verwachting opnieuw.In 2011 groeide de economie met 1,2%. Ten opzichte van de groei gemiddelde jaargroei toch op 3,8% is uitgekomen, is dan ook gro-in 2010 (+1,7%) leek de afzwakking beperkt, maar achter die 1,2% tendeels toe te schrijven aan het stevige groeitempo tegen het eindgaat een forse afkoeling van de economie schuil in de loop van het van 2010.jaar. In het eerste kwartaal van 2011 steeg het bruto binnenlandsproduct (bbp) nog met 0,75% ten opzichte van de voorgaande peri- De forse afkoeling bij de uitvoer komt grotendeels, of zelfs hele-ode. In de daaropvolgende kwartalen viel dat cijfer steeds lager uit. maal, op het conto van de afzetmarkten. Driekwart van de goede-In het derde en vierde kwartaal was zelfs sprake van krimp (respec- renuitvoer blijft in de EU en daarvan blijft het overgrote deel binnentievelijk -0,4 en -0,6% kwartaal-op-kwartaal). Deze ontwikkeling stak de eurozone (krap 59% van de totale goederenuitvoer). De totaleongunstig af bij die van de eurozone als geheel. In het derde kwar- goedereninvoer van de eurozone is zelfs nog wat meer terug-taal kromp de Nederlandse economie al, terwijl de eurozone-econo- gevallen dan de Nederlandse uitvoer. We zien hier de gevolgen vanmie nog een plus liet optekenen en in het slotkwartaal van 2011 viel diverse groeivertragende factoren. Denk aan de hoge olieprijzenhet groeicijfer (-0,6%) opnieuw lager uit dan dat voor de eurozone begin 2011, bezuinigingen door overheden en de grote onrust alsals geheel (-0,3%). Jaar-op-jaar viel de groei van het bbp terug van gevolg van de staatsschuldencrisis in de eurozone. Met name die+2,2% in het begin van het jaar naar -0,2% in het laatste kwartaal. laatste factor heeft het vertrouwen in de economie in de tweede helft van het afgelopen jaar stevig doen slinken.Afzwakking groei economie voorbij? 6 120 De economie van de eurozone is naar verwachting in het eerste kwartaal van 2012 opnieuw gekrompen. Dat kan worden afgeleid 3 105 uit de begin april beschikbare indicatoren. ABN AMRO verwacht dat de eurozone-economie in het tweede kwartaal stabiliseert, om % 0 90 vanaf het midden van het jaar weer wat te gaan groeien. Dit be- 75 scheiden herstel kan vooral worden toegeschreven aan de opleving -3 van de wereldhandel. De binnenlandse bestedingen in de eurozone -6 60 staan echter onder druk van bezuinigingsmaatregelen. Duitsland 1991 1993 1995 1997 1999 2001 2003 2005 2007 2009 2011 bbp (% j-o-j; l.as) lijkt hierop overigens een uitzondering te vormen. Economisch-sentimentindicator (r.as)Bron: Thomson Reuters Datastream De laatste Nederlandse uitvoercijfers lijken (al) wat minder ongunstig. In de jaar-op-jaarvergelijking zagen we eind vorig jaar en beginUitvoergroei sterk vertraagd, maar dit jaar weer enige stijging van het groeicijfer. Ook de indicatie vaneerste lichtpuntjes zichtbaar de inkoopmanagersindex (PMI) is beter: de deelindex voor de exportorders lag in januari en vooral in februari boven de 50, dat is hetKijken we naar het verloop van de verschillende bestedingscompo- niveau dat het verschil markeert tussen krimp en groei. Hoewel wenenten, dan valt op dat de uitvoer (de kurk waar de economie op in maart weer een daling zagen, bleef deze deel-PMI in die maanddrijft) in de loop van het jaar per saldo niet is toegenomen (0,0% nog duidelijk boven de 50.j-o-j in vierde kwartaal). Na bescheiden kwartaal-op-kwartaal-plus-sen in het eerste halfjaar, was daarna sprake van minnen. Dat de

Visie op Nederland 5Uitvoergroei lijkt dal gepasseerd Bedrijven die overwegend op de binnenlandse markt georiënteerdPMI >50 wijst op groei; <50 – krimp zijn (zie ook hieronder), zullen het in 2012 in doorsnee moeilijker 20 70 hebben dan bedrijven die meer exportgericht zijn. 10 60 Huizenmarkt zit vast De huizenmarkt zit in het slop en er is weinig vertrouwen dat de si-% 0 50 tuatie spoedig verbetert. De marktindicator van Vereniging Eigen -10 Huis bereikte in maart een nieuw dieptepunt. Het gebrek aan ver- 40 trouwen draagt bij aan de verwachting dat de huizenprijzen verder -20 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 30 zullen dalen. Deze verwachting wordt verder gevoed door de ont- Uitvoer goederen (% j-o-j; l.as) wikkeling van het transactievolume. Het teleurstellend lage aantal PMI exportorders (index; r.as) transacties in de eerste maanden van het jaar laat zien dat de hui-Bron: CBS, Markit NEVI zenmarkt volledig is verkrampt. Dit lage aantal woningtransacties valt deels terug te voeren op de minder ruimhartige verstrekking vanBinnenlandse bestedingen onder druk hypotheken. De beperkingen op de leencapaciteit vanuit de regelge-De zwakke stee van de Nederlandse economie is de particuliere ving, zoals de strengere Gedragscode Hypothecaire Financieringen,consumptie. Deze is al vier kwartalen achtereen gekrompen met de verlaagde Nibud-woonquote en de internationaal aangescherpteals dieptepunt een terugval van 0,9% kwartaal-op-kwartaal eind kredietvoorwaarden van banken, zijn verantwoordelijk voor een2011. Daarmee lag de consumptie op het laagste niveau sinds eind minder ruimhartige kredietverlening. Daarnaast speelt de discussie2003! Gemiddeld kromp de consumptie vorig jaar met 1%. Dat is over de toekomst van de hypotheekrenteaftrek. ABN AMRO houdtbeduidend meer dan de daling van het reëel beschikbaar inkomen er rekening mee dat de huizenmarkt voorlopig vast blijft zitten.met bijna een half procent. Factoren die verantwoordelijk zijn voor Hoewel de beperkte omvang van de woningvoorraad een prijsvaldeze sterkere daling van de consumptie, zijn het vermogensverlies helpt voorkomen, dient rekening te worden gehouden met een ver-op de aandelen- en de huizenmarkt en het sterk gedaalde consu- dere daling van de huizenprijzen. We schatten dat de huizenprijzenmentenvertrouwen. Dat vertrouwen stond vorig jaar ook elders in dit jaar met 5% dalen. Ook het aantal transacties blijft laag.de eurozone onder druk vanwege de staatsschuldencrisis, maar inons land speelden nog meer factoren. Zo was er onzekerheid overde hoogte van de pensioenen vanwege de gedaalde, en te lage, Inflatiedekkingsgraden van pensioenfondsen. Verder is er het hete hangij- De inflatie liep in 2011 geleidelijk op van 2% in het begin van hetzer van de hypotheekrenteaftrek. Ten slotte wijzen we op de extra jaar naar een piek van 2,7% in september. De toename van hetbezuinigingen. Omdat het begrotingstekort in 2013 flink te hoog prijsstijgingstempo was het gevolg van onder meer hogere arbeids-dreigt uit te vallen, moet fors extra worden bezuinigd. Ook dat kan kosten en energieprijzen. Daarna viel het cijfer wat terug naar 2,5%van invloed zijn op de stemming van de consument. in de eerste drie maanden van 2012. Gemiddeld kwam de inflatie inIn 2012 neemt de koopkracht opnieuw af: door bezuinigingsmaatre- 2011 uit op 2,3%.gelen én omdat de brutoloonstijging (al is deze iets hoger dan in2011) weer achterblijft bij de inflatie. Alles overziend, gaan we ervan In de loop van 2012 kan het inflatietempo verder afnemen. Dezeuit dat de consumptie dit jaar opnieuw krimp zal vertonen. verwachting baseert ABN AMRO op de aanname dat de olieprijzen verder dalen, aangezien het risico van een escalatie in hetHoewel we voor het tweede halfjaar – vooral dankzij de voorzichtig Midden-Oosten is afgenomen. Echter, door de aangekondigdeaantrekkende uitvoer – weer wat economische groei verwachten, BTW-verhoging kan in het vierde kwartaal de inflatie een sprongzal het bbp dit jaar (gemiddeld) toch duidelijk dalen. Maar voor 2013 maken.wordt weer een positief cijfer voorzien.Particuliere consumptie daalt verder Risico’s 3 De risico’s voor het scenario van ABN AMRO liggen vooral aan de 2 ‘onderkant’. In ons scenario gaan wij ervan uit dat de Europese be- 1 leidsmakers erin slagen de staatsschuldencrisis verder te bedwin-%0 gen, maar dit is verre van zeker. Een nieuwe escalatie van de -1 staatsschuldencrisis in de eurozone is niet ondenkbaar. Verder -2 zouden de olieprijzen kunnen stijgen. De economische groei zou in -3 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 beide gevallen worden gedrukt; en de inflatie valt - bij stijgende olie- Reëel beschikbaar inkomen Particuliere consumptie prijzen - hoger uit. Ook bestaat het risico dat de situatie op de hui-Bron: CBS, ABN AMRO Economisch Bureau zenmarkt verder verslechtert.

6Links: Pierre Berntsen, directeur Agrarische Bedrijven ABN AMRO.Rechts: Henk Bleker, staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie Henk Bleker, staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie: ‘Groeiende neiging tot handelsbelemmeringen is zorgelijk‘Laat aan de stranden van Rio de Janeiro het woord Holland vallen, en de associaties diebij de mensen opkomen, zullen over voetbal en Gullit gaan, over molens en koeien - diemede gevoed worden met Braziliaanse soja. De agrarische sector van Nederland kan eenbelangrijke rol spelen in de opkomende economieën. De exportmarkten in de eurozone, dievoor de sector van grote importantie blijven, zijn echter - vanwege de eurocrisis - in mineur.Wat is wijsheid in deze omstandigheden? Staat de ruimte voor agrarisch ondernemenonder (maatschappelijke) druk? En wordt, zoals sommigen menen, de succesformule vansymbiotische samenwerking tussen de primaire sector en de agribusiness ondermijnd?Henk Bleker, staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie en PierreBerntsen, directeur Agrarische Bedrijven ABN AMRO, geven hun visie. (Dit interview isgehouden toen Bleker nog geen demissionair staatssecretaris was.)

Interview 7Welke invloed heeft de economische crisis op de afzet vanland- en tuinbouwproducten, zowel in Nederland als in het ‘Nederland koploper duurzamebuitenland? landbouwtechnologie’Henk Bleker: ‘Ik merk dat de crisis op de landen tuinbouw veelminder impact heeft dan op andere economische sectoren alsbijvoorbeeld de bouw. De recessie van 2008 heeft in de agro- Welke invloed hebben de bezuinigingsplannen op desectoren hooguit een lichte dip veroorzaakt, waarop snel een Nederlandse afzetmarkt?herstel volgde. En het jaar 2011 vormde, met een groei van EUR67 miljard naar EUR 73 miljard, zelfs een top-exportjaar voor de Bleker: ‘Ik geloof niet dat de overheidsbezuinigingen veel invloedNederlandse agrofoodsector.’ zullen hebben op de afzet van de agrofoodsector. De mensen moeten blijven eten. Eén van de laatste dingen waar huishoudensPierre Berntsen: ‘Het klopt dat de meeste landen tuinbouw- in krappe tijden op zullen bezuinigen, is voedsel. Wel kan het zijnsectoren een eigen dynamiek hebben, die sterker is dan de dat de afzet van wat luxere producten, en bijvoorbeeld snij-economische conjunctuur. Al wijkt het beeld per sector sterk af. bloemen en potplanten, onder druk komt te staan.‘Dat heeft verschillende oorzaken. De cyclus van prijsvormingbijvoorbeeld: het huidige herstel van de varkenshouderij en Berntsen: ‘Ja, de Nederlandse markt wordt denk ik beperktpluimveehouderij volgt op een reeks van slechte jaren. En in de beïnvloed. De boomkwekerij is een sector die wél last heeft vanakkerbouw is de belangrijkste prijsbepalende factor: hoe hoog is verslechterende binnenlandse afzetmogelijkheden. Dat komt doorde hectare-opbrengst in grote productiegebieden? Export hangt gemeenten die zich genoodzaakt zien te bezuinigen op openbaarook af van de ontwikkeling van economie en consumenten- groen. Maar de meeste sectoren zijn vooral gericht op export. Devertrouwen in belangrijke afzetmarkten. Kijk naar de crisis in Zuid- hele eurozone staat onder druk, veel exportmarkten zijn in mineur.Europa. De export van bloemen en planten daar naartoe is Positief is dat de crisis zich beperkt tot de eurozone; de wereld-gedaald. De wisselkoers van de euro ten opzichte van de dollar, economie groeit wél. Dat zie je terug in de stijgende afzet naarhet pond of de roebel, heeft grote invloed op de Nederlandse niet-eurolanden.’concurrentiekracht. En ons succes wordt mede bepaald door demate van beschikbaarheid van handelsfinancieringen ten behoeve Steeds meer landen lijken met nationaal beleidvan politiek instabiele landen.’ handelsbelemmeringen op te werpen. Die kunnen veterinair of fytosanitair van aard zijn. Soms gaat het omWat kunt u doen om de export te ondersteunen? exportbeperkingen pur sang. Wat doet u hiertegen?Om bijvoorbeeld iets te doen aan landenrisico’s endebiteurenrisico’s en zo? Bleker: ‘Het klopt, die groeiende tendens tot handelsbelemmeringen zie ik ook. Ik vind dat zorgelijk. Ik doe hier tweeBleker: ‘Nou kijk, exporteren is natuurlijk vooral een zaak van dingen aan. In de eerste plaats stel ik dit soort beperkingenondernemers zelf. Maar ik wil daar wel bij helpen. Door bijvoor- voortdurend aan de orde bij de Europese Commissie, die met veelbeeld zo veel mogelijk veterinaire en fytosanitaire belemmeringen exportlanden onderhandelt over handelsakkoorden en ookop te ruimen. Of door onze landbouwattachés in te zetten. Verder belemmeringen aanpakt. Ten tweede neem ik zo nodig zelf hetvind ik dat handelsmissies deuren kunnen openen voor Neder- initiatief om de grens weer open te krijgen. Bij de EHEC-crisis benlandse exporteurs in kansrijke afzetgebieden. Eind vorig jaar ben ik onmiddellijk persoonlijk naar Rusland afgereisd om de exportik bijvoorbeeld met veertig bedrijven uit allerlei sectoren, ook uit van groente en fruit weer op gang te krijgen. En in Brussel heb ikde landbouw, op handelsmissie naar Brazilië geweest. Dat is mij stevig ingezet om de betrokken bedrijven niet de dupe te latennaast China en India één van de sterk opkomende markten waar worden van omstandigheden waar zij niks aan konden doen.’we ons extra op richten. We hebben actief de glastuinbouw bijdie missie betrokken. Bij zo’n missie hoort ook een overleg metde Braziliaanse minister van Landbouw, Veeteelt en Voedsel-voorziening.’

8De agrarische sector is goed voor 60% van ons Berntsen: ‘We produceren nu al duurzaam en het vermarkten vanhandelsoverschot en 10% van ons bbp. Ergo: een belangrijke duurzaamheid in het buitenland is vooralsnog geen gemakkelijkeeconomische factor. Tegelijkertijd is er sprake van een opgave. Het lukt mondjesmaat, bijvoorbeeld met Rondeel eierenafnemend draagvlak voor agrarische productie in Nederland. in Duitsland, met Welfare Bacon in Engeland en biologischeDe ruimte om te ondernemen staat onder druk. Wat doet u groente en fruit van Nature and More in diverse landen. Betereeraan om die ondernemersruimte te vergroten? exportargumenten liggen er op het gebied van smaak, topkwaliteit, maatwerk, imago en betrouwbaarheid. Onze basis isBleker: ‘Dat is waar: op sommige punten staat de ruimte voor sterk, en duurzaamheid kan het imago daarbij prima verderagrarisch ondernemen onder druk. En maatschappelijk draagvlak versterken.’is wel een must. Vandaar dat ik in mijn visie op de veehouderij ookheb aangegeven dat er grenzen zijn aan de groei. Bedrijven De Nederlandse agribusiness is groot geworden met dankmoeten wel passen in hun omgeving. Geen ongebreidelde groei. aan de primaire sector. Er is symbiose tussen de twee.Maar we hebben het over een belangrijke economische sector. Er Nederland is daarbij de proeftuin en springplank voor dezewordt nog volop ondernomen in de landen tuinbouw. Ik zie in het bedrijven. Omdat veel agribusinessbedrijven zich inlandelijk gebied nog veel initiatieven om te investeren, waarbij toenemende mate op het buitenland richten, en devaak jonge, innovatieve ondernemers betrokken zijn. Dat geeft agribusiness en de primaire sector in Nederland uit elkaarhoop. lijken te groeien, wordt de succesformule ondermijnd. Ziet u mogelijkheden voor een nieuwe versterking van deze symbiose? ‘Geen ongebreidelde groei: bedrijven moeten in omgeving passen’ Bleker: ‘Ik zie die trend niet zo. Ik vind dat die symbiose nog volop bestaat. De grotere agribusinessbedrijven zijn steeds vaker multi- nationaal actief, en hebben daarbij vaak een sterke thuisbasis, zoals bijvoorbeeld de coöperatieve zuivelindustrie. De Neder- landse landen tuinbouw zijn sterk coöperatief georganiseerd en deze bedrijven zijn bepaald niet footlose. De bloemenveilingen, deVorig jaar is het kabinet begonnen met het topgebiedenbeleid, vleesverwerkende industrie en de zuivel die ik net noemde,waarbij we onze inspanning concentreren op de negen top- hebben sterke wortels in Nederland en nauwe banden met hunsectoren van onze economie. Agrofood en Tuinbouw & Uitgangs- boerenleveranciers.’materialen zijn twee prominente topsectoren waarvoor, samenmet het bedrijfsleven en de onderzoeksinstellingen, een ‘Eurozone onder druk, veeltoekomstagenda is gemaakt.’ exportmarkten in mineur’Ziet u mogelijkheden om duurzame productiemethoden teexporteren?Bleker: ‘Nederland is koploper voor duurzame landbouw-technologie. Ik noem als voorbeeld onze energiezuinige tuin- Berntsen: ‘Nederland gaat de groeiende wereldbevolking niet zelfbouwkassen, duurzame stalsystemen en onze pluimveeslacht- voeden. Toch: ons agrocomplex speelt mondiaal wél een vooraan-machines. Er is veel vraag naar deze technologie in opkomende staande rol op het gebied van kennis, uitgangsmateriaal,landbouwlanden, dus exportkansen te over zou ik zeggen. Ik merk productiesystemen en efficiënte productie van voedsel. Boerendit ook als ik op werkbezoek ben in landen als Vietnam of Kenia: en tuinders spelen hierbij een cruciale rol. AgribusinessbedrijvenNederland wordt gezien als een leidend kennisland voor de land- profiteren van de kunde van Nederlandse ondernemers. Veelen tuinbouwsectoren.’ kinderen van boeren en tuinders zijn werkzaam in het agrarisch onderzoek, onderwijs, of bedrijfsleven. Samen vormen ze een sterk team. Zonder vitale primaire sector boet het agrocomplex in aan kracht.’

Interview 9Denkend aan de Nederlandse boeren en tuinders diegrotendeels voor exportmarkten produceren, welke vierbelangrijke adviezen zou u hen willen geven?Bleker: ‘Ten eerste: blijf investeren in de vernieuwing van uwbedrijf, want voortdurende innovatie is de sleutel tot uw succes.Twee: luister goed naar maatschappij en markt, want de burger ende consument worden steeds kritischer. Met duurzame productenvalt bovendien geld te verdienen. Drie: werk als boer en tuindergoed samen; samenwerking versterkt je positie in de afzetmarkt.Vier: organiseer samenwerking in de keten, zodat ieder een faireprijs krijgt.’Berntsen: ‘Mijn eerste advies is: ken jezelf en ga uit van eigenkracht. Twee: maak producten van wereldklasse die iedereen wilhebben. Drie: investeer ook in jezelf. Vier: houd in alles rekeningmet markt en afnemers.’

10 akkerbouw Intensieve productie kenmerkend voor Nederlandse akkerbouw Mondiale vraag naar akkerbouwproducten neemt toe Kracht akkerbouw ligt in flexibele en betrouwbare productie van goede kwaliteit Branchebeschrijving In de akkerbouw worden gewassen als aardappelen, suikerbieten, speelt een belangrijke rol in de Nederlandse akkerbouw. Akkerbouwers granen en uien in de vollegrond geteeld. Naast de traditionele gewassen houden zich steeds meer bezig met multifunctionele landbouw, waarbij nemen akkerbouwers ook andere hoogsalderende gewassen, zoals activiteiten worden ontplooid op het gebied van recreatie, vollegrondsgroenten, in het bouwplan op. Het EU-landbouwbeleid boerderijverkoop en dergelijke. Trends en ontwikkelingen De akkerbouw wordt op 4.668 bedrijven met een areaal groter dan hectare. De laatste factor kan jaarlijks sterk fluctueren door de weers- 30 hectare uitgevoerd. Daarnaast worden akkerbouwgewassen op een omstandigheden tijdens het groeiseizoen. Een kleine wijziging van vraag groot aantal bedrijven als nevenactiviteit geteeld. Circa 960 bedrijven of aanbod kan tot grote prijsfluctuaties leiden. In 2011 zijn de oogsten hebben een areaal groter dan 100 hectare. Kenmerkend voor de Neder- groot geweest, ondanks de grillige weersomstandigheden tijdens het landse akkerbouw zijn de intensieve productie en de schaalvergroting. groeien oogstseizoen. Deze ontwikkelingen hebben voor een aantal Er wordt in de akkerbouw veel nadruk gelegd op gewassen die een producten tot fors lagere prijzen geleid. Vooral de prijzen van consumptie- hoog saldo genereren, zoals aardappelen, suikerbieten en vollegronds- aardappelen en uien zijn sterk gedaald. De individuele bedrijfsresultaten groenten. De gewassen worden gebruikt als voedingsmiddelen voor worden sterk bepaald door de kwaliteit van de producten, het moment mens of dier. In Nederland is de teelt van gewassen voor de productie van verkoop en de markttoeslagen. De grondprijzen zijn in 2011 verder van biobrandstoffen van ondergeschikt belang. De productie is sterk gestegen ondanks de ontwikkelingen in de bouw en de verminderde afhankelijk van de ontwikkeling van het areaal en van de productie per aankoop van grond door de overheid voor natuurdoeleinden. Onze visie In 2012 kan de akkerbouwproductie in Nederland en omringende landen om als teler te sturen op kwaliteit, bijvoorbeeld door spreiding van zich handhaven op de huidige hoge niveaus, mits er geen uitzonderlijke rassen, rotatie in het bouwplan en een optimale organisatie van het weersomstandigheden optreden. Bij enkele producten zal de grote bedrijf. Akkerbouwers kunnen meerwaarde aan hun producten geven productie leiden tot druk op de prijzen. Bij andere producten, zoals door te telen voor bepaalde deelsegmenten, marktspecialisatie, samen granen en suikerbieten, hebben de goede vraag en de lage voorraden te werken met verwerkende bedrijven en door het bewerken, op de wereldmarkt een gunstige uitwerking op de prijsvorming. verwerken of verpakken van de producten. Schaalvergroting moet op Ondernemers kunnen meer zekerheid verkrijgen door prijsrisico’s af te een beheerste wijze plaatsvinden, waarbij de kwaliteit van het product dekken. De vooruitzichten voor de akkerbouw zijn door de toename van voorop moet staan. De kracht van de Nederlandse akkerbouw ligt niet in de mondiale vraag, op langere termijn goed. Afnemers stellen hogere bulkproductie, maar in een flexibele en betrouwbare productie en eisen aan de kwaliteit van akkerbouwproducten. Het is van groot belang aflevering van de kwaliteit waar de markt om vraagt. Kerngegevens Websites Aantal gespecialiseerde akkerbouwbedrijven: Areaal akkerbouwgewassen: 535.042 ha www.lto.nl 9.470 ▶▶ waarvan areaal aardappelen: 159.686 ha www.akkerbouw.com ▶▶ waarvan areaal suikerbieten: 73.329 ha www.aardappelinfo.nl ▶▶ waarvan areaal granen: 213.832 ha www.lei.wur.nl ▶▶ waarvan areaal zaaiuien: 23.295 ha

akkerbouw 11Akkerbouwareaal (exclusief voedergewassen) verder afgenomen Bron: LEI, CBS▶▶ De trendmatige daling van het areaal akkerbouwgewassen heeft in Overige akkerbouwgewassen 2011 doorgezet met een daling van 7.029 hectare tot 535.042 Uien hectare. 6% 5% Akkerbouw groenten 5%▶▶ Het areaal granen is met bijna 5.000 hectare gedaald. 40% Granen▶▶ Het areaal aardappelen is met 1.416 hectare gestegen. De Suikerbieten 14% toename kan worden toegeschreven aan het grotere areaal zetmeelaardappelen. Het areaal consumptieaardappelen en pootaardappelen is gedaald. 30% AardappelenProductie per hectare omhoog Bron: CBS▶▶ In 2011 is de productie per hectare van de meeste akkerbouw- 90 80 producten gestegen, ondanks het grillige verloop van de 78,9 79,9 70 74,8 72,2 weersomstandigheden tijdens het groeien het oogstseizoen. 60 62,6 68,2 60,7 57,5▶▶ De productie per hectare van consumptieaardappelen en uien is 50 52,4 51,8 53,4 49,4 40 op het hoogste niveau van de afgelopen 20 jaar uitgekomen. 37,7 37,8 30 34,7 34,7▶▶ Bij sommige producten zijn er grote regionale verschillen in de 20 productie per hectare. 10 x 1 ton 8,7 9,3 8,9 7,8 0 2008 2009 201 2011 Tarwe Consumptieaardappelen Pootaardappelen Suikerbieten Zaai-uienExportontwikkeling aardappelen Bron: HBAG, NAO▶▶ De export van consumptieaardappelen laat in het seizoen 2011/12 1200 een sterke daling zien. Voor een belangrijk deel wordt deze daling 1000 1057 veroorzaakt door de kleinere vraag uit Rusland en - in mindere 994 902 925 870 800 mate - uit Polen. 855 788 716 725▶▶ In het begin van 2011/12 is de export van pootaardappelen zeer 600 679 654 662 goed verlopen. In de tweede helft valt de export terug door de lage 400 prijzen voor consumptieaardappelen, de economische crisis en de 200 verminderde beschikbaarheid van pootaardappelen. x 1,000 ton 0 2006/07 2007/08 2008/09 2009/10 2010/11 2011/12r Consumptie aardappelen PootaardappelenInkomen uit bedrijf fors lager Bron: LEI▶▶ Het inkomen uit bedrijf laat jaarlijks sterke fluctuaties zien. 120.000 111% 110% Hieraan liggen vooral schommelingen in de prijzen van een 100.000 98% aantal producten ten grondslag. 104.300 91% 91%▶▶ Het inkomen uit bedrijf is in 2011 sterk gedaald voornamelijk 80.000 87% 90% 88% 91% 73.500 door fors lagere prijzen voor consumptieaardappelen en uien. 60.000 57.400 De suikerbietenteelt kon profiteren van hogere prijzen en van 40.000 43.200 50.500 70% 37.600 een hoge suikeropbrengst per hectare. 20.000 32.400▶▶ De kosten van meststoffen namen in 2011 sterk toe door EUR 0 50% prijsstijgingen. 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011r Inkomen uit bedrijf (l.as) Opbrengsten kostenverhouding (r.as)

12 bloembollenteelt Tijdstip van (voor)verkoop bepaalt resultaat Nieuwe markten en distibutiekanalen stimuleren export Bloemenmarkt steeds belangrijker Branchebeschrijving In de bloembollenteelt worden voorjaarsbloeiers als tulpen, narcissen (professionele markt) plaats. De belangrijkste teeltgebieden zijn Texel en hyacinten, en zomerbloeiers als lelies en gladiolen geteeld. en het Land van Zijpe, West-Friesland, de Bollenstreek, de Bloembollen zijn een meerjarig gewas. De teelt van bloembollen vindt Noordoostpolder en Noord-Limburg. zowel voor de droogverkoop (consumentenmarkt) als voor de broeierij Trends en ontwikkelingen De dominante positie van Nederland in de mondiale bloembollenteelt -productie is in 2011 verder gestegen. Toch stond de export van is verkregen door gunstige fysiologische en klimatologische bloembollen vorig jaar onder druk, doordat de vraag van buitenlandse omstandigheden, het aansprekende assortiment, het hoge broeiers vanwege financieringsproblemen met ongeveer 10% afnam. kennisniveau, de clustering van activiteiten en de eveneens sterke De bollenexport richting de opkomende landen buiten de eurozone is positie van Nederland in de mondiale bloementeelt. De jarenlange verder gestegen. Bij de afzet neemt het belang van broeierijen toe. De trend van schaalvergroting binnen de bloembollenbranche heeft in afzet naar droogverkoop stagneert. De afzet naar de broeierijen wordt 2011 doorgezet. Sinds 2000 is het aantal bloembollenbedrijven met vooral bepaald door de ontwikkelingen op de bloemenmarkt. De tweederde afgenomen, terwijl het totale areaal zelfs iets is gestegen. bloemenmarkt kenmerkte zich in 2011 door een grillig marktbeeld met De productie per hectare fluctueert weliswaar jaarlijks door het weer, grote verschillen in de afzet per product en land. Er zijn steeds meer maar stijgt op de lange termijn door veredeling, schaalvergroting en mogelijkheden voor nieuwe markten en andere distributiekanalen via een toenemende mechanisering. De totale bloembollenexport en grootwinkelbedrijven, zoals bouwmarkten en woonwarenhuizen. Onze visie De afgelopen tien jaar was het Nederlandse bloembollenareaal stabiel. ook een grote rol. In de broeierij neemt de invloed van het De productie per hectare stijgt verder, doordat er steeds betere rassen grootwinkelbedrijf als afzetkaneel steeds verder toe. Door gezamenlijke worden gebruikt, de planten oogstmachines steeds beter worden en verkoopconcepten wordt de afzet gestimuleerd. De combinatie van er steeds efficiënter wordt gespoten met gewasbeschermingsmiddelen. teelt met broeierij van eigen bollen neemt in belang toe bij alle Regelmatig is hierdoor het evenwicht tussen vraag en aanbod verstoord. bloembolgewassen. Het toerisme blijft belangrijk voor het imago en de Omdat het bloembollenareaal ook de komende jaren niet substantieel afzet. De bollenvelden, de Keukenhof en de Floriade zijn in 2012 zal krimpen, is de ontwikkeling van bloemenprijzen cruciaal voor belangrijke trekpleisters die de droogverkoop kunnen stimuleren. bollenkwekers. Weersomstandigheden en economische ontwikkelingen Volgens ABN AMRO kan de export verder toenemen bij economisch bepalen de bloemenprijzen. Vanwege de sterk fluctuerende prijzen is herstel in de belangrijkste exportlanden. Op langere termijn geven het tijdstip van (voor)verkoop belangrijk voor de individuele resultaten nieuwe markten en alternatieve distributiekanalen een positieve impuls van bollenkwekers. De samenstelling van het assortiment speelt hierin aan de export. Kerngegevens Websites Aantal bedrijven: 1.660 Productiewaarde: EUR 575 mln www.bkd.eu Aantal gespecialiseerde bedrijven: 720 Export 2010/2011: EUR 624 mln www.kavb.nl Areaal op bloembollenbedrijven: 24.126 ha Export 2010/2011: 5.952 mln stuks bloembollen.groenweb.nl www.bloembollenvisie.nl

bloembollenteelt 13Areaalontwikkeling laat groei zien Bron: CBS▶▶ Het areaal bloembollen varieert de afgelopen jaren tussen 23.000 12.500 11.861 11.728 en 24.500 hectare. In 2011 is het areaal licht gegroeid. 11.399 11.390 10.740 10.000▶▶ De belangrijkste bollensoort is de tulp. Op de helft van het bollenareaal worden tulpen geteeld. Het areaal tulpen is in 2011 7.500 licht gestegen. 5.009 4.970 5.082 5.000 4.684 4.266▶▶ Na wisselende ontwikkelingen in de laatste jaren, zijn in 2011 de arealen van de vier grootste bollensoorten gegroeid. 2.500 1.773 1.974 1.877 1.802 1.812 x1 hectare 1.329 1.383 1.389 1.382 1.446 0 2007 2008 2009 2010 2011r Tulpen Lelies Narcissen HyacintenExportontwikkeling bloembollen Bron: Productschap Tuinbouw▶▶ In het seizoen 2010/11 werden bijna 6,0 miljard bloembollen geëx- 3.000 porteerd ter waarde van EUR 624 miljoen. Zowel het aantal geëx- porteerde bollen als de export naar waarde liet een lichte stijging 2.072 1.951 1.902 1.944 1.936 2.000 zien. De stijging bleef beperkt door financieringsproblemen bij buitenlandse broeiers. 1.213 1.199 1.168 1.122 1.114▶▶ Eenderde van de bollenexport bestaat uit tulpen. De export van 1.000 747 710 678 641 657 tulpen is in het seizoen 2010/11 heel licht gedaald. x 1 mln stuks 465 442 446 416 426 0 2006/07 2007/08 2008/09 2009/10 2010/11 Tulpen Lelies Gladiolen NarcissenMarktaandeel exportbestemmingen onveranderd Bron: Productschap Tuinbouw▶▶ Nederland bekleedt een belangrijke positie in de wereldhandel in bloembollen, met een marktaandeel van circa 80%. Verenigde Staten▶▶ Ongeveer de helft van de geëxporteerde bloembollen wordt binnen de EU afgezet, waarbij Duitsland en het Verenigd Koninkrijk de 15% belangrijkste exportlanden zijn. 12% 43% Duitsland Overigen▶▶ In de Verenigde Staten worden de meeste bloembollen afgezet, 8% maar buiten de EU zijn Japan, Rusland en China ook van groot 7% Verenigd Koninkrijk belang. 5% 4% 6% Japan China Frankrijk ItaliëDe tulpenbroei is in 2011 gestegen Bron: CBS▶▶ De tulpenbroei is vanaf 2000 gegroeid en bereikte in 2006 een 2.000 recordniveau. Ook in 2011 groeide de tulpenbroei weer, dit keer 1.692 met bijna 4%. 1.500 1.386 1.440 1.349 1.254▶▶ Ruim de helft van de uitgevoerde bloembollen betreft tulpen. 1.201▶▶ De belangstelling van de consument voor bolbloemen is de 1.000 afgelopen jaren aanzienlijk toegenomen. 500 x 1 mln stuks 0 2006 2007 2008 2009 2010 2011r

14 champignonteelt Licht prijsherstel voor champignons in 2012 Polen blijft belangrijkste concurrent Nederlandse champignonteelt heeft goede uitgangspositie Branchebeschrijving De champignonteelt vindt plaats in cellen. Als voedingsbodem wordt pluk- en snijbedrijven onderscheiden. De plukbedrijven oogsten de compost gebruikt, afgedekt met een laag dekaarde. Compost wordt champignons handmatig en zetten het product af als verse gemaakt uit gips, paarden- en kippenmest en stro. Bij aflevering is de champignons. De snijbedrijven oogsten de champignons machinaal, compost doorgroeid met champignonschimmels. In de teelt worden waarna de champignons door de conservenindustrie worden verwerkt. Trends en ontwikkelingen De champignonteelt wordt gekenmerkt door schaalvergroting. Het licht lagere Europese consumptie zijn de belangrijkste oorzaken van de areaal champignons is gedurende de afgelopen tien jaar met 28% ge- exportdaling. De concurrentie vanuit Polen is vooral sterk door de lagere krompen, terwijl het aantal bedrijven zelfs met tweederde is afgeno- arbeidskosten. Tevens wordt de Poolse concurrentiekracht bepaald door men. Snijbedrijven telen door mechanisatie gemiddeld op een vier keer de koers van de Poolse zloty. De productie in Polen wordt echter belem- zo groot areaal dan plukbedrijven. De productie laat een wisselend merd door minder moderne productiefaciliteiten en een minder goed beeld zien met een dip in 2010. Naast areaalontwikkelingen vormen de ontwikkelde infrastructuur. Daarnaast is er niet altijd voldoende compost kwaliteit van de compost en ziekten belangrijke invloedsfactoren op de van een goede en constante kwaliteit beschikbaar. De distributie van productie. Op langere termijn staat de export van champignons onder verse champignons verloopt in de EU veelal via het supermarktkanaal, druk. Verse champignons worden in continentaal Europa afgezet, terwijl waarbij grote volumes en een constante kwaliteit van belang zijn. Grote verwerkte champignons mondiaal worden verhandeld. Sterke concur- en goed georganiseerde plukbedrijven profiteren hiervan. rentie vanuit Polen (vers en conserven) en China (conserven) en een Onze visie Investeringen in schaalvergroting, automatisering en nieuwe teelttech- landse champignonteelt volgens ABN AMRO goed. Op de industriële nieken blijven een belangrijke strategie in de champignonteelt, die leidt markt dragen mechanisering, een grote productie per vierkante meter, tot een hogere productie en een verlaging van de kostprijs. In 2012 een uniforme en hoge kwaliteit en een goed georganiseerde verwer- kunnen de champignonprijzen licht aantrekken door vraagherstel. Op de kende industrie hieraan bij. Op de versmarkt is Nederland in staat op versmarkt wordt de concurrentie uit Polen kleiner, doordat Polen de ieder moment een kwalitatief goed en uniform product aan te bieden. export meer richt op andere Oost-Europese landen. De voorraden van De hoge arbeidskosten vormen een belemmering voor de Nederlandse de conservenindustrie zijn voor een deel afgebouwd, waardoor in dit productie. Een breed en diep assortiment, verschillende sorteringen, be- segment ook ruimte ontstaat voor prijsherstel. De continue productie werkingsvormen en verpakkingen tezamen met productontwikkeling en van een goede kwaliteit compost tegen een aantrekkelijke prijs is in marketing werken afzetbevorderend. Aandacht voor duurzaamheid en 2012 lastig, doordat er onvoldoende paardenmest beschikbaar is en stro arbeid blijft de komende jaren randvoorwaarde voor het succes van de relatief duur is. Op de lange termijn is de uitgangspositie van de Neder- champignonteelt. Kerngegevens Websites Aantal bedrijven: 160 Aantal bedrijven >2.000 m2: 75 www.mushroombusiness.com ▶▶ waarvan plukbedrijven: 129 Areaal champignons: 697.436 m2 www.degroentenenfruit.nl ▶▶ waarvan snijbedrijven: 32 Export: 69.520 ton www.tuinbouw.nl www.agf.nl

champignonteelt 15Verdere daling areaal in 2011 Bron: CBS▶▶ Het areaal champignons is in 2011 in Nederland met 36 hectare 800 772 755 733 gedaald. 700 704 697▶▶ Het areaal handmatig te oogsten champignons bevindt zich in een 600 opgaande lijn, met een onderbreking in 2010. 500 372 404 368 366 389 362 371 399 400▶▶ Bij de machinaal te oogsten champignons is het areaal gedurende 332 299 300 de afgelopen drie jaar met een kwart gedaald. In 2011 was de 200 daling relatief groot (-63 hectare). x 1.000 m2 100 0 2007 2008 2009 2010 2011 Totaal Machinaal geoogst Handmatig geoogstProductieherstel Bron: Productschap Tuinbouw▶▶ Na een dip in 2010 is de productie van champignons in 2011 weer 250 260 hersteld. Areaalontwikkelingen, de kwaliteit van compost en ziek- 250 250 ten zijn belangrijke factoren die invloed hebben op de productie. 230 230 225▶▶ De productie kan door de bedrijven worden gestuurd, door de 200 210 teeltschema’s te verkorten of te verlengen. Schimmelziekten beïn- vloeden de productie in negatieve zin. 150▶▶ De kwaliteit en beschikbaarheid van compost is in 2011 geen be- x 1.000 ton lemmering geweest voor de productie van champignons. 100 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011Verenigd Koninkrijk grootste exportbestemming Bron: Productschap Tuinbouw, KCB▶▶ De export van champignons heeft in 2011 weer een stijging laten 100 zien na een daling in de jaren ervoor. 80▶▶ Het Verenigd Koninkrijk, Duitsland en Frankrijk zijn de belangrijkste 70,9 70,5 67,7 67,7 69,5 exportlanden met een gezamenlijk aandeel van bijna 90%. 60▶▶ De export naar het Verenigd Koninkrijk staat al een aantal jaren 40 onder druk, maar laat in 2011 herstel zien. 30,8 30,6 27,9 28,4 24,7 20,1 18,3 17,8 19,3 20 19,3 15,7 14,6 x 1.000 ton 12,4 14,7 11,5 0 2007 2008 2009 2010 2011 Verenigd Koninkrijk Duitsland Frankrijk TotaalVerwerking van champignons fluctueert Bron: Productschap Tuinbouw▶▶ De verwerking van champignons laat de afgelopen jaren sterke 200 172 171 fluctuaties zien. Polen en China zijn belangrijke concurrenten bij de 180 160 160 147 151 champignonverwerkende industrie. 140 145 131▶▶ In de industrie worden champignons verwerkt tot conserven. Ze 120 100 worden ook diepgevroren en als ingrediënt voor andere levensmid- 80 delen gebruikt. 60 40 x 1.000 ton 20 0 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010

16 fruitteelt Perenareaal in 2012 naar verwachting voor het eerst groter dan appelareaal Het jaar 2011 was een heel goed oogstjaar Trend naar schaalvergroting en aandacht voor clubrassen onverminderd Branchebeschrijving Fruitteelt omvat de teelt van pitvruchten (appelen en peren), steen- belangrijkste producten in de branche. Naast de bekende ‘vrije’ appel- vruchten (pruimen en kersen) en kleinfruit. Onder kleinfruit horen en perenrassen als Elstar, Jonagold en Conference staan exclusieve bijvoorbeeld bessen, frambozen en bramen. Kleinfruit speelt een vrij clubrassen steeds meer in de belangstelling. beperkte rol in de fruitteelt. Appels en peren zijn verreweg de Trends en ontwikkelingen Sinds 2009 daalt het totale fruitareaal jaarlijks weer licht, na een korte landen relatief gunstiger dan voor appels. Ook zijn er kostenvoordelen periode van lichte toename. De laatste tien jaar is het totale fruitareaal bij de perenteelt. Zo gaan de bomen langer mee en is er dus minder licht afgenomen. De samenstelling van het areaal is behoorlijk aan ver- vaak nieuwe aanplant nodig. De appelteelt ondervindt meer concurren- andering onderhevig. Bij een licht afnemend areaal neemt de peer een tie dan de perenteelt, onder andere vanuit landen op het zuidelijk half- steeds belangrijke positie in bij de teler, ten koste van de appel. Deze rond. Meer nog dan bij peren, is daarom de ontwikkeling van clubrassen trend is al jarenlang gaande en maakt nog steeds opgeld. Waar twintig voor de appelteelt in Nederland van belang. De consumptie van fruit in jaar geleden het appelareaal drie keer zo groot was als het perenareaal, Nederland ten opzichte van andere landen kan als gemiddeld worden gaat in 2012 de peer waarschijnlijk de appel in areaalgrootte verslaan. bestempeld. Veel telers zijn voor een belangrijk deel afhankelijk van de Een hoger verwacht rendement voor peren is de belangrijkste reden dat export van fruit. De oogst komt in 2012 waarschijnlijk op een flink lager het areaal perenbomen groeit ten koste van appelbomen. De productie- niveau uit dan in 2011, door de strenge vorst begin van het jaar. Met omstandigheden voor peren zijn in Nederland ten opzichte van andere name de perenoogst is in bepaalde delen van het land hard getroffen. Onze visie De verwachting is dat een aantal bestaande trends zal doorzetten in perenareaal ten koste van het appelareaal lijkt zowel voor individuele de fruitteelt. Het totale fruitareaal neemt naar verwachting beperkt in telers als voor de sector als geheel een goede keuze, vanwege het omvang af. Het aantal telers vermindert verder door een proces van eerder aangegeven relatieve concurrentievoordeel. Maar voor de toe- schaalvergroting, en de opmars van de perenteelt ten opzichte van de nemende perenoogst moeten natuurlijk wel nieuwe afzetmogelijkhe- appelteelt zet ook door. Schaalvergroting is om meer redenen een den worden gevonden. Het is voor individuele telers vrijwel onmogelijk goede zaak. Het maakt het beter mogelijk om investeringen te doen in om de consumptie van fruit te beïnvloeden, maar uit diverse onderzoe- bewaarfaciliteiten en gewasbescherming en de positie in de keten ken blijkt wel dat er nog voldoende ruimte is om de fruitconsumptie te wordt sterker. Ook het belang van clubrassen zal verder (moeten) toe- verhogen. Met een toename van de aandacht voor clubrassen en sa- nemen. Dit is, vanwege de concurrentie, met name voor de appelteelt menwerking in de gehele keten voor gerichte marketing moet het mo- van groot belang. In de traditionele ‘vrije’ rassen is het moeilijk om op gelijk zijn de consument tot meer ‘fruitmomenten’ te verleiden. prijs te concurreren met buitenlandse telers. De uitbreiding van het Kerngegevens Websites Aantal bedrijven met fruit: 2.574 Areaal fruit: 19.230 ha www.nfofruit.nl Export appelen: 88.757 ton ▶▶ waarvan areaal appelen: 8.720 ha www.fruitteelt.info Export peren: 203.276 ton ▶▶ waarvan areaal peren: 8.200 ha www.degroentenenfruit.nl ▶▶ waarvan areaal kleinfruit: 1.720 ha www.frugiventa.nl

fruitteelt 17Areaal nauwelijks veranderd Bron: LEI, CBS▶▶ Het totale fruitareaal is in het afgelopen decennium nauwelijks 12.000 veranderd. 10.000 9.380 9.302 9.132▶▶ De samenstelling van het areaal is wél veranderd. Het areaal 8.680 8.270 8.200 7.800 7.990 8.000 7.476 appels loopt al jaren terug ten gunste van peren. Samen nemen ze 7.296 6.000 ruim 85% van het areaal in beslag. Het areaal aardbeien is de afgelopen jaren sterk gestegen. 4.000▶▶ In 2012 zal het areaal peren naar verwachting voor het eerst het 2.000 1.300 1.549 1.634 1.667 1.720 974 993 1.017 1.031 1.040 areaal appels overtreffen. De verwachting is dat de opkomst van ha. 0 2007 2008 2009 2010 2011 clubrassen de krimp van het appelareaal zal temperen. Appelen Peren Overige pit- en steenvruchten KleinfruitGrote oogsten appels en peren Bron: CBS▶▶ De bruto fruitproductie beleefde na een slecht 2010, in 2011 een 450 418 391 402 uitzonderlijk goed jaar. De appelproductie lag het afgelopen jaar maar 400 375 334 336 liefst 25% hoger dan in 2010. 350 301 300▶▶ De bruto perenproductie beleefde een recordjaar in 2011. Voor het eerst 260 274 250 werd een productie behaald van 336.000 ton. De toename ten opzichte 200 van 2010 was met bijna 23% een stuk kleiner dan die bij de 172 150 appelproductie. 100 x 1.000 ton▶▶ Er wordt steeds meer hardfruit via de online marktplaats Service2Fruit 50 verkocht. 0 2007 2008 2009 2010 2011 Appelen PerenExport van Nederlands fruit in 2011 gedaald Bron: Productschap Tuinbouw, KCB▶▶ De export van appels en peren is in 2011 afgenomen met 240.000 216.668 210.593 respectievelijk 15% en 6%. Dit heeft te maken met de slechte 200.000 203.276 180.310 oogst van 2010, waardoor de export sterk terugliep in het begin van 152.040 160.000 het jaar. De laatste maanden van 2011 kon met de nieuwe oogst 116.704 116.844 120.000 nog wat van het verlies goedgemaakt worden. 104.188 104.263 88.757 80.000▶▶ Voor de export van appels is Duitsland, met een aandeel van 41% in 2011 verreweg de belangrijkste exportbestemming. 40.000▶▶ Voor peren is Rusland (25% aandeel in 2011) de belangrijkste ton 0 2.007 2008 2009 2010 2011 exportmarkt. Daarnaast heeft de Nederlandse peer in het VK een Appelen Peren goede positie.Inkomen uit bedrijf wisselt sterk Bron: LEI▶▶ Het inkomen van fruittelers is zeer volatiel. Dit komt door 60.000 100% 56.000 schommelingen in de oogsten en opbrengstprijzen. 92% 50.000▶▶ Na een relatief goed 2010, is het inkomen uit bedrijf in 2011 fors 86% 90% 40.000 gedaald. Dit was het gevolg van de slechte oogst in 2010, die 35.900 85% 79% 42.700 onder andere doorwerkte in lagere exporten in 2011. 30.000 24.000 80%▶▶ Goede bewaarfaciliteiten, sorteren, koelen en verpakken kunnen 20.000 12.700 leiden tot een hogere toegevoegde waarde. 10.000 EUR 0 60% 2007 2008 2009 2010 2011 Inkomen uit bedrijf (l.as) Opbrengsten kostenverhouding (r.as)

18 geitenhouderij Melkgeitenhouderij groeit weer Geitenmelkprijs veert op Kansen voor afzet hoogwaardige geitenmelkproducten als geitenkaas Branchebeschrijving Geiten worden in Nederland voor de melkproductie gehouden; de De EU heeft geen quoteringsregeling voor geitenmelk. Geitenhouders vleesproductie is van ondergeschikt belang. De melkgeitenhouderij is ontplooien nevenactiviteiten op het gebied van boerderijverkoop en een jonge branche. Met de introductie van de melkquotering voor recreatie & toerisme. De melkgeitenhouderij is vooral geconcentreerd koemelk in 1984, heeft de melkgeitenhouderij een impuls gekregen. in Noord-Brabant, Gelderland en Limburg. Trends en ontwikkelingen Melkgeiten worden in Nederland op een professionele wijze gehouden, producten, de ontwikkeling van nieuwe producten en het grotere aantal waarbij de schaalgrootte van de bedrijven een stijgende trend laat zien. consumenten met voedselallergieën en –intoleranties voor koemelk Bedrijven met meer dan 2.500 melkgeiten zijn geen uitzondering. De neemt de consumptie van geitenmelk in Nederland toe. Geitenmelk is ontwikkelingen in de melkgeitenhouderij werden de afgelopen jaren een goed alternatief voor koemelk. De export van rauwe melk, overschaduwd door de maatregelen ter bestrijding van de Q-koorts. halffabrikaten en eindproducten is van groot belang voor de branche. Sinds het laatste kwartaal van 2011 zijn de maatregelen versoepeld. De Sinds 2010 is de export van rauwe melk en van halffabrikaten naar overheid tracht de Q-koorts momenteel onder controle te houden door Frankrijk, de belangrijkste exportbestemming, sterk gedaald door de een vaccinatieprogramma. Meer dan 80% van de geproduceerde toename van de eigen productie van dat land. De bedrijfsresultaten in geitenmelk wordt verwerkt tot geitenkaas en halffabrikaten van kaas. de melkgeitenhouderij zijn gevoelig voor voerprijsstijgingen. De De rest wordt verwerkt tot consumptiemelk, melkpoeder en andere gemiddelde krachtvoerprijs is in 2011 met circa 18% gestegen, terwijl halffabrikaten en eindproducten. Door de hoge kwaliteit van de stro en hooi ook substantieel duurder zijn geworden. Onze visie De melkgeitenhouderij bevindt zich in een opbouwfase na de Q-koorts. duurzame wijze geproduceerd’. Door productontwikkeling kunnen De stallen zijn voor een belangrijk deel weer herbevolkt door geiten- hoogwaardigere en meer onderscheidende zuivelproducten uit de melk lammeren. Niet alle bedrijven hebben de bedrijfsactiviteiten voortgezet. worden gemaakt en wordt de afhankelijkheid van de export van In de komende jaren groeit de productie van geitenmelk verder door de halffabrikaten en onbewerkte grondstoffen minder groot. Nederlandse toename van de gemiddelde bedrijfsgrootte. De afzet van geitenmelk geitenmelk heeft de potentie om zich in het bovenste segment van de trekt aan door de grotere afzetmogelijkheden van geitenkaas en door markt te positioneren. De melkgeitenhouderij heeft een positief imago een verdere rationalisering van de geitenzuivelindustrie. De markt- bij de consument. Het is van belang om tot een duurzame afzet van positionering van geitenmelk kan worden verbeterd door product- boventallige geitenlammeren te komen en om aandacht aan de afzet ontwikkeling en door beter gebruik te maken van het thema ‘op van geitenvlees te besteden. Kerngegevens Websites Aantal bedrijven: 551 Productie geitenkaas (2010): 18.665 ton www.lto.nl Aantal melkgeiten: 220.140 Productie geitenmelkpoeder (2010): 1.653 ton www.prodzuivel.nl Gemiddelde melkgift per geit per jaar: www.vakbladgeitenhouderij.nl circa 830 kg www.qkoortsinnederland.nl

geitenhouderij 19Aantal melkgeiten van 1 jaar en ouder neemt in 2011 licht af Bron: CBS▶▶ De melkgeitenhouderij is een jonge branche die tot 2010 continue 280 is gegroeid. Deze groei is in 2010 onderbroken door ruimingen ter 240 231 208 222 220 bestrijding van de Q-koorts. 200 189 172 177▶▶ In 2011 steeg de melkgeitenstapel door een toename van het 160 aantal geitenlammeren. Het aantal melkgeiten van 1 jaar en ouder 120 neemt licht af. 80▶▶ De maatregelen tegen de Q-koorts zijn versoepeld, waardoor uit- x 1.000 stuks 40 breidingen weer mogelijk zijn. Noord-Brabant houdt tot juni 2013 0 vast aan een verbod op uitbreiding. 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011Bijna alle melkgeiten op grotere bedrijven Bron: Productschap Zuivel▶▶ Het aantal bedrijven waar melkgeiten als hoofdactiviteit worden 600 gehouden is de afgelopen jaren afgenomen, doordat verschillende 504 500 bedrijven de activiteiten hebben gestaakt na ruimingen vanwege 400 372 de Q-koorts. 326 312 321 325 321 299 306 303 300 286▶▶ Bijna alle melkgeiten worden op bedrijven met meer dan 208 100 melkgeiten gehouden. Circa 320 bedrijven hebben meer dan 200 100 melkgeiten. 100 35 46 32 24 23▶▶ In de melkgeitenhouderij treedt schaalvergroting op; het aantal 22 0 2005 2006 2007 2008 2009 2010 bedrijven met minder dan 100 melkgeiten neemt af. 1 - 19 Melkgeiten 20 - 99 > 100Geitenmelkproductie stabiel Bron: Productschap Zuivel, ABN AMRO Sector Research▶▶ De productie is in 2011 gestabiliseerd. 200.000▶▶ De melkgift per geit varieert per bedrijf. Goede verzorging en 199.000 goede voeding hebben een positieve uitwerking. Topbedrijven 160.000 177.000 181.951 182,000 162.000 kunnen een melkgift van 1.200 kilogram per geit per jaar behalen. 135.600 148000 120.000▶▶ Nederlandse geitenmelk heeft een gemiddeld vetgehalte van 4,1% en een gemiddeld eiwitgehalte van 3,4%. Gedurende het seizoen 80.000 variëren deze gehaltes. 40.000 x 1 ton 0 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011rGeitenmelkprijzen weer stijgende Bron: KWIN, Productschap Zuivel▶▶ De geitenmelkprijs stijgt weer na een dieptepunt in 2010. De 55 export van rauwe melk en halffabrikaten naar Frankrijk is in 2010 50 47,74 sterk teruggelopen door de grotere binnenlandse productie in dat 43,73 43,60 45 land. 40,83 40,77 37,80 40 38,36 EUR per 100 kg, excl. BTW▶▶ Er bestaan grote verschillen in de melkprijs die verwerkende 37,66 34,69 bedrijven uitbetalen. 35 32,00▶▶ Ondanks de hogere melkprijs was 2011 voor de meeste bedrijven 30 29,12 een verliesgevend jaar door voerprijsstijgingen en hogere prijzen 25 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 voor stro en hooi.

20 groenteteelt onder glas 2011 teleurstellend jaar Exportgroei, vooral naar Oost-Europa Afzetpositie kan worden versterkt door sturing op versheid, smaak en volume Branchebeschrijving De groenteteelt onder glas vormt een belangrijk onderdeel van de liggen in het Westland, Oostland en de omgeving van Venlo. Daarnaast glastuinbouw. De belangrijkste kasgroenten zijn tomaat, paprika en is in de Wieringermeer het grootschalige glastuinbouwgebied Agriport komkommer. Deze drie producten nemen driekwart van het A7 ontwikkeld. Handelshuizen, telersverenigingen en veilingen hebben kasgroenteareaal voor hun rekening. De belangrijkste productielocaties een groot aandeel in de distributie van de groenten. Trends en ontwikkelingen Het jaar 2011 is voor alle groentegewassen onder glas een moeilijk jaar Het grootste deel van het Spaanse aanbod is beschikbaar in een geweest. De EHEC-crisis in Duitsland heeft een grote impact op de periode dat de Nederlandse productie klein is. De West-Europese export van groente gehad. De weersomstandigheden in de zomer van groentemarkt laat nauwelijks groei zien, maar er zijn nog veel 2011 waren ongunstig voor de consumptie van een aantal mogelijkheden voor de export naar Oost-Europa. Schaalvergroting gaat glasgroenten. In het begin van het seizoen ondervonden telers sterke onverminderd door, maar vindt in kleinere stappen plaats. Het aantal concurrentie op de exportmarkten van Spaanse producten door bedrijfsovernames neemt toe. Het sterkst treedt de schaalvergroting gunstige weersomstandigheden en teeltverlenging in Spanje. De op in de tomatenteelt. De aandacht in de branche voor energie- economische ontwikkelingen in een aantal afzetlanden hebben ook efficiency is groot. Veel bedrijven hebben de afgelopen jaren hun sporen achtergelaten. De opbrengstprijzen van veel geïnvesteerd in WKK-installaties met teruglevering van elektra, groentegewassen hebben hierdoor in 2011 onder druk gestaan. Op de warmte-koude-opslag en schermen. Investeringen in Het Nieuwe Telen Europese markt is Spanje naast Nederland een belangrijke leverancier. en - in mindere mate - in diffuus glas en aardwarmte zijn in opkomst. Onze visie Het marktevenwicht op de internationale groentemarkt is fragiel en de bij optimaal profiteren van de sterke punten van het Nederlandse top- concurrentie blijft sterk. Er is sprake van prijsdruk. Kwaliteit leveren product, zoals de goede en uniforme kwaliteit, het brede en diepe tegen een goede prijs is niet meer voldoende om een product op de assortiment, de grote aandacht voor voedselveiligheid, het gebrek aan internationale groentemarkt te verkopen. De afzetpositie van Neder- residuen van gewasbeschermingsmiddelen en een snelle en efficiënte landse groentetelers is matig door het versnipperde aanbod en een logistiek. Schaalvergroting en specialisatie kunnen hierbij een hulpmid- gebrek aan regie en samenwerking. Er vinden wel initiatieven plaats del zijn. Kostprijsbeheersing door teelttechnische innovaties en ener- om door intensievere samenwerking met branchegenoten of andere giebesparing blijft voor alle telers van groot belang. De GMO-regeling schakels in de keten de afzet marktgerichter te organiseren. Investe- van de EU is nu vooral gericht op aanbodstimulerende investeringen ringen in nieuwe producten, verkoopconcepten, verpakkingen, service en beperkt de flexibiliteit van telers. Volgens ABN AMRO moet de en onlinediensten versterken de verkooppositie, waarbij veel aandacht GMO-subsidie op een effectievere en meer marktgerichte wijze aan smaak en duurzaamheid wordt geschonken. De branche kan daar- worden ingezet. Kerngegevens Websites Aantal bedrijven: 1.694 Areaal glasgroenten: 4.989 ha www.gfactueel.nl Aantal bedrijven in tomaten: 349 ▶▶ - waarvan areaal tomaten: 1.702 ha www.groentennieuws.nl Aantal bedrijven in paprika’s: 300 ▶▶ - waarvan areaal paprika’s: 1.357 ha www.groeiservice.nl Aantal bedrijven in komkommers: 274 ▶▶ - waarvan areaal komkommers: 656 ha www.apxendex.com

groenteteelt onder glas 21Stabiel areaal in 2011 Bron: CBS▶▶ De trendmatige groei van het areaal van de groenteteelt onder glas 5.000 4.826 4.986 4.989 4.571 4.647 is in 2011 onderbroken: het areaal bleef stabiel. 4.000▶▶ Het tomatenareaal is gedurende de afgelopen acht jaar met gemiddeld 3,9% toegenomen. In de Nederlandse tomatenteelt ligt 3.000 de nadruk op de teelt van trostomaten. 2.000 1.628 1.676 1.702▶▶ Het areaal met paprika is in 2011 met 46 hectare afgenomen. Naar 1.545 1.600 1.331 1.403 1.357 1.274 1.187 1.184 1.222 1.241 1.241 1.243 1.000 verwachting zal deze daling in 2012 verder door gaan. 617 622 626 664 656 ha. 0 2007 2008 2009 2010 2011 Totaal Tomaat Paprika Komkommer OverigOogst belangrijkste glasgroenten Bron: CBS▶▶ De tomatenproductie en de paprikaproductie zijn in 2011 gelijk 815 815 800 800 730 gebleven. 685 700▶▶ In de tomatenteelt neemt de productie op langere termijn toe door 600 een groter areaal, meer assimilatiebelichting, productievere rassen 500 430 425 435 435 430 370 365 365 en een modernisering van de glasopstanden. Jaarlijks kan de 400 320 335 300 productie variëren door de lichtintensiteit en de 200 weersomstandigheden. x 1.000 ton 100▶▶ De productie van komkommer schommelt jaarlijks rond 435.000 0 2007 2008 2009 2010 2011 ton, maar is in 2011 op een lager niveau uitgekomen. Tomaat Paprika KomkommerTerugval in export door EHEC Bron: Productschap Tuinbouw, KCB▶▶ De groente-export is in 2011 met 5% gedaald. De impact van de 2.000 1.747 1.814 1.821 EHEC-crisis op de export is groot geweest. 1.800 1.671 1.689 1.729 1.600▶▶ Driekwart van de export van groente wordt in de lidstaten van de 1.400 EU afgezet. De belangrijkste afzetmarkten zijn Duitsland en het 1.200 1.000 Verenigd Koninkrijk. 747 758 738 800 666▶▶ De belangrijkste afzetmarkt buiten de EU is Rusland. 600 624 630 335 328 323 333 329 328 321 319 400 300 x 1.000 ton 282 287 285 200 0 2006 2007 2008 2009 2010 2011 Verse groente, excl. uien Tomaat Komkommer PaprikaInkomen uit bedrijf naar dieptepunt in 2011 Bron: LEI▶▶ De slechte resultaten in 2011 kunnen voor een belangrijk deel 300.000 110% worden toegeschreven aan de EHEC-crisis en het slechte 200.000 97% 192.300 100% 95% zomerweer. 100.000 91% 77.800 89%▶▶ Het gemiddelde kostenniveau is gestegen door hogere energie- 47.400 90% EUR 0 28.100 -47.000 81% 81% kosten. -100.000 80% -169.500▶▶ Het inkomen wordt sterk bepaald door de weersomstandigheden -200.000 70% in de productie- en consumptiegebieden, het areaal in Europa, de -300.000 -350.200 aanvoer uit Zuid-Europa en incidentele factoren als een -400.000 60% 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011r voedselcrisis. Inkomen uit bedrijf (l.as) Opbrengsten-kostenverhouding % (r.as)

22 groothandel in bloemen en planten Schaalvergroting en samenwerking kenmerkend voor de branche Export naar bestemmingen buiten de eurozone stijgt Consolidatie bloemenhandel zet zich versneld voort Branchebeschrijving De groothandel in bloemen en planten bestaat uit de binnenlandse en de veiling, bij bemiddelingsbureaus en rechtstreeks bij de kwekers. de exporterende groothandel. In het binnenland worden de activiteiten De handel buiten de veiling om neemt sterk toe. Door de import van zowel door cash & carry bedrijven als door lijnrijders uitgevoerd. Op bloemen en planten kan de branche gedurende het gehele jaar buitenlandse markten zijn verzendexporteurs, lijnrijders en beschikken over een breed assortiment. gespecialiseerde plantenexporteurs actief. De groothandel koopt in op Trends en ontwikkelingen In de groothandel in bloemen en planten zijn zowel enkele grote bedrij- Rusland, Zwitserland, Noorwegen en de Verenigde Staten zijn ook be- ven als een groot aantal kleinschalige bedrijven actief. De 28 grootste langrijk. Op de lange termijn laat de export een groei zien. Het brede, exporteurs, elk met een omzet van meer dan EUR 40 miljoen, namen diepe en hoogwaardige assortiment, de kwaliteit van het product, het in 2011 42% van de exportwaarde voor hun rekening. Deze mix aan grote aantal noviteiten, nieuwe distributiekanalen op bestaande mark- bedrijven biedt mogelijkheden om alle marktsegmenten optimaal te ten, de ontwikkeling van nieuwe markten en een snelle en efficiënte beleveren. De branche wordt gekenmerkt door schaalvergroting, spe- logistiek zijn belangrijke factoren voor de exportstijging. Conjuncturele cialisatie en een grotere professionalisering. De concurrentie tussen ontwikkelingen op de belangrijkste afzetmarkten hebben invloed op de de bedrijven is sterk, waarbij grote volumes worden afgezet met lage export. In 2008 en 2009 is de export teruggelopen door economische marges. De export is van groot belang voor de branche. Het grootste en valutaire ontwikkelingen en de kredietcrisis. De export is in 2011 gedeelte van de export wordt binnen de EU afgezet, maar landen als gegroeid, ondanks de aanhoudende economische onzekerheden. Onze visie De consolidatie in de bloemenhandel zet zich versneld voort. In 2012 Een toenemende digitalisering speelt hierbij een rol. De marktpositie wordt de afzet en prijsontwikkeling van bloemen en planten vooral van de groothandel en de concurrentiekracht van de bedrijven kunnen bepaald door de economische ontwikkelingen in de afzetgebieden, de worden versterkt door de introductie van nieuwe verkoopconcepten, weersomstandigheden en de spreiding van de feestdagen. Op langere een grotere samenwerking met kwekers, het inspelen op nieuwe dis- termijn zal de marktomvang in veel exportlanden toenemen, doordat tributiekanalen en het voeren van een ketenstrategie waarbij wordt sa- de consument steeds meer belangstelling heeft voor bloemen en mengewerkt met lokale distributiekanalen. Er vindt in steeds grotere planten. De export naar Oost-Europa biedt de grootste groeimogelijk- mate een verticale integratie plaats waarbij kweker, handelsbedrijf en heden; deze markten zijn relatief minder goed ontwikkeld en de retail informatie delen en afspraken maken op basis van exclusiviteit. consument in deze landen houdt veel van bloemen. De groothandel Kwaliteit, assortiment, service en een goede logistiek blijven de ko- ondervindt een grotere concurrentie van rechtstreekse importen uit mende jaren randvoorwaarden voor het succes van de groothandel. andere producerende landen en van het lokaal geproduceerde product. Kerngegevens Websites Aantal exporterende bedrijven: 724 Export snijbloemen: EUR 3.204 mln www.hbagbloemen.nl Aantal bedrijven met omzet > EUR 5 mln: 183 Export potplanten: EUR 2.039 mln www.tuinbouw.nl Aantal bedrijven met omzet > EUR 40 mln: 28 www.vgb.nl www.flowercouncil.org

groothandel in bloemen en planten 23Exportgroei bloemen en planten in 2012 op laag pitje Bron: HBAG Bloemen en Planten▶▶ De export van bloemen en planten is in 2011 met bijna 2% 4.000 3.374 gestegen tot EUR 5,2 miljard. 3.500 3.237 3.243 3.204 3.151 2.991▶▶ De export van snijbloemen heeft een beperkte groei van 1,7% 3.000 2.500 laten zien. De consument is terughoudend in zijn aankoopgedrag 1.859 1.854 1.888 1.993 2.039 2.000 door onzekere economische vooruitzichten en het lage 1.777 1.500 consumentenvertrouwen. 1.000▶▶ ABN AMRO verwacht in 2012 een beperkte groei van de export ten x 1 mln EUR 500 gevolge van de economische ontwikkelingen in de wereld. 0 2006 2007 2008 2009 2010 2011 Snijbloemen Pot- en tuinplantenExport naar Rusland is smaakmaker Bron: HBAG Bloemen en Planten▶▶ De export van snijbloemen naar Duitsland, de belangrijkste exportbestemming, is in 2011 met 1,7% gedaald. De daling is groot, Overige mede als de gunstige ontwikkeling van de Duitse economie in Duitsland 2011 in ogenschouw wordt genomen. 29% 30%▶▶ De export naar Zuid-Europese bestemmingen stond door ongunstige economische ontwikkelingen in deze regio onder druk. 4% Rusland▶▶ Buiten de eurozone kent de export van snijbloemen naar het 4% 14% 6% Verenigd Koninkrijk (+4,7%) en Rusland (+32,3%) een sterke België 13% Verenigd Koninkrijk opleving. Italië FrankrijkVeilingomzet stijgt verder Bron: VBN, 2011 FloraHolland▶▶ De veilingaanvoer van snijbloemen is in 2011 met 3,1% gestegen, 2.800 2.548 voornamelijk door de grotere buitenlandse aanvoer. Het gemiddel- 2.477 2.387 2.353 2.400 2.194 de prijsniveau daalde met 1,9%. Per saldo is de veilingomzet met 2.000 1,0% toegenomen. 1.600 1.402 1.459 1.458▶▶ De veilingomzet van potplanten groeit jaarlijks. In 2011 is de veiling- 1.292 1.377 1.200 omzet van tuinplanten met 5,3% gedaald. 800▶▶ Via de veilingen worden zowel producten van Nederlandse bodem x EUR 1 mln 316 316 355 379 339 400 als importproducten verhandeld. 0 2007 2008 2009 2010 2011 Snijbloemen Potplanten TuinplantenImport bloemkwekerijproducten neemt weer toe Bron: Productschap Tuinbouw▶▶ Na een dipje in 2010 is de import van snijbloemen en potplanten in 870 827 749 748 733 750 2011 met 2% gestegen. 770 704 670▶▶ Kenia is de belangrijkste leverancier van bloemkwekerijproducten 570 aan Nederland met een marktaandeel van 25%. De import uit 470 Kenia neemt jaarlijks toe. 379 358 361 370 370 349 308▶▶ De rechtstreekse import van bloemkwekerijproducten door de 270 x 1 mln EUR groothandel buiten de veiling om toont een stijgende lijn. 170 70 2006 2007 2008 2009 2010 2011 Snijbloemen Potplanten

24 kottervisserij Quota van platvis in een stijgende lijn Hoge olieprijs zet rendementen onder druk Nieuwe visserijtechnieken leiden tot forse brandstofbesparingen en hogere kwaliteit Branchebeschrijving In de kottervisserij wordt met een bepaald type vaartuig (kotter) de kotters ook op garnalen vissen. Het belang van niet gequoteerde visserij beoefend, waarbij relatief korte visreizen worden gemaakt, vissoorten wordt steeds groter. In de kottervisserij wordt gebruik voornamelijk op de Noordzee en de Waddenzee. De belangrijkste gemaakt van verschillende visserijtechnieken, zoals sumwing, pulskor, vissoorten die worden gevangen zijn tong en schol, terwijl kleinere twinrig, flyshoot en de traditionele boomkor. Trends en ontwikkelingen Vissers in de kottervisserij zijn in een turbulente omgeving werkzaam. vangen. De visprijzen hebben in 2011 een wisselend beeld laten zien. Visquotering, visprijzen, brandstofkosten en duurzaamheid zijn belangrij- De scholprijs heeft zich licht hersteld, ondanks de grotere aanvoer en de ke invloedsfactoren voor de branche. De visquotering, die jaarlijks op- grotere concurrentie van exotische vissoorten. De tongprijs heeft licht nieuw wordt vastgesteld, stelt grenzen aan de vangsten van de belang- onder druk gestaan door de kleinere sortering aangevoerde tong. Een rijkste vissoorten. De huidige vlootcapaciteit is groot genoeg om de belangrijke kostenpost in de visserij is olie. De gemiddelde prijs van gas- quota van de diverse vissoorten geheel op te vissen. Toch worden de olie is in 2011 met circa 30% gestegen. In de branche wordt daarom quota niet altijd geheel gevangen. Het scholquotum bevindt zich in een veel aandacht geschonken aan energiezuinige visserijtechnieken. In het stijgende lijn. De scholvangsten zijn in 2011 toegenomen, ondanks het segment kotters met een motorvermogen tot en met 300 pk wordt veel feit dat het quotum niet geheel is benut. Het tongquotum is de afgelo- op garnalen gevist. De aanvoer van garnalen op de visafslag is sterk ge- pen jaren redelijk stabiel gebleven, maar neemt in 2012 weer toe. De daald; een groot deel van de vangsten wordt buiten de visafslag om ver- tongvangst is in 2011 afgenomen; slechts 75% van het quotum is ge- handeld. De garnalenprijs op de afslag is naar een dieptepunt gezakt. Onze visie Het beheer van visbestanden is van groot belang voor de kottervisse- de toekomst belangrijker worden. Hierbij moet gedacht worden aan rij. De vooruitzichten voor de visquota van platvis zijn voor de komende meerjarenbeheersplannen, beperking van ongewenste bijvangsten en jaren gunstig. De aanvoer van vis neemt toe door een verruiming van brandstofbesparende visserijtechnieken door aanpassingen aan kotter de quota. De tongprijs handhaaft zich op het huidige niveau. De vraag en vistuig (pulskor, sumwing) of het overstappen naar andere visserij- naar tong vanuit de horeca blijft groot. De scholprijs zal volgens technieken (bijv. twinrig, flyshooting). Deze laatste aspecten dragen bij ABN AMRO geen sterke stijging laten zien. De concurrentie van goed- aan forse besparingen in het brandstofverbruik met een gunstige uit- kope exotische vissoorten blijft groot, waarbij de consument door de werking op het rendement. Dat deze andere visserijtechnieken ook tot economische crisis en het lage consumentenvertrouwen vaker voor een hogere kwaliteit van de gevangen vis leiden, vormt een bijkomend goedkopere vissoorten kiest. Marktpositionering van vis, een belang- voordeel. Het Masterplan Duurzame Noordzeevisserij, waarbij nieuwe rijk aandachtspunt, kan worden versterkt door vis onder een duur- kotters worden ontwikkeld die op een duurzame wijze vissen, kan de zaamheidslabel aan te bieden. In de kottervisserij zal duurzaamheid in branche in de toekomst nieuw elan geven. Kerngegevens Websites Aantal kotters: circa 300 Aanvoer tong op visafslag: EUR 101,2 mln www.pvis.nl Gasolieprijs per ton: circa EUR 580 Aanvoer schol op visafslag: EUR 68,7 mln www.vissersbond.nl Besomming: EUR 210 mln Aanvoer garnalen op visafslag: EUR 28,3 mln www.visserij.nl www.visserijnieuws.nl

kottervisserij 25Weinig nieuwbouw in kottervloot Bron: LEI▶▶ Het aantal schepen in de Nederlandse kottervloot is de afgelopen jaren stabiel gebleven. Kleine kotters▶▶ Nieuwe visserijtechnieken staan sterk in de belangstelling van de Middelgrote kotters 16% branche. 26%▶▶ De investeringen in de kottervloot zijn laag en richten zich geheel op brandstofbesparing, duurzaamheid en nieuwe visserij- 8% Middenslag kotters technieken. Er vindt weinig nieuwbouw plaats, waardoor de vloot veroudert. 50% EurokottersVisquota in een stijgende lijn Bron: Ministerie EL&I, LEI▶▶ Zowel het tongquotum als het scholquotum voor 2012 is conform 35.000 31.709 het langetermijnbeheersplan met circa 15% verhoogd. 30.000 27.734▶▶ In 2011 is 91% van het scholquotum en 75% van het tongquotum 25.000 24.347 22.732 21.449 21.680 opgevist. De aanlandingen bleven aan het eind van 2011 achter 20.000 19.904 door de slechte weersomstandigheden. 15.000 13.732 11.887 12.571 10.982 11.083 11.043▶▶ De visbestanden veranderen niet alleen door de visserij, maar ook 10.000 10.115 door opwarming van de zee, veranderende zeestromen en de af- of 5.000 x 1 ton toename van voedingsstoffen in zee. 0 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012* Schol Tong * excl. ruilHogere scholprijzen Bron: CBS▶▶ De tongprijs is in 2011 licht gedaald, vooral doordat een relatief 14 kleinere sortering werd aangevoerd. 12 11,48 11,14 10,08 10,03▶▶ De scholprijs heeft in 2011 een herstel laten zien, maar ligt nog op 10 9,84 een relatief laag niveau. De garnalenprijs is naar een dieptepunt 8 gezakt. 6▶▶ Schol ondervindt op de markt concurrentie van exotische vis- 3,83 3,65 4 2,52 2,71 soorten, zoals pangasius en tilapia. 2,04 1,90 1,38 1,32 1,42 2,03 2 EUR/kg. 0 2007 2008 2009 2010 2011 Schol Tong GarnalenBesomming met 5% gedaald Bron: LEI▶▶ Ondanks de hogere scholprijs is de besomming in 2011 toch 300 270 gedaald. 240 247 250 250▶▶ De hogere olieprijzen hebben een negatieve invloed op de 205 221 210 200 bedrijfsresultaten. 150▶▶ Het aandeel van niet-gequoteerde vissoorten in de besomming wordt jaarlijks groter. 100 50 x EUR 1 mln 0 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011r Besomming kottervisserij

26 legpluimveehouderij Europese eiermarkt is een verdringingsmarkt Eierprijzen liggen in 2012 boven langjarig gemiddelde Goede diergezondheid, efficiënte logistiek en beheersing kostprijs bieden kansen Branchebeschrijving De legpluimveebranche omvat de productie van eieren. Er wordt de productie van consumptie-eieren behandeld. Binnen de legbranche onderscheid gemaakt naar leghennen voor de productie van worden vier subsegmenten onderscheiden naar houderijsysteem: consumptie-eieren en vleeskuikenouderdieren voor de productie van scharrel, kolonie, vrije uitloop en biologisch. Huisvesting in de broedeieren voor de vleespluimveebranche. In dit rapport wordt alleen traditionele kooi is niet meer toegestaan. Trends en ontwikkelingen Het aantal bedrijven met leghennen is gedurende een groot aantal circa 9,8 miljard eieren worden geëxporteerd in de vorm van consump- jaren gedaald. Veel kleinere bedrijven stoppen ermee, terwijl het tie-eieren en eiproducten. Verreweg de meeste eieren worden op de aantal grotere bedrijven toeneemt. De leghennenstapel is op lange Duitse markt afgezet. Duitsland is in een vroegtijdig stadium overge- termijn stabiel, maar laat de afgelopen jaren fluctuaties zien. In 2011 is schakeld naar andere huisvestingssystemen, waardoor de Duitse pro- de stapel gedaald na een stijging gedurende de zeven jaar ervoor. Met ductie is teruggelopen. Dit heeft een positieve invloed gehad op de ingang van 2012 is de traditionele kooi als huisvestingssysteem in de Nederlandse export. De Duitse productie is inmiddels echter hersteld EU verboden. Gedurende de afgelopen jaren heeft er een grootschali- en breidt zich uit. De legpluimveehouder verkoopt de geproduceerde ge omschakeling naar andere huisvestingssystemen plaatsgevonden. eieren tegen contractprijzen of marktprijzen aan pakstations of aan de De meeste pluimveehouders zijn overgegaan naar een volièresysteem verwerkende industrie. Pakstations sorteren en verpakken eieren in en produceren scharreleieren. De concurrentiepositie op de internatio- kwaliteits-, grootte- en gewichtsklassen. In de verwerkende industrie nale markt is van groot belang voor de branche, doordat er jaarlijks worden eieren tot eiproducten verwerkt. Onze visie De Europese markt voor eieren is een verdringingsmarkt. Het uitloop en biologische eieren ontwikkelt de vraag zich gunstig. De legbatterijverbod heeft de markt fors verstoord. De regelgeving is in de concurrentiepositie van de legpluimveehouderij wordt negatief EU op verschillende momenten van kracht geworden. Het zal beïnvloed, doordat regelgeving op het gebied van milieu en mest waarschijnlijk nog tot 2014 duren voordat vraag en aanbod in balans kostprijsverhogend werkt. De kostprijs van eieren bestaat voor meer zijn. Op de korte termijn werkt dit in het voordeel van Nederland en dan tweederde uit voerkosten. ABN AMRO verwacht dat de voer- zullen de eierprijzen boven het langjarige gemiddelde liggen. Bedrijven kosten in 2012 dalen, maar op een hoger niveau blijven dan in het met koloniehuisvesting ondervinden concurrentie van verrijkte afgelopen decennium. Kansen liggen er voor de branche op het gebied kooieieren uit zuidelijke en oostelijke EU-landen. Scharreleieren van verbetering van de diergezondheid, hoge logistieke efficiency en ervaren op termijn prijsdruk door de forse opschaling van de productie beheersing van de kostprijs. Het aansluiten van de productie op de van scharreleieren in Duitsland. Er ontstaan voor dit segment wel vraag zowel qua volume als qua kwaliteit, is misschien wel de grootste grotere afzetmogelijkheden naar de eiverwerkende industrie. Voor vrije uitdaging voor de komende jaren. Kerngegevens Websites Aantal bedrijven met leghennen: 1.061 Aantal leghennen, 18 weken en ouder: 34,1 mln www.pve.nl ▶▶ - waarvan bedrijven met scharreleieren: 564 Export eieren en eiproducten: 9.767 mln stuks www.nop.nl ▶▶ - waarvan bedrijven >50.000 leghennen: 187 Eierconsumptie per hoofd: 188 stuks www.eepa.info www.blijmeteenei.nl

legpluimveehouderij 27Pluimveestapel: minder leghennen van 18 weken en ouder Bron: CBS▶▶ De leghennenstapel is, na een zeven jaar durende stijging, in 2011 35.310 36.000 34.557 met 3,3% gedaald. 34.000 34.134 32.923▶▶ In 2011 werd 68,7% van de leghennen op een alternatieve wijze 32.000 31.427 30.513 30.845 gehouden: 51,2% scharrelhennen, 14,1% vrije uitloophennen en 30.000 3,4% biologische hennen. 28.000▶▶ Met ingang van 2012 is de traditionele kooi als huisvestings- 26.000 24.000 systeem binnen de EU verboden. Enkele bedrijven hebben een x 1.000 stuks 22.000 ontheffing gekregen van deze regeling en bevinden zich in een 20.000 overgangsfase. In 2011 werd 31,3% van de leghennen nog in 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 kooien gehouden.Productie consumptie-eieren in opgaande lijn Bron: PVE▶▶ De opgaande lijn in de productie van consumptie-eieren heeft zich 12.000 in 2011 voortgezet. 9.788 10.170 10.560 10.000 9.418 9.520 9.200▶▶ Het aandeel van scharreleieren in de productie is in 2011 sterk 8.000 toegenomen naar ruim 43%, door de omschakeling naar andere huisvestingssystemen ten gevolge van het kooiverbod. 6.000 4.573 4.139▶▶ De productie van vrije uitloopeieren neemt sinds 2008 toe. De vrije 4.000 3.205 3.498 3.808 3.982 uitloopeieren hebben een aandeel van 13,1% in de productie. x 1 mln stuks 2.000 1.311 1.230 1.095 1.171 1.285 1.379 0 2006 2007 2008 2009 2010 2011 Totaal consumptie-eieren w.o. scharreleieren w.o. vrije uitloop-eierenExport van eieren teruggelopen Bron: PVE▶▶ De trendmatige groei in de export van eieren werd in 2011 7.000 7.020 6.832 6.266 onderbroken door een daling van de export met 2,7%. De export 6.000 5.750 5.995 6.091 van eiproducten was in 2011 stabiel. 5.000▶▶ Er werden in 2011 meer dan 5 miljard eieren naar Duitsland 4.000 geëxporteerd. Duitsland neemt hiermee bijna 75% van de 3.000 2.810 2.965 3.018 2.923 2.935 2.534 Nederlandse export voor zijn rekening. 2.000▶▶ In Duitsland is het kooiverbod eerder van kracht geworden en is de x 1 mln stuks 1.000 branche eerder overgeschakeld op andere huisvestingssystemen. 0 2006 2007 2008 2009 2010 2011 Consumptie-eieren EiproductenEuforische stemming in 2012 wat inkomen uit bedrijf betreft Bron: LEI▶▶ Het inkomen uit bedrijf in de legpluimveehouderij wordt vooral 300.000 140% 121% bepaald door de eierprijzen en de voerkosten. 250.000 120% 200.000▶▶ Lage eierprijzen, door een te grote productie in de EU en hoge 150.000 100% 87% 96% 90% 99% 84% 250.200 voerkosten, hebben het inkomen uit bedrijf in 2011 sterk onder 100.000 67.700 74% 80% 53.900 50.000 druk gezet. De voerkosten zijn sterk gestegen door ontwikkelingen 5.000 60% EUR 0 -4.000 -3.300 op de wereldmarkt. -50.000 40% -100.000▶▶ In 2012 zijn er in de EU minder henplaatsen door het kooiverbod en 20% -150.000 -160.100 beperkte financieringsmogelijkheden in Zuid-Europa. Dit leidt tot -200.000 0% 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011r tekorten op de eiermarkt en hoge eierprijzen. Inkomen uit bedrijf (l.as) Opbrengsten-kostenverhouding % (r.as)

28 melkveehouderij Inkomen uit bedrijf nam verder toe in 2011 Maatschappelijke acceptatie en milieudoelen zijn nieuwe grenzen aan groei na 2015 Verdwijnen melkquota maakt lage kostprijs crucialer Branchebeschrijving De melkveehouderij is de grootste grondgebruiker binnen de zuivelindustrie, die de melk verder verwerkt tot zuivelproducten, zoals agrarische sector. In 2011 waren er in Nederland 19.250 boter en kaas. Van oudsher spelen in de zuivelindustrie coöperaties gespecialiseerde melkveebedrijven met gezamenlijk 1,4 miljoen een grote rol. melkkoeien. De melk wordt grotendeels geleverd aan de Trends en ontwikkelingen De melkveehouderij is volop in beweging in de aanloop naar een vrije lingen op de exportmarkten. Het exportaandeel van de productie- zuivelmarkt. Het aantal bedrijven neemt jaarlijks met drie tot vier waarde van de zuivelindustrie bedraagt inmiddels 75%. Markten procent af. Hierbij vindt een verschuiving plaats in de richting van ge- buiten West-Europa worden meer bepalend voor afzetgroei. Met specialiseerde melkveebedrijven van grotere omvang. De afhankelijk- name Azië vormt de komende jaren een kansrijke groeimarkt. De heid van het EU zuivelbeleid is de afgelopen jaren flink afgenomen. melkprijs lag in 2011 op een hoog niveau maar ook de kosten namen De inkomensontwikkeling van de melkveehouderij wordt vooral door toe. Vooral de prijs van voer ging sterk omhoog; de krachtvoerprijs factoren bepaald waar de ondernemer beperkt invloed op heeft. De vanwege stijgende grondstofprijzen en de ruwvoerprijs vanwege prijs van melk en krachtvoer hangt nauw samen met wereldwijde ongunstige weersomstandigheden. Omdat de melkprijs sterker ontwikkelingen van vraag en aanbod. Hierdoor heeft de ondernemer toenam dan de kosten, nam het inkomen uit bedrijf met EUR 9.000 met grillige marktomstandigheden en inkomensvolatiliteit te maken. toe tot EUR 57.000 in 2011. Voor de prijsvorming is de branche sterk afhankelijk van de ontwikke- Onze visie De wereldwijde vraag naar melk en zuivelproducten neemt toe, vooral van zuivelproducten ten goede komt. In 2015, als de melkquota zijn af- buiten de EU. Omdat de productie de vraag niet zal kunnen bijbenen, geschaft, vormen niet alleen de markt maar ook maatschappelijke ac- bestaat er opwaartse druk op zuivelprijzen. Ditzelfde geldt voor de ceptatie en milieudoelen de nieuwe grenzen van de productieruimte. kosten van veevoergrondstoffen. In toenemende mate zorgen mondia- Fosfaatreductie en mestverwerking zijn de grootste uitdagingen en de le vraag- en aanbodontwikkelingen voor fluctuaties in productie, prijs grondgebondenheid neemt toe. ABN AMRO heeft er vertrouwen in en resultaten. Ook conjuncturele omstandigheden spelen hierbij een dat de sector de mileudoelen weet te realiseren en daarmee de intro- rol. In dit verband zorgde de recessie in de eurozone in het begin van ductie van nieuwe dierrechten weet te voorkomen. De kostprijs op be- 2012 voor een terughoudende stemming bij marktpartijen. Gunstig is drijven blijft een erg belangrijke succesfactor. De markt voor biologi- dat in de rest van de wereld de economie verder groeit, wat de export sche bedrijfsvoering biedt ruimte voor groei. Kerngegevens Websites Aantal gespecialiseerde melkveebedrijven: 19.250 www.lto.nl Gemiddeld aantal koeien per melkveebedrijf: 80 www.prodzuivel.nl Gemiddelde melkproductie per melkveebedrijf: 680.000 kg www.lei.wur.nl www.cbs.nl

melkveehouderij 29Schaalvergroting zet door Bron: CBS▶▶ Het proces van schaalvergroting zet door. Het aantal bedrijven 100% daalde sterker dan de veestapel in 2011. Het gemiddelde aantal 80% koeien per bedrijf nam daardoor toe.▶▶ In 2011 vond er een verschuiving plaats van het segment 100-200 60% koeien (-2,9%) naar het segment 200 koeien en meer (+ 1,3%). 40%▶▶ Het aandeel van het totale aantal bedrijven met 100 en meer koeien nam per saldo toe, namelijk van 53,9% in 2010 naar 54,5% 20% in 2011. 0% 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 1-50 koeien 50-100 koeien 100-200 koeien _ 200 koeien >Melkaanvoer iets toegenomen Bron: CBS▶▶ Melkveehouders in Nederland leveren circa 96% van de melk aan 11.800 de zuivelfabrieken. In 2011 is de aangeleverde hoeveelheid melk 11.600 iets toegenomen. 11.400▶▶ De hoeveelheid melk die binnen de EU wordt geproduceerd, is 11.200 11.000 momenteel via melkquota aan grenzen gebonden. In 2015 wordt 10.800 het quotasysteem beëindigd. 10.600 x 1 mln kg 10.400 10.200 2006 2007 2008 2009 2010 2011Export zuivelproducten groeide verder in 2011 Bron: CBS▶▶ Sinds het recessiejaar 2009 laat de export weer groei zien. In 2011 7 nam de export van zuivelproducten met 13% toe. 6▶▶ De export bestaat vooral uit kaas. Voor kaas en boter neemt de 5 eurozone ongeveer 80% van de exportmarkt voor zijn rekening. 4 Gecondenseerde melk en melkpoeder worden overwegend in 3 landen buiten de eurozone afgezet. 2 Mld euro 1 0 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011Inkomen en eigen vermogen verbeterden in 2011 Bron: LEI▶▶ In 2011 namen de voerkosten minder sterk toe dan de melkprijs. 100.000 100 Tevens steeg de melkproductie per koe. Per saldo is het inkomen 75.000 80 van de melkveehouderij verder verbeterd. 50.000▶▶ Na aftrek van alle betalingsverplichtingen, zowel privé als bedrijfs- 60 25.000 matig, kon het eigen vermogen in 2011 verder worden aangevuld. 40 EUR 0 20 -25.000 -50.000 0 2007 2008 2009 2010 2011r Inkomen uit bedrijf (l.as) Besparingen per bedrijf (l.as) Opbrengst per 100 euro kosten (r.as)

30 mengvoederindustrie Consolidatie zet door Daling varkensstapel leidt tot verminderde afzet Branche ontwikkelt zich van leverancier tot probleemoplosser Branchebeschrijving De mengvoederindustrie produceert voeders voor ondernemingen met een fors marktaandeel en een aantal middelgrote landbouwhuisdieren. In de afgelopen decennia is het aantal bedrijven bedrijven. Zowel de coöperatieve als de private eigendomsstructuur door fusies en overnames voortdurend afgenomen. Het aantal spelers komen voor. Nevedi vertegenwoordigt de Nederlandse producenten is vrij klein met enkele grote internationaal georiënteerde en leveranciers van mengvoeders, premixen en vochtrijke diervoeders. Trends en ontwikkelingen De Nederlandse veestapel stabiliseert waardoor de Nederlandse prijsvoorspelling. Veehouderijen worden niet alleen groter maar vragen markt voor diervoeders stagneert. In 2011 nam de markt in volume diervoerfabrikanten ook steeds vaker om oplossingen. Veehouders gemeten af vanwege slechte resultaten in de varkenshouderij. Wel moeten omgaan met steeds lastiger bedrijfsomstandigheden. Denk leidden toegenomen voerprijzen als gevolg van gestegen aan de volatiliteit van vraag, opbrengstprijzen en voerprijzen, en aan de grondstofprijzen tot een toename van de omzet. Met de fusie van toenemende dierenwelzijn- en milieueisen. Zij verwachten van hun Rijnvallei en Agruniek en de overname van Hendrix UTD door voerleveranciers producten en voerprogramma’s die de kwaliteit van ForFarmers heeft de consolidatieslag zich doorgezet. Uit diverse de eindproducten verhogen, de kostprijs verlagen, de gezondheid kanten wordt de drang naar schaalgrootte ingegeven. Zo zijn bevorderen en de milieubelasting reduceren. Schaalvergroting biedt mengvoeders een commodity, wat een lage kostprijs essentieel een bredere basis voor investeringen in kennis en product- maakt. In toenemende mate stellen fluctuerende grondstofprijzen ontwikkeling. Daarnaast wordt er op kosten bespaard en de hoge eisen aan de kwaliteit van sourcing, voorraadbeheer en inkoopkracht vergroot. Onze visie Vanwege de verdere reductie van de varkensstapel neemt de totale door bijvoorbeeld product- of marktspecialisatie, regionale binding, toe- veevoermarkt in Nederland in 2012 af. De krimp van de economie in de gankelijkheid of persoonlijke benadering. Daarbij hebben ze minder eurozone in de eerste maanden van 2012 komt de vraag naar het relatief overhead dan de grote ondernemingen. Gezien het verloop van de goedkope kippenvlees en daarmee de vleeskuikenhouderijen ten grondstofprijzen zal de prijs van veevoer op een lager niveau uitkomen goede. Bij een afnemende binnenlandse markt zal het aandeel van var- in 2012. Dit zal de veehouders meer lucht geven. Duurzaamheid blijft kensvoer daarom afnemen. Gezien de verzadigde markt moet volume- een belangrijk agendapunt in de keten. Onderwerpen zijn onder meer groei worden gerealiseerd in het buitenland of via fusies en overnames. duurzame sojateelt, medicijngebruik in diervoeder, genetisch gemodifi- Dat laatste zal vooral onder de middelgrote en kleinere voerfabrikanten ceerde gewassen, voedselveiligheid en de reductie van fosfaat en stik- plaatsvinden. Volgens ABN AMRO is schaalgrootte niet de enige kriti- stof in mest. Met het laatste kan de mengvoederindustrie de veehoude- sche succesfactor. Kleinere en middelgrote spelers houden zich staande rij helpen de milieudoelen te halen. Kerngegevens Websites Aantal mengvoederproducenten: 115 Voerafzet in Nederland: 18,3 mln ton www.pdv.nl Marktaandeel top-3 in Nederland: 56% ▶▶ - waarvan voor varkens: 42% www.nevedi.com Omzet Nevedi leden: EUR 4,7 mrd ▶▶ - waarvan voor rundvee: 24% www.lei.wur.nl ▶▶ - waarvan voor pluimvee: 26% www.fefac.org

mengvoederindustrie 31Groei veestapel stagneert Bron: CBS▶▶ Na een jarenlange groei nam de totale veestapel af van 117 miljoen 15 102 per 1 april per 1 april 2010 naar 109 miljoen per 1 april 2011. Vooral het aantal kippen nam af. 10 98▶▶ In de periode april 2005 – april 2011 is de varkensstapel het meest gegroeid (+9,9%). Nadien is de varkensstapel geslonken vanwege de slechte bedrijfsresultaten in de zeugenhouderij. 5 94 x 1 mln x 1 mln 0 90 2006 2007 2008 2009 2010 2011 Varkens (l.as) Rundvee (l.as) Kippen (r.as)Afname varkensstapel ongunstig voor voerproductie Bron: FEFAC▶▶ In het recessiejaar 2009 daalde de totale productie van diervoeders 16.000 gevolgd door een herstel in 2010. Van de drie belangrijkste voeders 14.000 12.000 naar diersoort nam die van pluimveevoer het sterkst toe (+4,7%) 10.000 en die van varkensvoer het minst (+0,5%). 8.000▶▶ De totale productie is naar verwachting in 2011 weer afgenomen. 6.000 Hier is de afname van de varkensstapel debet aan. 4.000 x 1.000 ton 2.000 0 2005 2006 2007 2008 2009 2010 Varkensvoer Rundveevoer Pluimveevoer OverigSojaprijs gedaald, tarweprijs gestegen Bron: LEI▶▶ Belangrijke grondstoffen zijn tarwe, maïs, soja en tapioca. De 400 300 prijzen hiervan worden op de mondiale markt bepaald. 350 250▶▶ Grofweg namen de prijzen van tarwe en soja in de tweede helft van 2010 sterk toe, waarna in 2011 een daling volgde. Uiteindelijk 300 200 nam de gemiddelde prijs van soja af met 2,3% in 2011, maar steeg 250 150 die van tarwe met 33,1% fors. 200 100 EUR/ton eur/ton 150 50 jan-10 apr jul okt jan-11 apr jul okt Sojaschroot ZA, l.as Tarwe EU, r.asVoerprijzen stegen fors in 2011 Bron: LEI▶▶ Terwijl de prijzen van grondstoffen sterk kunnen fluctueren, laat het 40 prijsverloop van mengvoeders een veel minder volatiel patroon 35 zien. 30▶▶ Prijsmutaties van de grondstoffen komen vertraagd terug in de mengvoederprijzen. Daardoor daalden de veevoerprijzen in een 25 later stadium dan de veevoergrondstofprijzen. Gemiddeld namen 20 de prijzen van vleesvarkensbrok, standaardbrok en vleeskuiken- EUR/100kg 15 korrel met respectievelijk 29%, 32% en 18% toe in 2011. 10 jan-10 apr jul okt jan-11 apr jul okt Vleesvarkensbrok,1.08 Standaardbrok A Vleeskuikenkorrel mac

32 sierteelt onder glas Versterking bedrijfsstructuur door schaalvergroting, specialisatie en samenwerking Export buiten eurozone groeit Meer marktgerichte teelt, maar kostprijs blijft belangrijk Branchebeschrijving In de sierteelt onder glas worden snijbloemen en potplanten in kassen nopsis, anthurium en ficus. De sierteelt onder glas is geconcentreerd gekweekt. De belangrijkste snijbloemen zijn chrysant, roos, orchidee, in de gebieden rond Aalsmeer, Rijnsburg, Bleiswijk en in het Westland. lelie en gerbera. Deze producten nemen gezamenlijk tweederde deel De afzet gaat hoofdzakelijk via veilingen, bemiddelingsbureaus en ex- van het areaal voor hun rekening. Belangrijke potplanten zijn phalae- porteurs. De handel buiten de veiling om stijgt. Trends en ontwikkelingen Het areaal sierteelt onder glas daalt gestaag. De daling vindt in alle distributiekanalen, de ontwikkeling van nieuwe markten en een snelle segmenten plaats (snijbloemen, potplanten en perkplanten). De en efficiënte logistiek zijn belangrijke factoren voor de exportstijging. schaalvergroting gaat onverminderd door. Het aantal bedrijven neemt Conjuncturele ontwikkelingen op de belangrijkste afzetmarkten sterker af dan het areaal; het gemiddelde areaal per bedrijf is in 2011 hebben ook invloed op de export. Na een aanvankelijke daling van de met 5,8% gestegen tot 1,56 hectare per bedrijf. De markt ontwikkelt export in 2008 en 2009 door economische en valutaire ontwikkelingen zich zeer grillig. Het weer speelt een belangrijke rol bij de afzet, omdat en de gevolgen van de kredietcrisis, heeft de export zich in 2010 de straat- en markthandel een belangrijke positie heeft op de meeste hersteld. De export is ook in 2011 licht gegroeid, ondanks de afzetmarkten. Bij slechte weersomstandigheden valt deze handel sterk economische onzekerheden. Het binnenlandse product heeft een terug. De export is belangrijk voor de branche. Gedurende een groot sterke positie op de internationale markt. Nederlandse telers onder- aantal jaren is de export gestegen. Het brede, diepe en hoogwaardige vinden steeds meer concurrentie van snijbloementelers uit Afrika en assortiment, de kwaliteit, het grote aantal noviteiten, nieuwe Zuid-Amerika. Onze visie Door de economische crisis groeit het ondernemerschap in de sier- en inwisselbaarheid van producten betreft. Deze ontwikkelingen teelt en richten kwekers zich meer op de afzet. Schaalvergroting, spe- werken kostprijsverhogend voor de bedrijven. De sierteelt staat op cialisatie en een intensievere samenwerking met branchegenoten, een tweesprong, waarbij een keuze mogelijk is uit een opbrengstver- kwekers van andere productgroepen en de groothandel versterken de hogende of een kostprijsverlagende strategie. De eerste strategie bedrijfsstructuur. In 2012 wordt de afzet en prijsontwikkeling van bloe- kunnen de bedrijven implementeren door in te spelen op trends en men en planten vooral bepaald door de economische ontwikkelingen veranderende consumptiepatronen met marktgerichte investeringen. in de afzetgebieden, de weersomstandigheden en de spreiding van de Kostprijsbeheersing door automatisering, energiebesparing of samen- feestdagen. De afzet neemt op de langere termijn toe. De export naar werking blijft voor alle telers van groot belang. Kwaliteit, service, as- Oost-Europa biedt de grootste groeimogelijkheden. In de assorti- sortiment, clustervorming en innovatiekracht zijn de sterke punten mentskeuze is voor specialiteiten en noviteiten een belangrijke rol waarvan de sierteeltbranche komende jaren gebruik kan maken. weggelegd. De markt is grilliger geworden wat volumes, variëteiten Kerngegevens Websites Aantal bedrijven: 3.024 Areaal potplanten: 1.365 ha www.hortinews.com Areaal sierteelt onder glas: 4.705 ha Areaal perkplanten: 426 ha www.vakbladvoordebloemisterij.nl Areaal snijbloemen: 2.428 ha Veilingomzet: EUR 4.150 mln www.hbagbloemen.nl ▶▶ - waarvan areaal rozen: 459 ha www.apxendex.com ▶▶ - waarvan areaal chrysanten: 510 ha

sierteelt onder glas 33Beperkte daling areaal Bron: CBS▶▶ In 2011 zette de trendmatige daling van het areaal snijbloemen 4.000 door. De daling was echter minder groot dan in voorgaande jaren. 3.003▶▶ De stijgende trend in het areaal potplanten is in 2010 omgebogen 3.000 2.809 2.690 2.442 2.428 naar een daling. De teruggang is in 2011 verder gegaan maar bleef 2.000 beperkt tot 18 hectare. 1.397 1.431 1.464 1.383 1.365▶▶ Het areaal perkplanten laat een wisselend beeld zien en 1.000 schommelt rond 450 hectare. 486 459 475 430 426 x1 ha. 0 2007 2008 2009 2010 2011 Snijbloemen Potplanten PerkplantenProductiewaarde van bloemkwekerijproducten iets gedaald Bron: Productschap Tuinbouw▶▶ De productiewaarde van Nederlandse bloemkwekerijproducten is 4062 4034 4110 4010 4.000 in 2011 licht teruggelopen. 3789▶▶ De lichte daling van de productiewaarde van snijbloemen wordt 3.000 vooral veroorzaakt door het kleinere areaal. De gemiddelde 2294 2172 2110 bloemenprijzen bleven in 2011 ongewijzigd. 2.000 1862 1887 1902 2000 2040 1970 1768▶▶ Hoewel de productiewaarde van potplanten over het algemeen een x EUR 1 mln 1.000 stijgende lijn vertoont, is hij in 2011 licht gedaald. 0 2007 2008 2009 2010 2011 Snijbloemen Planten TotaalExport bloemkwekerijproducten in de plus Bron: HBAG Bloemen en Planten▶▶ De export van bloemkwekerijproducten is in 2011 met bijna 2% 4.000 gestegen naar EUR 5,2 miljard. De stijging trad zowel bij 3.374 3.243 3.204 3.151 2.991 snijbloemen, als bij pot- en tuinplanten op. 3.000▶▶ Economische ontwikkelingen in de afzetlanden, valutaire 1.859 1.854 1.888 1.993 2.039 2.000 ontwikkelingen en de weersomstandigheden zijn van belang voor de ontwikkeling van de export. 1.000▶▶ De export naar Duitsland is licht teruggelopen, terwijl de export x 1 mln EUR naar Zuid-Europese bestemmingen ook onder druk stond. Buiten 0 2007 2008 2009 2010 2011 de EU is Rusland de grote smaakmaker. Snijbloemen Pot- en tuinplantenInkomen uit bedrijf lager Bron: LEI▶▶ Het gemiddelde inkomen uit bedrijf in de snijbloementeelt is in 100.000 109.300 120% 97% 101% 2011 weer onder de nullijn gedoken. Dit beeld kan per 63.900 97% 98% 100% 95% 92% 50.000 96% 94% productgroep sterk wisselen. 69.600 90% 82% 80% 50.300 17.900 42.300▶▶ In de pot- en perkplantenteelt heeft een daling van het inkomen uit 35.300 EUR 0 60% bedrijf plaatsgevonden na het topjaar 2010. Het inkomen uit bedrijf -14.700 -14.400 40% was nog wel positief. -50.000 20%▶▶ Het gemiddelde kostenniveau is licht gestegen door hogere -83.700 -100.000 0% energiekosten. 2007 2008 2009 2010 2011r Snijbloemen, inkomen (l.as) Pot- en perkplanten, inkomen (l.as) Snijbloemen, opbrengst-kostenverhouding % (r.as) Pot- en perkplanten, opbrengst-kostenverhouding % (r.as)

34 teelt van boomkwekerijgewassen Groeimogelijkheden in Oost-Europa Economische ontwikkelingen en overheidsbezuinigingen beïnvloeden markt Productontwikkeling en vernieuwing assortiment van groot belang Branchebeschrijving Boomkwekerijen telen veel producten, variërend van bos- en haag- mers producten in potten op een containerveld. Belangrijke teeltcentra plantsoen, laan- en parkbomen tot sierheesters, klimplanten en vaste zijn gebieden rond Boskoop, Kesteren en Opheusden, het westen en planten. De productie vindt vooral in de vollegrond plaats; een klein midden van Noord-Brabant, oostelijk Groningen en het noordelijk deel deel wordt onder glas geteeld. Daarnaast produceren veel onderne- van Limburg. Trends en ontwikkelingen In 2011 is het areaal boomkwekerijgewassen hersteld na een krimp in was in de tweede helft van 2011 wel terughoudend met de bestedin- 2010. Het aantal bedrijven is verder gedaald. Er treedt schaalvergroting gen, door de economische onzekerheden. De afzet bij particuliere af- in de branche op. De bedrijven specialiseren zich steeds vaker in de nemers is impulsgevoelig en afhankelijk van de weersomstandighe- teelt van een bepaald assortiment of leggen de focus op bepaalde af- den. Het afzetseizoen is kort, doordat afnemers steeds meer in het zetkanalen. De export is van groot belang. In 2011 is de export prak- voorjaar inkopen. De afzet op de institutionele markt is in 2011 moei- tisch gelijk gebleven. Na een aanvankelijke groei van de export naar zaam verlopen. Teruglopende overheidsbudgetten en de lage bouw- Duitsland, verreweg de belangrijkste exportmarkt, is de export naar dit productie hebben hieraan bijgedragen. Op de professionele markt kon land in 2011 teruggelopen. De export naar het Verenigd Koninkrijk heeft de branche profiteren van het winterse weer aan het einde van 2010. zich hersteld. Dit kwam mede door de tegenvallende Britse productie Hierdoor zijn de prijsniveaus licht aangetrokken. In de branche is de door het winterse weer. Op de binnenlandse markt blijft de branche afgelopen jaren veel geïnvesteerd in arbeidsbesparende productie- profiteren van de grote belangstelling voor tuinieren. De consument technieken. Onze visie Schaalvergroting, specialisatie en een intensievere samenwerking de institutionele markt gematigd door de economische ontwikkelingen waarbij bedrijven zich richten op branchegenoten, potplantentelers of en de overheidsbezuinigingen op openbaar groen. De vraag naar klei- de groothandel, versterken de bedrijfsstructuur. ABN AMRO verwacht nere colli en kleinere maten blijft hierdoor groot. Op langere termijn zal dat de afzet in 2012 een wisselend beeld laat zien. De export laat geen de vraag op de institutionele markt weer groeien. De blijvende aan- grote mutaties zien, ondanks de gematigde economische vooruitzich- dacht voor openbaar groen, duurzaamheid en CO2 vastlegging zijn be- ten. Incidenteel kan de branche profiteren van grote evenementen in langrijke aanjagers. Productontwikkeling blijft belangrijk in de branche. het buitenland. Fytosanitaire ontwikkelingen kunnen de export nega- De consument heeft interesse in visueel aantrekkelijke producten. De tief beïnvloeden. Op de particuliere markt blijft tuinieren populair. ontwikkeling van nieuwe distributiekanalen, online verkopen, verkoop- Vorstschade in het begin van 2012 leidt tot een vervangingsvraag bij concepten en verpakkingen en de toenemende aandacht voor duur- consumenten. Voor kwekers die zelf door de vorst getroffen zijn, is zaamheid bieden mogelijkheden voor een grotere afzet. sprake van omzetderving. Op korte termijn zijn de vooruitzichten voor Kerngegevens Websites Aantal bedrijven met boomkwekerijgewassen: Areaal vaste planten: 1.344 ha www.nbvb.nl 3.486 Productiewaarde: EUR 590 mln www.raadvoordeboomkwekerij.nl Areaal boomkwekerijgewassen: 15.840 ha Export: EUR 443 mln www.deboomkwekerij.nl Aantal bedrijven met vaste planten: 672 www.tuinbouw.nl

teelt van boomkwekerijgewassen 35Areaal neemt verder toe Bron: LEI, CBS▶▶ Na een onderbreking in 2010 laat het areaal boomkwekerij- Vaste en waterplanten 1.344 1.294 gewassen een stijgende lijn zien. Sinds 2000 is het areaal met Sierheesters/klimplanten 3.527 circa 40% gestegen. 3.298 Sierconiferen 3.150▶▶ Vooral het areaal sierheesters, vruchtbomen en vaste planten is 3.156 Rozenstruiken 496 gegroeid. De mutaties in de arealen bos- en haagplantsoen, 492 Vruchtbomen 1.441 sierconiferen en rozenstruiken waren beperkt. 1.375 4.480▶▶ Een tekort aan geschikte locaties is een belemmering voor de Laan- en parkbomen 4.532 branche. Bos- en haagplantsoen 2.746 2.764 0 500 1000 1500 2000 2500 3000 3500 4000 4500 5000 ha. 2010 2011Aantal bedrijven in dalende trend, vooral kleine bedrijven Bron: CBS▶▶ Het aantal bedrijven met een areaal kleiner dan één hectare is in 1.800 1.615 tien jaar met duizend stuks afgenomen. 1.562 1.433 1.500▶▶ Ook het aantal middelgrote bedrijven met een areaal tussen één 1.339 1.266 1.264 1.203 1.332 1.227 1.288 1.205 1.203 1.175 1.181 1.182 1.217 1.200 en drie hectare neemt gestaag af. 1.097 1.066 900▶▶ Het aantal grote kwekerijen met meer dan drie hectare blijft stabiel. 400 Bedrijven hebben een areaal van meer dan tien hectare. 600 300 0 2006 2007 2008 2009 2010 2011 Tot 1 ha 1 tot 3 ha Meer dan 3 haExport blijft op peil Bron: Productschap Tuinbouw▶▶ De export van boomkwekerijproducten is in 2011 nauwelijks veranderd. 400▶▶ Ongeveer 90% van de afzet vindt binnen de EU plaats. Buiten de 300 EU zijn Zwitserland en de VS belangrijke afzetlanden.▶▶ Circa 40% van de export gaat naar Duitsland. De export naar 200 Duitsland is met bijna 3% gedaald. Het Verenigd Koninkrijk (+7%) 100 is een tweede belangrijke bestemming. x EUR 1 mln 0 2005/06 2006/07 2007/08 2008/09 2009/10 2010/11 Duitsland Verenigd Koninkrijk Frankrijk België Italië overigeInkomen uit bedrijf ongewijzigd Bron: LEI▶▶ Het inkomen uit bedrijf is in 2011 nauwelijks gewijzigd. Het grotere 80.000 105% 77.000 productievolume heeft de lagere prijzen gecompenseerd. 74.300▶▶ Ondanks de economische ontwikkelingen en bezuinigende 67.700 67.000 100% 65.600 overheden heeft de afzet zich in het begin van 2011 goed 98% 60.000 96% 95% ontwikkeld, mede door het goede voorjaarsweer. 95% 95% 95%▶▶ De resultaten kunnen sterk wisselen per bedrijfstype. Bedrijven 90% die geleidelijk groeien en goed aansluiten op de afzet-markt, halen EUR de beste resultaten. 40.000 85% 2007 2008 2009 2010 2011r Inkomen uit bedrijf (l.as) Opbrengsten kostenverhouding (r.as)

36 varkenshouderij Resultaten varkenshouderijbedrijven in 2011 onder druk Daling van aanbod stuwt prijzen omhoog Milieu- en dierenwelzijneisen bepalen in toenemende mate bedrijfsvoering Branchebeschrijving In de gespecialiseerde varkenshouderij kunnen drie typen bedrijven de productie van biggen. De vleesvarkensbedrijven leggen zich toe op worden onderscheiden: de fokvarkensbedrijven, de vleesvarkensbedrij- het afmesten van biggen tot slachtrijpe varkens. De gesloten bedrijven ven en de gesloten bedrijven. De eerste groep houdt zich bezig met zijn een combinatie van deze twee vormen. Trends en ontwikkelingen Het proces van schaalvergroting zet door. Het aantal bedrijven met var- derhevig aan forse fluctuaties door het jaar heen. Bij biggen zorgde het kens daalt, vooral het aantal bedrijven met varkenshouderij als nevenac- grote aanbod in 2011 voor grote prijsdruk. Gecombineerd met hoge tiviteit. Het aantal varkens per bedrijf stijgt trendmatig. Inmiddels wordt voerkosten leidde dit tot een daling van het exploitatieresultaat bij de 89% van de varkens op gespecialiseerde bedrijven gehouden. De toe- fokvarkensbedrijven. De vleesvarkensbedrijven konden hogere voerkos- genomen prijsvolatiliteit, de stijgende concurrentie en toenemende in- ten compenseren door hogere vleesvarkensprijzen en lagere biggenprij- vesteringen in dierenwelzijn en milieu stimuleren de concentratie in de zen. Hun inkomen steeg en flinke besparingen waren mogelijk. Ook bij branche. In 2011 nam de export van biggen en varkens licht toe. Van de het gesloten bedrijf nam het resultaat toe, hoewel nog steeds de reser- Nederlandse productie van varkens en varkensvlees is het overgrote ves moesten worden aangesproken vanwege het lage niveau van het deel bestemd voor de export, hoofdzakelijk binnen Noordwest-Europa. resultaat. Opgemerkt moet worden dat er grote verschillen zijn tussen Exporteren is lastiger geworden nu de zelfvoorzieningsgraad, vooral in de individuele bedrijven. Zelfs in de fokvarkenshouderij waren er bedrij- Duitsland, toeneemt. Vanwege de vrije markt is de prijs van varkens on- ven die een positief resultaat behaalden. Onze visie De overbekende varkenscyclus bestaat nog steeds, hoewel de uitsla- nationale vraag- en aanbodverhoudingen. Voerprijzen blijven op een gen naar beneden en boven minder lijken te worden. Het aanbod van hoog niveau door de groeiende wereldbevolking en vleesconsumptie zeugen, biggen en vleesvarkens in Europa lijkt in 2012 terug te vallen en door alternatieve aanwendingen van gewassen, zoals biobrandstof- als gevolg van lagere rendementen in 2011. Niet alleen de marktom- fen. Hierdoor neemt het belang van goede technische resultaten toe. standigheden, maar ook nieuwe regelgeving op het gebied van dieren- Fluctuaties in de wereldvoorraden blijven zorgen voor prijsschommelin- welzijn (groepshuisvesting) en milieu (NH3-uitstoot) gaven hier aanlei- gen bij voergrondstoffen. ABN AMRO is tevens van mening dat het ding toe. Varkensbedrijven moeten hier vanaf 2013 aan voldoen. In creëren van toegevoegde waarde belangrijk is voor het behoud van de 2015 komt hier de aanvullende wetgeving ten aanzien van mest bij. Dit positie van de Nederlandse varkenshouder. Hierbij vormen de voedsel- vergt investeringen die niet alle bedrijven kunnen opbrengen, temeer veiligheid, het dierenwelzijn en de milieu-impact belangrijke uitgangs- omdat varkensprijzen in toenemende mate worden bepaald door inter- punten. Kerngegevens Websites Aantal bedrijven met varkens: 6.530 www.pve.nl Aantal varkens: 12,4 mln www.agriholland.nl Aantal gespecialiseerde fokvarkensbedrijven: 1.190 www.lei.wur.nl Aantal gespecialiseerde vleesvarkensbedrijven: 2.160 www.minlnv.nl Aantal gespecialiseerde gesloten varkensbedrijven: 900

Varkenshouderij 37Concentratieproces houdt aan Bron: CBS▶▶ Aan de stijging van de varkensstapel gedurende de afgelopen 1.600 jaren lijkt een einde te zijn gekomen onder invloed van nieuwe 1.400 regelgeving. 1.200 1.000▶▶ Het concentratieproces houdt aan. Ook in 2011 nam het aantal 800 bedrijven af, terwijl het aantal varkens per bedrijf toenam. De 600 omvang van vleesvarkensbedrijven ligt, gemeten in aantal varkens, 400 op een hoger niveau dan die van fokvarkensbedrijven. 200 0 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011* Fokvarkens per bedrijf Vleesvarkens per bedrijfDuitsland belangrijkste exportbestemming Bron: PVE▶▶ Bijna 80% van het aantal uitgevoerde varkens had Duitsland als 100% bestemming in 2010. Bij varkensvlees ligt het belang van dit land 80% met 22% op een aanmerkelijk lager niveau.▶▶ Voor de afzet van varkensvlees namen Duitsland, Italië en het 60% Verenigd Koninkrijk gezamenlijk ruim 40% van de export voor hun 40% rekening. In vergelijking met de export van levende dieren, is de export van varkensvlees over meer landen verspreid. 20% 0% Biggen Varkens Varkensvlees DE BE/LU IT GR PL GB restVoerkostenstijging bepalend Bron: LEI▶▶ De voerprijzen stegen in 2011. Zo nam de prijs van vleesvarkens- 160 50 brok met bijna 29% toe. Omdat de biggenprijs daalde, kwam het 150 40 resultaat van het fokvarkensbedrijf onder druk te staan.▶▶ De vleesvarkensbedrijven konden de toename van de voerkosten 140 30 compenseren door de lagere inkoopprijs van biggen en de hogere 130 20 vleesvarkensprijzen. 120 10 EUR EUR 110 0 2007 2008 2009 2010 2011 Vleesvarkens, per 100 kg, l.as Biggen, per stuk, r.as Vleesvarkensbrok e.w.1.08, per 100 kg, r.asResultaten fokvarkensbedrijf onder druk Bron: LEI▶▶ Wederom realiseerde de totale varkenshouderij een onbevredigend 100.000 100 resultaat in 2011. 75.000 80 50.000▶▶ Dit wordt veroorzaakt door de inkomensontwikkeling bij het 25.000 60 fokvarkensbedrijf, waar het inkomen uit bedrijf in 2011 daalde van 0 EUR EUR 8.000 naar EUR -32.000. Het inkomen van het vleesvarkens- -25.000 40 bedrijf steeg van EUR 18.000 naar EUR 44.000 euro en dat van het -50.000 20 gesloten bedrijf van EUR 13.000 naar EUR 20.000. Het gesloten -75.000 bedrijf moest overigens evengoed zijn reserves aanspreken. -100.000 0 2007 2008 2009 2010v 2011r Inkomen uit bedrijf (l.as) Besparingen uit bedrijf (l.as) Opbrengst per 100 euro kosten (r.as)

38 vleeskuikenhouderij Inkomen daalde in 2011 waardoor moest worden ontspaard Export naar landen buiten Duitsland neemt in belang toe Vleeskuikenbesluit van beperkte invloed op rendement in 2011 Branchebeschrijving De vleeskuikenhouderij neemt een belangrijke positie in binnen de Noord-Brabant. De productie van vleeskuikens vindt vooral plaats op pluimveevleeskolom. De productie van vleeskuikens vindt basis van een contract tussen een pluimveehouder en een pluimvee- hoofdzakelijk plaats op gespecialiseerde vleeskuikenbedrijven. Een integratiebedrijf (broederij, voerproducent en slachterij). belangrijk deel hiervan is te vinden in het noorden van het land en in Trends en ontwikkelingen Het aantal bedrijven laat een trendmatige daling zien, waarbij het stal- Verder moeten bedrijven voldoen aan eisen op het gebied van antibio- oppervlakte en het aantal vleeskuikens per bedrijf toenemen. De ticagebruik en fijnstof- en stikstofuitstoot. De nadruk op dierenwelzijn schaalvergroting vloeit voort uit een toenemende mondiale concurren- heeft geleid tot productdifferentiatie. Inmiddels bedraagt het markt- tie, dunne marges, groeiende investeringen in milieu en een daling van aandeel van scharrel- en biologisch pluimveevlees samen 5% in de toegestane dierdichtheid. De productie van kuikenvlees is in 2011 Nederland. De resultaten in de vleeskuikenhouderij zijn gevoelig voor verder toegenomen. Export van vlees is cruciaal voor de branche. Het wijzigingen van technische resultaten, vleeskuikenprijzen en voer- grootste deel daarvan gaat richting de EU, voornamelijk naar Duitsland prijzen. Voer maakt 70% uit van de kostprijs. De dynamiek in de bran- en het VK. De zelfvoorzieningsgraad in Duitsland neemt toe, wat nega- che zorgt voor schommelende inkomens in de tijd. In 2011 stegen de tief is voor de export. In 2011 is de richtlijn voor de maximale gewichts- vleeskuikenprijzen, maar de kosten van voer en energie namen meer bezetting per m2 hokoppervlakte ingegaan (het Vleeskuikenbesluit). toe. Het gemiddelde inkomen uit bedrijf daalde met EUR 3.000 tot De uitbreiding van de stalcapaciteit heeft dit echter opgevangen. EUR 36.000. Onze visie De economische krimp in Nederland en de rest van de eurozone in de Mercusor-landen in Zuid-Amerika. Dit vergroot de concurrentie op de eerste maanden van 2012, pakt gunstig uit voor de vraag naar het Europese markt. Voor een goede concurrentiepositie zijn een goede relatief goedkope kippenvlees. Tevens kan, gezien de ontwikkeling van integratie en lage kostprijzen van groot belang. De schommelende de grondstoffenprijzen, rekening worden gehouden met een verlaging voerprijzen blijven om extra aandacht vragen. Op milieugebied heeft van de voerkosten. Op de langere termijn zijn de marktvooruitzichten de branche al flinke stappen gemaakt. De meeste bedrijven voldoen voor kuikenvlees positief. Naast een gezonde uitstraling zijn er geen aan de normen voor fijn- en stikstofuitstoot. Het gebruik van culturele en religieuze taboes. Verder blijft de lage prijs van kuikenvlees antibiotica en de besmetting van vleeskuikens met ziekteverwekkers een essentieel kenmerk. Door de toenemende zelfvoorzieningsgraad moeten verder worden teruggedrongen. Dit stelt hoge eisen aan de van Duitsland moet de branche zich meer gaan richten op andere ketenregie, de informatie-uitwisseling en het vakmanschap van de exportbestemmingen. Ongunstig is dat er in de komende jaren ondernemer. wellicht een vrijhandelsovereenkomst wordt afgesloten met de Kerngegevens Websites Aantal bedrijven met vleeskuikens: 600 www.pve.nl Aantal gespecialiseerde vleeskuikenhouderijen: 440 www.lei.wur.nl Aantal vleeskuikens: 45,1 mln www.pluimveehouden.nl ▶▶ waarvan op vleeskuikenbedrijven: 88% www.nepluvi.nl Aantal vleeskuikens per bedrijf: 88.000

vleeskuikenhouderij 39Grootte van bedrijven neemt toe Bron: CBS▶▶ Het aantal vleeskuikenhouderijen daalt jaarlijks, terwijl de grootte in 900 100 termen van oppervlakte en aantal dieren groeit. 90 800▶▶ Het aantal vleeskuikens per bedrijf groeide van 83.000 in 2010 tot 80 700 88.000 in 2011. In 2000 was dit nog 55.000. Het aandeel van 70 600 bedrijven met meer dan 75.000 kuikens nam van bijna 16% in 60 500 50 2000, toe tot ongeveer 35% in 2011. 400 40 300 30 x 1.000 200 20 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 Aantal vleeskuikenbedrijven (l.as) Aantal vleeskuikens per bedrijf (r.as)EU is belangrijkste exportbestemming Bron: PVE▶▶ De export van kuikenvlees is essentieel voor de branche. De EU 100% vormt met een aandeel van bijna 75% in 2010 de belangrijkste ex- 80% portbestemming. Daarbinnen voert Duitsland, met een belang van 28% in de totale kuikenvleesexport, de ranglijst aan. 60% 40% 20% 0% 2005 2009 2010 Duitsl. Ver. Kon. Frankr. Bel./Lux. Rusland Rest EU OverigZowel afzetprijs als voerkosten namen toe Bron: LEI▶▶ De branche kent prijzen voor gecontracteerde kuikens (basis- 50 1,2 contractprijzen) en prijzen voor ‘vrije kuikens’. Contractprijzen zijn 1 40 minder volatiel dan vrije kuikenprijzen. Op jaarbasis trad er in 2011 0,8 een toename van de afzetprijzen op, ten opzichte van 2010. 30 0,6▶▶ Ook de voerprijzen stegen in 2011. Zo nam de prijs van de 20 grondstof tarwe en die van de mengvoeders legmeel en 0,4 vleeskuikenkorrel toe. 10 eur/100kg 0,2 eur/kg 0 jan-11 apr okt jul okt apr jul jan-10 Vleeskuikenkorrel Legmeel Tarwe Basiscontract (r.as)Grote volatiliteit in inkomen Bron: LEI▶▶ Het inkomen uit bedrijf wordt vooral bepaald door de opbrengst- 100.000 105 prijzen, het voerverbruik per kilo groei en de voerprijzen. 75.000 100▶▶ Kleine wijzigingen in de vleeskuikenprijs en voerprijs kunnen het 50.000 resultaat flink beïnvloeden. Hierdoor kan het inkomen uit bedrijf 95 25.000 jaar-op-jaar sterk variëren. 90 EUR 0▶▶ In 2011 nam de kuikenprijs minder sterk toe dan de voerprijzen. 85 Het inkomen daalde en er vonden ontsparingen plaats. -25.000 -50.000 80 2007 2008 2009 2010v 2011r Inkomen uit bedrijf (l.as) Besparingen per bedrijf (l.as) Opbrengst per 100 euro kosten (r.as)

40 leeswijzer Deze leeswijzer geeft u inzicht in de opbouw van de branche- De tweede pagina van de analyses en geeft bovendien een verklaring van enkele veel brancheanalyse gebruikte termen. De brancheanalyses bestaan uit twee volledige pagina’s. Op de Op de tweede pagina van de brancheanalyse staan vier eerste pagina staan achtereenvolgens de volgende onderdelen: verschillende figuren. In de balk boven de figuren staat de titel van de figuur in het betreffende blok, inclusief een bronvermelding. In veel gevallen heeft ABN AMRO Sector Research eigen De eerste pagina van de bewerkingen en ramingen gemaakt met behulp van de gegevens brancheanalyse van de genoemde dataleverancier. Indien een dergelijke bewerking heeft plaatsgevonden, dan staat dit vermeld in de balk. ▶▶ Drie bullets De figuren op pagina 2 hebben betrekking op economische De drie bullets bovenaan de pagina geven de kern van de analyse ontwikkelingen. Onderwerpen die hier onder andere kunnen weer. In drie korte zinnen wordt een kernachtige samenvatting worden behandeld zijn: omzetontwikkeling, kostenontwikkeling, van de brancheanalyse weergegeven. exploitatiebeeld, exportontwikkeling, aantal bedrijven, werkgelegenheid, marktaandelen, en dergelijke. ▶▶ Het blok ‘Branchebeschrijving’ Het blok ‘Branchebeschrijving’ geeft een beknopte omschrijving en definitie van de branche. De belangrijkste karakteristieken van Waar staan de letters ‘r’ en ‘v’ voor de branche worden hierin beschreven. in de figuren? ▶▶ Het blok ‘Trends en ontwikkelingen’ In de figuren treft u regelmatig een letter ‘r’ of ‘v’ achter het Het blok ‘Trends en ontwikkelingen’ gaat in op de huidige jaartal aan. In deze gevallen staat de ‘r’ voor een raming (op basis ontwikkelingen in de branche. De tijdspanne van dit blok ligt in van beschikbare gegevens t/m bijvoorbeeld november 2011 is een veel gevallen tussen maart 2011 en maart 2012. In dit blok wordt inschatting gemaakt voor de rest van het jaar). De ‘v’ staat voor in sommige gevallen ook enkele jaren teruggekeken om de voorspelling en betreft de verwachting van de betreffende sector huidige ontwikkelingen en trends beter te kunnen begrijpen. econoom van ABN AMRO Sector Research. ▶▶ Het blok ‘Onze visie’ Het blok ‘Onze visie’ geeft de visie over de branche weer van de sector economen van ABN AMRO Sector Research. De analyse heeft betrekking op het huidige jaar (2012) en in sommige gevallen het komende jaar (2013). ▶▶ Het blok ‘Kerngegevens’ Het blok ‘Kerngegevens’ geeft een overzicht van de meest relevante (economische) indicatoren die kenmerkend zijn voor de branche. De gegevens hebben betrekking op 2011, tenzij anders vermeld. Bij het zoeken naar de gegevens voor dit blok is gebruik gemaakt van een veelheid van bronnen. Er is vooral gebruik gemaakt van de gegevens van het CBS, maar tevens zijn andere bronnen geraadpleegd, zoals brancheorganisaties, onderzoek- en adviesbureaus, kranten, tijdschriften, internet en overheids- instanties (waaronder producten bedrijfschappen, ministeries).

leeswijzer 41Veel gebruikte termen, inclusiefdefinitiesTot slot van deze leeswijzer een opsomming van enkele veelgebruikte termen in deze publicatie, inclusief de definitie volgensABN AMRO.▶▶ Definitie ZZPZZP staat voor ‘Zelfstandigen Zonder Personeel’. Ondernemersdie geen personeel in dienst hebben. Het begrip verwijst ook naarde term ‘freelancer’.▶▶ Definitie MKBMKB staat voor Midden- en KleinBedrijf. In deze publicatiehanteren we als definitie voor MKB de volgende veel gebruiktetabel:Categorie onderneming Werknemers Jaaromzet of jaarlijks balanstotaalmiddelgroot < 250 ≤ € 50 mln. ≤ € 43 mln.klein < 50 ≤ € 10 mln. ≤ € 10 mln.micro < 10 ≤ € 2 mln. ≤ € 2 mln.▶▶ Definitie FTEFTE staat voor ‘full-time-equivalent’. Eén fte staat voor eenvolledige werkweek van 38 uur.▶▶ Definitie BBPBruto Binnenlands Product is de totale waarde van alle in een landgeproduceerde goederen en diensten in een bepaalde periode.

42 colofon Disclaimer De Visie Op Agrarisch is een uitgave van ABN AMRO. Het rapport De in deze publicatie neergelegde opvattingen zijn gebaseerd op door is geschreven door ABN AMRO Sector Research op verzoek van ABN AMRO betrouwbaar geachte gegevens en informatie, die op ABN AMRO Sector Advisory. zorgvuldige wijze in onze analyses en prognoses zijn verwerkt. Noch Sectoranalyse ABN AMRO, noch functionarissen van de bank kunnen aansprakelijk worden gesteld voor in deze publicatie eventueel aanwezige onjuist- Thijs Pons (thijs.pons@nl.abnamro.com) heden. De weergegeven opvattingen en prognoses houden niet meer in Senior Sector Econoom dan onze eigen visie en kunnen zonder nadere aankondiging worden ABN AMRO Sector Research gewijzigd. Macro economische analyse © ABN AMRO, mei 2012 Deze publicatie is alleen bedoeld voor eigen gebruik. Het gebruik van Nico Klene (nico.klene@nl.abnamro.com) tekstdelen en/of cijfers is toegestaan mits de bron duidelijk wordt ver- Senior Econoom meld. Verveelvoudiging en/of openbaarmaking van deze publicatie is niet ABN AMRO Economisch Bureau toegestaan, behalve indien hiervoor schriftelijk toestemming is gekregen van ABN AMRO. Teksten zijn afgesloten op 27 april 2012. Interview Joep Auwerda Journalist/tekstschrijver Fotografie interview Ron Offermans Commercieel contact Piere Berntsen, 020-6281265 Directeur Agrarische Bedrijven ABN AMRO Distributie Website: www.abnamro.nl/agrarisch Telefoon: 0900-0024 (e 0,10 per minuut)

Visie op Sectoren Agrarisch 2012

by ABN AMRO

Accessibility

Categories

Upload Details

Usage Rights

Statistics