sectorupdate 2013▶▶ Interviews▶▶ Trends & ontwikkelingen▶▶ Sectorvisievisieopzakelijkedienstverlening
Geachte relatie,Voor u ligt Visie op Sectoren (VOS), de jaarlijkse dwarsdoorsnede van hetNederlandse bedrijfsleven. Om uw ...
visieopzakelijkedienstverleningsectorupdate20132
461012141618202224262830	 Nederlandse economie	interviews	accountantskantoren	advocatenkantoren	 beveiliging en opsporing	...
Nederlandseeconomie:	 lichtherstelinloopvan2013De Nederlandse economie is vorig jaar 1% procent gekrompen. Dat kan geheel ...
EU blijft - een regio die vorig jaar een economische krimp kende van0,3%. Tegen die achtergrond valt de Nederlandse export...
PatrickvanderLeelie,directeurNVDBeveiligingsgroep:‘Beterebeveiligingtegenlagerekosten’Patrick van der Leelie: ‘Ook al is h...
RickKruiswijk,directeurHeadFirst:‘Winstmargesteeg,omzetbleefgelijk’Rick Kruiswijk: ’Never waste a good crisis. We stevenen...
MarcoBastian,directeurNBBU:‘Crisisbiedtsectorwaardevollelessen’Marco Bastian: ‘Vóór de crisis is het in onze sector veelon...
HanMesters,SectorBankerZakelijkeDienstverlening:‘Hetwerktsomserggoedomjeaftevragen:waarombegonnenweditbedrijfooit?’Winst z...
Klantloyaliteit staat onder druk, klanten switchen eerder	 Voor autonome groei worden nieuwe markten verkend	 Sommige kant...
-6%-4%-2%0%2%4%6%8%2007 2008 2009 2010 2011 2012groeiin%j-o-jVolume mutatie accountancyPrijsindexmutatie accountancyOmzetg...
Crisis heeft meer effect op het type werkzaamheden dan op de resultaten	 De overheadkosten zijn relatief hoog, kosteneffic...
-3%-2%-1%0%1%2%3%4%5%6%7%8%2007 2008 2009 2010 2011 2012groeiin%j-o-jVolumemutatie rechtskundige dienstenPrijsindexmutatie...
Margedruk is een harde realiteit door toegenomen concurrentie	 Ongekende kansen door de innovatie en inzet van ICT	 Klante...
-6%-4%-2%0%2%4%6%8%10%12%14%2007 2008 2009 2010 2011 2012groeiin%j-o-jVolume mutatiePrijsindexmutatieOmzetgroei10,8%2,3%-1...
Het risico op wanbetaling neemt toe, zowel bij bedrijven als bij particulieren	 Opdrachtgevers willen de kredietwaardighei...
-6%-4%-2%0%2%4%6%8%-60%-40%-20%0%20%40%60%80%1995 1997 1999 2001 2003 2005 2007 2009 2011 2013groeiin%j-o-jgroeiin%j-o-jGr...
Meer vraag door een toename van het aantal herstructureringsvraagstukken	 Dalende vraag naar adviesdiensten binnen de fusi...
-20%-15%-10%-5%0%5%10%15%20%2007 2008 2009 2010 2011 2012groeiin%j-o-jVolumemutatie Prijsindexmutatie Omzetontwikkeling0%1...
Daling prijs en aantal transacties zorgt voor druk op omzet makelaars	 Rol makelaar komt steeds meer in gedrang	 Nieuwe ve...
-10,0%-7,5%-5,0%-2,5%0,0%2,5%5,0%7,5%2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012050.000100.000150.000200.000250.0001995 1997 1...
Aantal ondersteunende personeelsleden ongekend hard (13%) gedaald	 Kantoren zijn op zoek naar meerwaarde in hun dienstverl...
3 pt3 pt-60%-30%0%30%2011 2012 2013groeiin%j-o-jGroei aantal hypotheekaktenGroei aantal testament registraties-10-50510150...
Prijs-kwaliteitverhouding is belangrijk, maar selectie op prijs neemt toe	 Toegevoegde waarde creëren met een totaalconcep...
-6%-4%-2%0%2%4%6%8%10%2007 2008 2009 2010 2011 2012groeiin%j-o-jVolumemutatie schoonmaakdienstenPrijsindexmutatie schoonma...
uitzendbureaus	 Sinds het voorjaar van 2012 staat de omzet in vrijwel alle sectoren onder druk	 Profileren op specialistis...
-30-20-1001020302007 2008 2009 2010 2011 2012groeiin%j-o-jPrijsindexmutatieVolumeontwikkelingOmzetontwikkeling26%27%28%32%...
leeswijzerDeze leeswijzer geeft u inzicht in de opbouw van de branche-analyses en geeft bovendien een verklaring van enkel...
Veel gebruikte termen, inclusiefdefinitiesTot slot van deze leeswijzer een opsomming van enkele veelgebruikte termen in de...
colofonDe Visie Op Zakelijke Dienstverlening is een uitgave vanABN AMRO. Het rapport is geschreven door ABN AMROEconomisch...
AA6587H©05-130900 - 0024 (E 0,10 per minuut)abnamro.nl/sectoren
Visie op sectoren 2013 zakelijke dienstverlening
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

Visie op sectoren 2013 zakelijke dienstverlening

561
-1

Published on

abnamro.nl/zakelijkedienstverlening
Het sectorrapport Visie op Zakelijke dienstverlening biedt naast een macro-economische visie op Nederland, de visie van ABN AMRO en omschrijving van de branches die onderdeel uitmaken van de sector zakelijke dienstverlening. Daarmee kunt u uw onderneming spiegelen aan de trends en ontwikkelingen en de actuele branchecijfers.

Published in: Business
0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total Views
561
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
9
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Visie op sectoren 2013 zakelijke dienstverlening

  1. 1. sectorupdate 2013▶▶ Interviews▶▶ Trends & ontwikkelingen▶▶ Sectorvisievisieopzakelijkedienstverlening
  2. 2. Geachte relatie,Voor u ligt Visie op Sectoren (VOS), de jaarlijkse dwarsdoorsnede van hetNederlandse bedrijfsleven. Om uw bedrijf en business model echt te kunnenbegrijpen, verdiept ABN AMRO zich in uw sector. Het rapport geeft een schetsvan de stand van zaken en de vooruitzichten van een groot aantal branches.Zo kunt u een kijkje nemen achter de veelomvattende en daardoor somsverhullende macro-economische cijfers. Bovendien biedt het de mogelijkheidom na te gaan hoe uw onderneming het doet in vergelijking metbranchegenoten.Die macro-economische cijfers laten zien dat Nederland te maken heeft met een periode vanconjuncturele zwakte. De eurozone heeft de afgelopen jaren onder vuur gelegen. En de Nederlandseeconomie is in 2012 gekrompen. Het lijkt er niet op dat die krimp dit jaar zal plaatsmaken voor groei.De sombere consument houdt zijn hand op de knip. Daarmee doet de Nederlandse economie hetslechter dan die van de ons omringende landen.Gelukkig is dit niet het hele verhaal over de conjunctuur. De mondiale economische vooruitzichtenzijn beter dan een jaar geleden. Binnen de eurozone tekent zich een keer ten goede af. Dat is vooralte danken aan ingrepen van de Europese Centrale Bank. De periode van hoge nood lijkt voorbij, alblijft er reden voor bezorgdheid. Deze verbetering is goed nieuws, want vrijwel geen land is zo sterkop het buitenland gericht als Nederland.Bovendien zijn er meer lichtpunten in de Nederlandse economie. Onze economie wordt gevormddoor een bonte verzameling van marktpartijen: bedrijven, consumenten, overheden, et cetera. In veelbranches binnen de bedrijvensector zal de stemming onder ondernemers volgens dit rapportverbeteren. Exporterende ondernemingen profiteren van de aantrekkende wereldhandel. In hetkielzog daarvan zullen bedrijfstakken als de transportsector en de groothandel herstel laten zien.Andere sectoren, vooral de bouwsector, hebben in 2013 echter te maken met tegenwind.De sector zakelijke dienstverlening is bijzonder divers, maar blijft gevoelig voor conjunctureletegenwind. De cyclische gevoeligheid is het hoogst bij de uitzenders. Professionele dienstverleningis over het algemeen minder gevoelig voor een lage macro-economische groei. De meeste bedrijvenhebben al hard ingegrepen in hun kostenstructuur. Bij aanhoudende krimp of lage economische groeiis het van belang dat ondernemers nadenken of hun businessplan en verdienmodel nog aanpassingbehoeven. Deze periode is dan ook bij uitstek geschikt om goed na te denken over de positioneringvoor de toekomst.Deze publicatie is geschreven voor u, ondernemers. Hoe Nederland presteert, hangt nauw samenmet hoe u presteert. Ondernemers staan vaak wat optimistischer in het leven dan de gemiddeldeNederlander. Dat optimisme heeft Nederland nodig om op een bestendiger groeipad te komen. Metkennis van uw sector helpen wij u graag uw plannen te realiseren.Goede zaken gewenst!Joop WijnLid Raad van Bestuur ABN AMRO1visie op zakelijke dienstverlening
  3. 3. visieopzakelijkedienstverleningsectorupdate20132
  4. 4. 461012141618202224262830 Nederlandse economie interviews accountantskantoren advocatenkantoren beveiliging en opsporing deurwaarders en incassobureaus economische adviesbureaus makelaars onroerend goed notariskantoren schoonmaakbedrijven uitzendbureaus leeswijzer colofon3visie op zakelijke dienstverlening
  5. 5. Nederlandseeconomie: lichtherstelinloopvan2013De Nederlandse economie is vorig jaar 1% procent gekrompen. Dat kan geheel worden toegeschrevenaan lagere binnenlandse bestedingen. De uitvoer is verder toegenomen en heeft een sterkere terugvalvan de economie voorkomen. Ook voor 2013 wordt een krimp van de economie voorzien – met 0,5 tot1%. En naar verwachting zijn wéér de binnenlandse bestedingen daar debet aan, terwijl de uitvoerverder groeit. We denken dat de economie in de loop van dit jaar weer voorzichtig wat groei zal latenzien. Dat herstel zet vermoedelijk door in 2014, waardoor de economische groei richting 1% kan gaan.De economie is afgelopen jaar gekrompen. Het bruto binnenlandsproduct (bbp) nam af met gemiddeld 1,0%. In de eerste tweekwartalen van het jaar liet de economie een heel lichte groei zienten opzichte van het voorgaande kwartaal. Daarmee leek een eindgekomen aan de recessie die was begonnen in het voorjaar van2011. Maar in het tweede halfjaar kromp de economie opnieuw - ensterk.Economie in tweede helft 2012 weer gekrompen-6-30361991 1993 1995 1997 1999 2001 2003 2005 2007 2009 2011607590105120bbp (% j-o-j; l.as)Economisch-sentimentindicator (r.as)%Bron: Thomson Reuters DatastreamBinnenlandse bestedingen nog onderdrukDe binnenlandse bestedingen hebben de bbp-groei in de rode cij-fers geduwd. De investeringen zijn (eind 2012) al zeven kwartalenop rij gedaald en de particuliere consumptie zelfs al acht kwartalen.Nadat de particuliere consumptieve bestedingen 1% waren ge-daald in 2011, namen ze vorig jaar nog eens 1,4% af. De ‘hoofd-schuldige’ aan deze daling is het reëel beschikbaar gezinsinkomen,dat vorig jaar fors afnam - nog aanzienlijk méér dan de consumptie-ve bestedingen. Deze stevige daling werd veroorzaakt door diversefactoren. Zo stegen de lonen vorig jaar fors minder dan de prijzen:reëel gingen de lonen omlaag. Verder drukten de bezuinigingen vande overheid en hogere pensioenpremies de koopkracht. En tenslotte daalde de werkgelegenheid. De consumptie werd bovendienontmoedigd door het lage consumentenvertrouwen en de zwakkehuizenmarkt.Voor 2013 is het beeld nog niet veel beter. Het reëel beschikbaarinkomen daalt opnieuw, door dezelfde factoren als in 2012. Wel lijktde daling van het reële loon wat lager uit te vallen. We verwachtendat in de nog af te sluiten cao’s zal worden geprobeerd de btw-verhoging deels te compenseren. Als gevolg van de (verdere)inkomensdaling zal de consument opnieuw minder uitgeven. Maarals het vertrouwen van de consument later in het jaar wat zouherstellen, dankzij de voorzichtige verbetering van het internationaleeconomisch klimaat, kan de daling van de consumptie iets lageruitvallen dan vorig jaar.Ook de investeringen daalden vorig jaar. Dat is niet verrassend alsde productie van het bedrijfsleven krimpt. Die krimp zien we terugin de mate waarin het machinepark in de industrie wordt benut: debezettingsgraad lag in het tweede halfjaar zo’n 2% lager dan in detweede helft van 2011. Dat is geen impuls om te investeren, zekerniet bij de nog altijd onzekere vooruitzichten. Met het voorzichtigeherstel dat wij voorzien, zijn er aanvankelijk nog weinig prikkels omte gaan investeren, al worden de perspectieven voor de export-sector wel beter. Bovendien kan de verbetering van het internatio-nale economisch beeld ook het vertrouwen van ‘binnenlandse’ondernemers schragen. Aan de krimp van de bedrijfsinvesteringenkan dan ook dit jaar een einde komen.Uitvoer is en blijft groeimotor voor deeconomieDe uitvoer van goederen en diensten is vorig jaar gestegen met3,3%. Na twee sterke kwartalen kwam de uitvoer in de zomerweliswaar in een dip, maar daarna tekende zich weer herstel af. Dater een terugval optrad mag geen verrassing heten, wanneer wordtbedacht dat maar liefst driekwart van de goederenuitvoer binnen de4
  6. 6. EU blijft - een regio die vorig jaar een economische krimp kende van0,3%. Tegen die achtergrond valt de Nederlandse exportprestatiemee.Wel merken we op dat de stijging van de uitvoer wordt geflatteerddoor de wederuitvoer (producten die worden ingevoerd door eenNederlandse partij en weer worden uitgevoerd zonder dat ze eennoemenswaardige bewerking hebben ondergaan). De uitvoer vanbinnenslands gefabriceerde goederen deed het vorig jaar mindergoed. Deze nam toe met een schamele 0,5%, terwijl de weder-uitvoer met 7% steeg.Dit jaar kan dat beeld dankzij de aantrekkende wereldhandel ver-beteren: de binnenslands geproduceerde uitvoer kan weer watmeer toenemen. Enkele indicatoren wezen in de eerste maandenvan 2013 op een aanhoudende groei van de uitvoer. Bovendien blijktuit diverse internationale ranglijsten dat de Nederlandse concurren-tiepositie goed is. Dat betekent dat ons land goed in staat zoumoeten zijn om te profiteren van de aantrekkende wereldhandel.We voorzien daarom een oplopende exportgroei.Huizenmarkt beweegt nog nietDe woningmarkt heeft opnieuw een mager jaar achter de rug. Hetaantal transacties daalde in 2012 voor het zesde jaar op rij. Aanvan-kelijk zal het transactievolume nog verder afnemen, onder invloedvan de minder gunstige fiscale behandeling van de eigen woning.Ook de krappere hypotheeknormen van het Nibud spelen een rol.Bovendien zijn de banken terughoudend bij de kredietverlening.Een belangrijke factor voor een herstel van de woningmarkt vormtde betaalbaarheid. Die verbetert door de lage rente en vooral doorde daling van de huizenprijzen. De betaalbaarheid beweegt door degedaalde prijzen geleidelijk weer richting het historisch gemiddelde.De voorzichtige kredietverlening, de nog fragiele economie en deminder gunstige fiscale voorwaarden voor eigen woningbezithouden voorlopig een rem op de markt voor koopwoningen. Maarde bodem komt in zicht door de verbeterde betaalbaarheid. Eenandere reden dat de markt kan stabiliseren, is de ontwikkeling vande woningvoorraad. Die wordt door de achterblijvende woningbouwsteeds krapper. In 2014 verwachten wij daarom een lichte stijgingvan het aantal transacties.Gemiddelde groei in 2013 nog negatief -volgend jaar weer positiefAl met al krimpt de economie dit jaar gemiddeld opnieuw - metnaar schatting 0,5 tot 1%. Dit negatieve cijfer is overigens groten-deels toe te schrijven aan de negatieve doorwerking van de forsekrimp in de tweede helft van 2012. In de loop van 2013 kan dankzijde uitvoer herstel optreden. Dat wordt echter afgeremd door deomvangrijke ombuigingen van de overheid. De economie heeft dustwee gezichten: de binnenlandse bestedingen krimpen, de uitvoergroeit. Sectoren die meer op het buitenland georiënteerd zijn,zullen beter presteren dan sectoren die (vooral) op de binnenlandsemarkt actief zijn.Dankzij de voorzichtige conjuncturele opleving kan de economiemet wat meer vaart 2014 binnengaan. In dat jaar kan de groei rich-ting 1% gaan. De werkloosheid, die doorgaans naijlt bij de ontwik-keling van de productie, zal echter nog enige tijd blijven oplopen.Uitvoer groeit verder-20-10010202001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 20123040506070Uitvoer goederen (% j-o-j; l.as)PMI exportorders (index; r.as)%Bron: CBS, Markit NEVIInflatie kan licht dalenDe inflatie liep eind 2012 snel op richting 3%, door de verhogingvan de btw in oktober. Begin 2013 liep de inflatie nog iets verderop, door onder meer de verhoging van enkele andere belasting-tarieven. Zonder het effect van die belastingverhogingen was hetinflatiecijfer in de eerste maanden slechts 1,6%. In de loop vanhet jaar kan de inflatie wat afnemen, doordat het opwaartse effectvan de eerdere energieprijsstijgingen afneemt en door de zwakkeconjunctuur. Bovendien valt in het najaar het effect van debtw-stijging weg uit het inflatiecijfer.Risico’sWat zijn nu de risico’s bij ons scenario? De kans op tegenvallers lijktwat groter dan die op meevallers. Wij gaan ervan uit dat de(systeem-)risico’s rond de staatsschuldencrisis, dankzij diversemaatregelen, zoveel zijn verminderd dat nieuwe, serieuze onrust opde financiële markten kan uitblijven en het vertrouwen in deeconomie geleidelijk kan verbeteren. Maar echt beteugeld is decrisis niet. Dat bleek in maart met Cyprus. De gevolgen van het‘geval Cyprus’ lijken mee te vallen. Maar dat betrof slechts een kleinland. Verder moet het economisch herstel in de eurozone, dat wij inde loop van dit jaar voorzien, op gang komen door de aantrekkendewereldeconomie. Als die opleving echter stagneert, blijft ook hetherstel hier dit jaar uit. Ook is denkbaar dat het drukkend effect datde ombuigingen van de overheid hebben op de groei, forser uitvalt.Aan de andere kant moet ook worden gezegd dat als het mondialeherstel daad-werkelijk doorzet, dit (tijdelijk) wat sneller kan gaan danverwacht. Op- en neergaande bewegingen na omslagen van deconjunctuur worden nogal eens onderschat.5Nederlandse economie
  7. 7. PatrickvanderLeelie,directeurNVDBeveiligingsgroep:‘Beterebeveiligingtegenlagerekosten’Patrick van der Leelie: ‘Ook al is het crisis, winstgroei blijft voor onseen belangrijke doelstelling. Ons rendement is sneller gegroeid danonze omzet én inzet. Dat is gelukt door technologie én personeeloptimaal in te zetten. Tegen lagere kosten leveren we nu beterebeveiliging. Een rondje door een gebouw lopen doen we steedsvaker virtueel, op afstand met camera’s.’Van der Leelie is algemeen directeur van het middelgrote NVDBeveiligingsgroep BV (550 vaste medewerkers). Het bedrijf doetbeveiliging en levert daar de modernste technologie voor. Zoals debeveiligings-app waarmee klanten op hun smartphone zelf demeldingen van hun alarmsysteem op de alarmcentrale kunnenbeheren, denk aan de bewaking van schakeltijden.‘Investeren, juist in crisistijden, is essentieel om straks bij eenaantrekkende economie voorop te blijven lopen in de markt. Onzefocus ligt op winstgevendheid, gecombineerd met uitstekendedienstverlening. Zonder winst kun je in mindere tijden nietinvesteren. Het allerbelangrijkste is klanttevredenheid. Mocht hetvan onze kant niet lukken hen tevreden te stellen, of mogen wegeen marktconforme tarieven rekenen, dan is het goed de vraag testellen: passen we bij elkaar? Je moet de moed kunnen opbrengente besluiten om afscheid van elkaar te nemen.We zijn van een traditionele unit-structuur overgestapt op eenmatrixorganisatie. Met dit model kunnen we beter onze doelenrealiseren. We leggen verantwoordelijkheden lager in deorganisatie, waardoor mensen veel meer betrokken raken. Datwerpt vruchten af. In onze sector heb je elkaar nodig, er doen zichvaak ad hoc-situaties voor die adequate reacties en feillozesamenwerking vergen. De tevredenheid is gestegen, zowel bijklanten (plus 1,3%) als bij medewerkers (plus 1,5%). Hetziekteverzuim is van 4,5% naar 4% gedaald.Méér verantwoordelijkheid dragen, motiveert mensen, geeft zemeer zin in het werk en doet ze beter presteren. Verbeterdedienstverlening levert langere klantrelaties op. En dat is op delangere termijn gunstig voor de winstontwikkeling en continuïteitvan de organisatie.’ winstzondergroei6Vierkorteinterviewsoverwinstzondergroei.Datiseenmooistrevenomzwaretijdendoortekomen.Ishetookdebestepolicyalsdeeconomischegroeicijfersweeralsvanoudszijn?RickKruiswijk,directeurHeadFirst:‘Vaakhebbenbedrijveninonzesectorteveeldenadrukgelegdophogemargesenomzetgroei,onderdrukvanaandeelhouders,enluisterdenzeteweinignaarhunklanten.’MarcoBastian,directeurNBBU:‘Winstzondergroeikaneengoedefocuszijn.’PatrickvanderLeelie,directeurNVDBeveiligingsgroep:‘Ookalishetcrisis,winstgroeiblijftvooronseenbelangrijkedoelstelling.’HanMesters,SectorBankerZakelijkeDienstverleningbijABNAMRO:‘Delesvandezecrisiszoukunnenzijn:ookinhoogconjunctuurblijfthetuiterstbelangrijkomreservesvoorminderetijdentekweken.Juistindieminderetijdenisinnovatiecruciaal.Ermoetdanwelgeldgenoegzijnomtekunneninvesteren.’
  8. 8. RickKruiswijk,directeurHeadFirst:‘Winstmargesteeg,omzetbleefgelijk’Rick Kruiswijk: ’Never waste a good crisis. We stevenen echt afop andere tijden, met andere arbeidsrelaties. Veel flexibeler. Dat isbedreigend, maar ook waanzinnig uitdagend. Bij HeadFirst,waarvan ik algemeen directeur en eigenaar ben, berekenen webewust geen hoge marges. Onze tarieven zijn zeer scherp, altijd algeweest. Value for money. Denk aan facturen (sneller) betalen,contract afwikkeling op maat, verzekeringen afsluiten voorleveranciers (beroepsaansprakelijkheid) en pensioenen regelen.Door onze hoge kwaliteit en extra toegevoegde waarde hebbenwe altijd lange relaties met klanten, en dat is een voordeel incrisistijden. Nogal wat bedrijven in onze sector zijn de laatste jarenkopje onder gegaan. Vaak hebben ze te veel de nadruk gelegd ophoge marges en omzetgroei, onder druk van aandeelhouders, enluisterden ze te weinig naar hun klanten. Laat staan dat zeanticipeerden op klantenwensen.’HeadFirst, gestart in 1995, zet als kennisbemiddelaar per werkdaggemiddeld 1.500 professionals aan het werk, vooral in de ICT: bijbanken, verzekeraars, overheidsinstellingen en nutsbedrijven. Hetbedrijf selecteert juiste kandidaten, regelt voor alle inzetten decontractering (ook voor kandidaten die door klanten aangereiktworden) en legt financiële en arbeidsrechtelijke verantwoordelijk-heden vast.Kruiswijk: ‘Winst zonder groei van de omzet is denk ik nood-zakelijk om de crisis door te komen. Onze omzet was in 2012hetzelfde als in 2011: ruim 200 miljoen euro. Toch is het ons geluktde winstmarge te verhogen door onze kosten laag te houden enefficiënter te werken met schaalbare online modellen en effectiefketenmanagement. Je redt het in onze sector anno 2013 alleenmet maximale inzet van ICT. Onze online tool HeadFirst Selectdraait sinds maart 2011 en wordt door enige klanten actiefgebruikt. Sinds februari 2012 doen we alles digitaal. Vorig jaarlanceerden we de HeadFirst-app, waarmee zzp’ers geattendeerdkunnen worden op nieuwe projecten, zodra die online staan. Hetzijn allemaal anticyclische investeringen geweest, die we kondenbetalen, omdat we ook vóór de crisis geen gigantische schuldenzijn aangaan. We hielden voldoende reserves aan. Komt nu mooiuit. Als straks de economie aantrekt, zijn wij er klaar voor.’7interviews
  9. 9. MarcoBastian,directeurNBBU:‘Crisisbiedtsectorwaardevollelessen’Marco Bastian: ‘Vóór de crisis is het in onze sector veelondernemers voor de wind gegaan. Door de battle for talentkonden uitzendorganisaties gemakkelijker geld verdienen. Dietijden liggen al lang achter ons. Er zijn bedrijven die hunactiviteiten hebben moeten staken. En onder de bedrijven diepositieve resultaten blijven boeken, zijn er niet veel te vinden diedat voor elkaar krijgen met business as usual. Daarvoor veranderter te veel en te snel. Door de crisis, maar ook door de digitalerevolutie. Ondernemers moeten razend alert op trends reageren.Vroeger veranderde het speelveld in zeven jaar tijd totaal, nugebeurt dat in drie jaar.De Nederlandse Bond van Bemiddelings- enUitzendondernemingen, NBBU, is de branchevereniging van MKB-uitzenders. Onder onze achterban van 900 leden zitten zatkleinere bedrijven die heel snel kunnen schakelen, hun strategieopnieuw inrichten, accenten verschuiven. Wendbaar als eenspeedboot, maken ze van hun kleine schaal een voordeel. Decursus Ondernemerschap & Innovatie, die we samen metNyenrode hebben opgezet, trekt steeds meer deelnemers onderonze leden. Ze worden er gedwongen te onderzoeken of ze dejuiste dingen op de juiste manier doen.Ik ben het met Han Mesters eens, dat winst zonder groei eengoede focus kan zijn. Wat belangrijk is: creëer nieuwemeerwaarde, bijvoorbeeld door over grenzen heen te kijken. Dooreen ander type gesprek met je afnemer te voeren.Jaknikkers rondom het management kun je niet meer gebruiken,mobiliseer de kritische massa die je intern in het bedrijf hebt, omwaarde te creëren. Werk slimmer, bespaar kosten, haal hetuiterste uit de proceskosten. Zorg dat de moeilijke tijden jeinventiever maken. Zo wordt het kaf van het koren gescheiden.Wat zou het mooi zijn als deze lessen ook na de crisis effecthebben. Maar het is waarschijnlijker dat de pijnen van deze dagendan weer rap vergeten worden, en dat partijen deze lijn niet gaanvasthouden. En weer koersen op winstmaximalisatie, zonderlangetermijnblik. Al hoop ik van ganser harte dat ik daarin ongelijkzal krijgen.’8
  10. 10. HanMesters,SectorBankerZakelijkeDienstverlening:‘Hetwerktsomserggoedomjeaftevragen:waarombegonnenweditbedrijfooit?’Winst zonder groei. Het is een mooi streven om zware tijden door tekomen. Maar is het ook de beste policy als de economischegroeicijfers weer als vanouds zijn?Han Mesters: ‘Bedrijven worden de laatste jaren zó lean and mean,dat als de omzet weer gaat groeien, de winsten pijlsnel zullenstijgen. En dan is de vraag: wat doe je daarmee? Zeg je dan: we gaanflink investeren en nemen veel nieuwe mensen aan, we kopenbedrijven op en gaan op een A-locatie werken? Of denk je: des-curve, waarmee de houdbaarheid van businessmodellen wordtweergegeven, wordt steeds korter. Dus als we drie jaar goeddraaien, kunnen we eigenlijk alweer snel slechte jaren verwachten.Ergo: ook in hoogconjunctuur handhaven we een strengekostendiscipline, en investeren we winst niet onmiddellijk in groei.Dat blijft uiterst belangrijk, om reserves voor mindere tijden tekweken. Dat zou de les van deze crisis kunnen zijn.’Als een ondernemer daarvoor zou kiezen, winst zonder groei, welkeeisen stelt dat aan business- en organisatiemodellen?Han Mesters: ‘De crisis zet de bruto marge van bedrijven onder druk,vergroot de noodzaak om je te onderscheiden van andere bedrijvenen maakt de vraag urgenter om je prijs uit te leggen, - om jetoegevoegde waarde aan te tonen. Om die kwesties het hoofd tebieden, draait de ondernemer aan drie knoppen.Een. Kostenbesparing en automatisering.Twee. Productinnovatie,nieuwe product-marktcombinaties. Drie. De omzet verbeteren metwarme klantrelaties. Mijn stelling is heel simpel: als die drieinstrumenten te weinig opleveren, dan moet je terug naar debasisvraag: waarom zijn we deze onderneming ooit begonnen? Devraag die business consultant Simon Sinek behandelt in zijn boekStart with Why. Op die vraag een antwoord zoeken, is innovatie opeen diep niveau. Het dwingt je vanaf een afstand naar jeonderneming te kijken. Misschien is het antwoord wel: we moeteniets anders gaan doen dan we altijd gedaan hebben.’9interviews
  11. 11. Klantloyaliteit staat onder druk, klanten switchen eerder Voor autonome groei worden nieuwe markten verkend Sommige kantoren specialiseren zich in nichediensten en sectorenBranchebeschrijvingTrends en ontwikkelingenOnze visieKerngegevens WebsitesOpenbare accountants voeren controles uit en stellen jaarrekeningenop. Een openbare accountant stelt vast of de jaarrekening eengetrouw beeld geeft van de werkelijkheid en geeft zijn oordeeldaarover weer in een accountantsverklaring. Daarnaast gevenaccountants advies op onder andere administratief gebied en bijovername en opvolging. Er zijn twee typen accountants: de Register-accountant (RA) en de Accountant-administratieconsulent (AA). Beidestaan ingeschreven bij de NBA. De RA richt zich op groteondernemingen; de AA meer op het MKB.Dwingende wetgeving, strenger toezicht en slechte resultaten: dedruk op de branche is opgelopen. Voor een branche waarvan de werk-zaamheden van groot maatschappelijk belang zijn, is het niet vreemddat de overheid duidelijke regels opstelt. Van alle onderdelen binnende branche stonden de auditwerkzaamheden het meest onder druk.Dit varieerde van druk op vergoedingen, verhoogd regelgevend toe-zicht tot intern toezicht en compliance (regels rondom integriteithand-having). De klantloyaliteit staat ook onder druk, deels een gevolg vande opgelopen reputatieschade in de afgelopen jaren. Uit onderzoekvan de AFM blijkt dat de zorgplicht van middelgrote kantoren in 2012sterk tekortschoot; kantoren (onderhavig aan het onderzoek) haddenonvoldoende informatie om een gedegen financieel oordeel te kunnenvellen. Een constatering die erg hard aankomt voor een branche waar-van het imago al grote deuken had opgelopen. De financiële weerbaar-heid van kantoren is verslechterd; sommige kantoren kampen metsolvabiliteits- of liquiditeitsproblemen en dalende arbeidsproductiviteit.Voor autonome groei worden nieuwe markten verkend. Zo houdt eenaantal kantoren zich bezig met bedrijfsfinancieringen (vooral gerichtop het MKB). Het gaat hierbij niet alleen om het geven van advies,maar ook om het faciliteren van de financiering. Het aanbieden van definanciering loopt via een partnerschap die is aangegaan met financiëleinstellingen. Ook nieuwe bedieningsconcepten hebben hun intredegedaan, zoals professioneel relatiebeheer en inhuur van specialisten(zzp’ers).De kleine kantoren zijn flexibeler, en kunnen snel reageren opveranderende klantbehoeften. De kleine kantoren staan - vooral door degroei van het aantal zzp’ers - juist onder druk. Deze ontwikkelingvergroot de druk op prijzen en winstmarges; de concurrentie neemt indit segment eveneens toe. De top-4 (‘Big Four’) blijft aan efficiencywerken. ABN AMRO Economisch Bureau verwacht echter dat dedynamiek het grootst zal zijn bij de middelgrote kantoren. Omcontinuïteitsredenen en de zoektocht naar schaalgrootte zal het aantalfusies en overnames hier het sterkst groeien. De overnameprijzenliggen nu relatief laag, maar het vinden van de financiering zal lastigblijven. Ook zullen de overnametrajecten langer duren, aangezienpartijen graag alle risico’s willen doorgronden. Autonome groei laatkomend jaar te wensen over; bedrijven zullen op zoek gaan naar nieuwemarkten. Het verdienmodel zal ook komend jaar aan veranderingonderhevig zijn. Een manier om de toenemende druk op de resultatente verminderen is specialisatie in nichediensten en sectoren. In veelgevallen is de druk daar relatief minder intens. Veel middelgrotekantoren zoeken tevens hun heil in advisering, en creëren zo een stukmeerwaarde voor klanten. Maar dit segment zal snel verzadigen.Bedrijven die niet in staat zijn om te investeren in de toekomst zullenzich richten op kostenefficiency, met personeelsreducties als gevolg.Omzetgroei 2012: -0,8%Aantal bedrijven: 23.375Aantal vestigingen: 29.525Vestigingen per bedrijf: 1,3Bedrijven met 1 persoon: 21.295Aandeel bedrijven tot 10 personen: 97%Actuele sectorprognoses vindt u in onze publicatie ’Prognoses economie en sectoren’www.nba.nlwww.accountantsonline.nlwww.accountancynieuws.nlwww.accountant.nlaccountantskantoren10
  12. 12. -6%-4%-2%0%2%4%6%8%2007 2008 2009 2010 2011 2012groeiin%j-o-jVolume mutatie accountancyPrijsindexmutatie accountancyOmzetgroei-6-4-202468102007 2008 2009 2010 2011 2012groeiin%j-o-jAccountants (totaal) Financiële audits en adviseringBelastingconsulenten Boekhoudkundige diensten72%78%11%10%7%5%7%6%2%1%0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%200720121 werkzame persoon 2 werkzame personen3-5 werkzame personen 5-20 werkzame personen20 werkzame personen of meerPwC (1)Ernst & Young (3)KPMG (2)Deloitte (4)BDO (5)AcconAVM (7)Mazars (9)Baker TillyBerk (8)Flynth (6)Alfa (10)60.00080.000100.000120.000140.000160.000180.000200.0000 500 1.000 1.500 2.000 2.500 3.000 3.500 4.000 4.500 5.000omzetperftewerknemers (fte)(grootte bol = omzet 2011)= omzet/fte > EUR 140.000= omzet/fte EUR 100.000-140.000= omzet/fte EUR < 100.000Omzet accountancy daalt door volumeverliesPrijzen voor eenvoudig werk onder drukBranche versnippert verderOmzetkrimp 2011 vooral bij MKBBron: CBSBron: CBSBron: CBSBron: Accountancynieuws▶▶ De omzetgroei is een resultante van prijs- en volumegroei.Stijgende prijzen konden de sinds juni 2009 dalende omzet nogenigszins dempen. Vanaf dat moment daalt de vraag sterker enzien we de volumes krimpen. De branche heeft het tij niet kunnenkeren, en heeft alle schijn van een krimpmarkt.▶▶ De dalende vraag naar accountancydiensten (volume) is medeingegeven door een toename van de automatisering (zoals hetuitwisselen van bedrijfsinformatie via internet). De inzet van eenaccountant werd minder vanzelfsprekend.▶▶ De tarieven voor standaard werkzaamheden (zoals accountants-controles) dalen structureel. Op deze diensten kunnen kantorenzich moeilijk van concurrenten onderscheiden. ABN AMRO Econo-misch Bureau verwacht dat door de inzet van IT(-innovaties) de rolvan de accountant verandert.▶▶ Bij maatwerk (zoals belasting- en bedrijfseconomisch advies) zijnde kansen voor de accountancy nog volop aanwezig; prijsdrukspeelt hier geen rol, omdat de meerwaarde voor klanten flinkgroter is. Klanten worden wel mondiger; zij eisen transparantie intarieven en bestede tijd.▶▶ Het aantal bedrijven is tussen 2007 en 2012 met ruim 26%toegenomen (totaal: 27.375). Ongeveer de helft van deze bedrijvenbevindt zich in de Randstad. Opvallend: de sterkste groei van hetaantal vestigingen vindt vooral buiten de Randstad plaats, vooral inZeeland en Drenthe.▶▶ Het aantal bedrijven met 1 werkzame persoon is tussen 2007 en2012 met 47% toegenomen; dit soort bedrijven vormt 78% van hettotale aantal bedrijven. Bij de grotere bedrijven daalde het aandeel.De branche is dus verder versnipperd, de concurrentie is toege-nomen.▶▶ In 2011 nam de omzet per fte bij de ‘Big Four’ gemiddeld met 8%toe. Maar deze groei is vooral het resultaat van een afname vanhet aantal werknemers (gemiddeld 5%). De omzetgroei wasgemiddeld namelijk 2% j-o-j. Bij de overige bedrijven binnen detop-10 daalde de omzet gemiddeld met 5%, terwijl het aantalmedewerkers gemiddeld met 1% toenam.▶▶ ABN AMRO Economisch Bureau verwacht voor 2013 dat hetvoor veel bedrijven binnen het MKB moeilijker wordt om IT-investeringen financieel op te brengen. Gevolg: schaalvergrotingdoor fusies of verregaande samenwerking.11accountantskantoren
  13. 13. Crisis heeft meer effect op het type werkzaamheden dan op de resultaten De overheadkosten zijn relatief hoog, kostenefficiency wordt belangrijker Nieuwe kostenbesparende technologieën zullen een vlucht nemenBranchebeschrijvingTrends en ontwikkelingenOnze visieKerngegevens WebsitesEen advocaat geeft juridisch advies en/of verleent juridische bijstand inrechtsgedingen. De advocaat moet zijn ingeschreven bij de rechtbankvan het arrondissement én bij De Nederlandse Orde van Advocaten(NOvA). De NOvA is de publiekrechtelijke beroepsorganisatie van alleadvocaten in Nederland. Deze organisatie is bevoegd regels te stellen,zoals de inrichting van de financiële administratie en de beroeps-verzekering. Advocaten zijn werkzaam voor instellingen, organisatiesen particulieren. Specialismen zijn onder meer arbeidsrecht, erfrecht,strafrecht, mediarecht en auteursrecht.De advocatuur is weliswaar minder gevoelig voor de economischeconjunctuur dan andere branches in de dienstensector, maar ook hierheeft de crisis zijn sporen nagelaten. De sterke groei is uit de markt.Opdrachten komen voor 75% vanuit het bedrijfsleven en de overheid;de overige 25% komt van particulieren. Als het met het bedrijfslevenminder goed gaat, merkt de advocatuur direct de gevolgen daarvan.Maar dit heeft meer effect op het type werkzaamheden dan op de re-sultaten. In tijden van crisis neemt het aantal herstructureringstrajec-ten toe. Saneringen van bedrijven en personeelsreducties vindenvaker plaats. Arbeidsrechtspecialisten profiteren hiervan. Ook neemthet financiële onvermogen van ondernemingen en particulieren toe.Hierdoor zien kantoren met een insolventiepraktijk het aantal opdrach-ten toenemen. Aan de andere kant daalt de activiteit in de fusie- enovernamemarkt; dit raakt kantoren met de nadruk op de transactie-praktijk. Desondanks staan de resultaten en marges binnen de advo-catuur onder druk. De advocatuur is competitiever geworden. Boven-dien zijn opdrachtgevers steeds kritischer. Zij willen (meer) inzicht in degemaakte uren en de tarieven. Hiermee is de onderhandelingsruimtevoor opdrachtgevers met veel juridische procedures toegenomen,met prijsconcurrentie als gevolg. De partnerbetrokkenheid neemtvervolgens toe. Hij/zij moet niet alleen de relatie met bestaande op-drachtgevers onderhouden (en de toegevoegde waarde waarborgen),maar ook meer moeite doen om nieuwe opdrachten te verwerven.De advocatuur verandert. De partnerstructuur werkt te stroperig, deinzet van ICT vereenvoudigt werkprocessen en het kostenbewustzijnneemt bij veel kantoren - vaak met een dure infrastructuur - toe. Ookgaat geëxperimenteerd worden met het ‘no-cure-no-pay’ principe.Partners hechten aan de democratische cultuur, maar dit maakt deorganisatie ook minder flexibel. En op het moment dat de groeitegenvalt moeten alle zeilen worden bijgezet; een kantoor moet snel eneffectief op marktveranderingen kunnen reageren. Om de continuïteit tewaarborgen moeten kantoren kostenefficiënter werken; de overhead-kosten zijn immers nog steeds relatief hoog. Het aantal ondersteunendepersoneelsleden per advocaat gaat verder dalen; de introductie vannieuwe kostenbesparende technologieën zorgt voor veel verandering.Inmiddels zijn er nieuwe organisatievormen die hun succes vooraldanken aan slim gebruikmaken van ICT-innovaties. Zij werken met eennieuw verdienmodel en andere onderliggende werkprocessen.ABN AMRO Economisch Bureau verwacht dat deze trend doorzet.Standaardwerk en doorsnee activiteiten (zoals administratie) wordensteeds meer uitbesteed; de organisatie wordt ‘lean and mean’. Deallroundspelers krijgen geleidelijk meer concurrentie van gespeciali-seerde kleine kantoren, die lagere prijzen kunnen bedingen. Maar prijs isniet het enige criterium. De kwaliteit van de juridische dienstverlening isen blijft het belangrijkst.Aantal advocatenkantoren (CBS): 7.430▶▶ groei (t.o.v. 2011): +7,2%Aantal vestigingen (CBS): 7.790▶▶ groei (t.o.v. 2011): +6,9%Aantal advocaten: 17.068▶▶ groei (t.o.v. 2011): +2,2%Actuele sectorprognoses vindt u in onze publicatie ’Prognoses economie en sectoren’www.advocatenorde.nlwww.juridisch.comwww.bureauft.nlwww.rechtensite.nladvocatenkantoren12
  14. 14. -3%-2%-1%0%1%2%3%4%5%6%7%8%2007 2008 2009 2010 2011 2012groeiin%j-o-jVolumemutatie rechtskundige dienstenPrijsindexmutatie rechtskundige dienstenOmzetontwikkeling rechtskundige diensten1.0482.2869291.624563596232305001.0001.5002.0002.5003.0003.5004.0004.5005.0002003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012aantal> 60 advocaten 6-60 advocaten2-5 advocaten 1 advocaat01002003004005006007000204060801001201401601802001996 1998 2000 2002 2004 2006 2008 2010aantal(x1.000)aantal(x1.000)Bestuursrecht (uitspraken)Strafrecht - Kantonstrafzaken (afdoeningen)Strafrecht - Rechtbankstrafzaken (afdoeningen)Burgerlijk recht - dagvaardingsprocedures (uitspraken), r.asLoyens & LoeffNautaDutilhDe BrauwBlackstoneWestbroekHouthoff BurumaStibbeBaker& McKenzieCMS Derks StarBusmannVan DoornePels Rijcken &DroogleeverFortuijn-10%-8%-6%-4%-2%0%2%4%-15% -10% -5% 0% 5% 10% 15%GroeiFTE2011(j-o-j)Omzetgroei 2011 (j-o-j)grootte bol = omzet 2011en AKDHet aantal opdrachten en prijsdruk neemt toeBranche versnippert verderDagvaardingsprocedures in burgerlijk recht sterk toegenomenSlechts 3 partijen uit top-10 met omzetgroeiBron: CBSBron: Stand vd Advocatuur (Sdu Uitgevers)Bron: CBSBron: Stand vd Advocatuur (Sdu Uitgevers)▶▶ De omzet in de rechtskundige diensten - advocaten, notarissen endeurwaarders - groeide in 2012 met 2,5%. Advocaten hebbenhierin een aandeel van circa 70%. De prijzen stonden onder druk;de omzetgroei kwam vooral door een stijgende vraag.▶▶ De hoogte van de uurtarieven blijft een heikel punt. Klanten zijnkritischer en mondiger geworden en eisen transparantie in bestedetijd of maken ‘fixed pricing’ afspraken. Ook de druk op marges istoegenomen; advocaten moeten hun toegevoegde waarde voor deklant blijvend bewaken.▶▶ Het totale aantal kantoren groeide sinds 2003 met 77% tot 4.529.Hierbij is het aantal kantoren met 1 advocaat in dezelfde periodemeer dan verdubbeld tot 50% van de gehele advocatuur.▶▶ De keuze voor zelfstandig ondernemerschap komt steeds vakervoor. Ook partners van grote kantoren kiezen voor dit model. Het iseen manier om flexibel te blijven, unieke dienstverlening te biedenen bovendien controle te houden over de balans tussen werk enprivé. De verwachting is dat deze trend aanhoudt; het aantal kleinekantoren gaat verder groeien.▶▶ In de 3 typen rechtspraak (civiel-, bestuurs- en strafrecht) is alleenhet aantal rechtszaken bij conflicten tussen burgers onderling enorganisaties (civiel recht) de afgelopen 16 jaar sterk toegenomen.Dit segment groeide met 114%. Burgers en organisaties maaktensteeds vaker de gang naar de rechter.▶▶ Het aantal bestuursrechtszaken (conflicten tussen overheid enburgers) bleef nagenoeg gelijk. Het aantal strafrechtszaken namjuist af, zowel in lichte overtredingen bij het kanton als zwaremisdrijven voor de rechtbank.▶▶ Loyens & Loeff blijft het grootste advocatenkantoor van Nederland,gevolgd door NautaDutilh. Beide kantoren zagen het aantal fte in2011 afnemen; de omzet bleef gelijk of groeide licht. Uit de top-10was De Brauw Blackstone Westbroek het enige kantoor waar hetaantal fte steeg. Desondanks nam de omzet af.▶▶ De crisis raakt de resultaten. Kostenefficiency is een belangrijkthema geworden; veel partijen zijn overgegaan tot personeels-reductie. ABN AMRO Economisch Bureau verwacht dat het aantalsecretaresses - en overige ondersteuning - per advocaat afneemt.13advocatenkantoren
  15. 15. Margedruk is een harde realiteit door toegenomen concurrentie Ongekende kansen door de innovatie en inzet van ICT Klanten vragen om geïntegreerde oplossingen voor beveiligingsvraagstukkenBranchebeschrijvingTrends en ontwikkelingenOnze visieKerngegevens WebsitesDe branche bestaat uit twee onderdelen: technische beveiliging(installaties en techniek) en manbeveiliging. Manbeveiliging bestaat uitbedrijfsbeveiliging (bedrijven met eigen beveiligingsorganisatie) enparticuliere beveiliging. Een particuliere beveiligingsdienst levertmedewerkers en diensten voor bijvoorbeeld evenementen-,informatie-, persoons- en objectbeveiliging, maar ook voor beveiligingvan waardetransport. De Vereniging van Particuliere Beveiligings-organisaties (VPB) is de brancheorganisatie. De VPB heeft keurmerkenom de branche te professionaliseren.De omzet groeide in 2012, vooral dankzij hogere prijzen. De toenamevan de vraag naar beveiligingsdiensten speelde een veel kleinere rol.Autonome groei is steeds moeilijker realiseerbaar; de uitbreiding vanmarktaandeel komt vooral door consolidatie. Consolidatie is voor veelbedrijven een manier om efficiencyslagen te maken en schaalvoor-delen te realiseren. Dat is nodig, omdat margedruk een harde realiteitis; de druk van concurrentie is aanhoudend voelbaar. Beveiliging is delaatste jaren een commodity geworden. Bedrijven kunnen zich alleenonderscheiden door meerwaarde aan klanten te bieden. Toch zijn erkansen genoeg om verder te groeien, met name dankzij innovatievetechnologische oplossingen in beveiligingsdiensten en -producten. Ditpast in de trend van toenemende automatisering, waarbij de inzet vanICT en technologie de boventoon voert. Het is niet alleen een manierom management informatie te genereren uit werkprocessen (aanstu-ringsmodellen), maar ook om innovatieve beveiligingsoplossingen tebieden. De markt beweegt zich namelijk in een hoog tempo richtingelektronisch beveiligen. Het breekt de markt open, want hierdoorkunnen ook kleine innovatieve bedrijven beveiligingsoplossingenbieden tegen een scherpe prijs. Diverse introducties van productver-nieuwingen droegen al bij aan de differentiatie van het aanbod en deklantwens. Goede voorbeelden hiervan zijn vernieuwingen in ‘tracking& tracing’-systemen en ‘Live View’. Probleem is echter dat veel MKB-bedrijven financieel niet sterk genoeg zijn om hierin te investeren.Het ontbreekt veel bedrijven in de branche nog aan financiële slagkracht.De noodzaak tot investeren in (technologische) innovatie doet een grootberoep op de budgetten, vooral bij de grote spelers. Tegelijkertijd blijft dekwaliteit van beveiligers een belangrijk verkooppunt; dit vraagt ompermanente educatie van personeel, waardoor de druk op de margeswordt verhoogd. Veiligheidsvraagstukken blijven voor veel bedrijven eninstellingen enorm belangrijk. Marktsectoren als detailhandel, horeca entransport & logistiek doen doorgaans een groot beroep op beveiligings-bedrijven. Maar ook overheidsinstellingen (vooral in de zorg) blijvengrote afnemers en blijft de behoefte aan professionele beveiligers groot.Klanten zijn mondiger (en kritischer) en vragen om geïntegreerdeoplossingen: één compleet systeem waarin alle security en safetyaspecten van een bedrijf zijn ondergebracht, van toegangscontrole encamerabewaking tot inbraak- en brandbeveiliging. Cloutechnologie - metwebbased applicaties de ICT-infrastructuur beschikbaar stellen - speelthierbij een belangrijke rol. Cybersecurity krijgt zo een steedsprominentere positie binnen de portfolio van beveiligingsbedrijven.ICT-gerelateerde veiligheidsrisico’s - inbraak in computersystemen,skimmen, (identiteits)diefstal, fraude en bedreiging - nemen toe.Gewilde overnamekandidaten zullen daarom vooral hightechbeveiligingsbedrijven zijn.Omzetgroei 2012: 2,2%Aantal bedrijven: 2.385▶▶ groei (t.o.v. 2011): 8,9%Aantal bedrijven met 1-5 personen: 84,9%Marktaandeel top-3 bedrijven: circa 60%Marktaandeel top-10 bedrijven: circa 70%www.beveiliging.nlwww.vpb.nlwww.securitymanagement.nlwww.veb.nlbeveiligingenopsporingActuele sectorprognoses vindt u in onze publicatie ’Prognoses economie en sectoren’14
  16. 16. -6%-4%-2%0%2%4%6%8%10%12%14%2007 2008 2009 2010 2011 2012groeiin%j-o-jVolume mutatiePrijsindexmutatieOmzetgroei10,8%2,3%-1,9%2,5%1,5%-15%-10%-5%0%5%10%15%20%2008 2009 2010 2011 2012groeiin%j-o-jOmzetgroei Omzet per bedrijf Groei bedrijven10,0%0,5%2,0% 2,5%3,0%1,4%-1,2%0,8%-4,5%-1,5%-6%-4%-2%0%2%4%6%8%10%12%2008 2009 2010 2011 2012vgroeiin%j-o-jArbeidsplaatsen Omzet per arbeidsplaats2010G4S 2011 (1)G4S2010Trigion 2011 (2)Trigion2010Securitas 2011 (3)Securitas2010bedrijven 3-10(2011)48.00050.00052.00054.00056.00058.00060.00062.00064.00066.0000 1.000 2.000 3.000 4.000 5.000 6.000 7.000 8.000 9.000omzetperfteaantal ftegrootte bol = omzetbedrijven 3-10Omzetgroei beveiligingsbranche groeit gematigdOmzet per bedrijf staat continu onder drukOmzet per werknemer krimptGroot verschil tussen ‘Big Three’ en MKBBron: CBSBron: CBS, Heliview/VPBBron: CBS, Heliview/VPB, ABN AMRO Economisch BureauBron: Security Management▶▶ De omzetgroei was in 2012 gematigd: 1,5% (terwijl in 2011 deomzetgroei op 1,4% lag). Nog steeds ligt de omzetgroei ver onderhet niveau van vóór de crisis. Volgens ABN AMRO EconomischBureau ligt de oorzaak hiervan in de relatief lage bedrijfs-investeringen en de kostenefficiency programma’s bij veelbedrijven.▶▶ Omzetgroei is een resultante van prijs- en volumegroei. De prijsvoor beveiligingsdiensten nam in 2012 met 1,4% toe. De omzet-groei in 2012 is grotendeels het gevolg van stijgende prijzen; devolumegroei heeft zeer beperkt bijgedragen.▶▶ Het aantal bedrijven steeg de afgelopen vijf jaar explosief. Tussen2007 en 2012 nam het aantal bedrijven met 60% toe. ABN AMROEconomisch Bureau verwacht dat deze trend voorlopig doorzet.Vooral omdat de toetredingsdrempels tot deze branche relatief laagliggen.▶▶ Met de explosieve groei van het aantal bedrijven neemt de concur-rentie toe. Bovendien neemt de druk op de omzet per bedrijf toeop het moment dat de groei van de omzet beperkt blijft. Om demarges nog enigszins op peil te houden, moeten bedrijven efficiënten kostenbewust blijven werken.▶▶ Ondanks de toename van het gebruik van technologie blijft arbeidde belangrijkste productiefactor. Sinds 2005 neemt het aantalarbeidsplaatsen jaarlijks toe. Het arbeidsmarktperspectief blijftgunstig, omdat veiligheid een belangrijk thema blijft.▶▶ De groei van het aantal arbeidsplaatsen zet druk op de omzet perarbeidsplaats, zeker als de omzetgroei achterblijft. In 2011 is deomzet per arbeidsplaats met 4,5% gedaald. Uit de eerste ramingenkomt naar voren dat de omzet per arbeidsplaats in 2012 verder isgedaald, terwijl het aantal arbeidsplaatsen is toegenomen.▶▶ Het marktaandeel van G4S, Trigion en Securitas bleef in 2011 groot.Samen hebben zij circa 70% omzetaandeel. In omzet is G4S in2011 sterk gegroeid; G4S blijft ook verreweg de grootste partij. Ditging wel ten koste van de efficiency. Het aantal fte nam toe, deomzet per fte daalde.▶▶ De omzet van de top-3 groeide met 11% (j-o-j). Bij de overigebedrijven binnen de top-10 was de omzetgroei slechts 5% (j-o-j),maar de omzet per fte nam in 2011 wel toe (met ruim 12%). Hettotale aantal fte’s werd in 2011 met 8% teruggebracht.15beveiliging en opsporing
  17. 17. Het risico op wanbetaling neemt toe, zowel bij bedrijven als bij particulieren Opdrachtgevers willen de kredietwaardigheid van relaties laten toetsen Betalingsproblemen bij particulieren en debiteurenrisico neemt toeBranchebeschrijvingTrends en ontwikkelingenOnze visieKerngegevens WebsitesGerechtsdeurwaarders hebben een wettelijke status om bij juridischeconflicten de gerechtelijke stukken (dagvaarding of vonnis) uit te reikenen vonnissen (ontruiming of beslaglegging) uit te voeren. Incasso-bureaus hebben deze status niet. Zij voeren alleen niet-ambtelijkeopdrachten uit, en zijn aan minder strenge regelgeving gebonden. DeKoninklijke Beroepsorganisatie van Gerechtsdeurwaarders (KBvG) ende Nederlandse Vereniging van Incasso-ondernemingen (NVI) werkenbeide met een gedragscode. Het Bureau Financieel Toezicht (BFT)houdt toezicht bij gerechtsdeurwaarders.Door de crisis neemt het risico op wanbetaling toe, zowel bij bedrijvenals bij particulieren. Het aantal particulieren met betalingsproblemen isopgelopen; de financiële weerbaarheid van bedrijven is lager. Door hetverslechteren van de betalingsmoraal voeren veel bedrijven een ver-scherpt debiteurenbeleid. Zij schakelen in een vroeg stadium eenincassobureau of deurwaarder in. Gevolg hiervan is dat het aantalopdrachten voor deurwaarders en incassobureaus toeneemt. In 2012nam het aantal ambtshandelingen van gerechtsdeurwaarders(exploten) en opdrachten voor incassobureaus toe. Dit lijkt eengunstige uitgangspositie voor de branche, maar ondertussen nam ookde oninbaarheid van vorderingen sterk toe. Bedrijven in de branchemoeten aanzienlijk meer werk verrichten om vorderingen te incasse-ren. Het slagingspercentage op deze vorderingen neemt af; dit druktde omzet. Ook is het voor deurwaarders en incassobureaus relevantom op individueel dossierniveau een accuraat beeld te hebben van demarktwaarde van een uitstaande vordering. Het wordt nog erger ophet moment dat bedrijven een business model hanteren op basis van‘no-cure-no-pay’. Het risico op omzetderving neemt hierdoor toe. Omde kans op wanbetaling kleiner te maken, worden bedrijven in dezebranche steeds vaker door opdrachtgevers gevraagd de kredietwaar-digheid van (potentiële) klanten en zakenrelaties te toetsen. Door delage financiële weerbaarheid willen bedrijven op korte termijn beschik-ken over de vorderingen. Zij zijn bereid hiervoor een ‘fee’ te betalen.Om betalingsachterstanden tegen te gaan krijgt het MKB - als gevolgvan nieuwe wetgeving - meer mogelijkheden. Begin 2013 werd de wet‘Bestrijding betalingsachterstanden’ van kracht. Deze wet legt hetmaximum aantal betalingstermijnen bij transacties tussen onder-nemingen vast, en beperkt de contractuele betalingstermijn. Ook deoverheid wordt nu gedwongen binnen 30 dagen hun openstaandefacturen te voldoen. De wet zal ongetwijfeld enig dempend effect ophet aantal betalingsachterstanden van bedrijven hebben, maar groot zalde impact niet zijn. De bedrijfseconomische situatie en de markt-omstandigheden spelen een veel grotere rol bij het toe- of afnemen vanhet debiteurenrisico. De verwachting is dat het debiteurenrisico ook in2013 relatief hoog blijft, vooral als gevolg van de magere economischegroei. Een strak debiteuren- en werkkapitaalbeleid blijven dus van grootbelang; het uitbesteden van het debiteurenbeheer door bedrijven zaltoenemen. Daarnaast krijgt ook ‘factoring’ een flinke impuls. Hierbijworden complete debiteurenportefeuilles door bedrijven opgekocht(‘purchasing debt’). ABN AMRO Economisch Bureau verwacht verderdat de totale particuliere schuldenmarkt blijft groeien. Die groei zalechter in snelheid afnemen, omdat consumenten een stuk voorzichtigerzijn geworden. De oplopende werkloosheid gaat wel voor een toenamevan het aantal betalingsproblemen van particulieren zorgen.Totaal aantal bedrijven: 825▶▶ waarvan deurwaarderskantoren: 245Groei aantal bedrijven sinds 2007: 26,9%Aandeel bedrijven met ≤5 personen: 79,3%Groei aantal deurwaarderskantoren: -9,2%Groei aantal incassobureaus: 11,5%Actuele sectorprognoses vindt u in onze publicatie ’Prognoses economie en sectoren’www.kbvg.nlwww.nvio.nlwww.ggdw.nlwww.nvvk.eudeurwaardersenincassobureaus16
  18. 18. -6%-4%-2%0%2%4%6%8%-60%-40%-20%0%20%40%60%80%1995 1997 1999 2001 2003 2005 2007 2009 2011 2013groeiin%j-o-jgroeiin%j-o-jGroei totaal uitgesproken faillissementen (l.as) BBP-groei (r.as)6,0%6,4%6,8%7,2%7,6%8,0%1201301401501601701802007 2008 2009 2010 2011 2012 2013groeiin%j-o-jindex(2003-1=100)Uitstaand debiteurensaldo particulieren (rood staan)Zakelijk kredietverleningAantal particuliere kredietnemers met betalingsproblemen (r.as)val Lehman Brothers30%45%60%70%23%16%22%17%30%29%12%8%17%10%6%5%0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%2007 deurwaarders2012 deurwaarders2007 incassobureaus2012 incassobureaus1 werkzame persoon 2-5 werkzame personen5-20 werkzame personen 20 werkzame personen of meer542123151194402633140 20 40 60 80 100 120 140 160GGNFlanderijnGroenewegen& PartnersLAVGAGCAantalAantal gerechtsdeurwaardersAantal kandidaat gerechtsdeurwaardersAantal faillissementen blijft op hoog niveauAantal particulieren met betalingsproblemen neemt toeBranche versnippert verderGGN blijft de grootste speler Bron: CBSBron: BKR, DNB, CBSBron: CBSBron: Stand vd Advocatuur (Sdu Uitgevers)▶▶ Het aantal faillissementen neemt toe. Bedrijven die de eersteklappen van de crisis wisten te doorstaan krijgen het nu ookmoeilijk; zij zien hun financiële reserves slinken. ABN AMROEconomisch Bureau verwacht dat als de economie aantrekt, hetaantal faillissementen weer afneemt.▶▶ Voor bedrijven is inzicht in het werkkapitaal van belang; openstaandedebiteurenposten moeten binnen de gestelde termijn worden geïnd.Maar door de crisis raken ook voorheen gezonde bedrijvenlangzamerhand financieel verzwakt. De oninbaarheid van facturenneemt flink toe.▶▶ Het aantal particuliere kredietnemers met betalingsproblemen namin 2012 verder toe. De werkloosheid is toegenomen, waardoor hetbesteedbare inkomen afnam. Steeds meer particulieren hebbenmoeite om aan hun financiële verplichtingen te voldoen.ABN AMRO Economisch Bureau verwacht dat het aantal betalings-achterstanden in 2013 verder toeneemt.▶▶ De zakelijke kredietverlening groeide in 2012 verder door, maar hettempo van de groei ligt lager dan voor de crisis. Door de crisis is definanciële weerbaarheid van bedrijven afgenomen.▶▶ De afgelopen 5 jaar is het aantal deurwaarderskantoren met 8%gedaald, terwijl het aantal incassobureaus met 51% toenam. Inbeide segmenten is het aandeel van bedrijven met 1 werkzamepersoon het sterkst toegenomen.▶▶ De branche is dus verder versnipperd; er zijn relatief veel kleinebedrijven actief. Vooral bij incassobureaus gaat de concurrentie -doordat er meer kleine bureaus bij komen - toenemen. Het gevolghiervan is meer margedruk, waardoor bureaus efficiënter moetengaan werken. En op zoek moeten gaan naar diensten die meer-waarde bieden.▶▶ Al enkele jaren is de samenstelling van de top 5 van deurwaarders-kantoren ongewijzigd. In 2010 veranderde de top-5 door deoprichting van het fusiekantoor GGN. Op basis van het aantal(kandidaat-)deurwaarders was GGN in 2012 veruit het grootstekantoor in Nederland, gevolgd door Flanderijn.▶▶ Bedrijven in de branche werken steeds vaker op basis van resultaat-verplichting (‘no-cure-no-pay’). Dit is een manier om de dienst-verlening van incassobureaus voor potentiële opdrachtgeverslaagdrempelig te houden.17deurwaarders en incassobureaus
  19. 19. Meer vraag door een toename van het aantal herstructureringsvraagstukken Dalende vraag naar adviesdiensten binnen de fusie- en overnamemarkt Klanttevredenheid en –gerichtheid zijn van levensbelangBranchebeschrijvingTrends en ontwikkelingenOnze visieKerngegevens WebsitesDe hoofdactiviteiten van adviesbureaus liggen op het terrein vanondernemingsstrategie, organisatieontwikkeling en project-management. Vaak verstrekken zij ook adviezen op andere gebieden,zoals financieel beleid. De branche is zeer kleinschalig; bijna 88% vande aan bedrijven werkt zonder personeel. De branche kent een grotebedrijfsdynamiek, met jaarlijks vele starters. Vaak betreft het eenprofessional die voor een eigen bureau kiest. De Raad van Organisatie-Adviesbureaus (ROA) is de branchevereniging voor adviesbureaus.Deze organisatie heeft een gedragscode en maakt afspraken over dekwaliteit.De vraag naar advies nam in 2012 sterk toe; crisisgerelateerde op-drachten zorgden voor herstel. Het aantrekken van de vraag naar ad-viesdiensten is vooral het gevolg van een toename van het aantal her-structureringsvraagstukken. Kostenbesparing en efficiency staan incrisistijd hoog op de agenda. Dit zijn vaak complexe projecten, en(extern) specialistische kennis heeft dan echt een toegevoegdewaarde. Projecten als financiële herstructurering en herfinancieringvan schulden, maar ook de afwikkeling van faillissementen en het op-knippen of afstoten van bedrijfsonderdelen namen een vlucht. Decrisis is voor veel bedrijven ook een moment voor strategische herpo-sitionering en saneringsrondes. Het is een manier om te investeren inde organisatie, zodat bij een aantrekkende economie weer kan wordengegroeid. Omdat dergelijke trajecten vaak zeer complex zijn, wordtook hier vaak een beroep op adviesbureaus gedaan. De vraag naardiensten van adviesbureaus die gespecialiseerd zijn in de fusie- enovernamemarkt, daalde. In 2012 nam het aantal fusiemeldingen met5,5% af. De daling kwam vooral tot stand door een afname van hetaantal fusies in de eerste drie kwartalen van 2012, maar stabiliseerdein het vierde kwartaal. Ook de adviesbureaus met corporate financeactiviteiten - de tak die bedrijven adviseert over financieringscapaciteiten –mogelijkheden - zagen de vraag afnemen. De grotere bureausbieden veelal een breed pakket aan dienstverlening aan; de kleinerebureaus en eenmanszaken zijn vaak specialisten.Het tempo van de economische groei blijft relatief beperkt; voor eenconjunctureel gevoelige branche is dat een ongunstige uitgangspositie.Het aantal spelers in deze branche neemt verder toe. De barrières totkennis, adviesmethoden en -technieken blijven laag. Het is relatiefeenvoudig om als onafhankelijk adviseur (als zzp’er) te starten.Traditionele adviesbureaus moeten meer gaan concurreren met ‘losse’projectorganisaties (een aantal samenwerkende zzp’ers). In het lageresegment met kleine bureaus is de dynamiek het grootst; hier nemen deconcurrentie en prijsdruk toe. Maar de adviesbranche staat ook onderdruk door de toetreding van branchevreemde partijen. Zo zijn anderebranches binnen de dienstensector (accountants, administrateurs) opzoek naar toegevoegde waarde voor hun klanten. Zij willen hun aanbodverder verbreden; advisering past in deze strategie. ABN AMROEconomisch Bureau verwacht dat vanuit de overheid het aantalopdrachten significant gaat toenemen. Vrijwel alle publieke instellingenmoeten ook komend jaar bezuinigen; hierdoor is er minder geld voorextern advies. Adviseurs worden steeds vaker afgerekend op hunprestatie; klanten willen inzicht in bestede tijd en gehanteerde tarieven.Adviseurs moeten meerwaarde bieden, en de klant duidelijk maken watdie meerwaarde exact is. Klanttevredenheid en –gerichtheid zijn hierbijvan levensbelang.Omzetgroei 2012: 4,4%Aantal organisatieadviesbureaus: 66.945▶▶ groei aantal bureaus (t.o.v. 2011): 11,5%▶▶ aandeel aantal eenmansbedrijven: 88,4%Aantal vestigingen: 69.130▶▶ groei aantal vestigingen (t.o.v. 2011): 11,3%Actuele sectorprognoses vindt u in onze publicatie ’Prognoses economie en sectoren’www.roa-advies.nlwww.ooa.nlwww.consultancy.nlwww.theconsultancygroup.nleconomischeadviesbureaus18
  20. 20. -20%-15%-10%-5%0%5%10%15%20%2007 2008 2009 2010 2011 2012groeiin%j-o-jVolumemutatie Prijsindexmutatie Omzetontwikkeling0%1%2%3%4%5%0204060801001201401601802002010 2011 2012 2013v 2014v%groei(j-o-j)EURmldIT consulting Financieel analytisch adviesHuman resources adviseringAdvies tbv finance afdelingOperationeel adviesStrategisch advies% groei (j-o-j),r.as4%3%2% 2%3%%39.86066.945010.00020.00030.00040.00050.00060.00070.00080.0002007 2008 2009 2010 2011 2012aantalOrganisatieadviesbureaus (bedrijven)+68%81%88%9%7%8%4%2%1%0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%200720121 werkzame persoon 2 werkzame personen3 tot 10 werkzame personen 10 werkzame personen of meerOmzet managementadviesbureaus trekt weer aanConsultancy markt groeit wereldwijd gematigd verderOok in crisistijd blijft aantal bedrijven groeienBranche versnippert verderBron: CBSBron: Consultancy.nlBron: CBSBron: CBS▶▶ Na drie jaar van omzetkrimp sloot de branche het jaar 2012 positiefaf met een omzetgroei van 4,5%. De groei was vooral te dankenaan een stijgende vraag. De branche kon profiteren van crisis-gerelateerde opdrachten uit de private sector. De bezuinigingen bijde overheid zorgden daarentegen voor veel vraaguitval. In 2013 en2014 zal de omzet verder groeien.▶▶ Maar omzetgroei is niet alleen een resultante volumegroei.Prijsontwikkelingen dragen ook bij aan de omzet. Sinds juni 2009staan de prijzen voor advies sterk onder druk; de prijzen daaldenmet gemiddeld 2,5%.▶▶ Internationaal gezien heeft de adviesmarkt relatief weinig last vande grote recessie ondervonden. In 2010 en 2011 kon groei wordengerealiseerd, terwijl in Nederland de cijfers in het rood stonden.▶▶ Het traditionele aandachtsgebied (strategie) wordt steeds minderbelangrijk, terwijl het aantal opdrachten in IT-advies stabiel blijft.Adviesbureaus vullen hun tijd vooral met bedrijfseconomische enoperationele vraagstukken. Ook de adviezen gericht op het verbe-teren van financiële processen/systemen (bedrijfsbreed) vormeneen groeimarkt.▶▶ De adviesbranche is een kweekvijver voor startende bedrijven enzzp’ers. Het aantal bedrijven groeide sinds 2007 explosief, namelijkmet 68% tot bijna 67.000 bedrijven. De dynamiek is groot, en decrisis heeft weinig effect op de aanwas. Het is relatief eenvoudigom een adviesbureau op te richten.▶▶ De gemiddelde groei van het aantal bedrijven per jaar is 11%. Ditstaat in schril contrast met de jaarlijkse omzetontwikkeling. Hetaantal bedrijven groeit de laatste jaren sneller dan de omzet.Hierdoor nemen concurrentie en margedruk toe. ABN AMROEconomisch Bureau verwacht dat deze trend aanhoudt.▶▶ Het aantal bedrijven met 1 werkzame persoon (zzp’er) is sterkgegroeid. Tussen 2007 en 2012 nam dit aantal met 81% toe. Ditsegment heeft nu een aandeel van 88%. In alle overige segmentennam het marktaandeel af.▶▶ Bij een snelle groei van het aantal bedrijven en een minder hardgroeiende vraag naar adviesdiensten nemen de spanningen toe. Ermoeten aanzienlijk meer inspanningen worden verricht door dekleinere bedrijven om opdrachten binnen te halen. Dit leidt totprijsdruk, en verzwakt bovendien de positie van zelfstandigeondernemers.19economische adviesbureaus
  21. 21. Daling prijs en aantal transacties zorgt voor druk op omzet makelaars Rol makelaar komt steeds meer in gedrang Nieuwe verdienmodellen worden aangeboord om maatwerk te kunnen leverenBranchebeschrijvingTrends en ontwikkelingenOnze visieKerngegevens WebsitesMakelaars in onroerend goed zijn voornamelijk actief op dewoningmarkt, waarbij (kleinschalig) commercieel onroerend goed eendeelmarkt is. In dit rapport staat de woningmarkt centraal.Kernactiviteit in deze branche is aan- en verkoopbemiddeling bijbestaand en nieuw onroerend goed. Makelaarskantoren bieden ookdeeldiensten aan, zoals taxaties, hypotheekbemiddeling, assurantiën,(ver)huur en beheer. De titelbescherming is in 2001 afgeschaft encertificering moet garanderen dat makelaars deskundig enonafhankelijk zijn. Ook hun integriteit is hiermee gewaarborgd.In 2012 stond de woningmarkt in de schijnwerpers. Grootste oorzaakhiervan was de politieke discussie over de hypotheekrenteaftrek. In2012 is een aantal maatregelen bekend gemaakt. Allereerst werd deonduidelijkheid omtrent de overdrachtsbelasting opgeheven. Deze be-lasting blijft permanent 2%. Het mogelijke afschaffen van dit belasting-voordeel zorgde medio 2012 voor groei in het aantal transacties. Daar-naast zijn er eind 2012 plannen op tafel gekomen om de fiscalevoordelen met betrekking tot, onder andere, de spaarhypotheek, in teperken. Verder is het vanaf 2013 verplicht om een hypotheek annuïtairaf te lossen. De overheid beoogt met de ‘Blok-hypotheek’ lucht tebieden, maar de vraag blijft of dat lukt. Consumenten die al van planwaren een woning te kopen, hebben zo veel mogelijk geprobeerd hunaankoopmoment in 2012 plaats te laten vinden, om zodoende optimaalte kunnen profiteren van de huidige regelingen. In december 2012nam het aantal transacties dan ook met circa 30% toe ten opzichtevan december 2011. Toch is 2012 geen goed jaar geweest. Het aantaltransacties nam af met 3%. Ook de gemiddelde huizenprijs daaldemet 6%, naar circa EUR 226.000. Vooral de daling van het aantal trans-acties is terug te zien in de omzet van de makelaarskantoren. Al eenaantal jaar kampt de sector met teruglopende volumes en afwachten-de kopers. Daarnaast staan de marges onder druk. Dit zorgt voor eenstijging van het aantal faillissementen in de sector. In 2012 gingen40% meer bedrijven failliet in de verhuur en handel van onroerendgoed dan in 2011.2013 blijft een lastig jaar voor de woningmarkt. Onzekerheid bij consu-menten over de economische vooruitzichten zorgt voor een afwachten-de houding als het gaat om de aankoop van een huis. Naast het econo-mische tij, hebben de makelaars te maken met een aantal structureletrends die invloed hebben op de marges. Zo zorgde de opkomst van in-ternetsites als funda.nl en jaap.nl al een aantal jaar geleden voor eenveranderende dienstverlening. Het koppelen van verkoper en koperwordt steeds makkelijker, en de rol van de makelaar in dit proces steedskleiner. Een ander aspect is het gebruik van social media bij de verkoopvan een woning. Via sociale netwerken wordt informatie over eenwoning toegankelijker en betrouwbaarder. Hiermee wordt de adviseren-de rol van de makelaar kleiner. Niet alleen zal de makelaar zijn rolmoeten herdefiniëren, ook het verdienmodel staat onder druk. Het tradi-tionele verdienmodel, waarbij de makelaar een courtage ontvangt,wordt steeds meer vervangen door andere manieren van tarifering.Voorbeelden hiervan zijn een vast bedrag per transactie of een tarief opuurbasis. Door deze nieuwe vormen van tarifering is maatwerk mogelijk.Consumenten kunnen kiezen om voor een lager tarief slechts een deelvan de dienstverlening af te nemen. Transparantie en flexibiliteit zijn hier-bij belangrijk. Via internet zal het steeds makkelijker worden om tarievenen makelaars met elkaar te vergelijken. De traditionele makelaar diewerkt op basis van courtage, komt zo steeds meer onder druk te staan.Aantal leden NVM: 3.914Aantal leden VBO: 1.000Aantal leden Vastgoed PRO: 800Verkoopprijs: -6%Aantal verkochte woningen: 117.261 (-3%)Actuele sectorprognoses vindt u in onze publicatie ’Prognoses economie en sectoren’www.biedenenwonen.nlwww.nvm.nlwww.vbo.nlwww.vastgoedpro.nlmakelaarsonroerendgoed20
  22. 22. -10,0%-7,5%-5,0%-2,5%0,0%2,5%5,0%7,5%2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012050.000100.000150.000200.000250.0001995 1997 1999 2001 2003 2005 2007 2009 20114%5%6%7%8%2008 2009 2010 2011 2012Kantoren Bedrijfsruimten Winkels012342007 2008 2009 2010 2011 2012xmlnm2Kantoren BedrijfsruimtenHuizenprijzen verder gedaaldAantal verkochte koopwoningen gedaaldRendementen gedaaldOpname commercieel vastgoed gedaaldBron: CBSBron: CBSBron: IPDBron: Dynamis, DTZ Zadelhoff, NVM▶▶ In 2012 namen de huizenprijzen fors af, met circa 6%. Dit is hetvierde jaar op rij dat de huizenprijzen te maken hadden met eendaling. De woningprijs is sinds het begin van de crisis metongeveer 13% gedaald.▶▶ De totale verkoopprijs is in 2012 met circa 8% gedaald, naarEUR 26 miljard. In 2005 was dit bedrag nog EUR 46 miljard. Nietalleen een prijsdaling, maar ook een daling van het aantaltransacties droeg bij aan deze ontwikkeling.▶▶ Het aantal verkochte woningen is sinds de crisis toesloeg metcirca 40% afgenomen.▶▶ Het aantal transacties daalde vooral flink in Groningen en Friesland.Maar ook in Utrecht en Noord- en Zuid-Holland namen de trans-acties af. Een stijging van het aantal transacties was te zien inOverijssel, Zeeland en Limburg.▶▶ De omzet van woningmakelaars is voor een belangrijk deelafhankelijk van het aantal transacties. Een daling van de transactieszet de omzet dan ook onder druk.▶▶ De directe rendementen op kantoren, bedrijfsruimten en winkelsdaalden in 2012, maar zijn nog wel positief. De indirecte rendemen-ten over 2012 zijn negatief. Hierdoor komt het totale rendement opvastgoed uit op 1,2%. Dat is een daling ten opzichte van vorig jaar,toen het totale rendement 3,9% was.▶▶ De sombere economische omstandigheden zijn terug te zien in decijfers. Bij kantoren is dit indirecte rendement het laagst. Overcapa-citeit en leegstand zijn hiervan de oorzaak.▶▶ De opname van kantoor- en bedrijfsruimte is in 2012 gedaald tenopzichte van 2011. Voor kantoren is de opname onder de 1 miljoenvierkante meter uitgekomen. Het dalende aantal kantoorbanen enHet Nieuwe Werken droegen bij aan de daling. Wel neemt de vraagnaar kleinere kantoorruimtes toe.▶▶ Het aanbod van bedrijfsruimte nam in 2012 verder toe. Volgens deNVM stond er in 2012 circa 12,1 miljoen vierkante meter te huur ofte koop. Dat is een stijging van 4% ten opzichte van 2011.▶▶ Ook de structurele leegstand is volgens de NVM toegenomen. Datbetreft bedrijfsruimten die drie jaar of langer te koop of te huurstaan. In 2012 stond 13,6% van het vastgoed structureel te koop.21makelaars onroerend goed
  23. 23. Aantal ondersteunende personeelsleden ongekend hard (13%) gedaald Kantoren zijn op zoek naar meerwaarde in hun dienstverlening Inzet van IT is een manier om onderscheidend vermogen aan te brengenBranchebeschrijvingTrends en ontwikkelingenOnze visieKerngegevens WebsitesDe notaris wordt benoemd bij Koninklijk Besluit. Hij/zij is een openbareambtenaar met een onafhankelijke vertrouwensfunctie, bevoegd omauthentieke akten te verlijden. Een notariële akte geeft rechts-zekerheid. De notarispraktijk bestaat uit drie segmenten: de familie-,de onroerendgoed- en de ondernemingspraktijk. Voor alle drie geldteen fullserviceconcept. Notarissen zijn verplicht aangesloten bij deKoninklijke Notariële Beroepsorganisatie (KNB). De KNB staat ondertoezicht van de Kamer van Toezicht, en onder financieel toezicht vanhet Bureau Financieel Toezicht.De resultaten van het notariaat staan onder druk. De omzet is gedaald,een gevolg van dalende prijzen én een lager volume. Naast de demo-grafische ontwikkelingen, beïnvloedt ook de conjunctuur de omzet vannotariskantoren. Vooral de kwakkelende vastgoedmarkt is hier debetaan; het merendeel van de kantoren is voor een groot deel afhankelijkvan het aantal onroerend goed transacties. Het aantal verkochtekoopwoningen daalde in 2012 met 2,9%; de notarissen kendenhiermee al 6 opeenvolgende jaren van krimp. Een bijna onhoudbaresituatie voor een branche die zo stevig leunt op de onroerend goedmarkt. Maatregelen konden niet uitblijven. Om zich te wapenen tegende aanhoudende druk op de resultaten, zijn notariskantoren waarmogelijk kosten-efficienter gaan werken. Ontslagen konden nietuitblijven; vooral bij het ondersteunende personeel zijn contractenopgezegd of niet verlengd. Notariskantoren maken relatief veelgebruik van ondersteunend personeel, zoals notarisklerken enadministratieve krachten. Tijdens het afgelopen jaar daalde het aantalondersteunende personeelsleden in het notariaat ongekend hard:13%. Begin 2012 lag het gemiddelde aantal ondersteunendepersoneelsleden op 4,6 personen per onderneming; dit daalde naar3,9 personen begin 2013. De traditionele dienstverlening (passerenvan akten) is in de ogen van veel klanten niet onderscheidend genoeg.Sommige kantoren kiezen voor een proactieve benadering van klanten.De hoogte van de tarieven is voor veel - vooral particuliere - klantenvaak het enige criterium.Begin 2013 wijzigde de Wet op het notarisambt. Het toezicht isversterkt, er is een Commissie Toegang Notariaat geïnstalleerd en deweigeringsplicht is aangescherpt. Verder zijn kandidaat-notarissen nietmeer verplicht een praktijk over te nemen (of te starten). Dit maakt dekeuze voor het beroep aantrekkelijker voor studenten. De markt-omstandigheden blijven komend jaar uitdagend; veel kantoren kunnennog enige tegenwind tegemoet zien. De woningmarkt blijft in mineur;een spoedig herstel is niet waarschijnlijk. Kantoren die het water aan delippen hebben staan, moeten verder snijden in de kosten om decontinuïteit te kunnen waarborgen. Een andere manier om het voort-bestaan te garanderen is nauw samenwerken met andere kantoren. Hetis een manier om het dienstenpakket te verbreden, het aanbod tedifferentiëren en (investerings)kosten te delen. Hoewel de financiëleweerbaarheid van veel kantoren nu laag is, blijft het belangrijk teinvesteren in IT. Kantoren schieten namelijk tekort in product-vernieuwing. Dat is dé manier om onderscheidend vermogen aan tebrengen in het aanbod van diensten én het contact met klanten teintensiveren. Als gevolg van ICT-ontwikkelingen neemt ook het aantalprijsvechters verder toe. ABN AMRO Economisch Bureau verwacht dathet (stijgend) aantal online initiatieven waar notarisdiensten goedkoperworden aangeboden de markt(situatie) verder gaat verharden.Aantal notarissen KNB: 1.377▶▶ vergeleken met 2012: -2,3%Aantal kandidaat-notarissen: 1.695Aantal kantoren KNB: 518Aantal vestigingen KNB: 976▶▶ vergeleken met 2012: -0,5%Actuele sectorprognoses vindt u in onze publicatie ’Prognoses economie en sectoren’www.knb.nlwww.notaris.nlwww.notarielestichting.nlwww.njb.nlnotariskantoren22
  24. 24. 3 pt3 pt-60%-30%0%30%2011 2012 2013groeiin%j-o-jGroei aantal hypotheekaktenGroei aantal testament registraties-10-5051015050.000100.000150.000200.000250.0002004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012groeiin%j-o-jaantaltransacties(12-maandstotal)Aantal woningtransacties (l.as) Stijgende huizenprijs (r.as)Dalende huizenprijs (r.as)Aanwas hypotheken (r.as)eerste daling:februari 2009-8-6-4-2024682007 2008 2009 2010 2011 2012jaarmutatiesprijsindexin%FamiliepraktijkOnroerendgoedpraktijkOndernemingspraktijk3,03,23,43,63,84,04,24,44,64,85,001.0002.0003.0004.0005.0006.0007.0008.0002011 2012 2013ratioaantalNotarissen in functieKandidaat-notarissenOverige medewerkersOverige medewerkersper kantoorAantal OG akten blijft beperktConditie huizenmarkt blijft beneden peilTarieven in alle segmenten ondervinden drukEfficiencyslagen door personeelsreductiesBron: CBSBron: CBSBron: CBSBron: KNB▶▶ In 2012 kenden notariskantoren twee piekmomenten, mededankzij wijzigingen in de successiewet en veranderingen vanbelastingregels voor woningbezit.▶▶ In juni 2012 werd (aanvankelijk tijdelijk) de overdrachtsbelastingverlaagd; veel huizenkopers wilden hiervan profiteren. Eind 2012kwam er meer duidelijkheid over de hypotheekregels. Veelhuizenkopers wilden nog vóór 31 december 2012 een huis kopenom nog onder de oude hypotheekregels te vallen; dit verlaagdehun maandlasten aanzienlijk. Maar begin 2013 nam het aantalhypotheken weer snel af.▶▶ De combinatie van een zwakke economie, een gewijzigd belasting-regime voor eigen woningen en beperkingen van de hypothecairekredietverlening is niet gunstig voor de huizenmarkt. Ook dit jaarneemt het aantal transacties af.▶▶ ABN AMRO Economisch Bureau verwacht dat de huizenmarktin de loop van 2014 weer iets herstelt. Hoewel veel indicatorennu nog weinig goeds voorspellen, is de bodem van het aantaltransacties en de prijzen in zicht. Ná 2014 is het beeld gunstiger.De toename van de woningvoorraad is tegen die tijd niet toerei-kend genoeg.▶▶ De tarieven in het onroerendgoed segment stonden - door deinvoering van vrije tarieven - al eerder onder druk. Maar dit segmentwerd ook geraakt door de daling in het aantal woningtransacties ende toegenomen concurrentie. Bovendien volgen de tarieven binnendit segment vertraagd de ontwikkeling in het aantal woning-transacties.▶▶ De druk op de tarieven in de familie- en ondernemingspraktijk isrelatief minder. Maar ook deze segmenten werden in 2012 geraakt.Dat blijkt uit het tegenvallende aantal akten dat bij notarissen isgepasseerd.▶▶ Efficiënte dienstverlening levert concurrentievoordeel op; dit is ookin het notariaat doorgedrongen. Sinds de invoering van markt-werking zijn kostenbeheersing, kantoormanagement en efficiencyniet meer weg te denken.▶▶ Door de slechte marktomstandigheden sneden veel kantoren inhun kosten, vooral door personeelsreductie. Het aantal notarissen(en kandidaten) neemt jaarlijks af, maar het tempo van deze dalingis laag vergeleken met de daling in ondersteunend personeel. Hetaantal ondersteunende personeelsleden daalde in 2012 (perkantoor) namelijk sterk.23notariskantoren
  25. 25. Prijs-kwaliteitverhouding is belangrijk, maar selectie op prijs neemt toe Toegevoegde waarde creëren met een totaalconcept van facilitaire diensten Schoonmaak is een commodity; dit werkt switchgedrag in de handBranchebeschrijvingTrends en ontwikkelingenOnze visieKerngegevens WebsitesDe schoonmaakbranche kan worden opgesplitst in 2 verschillendesegmenten: reiniging van gebouwen (zoals kantoorpanden enonderwijsgebouwen, inclusief glazenwassen, gevelreiniging enschoorsteenvegen) en overige reiniging (waaronder schoonmaak vantransportmiddelen en industriële installaties). Overkoepelendeorganisaties zijn de OSB (werkgevers) en de RAS (arbeids-verhoudingen), de Vereniging Schoonmaak Research (VSR) en hetopleidingsinstituut SVS. De OSB is de werkgeversorganisatie van debranche. De OSB heeft met een ledenaantal van 500, een aandeel vancirca 80% van de totale omzet.Na 3 zeer magere jaren van omzetgroei, liet 2012 toch nog een groei inomzet zien. De omzet nam op jaarbasis met 1,1% toe. Hierbij valt opdat vooral de vraag naar schoonmaakdiensten het liet afweten. Dievraag daalde met 1%; dit werd onder meer veroorzaakt doorversobering van (bestaande) contracten en een toenemendeleegstand van kantoorruimtes. Maar er waren meer oorzaken. Ook desterke efficiency in (kantoor)ruimtegebruik - door de toegenomenautomatisering, flexwerkplekken, innovatieve kantoorconcepten enthuiswerken - zorgde voor een afnemende vraag naar schoonmaak-diensten. Ondertussen is het verkrijgen van nieuwe opdrachten nieteenvoudiger geworden. De prijs-kwaliteitverhouding is een belangrijkcriterium voor opdrachtgevers bij het kiezen van hun schoonmaak-bedrijf. Maar de uiteindelijke prijs blijkt steeds vaker de doorslag-gevende factor te zijn. Dit tot ongenoegen van veel (vooral kleinere)partijen, die zo de druk op de marges verder zien toenemen. Definanciële positie van bedrijven verzwakt hierdoor. Het aantalfaillissementen was in 2012 relatief hoog, maar is desondanks met16% afgenomen. Multiserviceconcepten - waarbij schoonmaak,beveiliging en/of catering worden gebundeld - blijven belangrijk. Het iseen manier om toegevoegde waarde te bieden met een totaalconceptvan facilitaire diensten. Maar er zijn ook spelers die goede resultatenbehalen met een primaire focus op schoonmaken. Kleinere bedrijvenblijven de regionale specialisten. Zij zoeken soms ook samenwerkingmet al dan niet branchevreemde partijen.De schoonmaakmarkt is verzadigd. Hoewel de uitbestedingsgraad vanbedrijven circa 65% is (en jaarlijks toeneemt), krimpt de markt voorschoonmaakbedrijven. Bedrijven die gespecialiseerd zijn in schoonmaak-bemiddeling - zonder eigen diensten in beheer en alles extern ingekocht- zijn in opkomst. Schoonmaakdiensten blijven een onmisbarecomponent in de bedrijfsvoering. In crisistijd zijn het echter vaak deondersteunende diensten die het moeten afleggen; bedrijven kijken ofer een efficiencyslag is te maken. Bedrijven die schoonmaakdienstenafnemen zijn relatief minder loyaal aan hun toeleverancier. De dienstwordt gezien als een commodity; dit werkt switchgedrag in de hand.Schoonmaakbedrijven hebben geen tot weinig marktmacht. Hierdoorgebeurt het regelmatig dat bestaande contracten worden open-gebroken, en onderhevig zijn aan verdere versobering en prijsdruk.Gevolg is dat bedrijven meer vierkante meters moeten schoonmaken, inaanzienlijk minder tijd. De druk op medewerkers neemt toe. Dit gaatuiteindelijk ten koste van de kwaliteit; het opleidings- en trainingstrajectkomt namelijk ook in het gedrang. De rol van schoonmaakbedrijvenverandert doordat opdrachtgevers efficienter omgaan met hun (kantoor)ruimte. ABN AMRO Economisch Bureau verwacht dat de vraag naarmultiserviceconcepten verder toeneemt. Dit betekent concreet dat ermeer synergie te realiseren valt.Omzetgroei 2012: 1,1%Aantal schoonmaakbedrijven: 11.020▶▶ groei vergeleken met 2011: 7,4%Aandeel bedrijven <5 werknemers: 84,9%Aantal vestigingen: 11.530Aantal vestigingen per bedrijf: 1,05Actuele sectorprognoses vindt u in onze publicatie ’Prognoses economie en sectoren’www.osb.nlwww.servicemanagement.nlwww.vsr-org.nlwww.alleschoonmaakbedrijven.nlschoonmaakbedrijven24
  26. 26. -6%-4%-2%0%2%4%6%8%10%2007 2008 2009 2010 2011 2012groeiin%j-o-jVolumemutatie schoonmaakdienstenPrijsindexmutatie schoonmaakdienstenOmzet schoonmaakbedrijven4,9%5,3%-4% 0% 4% 8% 12% 16% 20%Amsterdam e.o.Rotterdam e.o.Den Haag e.o.Utrecht e.o.Eindhoven e.o.Nederland% groei (j-o-j)Groei van de leegstandGroei van het aanbod kantoren58%62%63%64%64%66%0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%2007200820092010201120121 werkzame persoon 2 werkzame personen3 tot 5 werkzame personen 5 tot 10 werkzame personen10 tot 20 werkzame personen 20 werknemers of meerCSU CleaningServicesISSHago Nederland(Vebego)Gom Schoonhouden(Facilicom)Dolmans Groep EW Facility ServicesHectas FacilityServicesSchoongroepNederlandSucces (DieDrie)-30%-25%-20%-15%-10%-5%0%5%10%15%-15% -10% -5% 0% 5% 10% 15%%groeimdw(j-o-j)% groei omzet (j-o-j)grootte bol = omzet 2012Prijs stijgt, maar volume blijft achterAanbod en leegstand van kantoren neemt toeBranche versnippert verderAutonome groei van schoonmaakbedrijven blijft moeilijk Bron: CBSBron: DTZ ZadelhoffBron: CBSBron: Service Management▶▶ In 2012 nam de omzet voor schoonmaakbedrijven met 1,1% toe.Hoewel dit een gematigde groei is, blijkt het toch een aanzienlijkeverbetering in vergelijking met de voorgaande 3 jaren. Tijdens dieperiode groeide de omzet met gemiddeld 0,1% jaar-op-jaar.▶▶ Omzetgroei is een resultante van prijs- en volumeontwikkelingen.De toename van de prijs kon de omzet sinds het tweede kwartaalvan 2009 op peil houden. De vraag naar schoonmaakdiensten nam- onder invloed van een versobering van contracten voor schoon-maak en andere facilitaire diensten - af.▶▶ Een van de oorzaken van de teruglopende vraag naar schoonmaakis de oplopende leegstand van kantoren. Dit is een structureel pro-bleem; veel schoonmaakbedrijven hebben hier last van.▶▶ In 2012 nam zowel het aanbod van Nederlandse kantoorpanden alsde leegstand toe. Van de 5 grootste steden verslechterde de situa-tie in Rotterdam het sterkst; de leegstand in de Maasstad nam met20% toe. Door het grote aanbod worden steeds meer kantorenverbouwd tot appartementen, hotel, studentenkamers of winkels.▶▶ Ondanks de slechte marktomstandigheden neemt het aantal be-drijven jaarlijks toe. Tussen 2007 en 2012 groeide het aantal bedrij-ven met meer dan 40% (tot 19.665). Dit kwam vooral door desterke groei van het aantal bedrijven met 1 werkzame persoon.▶▶ De branche is kleinschalig en versnippert jaarlijks verder. De markt-omstandigheden worden uitdagender op het moment dat hetaantal bedrijven verder groeit, terwijl de vraag naar schoonmaak-diensten juist daalt. Dit zorgt voor een toenemende druk opmarges en omzet per bedrijf.▶▶ In 2012 werd schoonmaakbedrijf Hago Nederland het miljoenen-contract van NedTrain gegund; hierdoor zag Hago Nederland zijnomzet sterk groeien. Ook Schoongroep Nederland had een goedjaar achter de rug. Deze samenwerking van 20 bedrijven opregionaal niveau plukte de vruchten van zijn succesvolle formule.▶▶ ISS zag omzet en personeelsbestand dalen, onder meer eengevolg van het afstoten van activiteiten. Desondanks nam dearbeidsproductiviteit van ISS met 18% toe. Bij Hago Nederlanddaalde de arbeidsproductiviteit juist (met 2%).25schoonmaakbedrijven
  27. 27. uitzendbureaus Sinds het voorjaar van 2012 staat de omzet in vrijwel alle sectoren onder druk Profileren op specialistisch uitzenden heeft betere groeipotenties Uitzendbureaus hebben veel belang bij onderscheidend vermogenBranchebeschrijvingTrends en ontwikkelingenOnze visieKerngegevens WebsitesUitzendbureaus zijn dienstverleners die op commerciële basisarbeidskrachten verhuren en detacheren aan bedrijven en instellingen.Daarnaast doen uitzendbureaus aan arbeidsbemiddeling. Er zijn tweekoepelorganisaties: de NBBU (MKB-gericht) en de ABU (meeralgemeen). Met ruim 480 leden vertegenwoordigt de ABU ongeveer65% van de markt. Leden van beide koepels moeten voldoen aanhoge kwaliteitseisen. In de uitzendmarkt opereren naast veel kleineorganisaties - met hooguit enkele vestigingen - ook grote partijen alsRandstad en USG People, die internationaal actief zijn.Het gevecht tegen de economische tegenwind zet zich voort. In 2012hield de druk op omzet voor uitzendbureaus aan. Het volume namsterk af; de omzet daalde met een half procent. De economischefundamenten en indicatoren bleken erg zwak en daardoor was deonzekerheid onder ondernemers groot. Sinds het voorjaar van 2012 isde omzet in de uitzendbranche in vrijwel alle sectoren onder drukkomen te staan, vooral binnen de industrie en de technische sector.De enige positieve uitzondering was de administratieve sector, die zonu en dan nog een klein plusje liet zien. De medische sector vormdeechter weer een punt van zorg: sinds het voorjaar van 2008 alleenmaar omzetdalingen. Uitzendorganisaties die zich (te) sterk op dezesector richten hebben een zwaar jaar achter de rug. Om de continuïteitte waarborgen was een nadrukkelijke focus op kosten noodzakelijk;prijsconcurrentie werd ook als middel ingezet. Daarnaast zijn er allerleiandere krachten actief die de druk op de branche opvoeren, zoals desterke groei van het aantal uitzendbureaus en de opkomst van dezzp’ers, de toenemende samenwerking in zowel binnen- als buiten-land, de vergrijzing, de druk op de bruto marge en de noodzaak totmeer onderscheidend vermogen. Om de marges op peil te houdenwordt de kantoreninfrastructuur aangepakt. De inzet van ICT verhoogtde productiviteit en de meerwaarde van de dienstverlening. Het is eenmanier om de organisatie efficiënter te maken, zodat iedereen goed isvoorbereid zodra de economie weer verbetert.De marktomstandigheden blijven uitdagend. Volgens ABN AMROEconomisch Bureau blijft het tempo van de economische groei dekomende jaren relatief beperkt. Dit is slecht nieuws voor een branchedie normaal gesproken keurig met de conjuncturele golven meedeint.De stijgende werkloosheid én een dalend aantal vacatures helpen debranche natuurlijk ook niet. Uitzendorganisaties kunnen zich in ditstadium beter profileren op specialistisch uitzenden. Dat heeft beteregroeipotenties dan het algemene uitzenden. De zorgsector vormt hierechter een uitzondering, aangezien deze sector veel last van markt-werking en bezuinigingen blijft houden. Zorginstellingen wordengedwongen om kostenbewuste keuzes te maken. In dit scenario wordteen beroep gedaan op het zittende personeel (om langer door tewerken); bij externe inhuur van personeel valt veelal de keuze op degoedkope oplossing (inhuur van zzp’ers). Andere sectoren bieden juistvolop kansen, zoals de olie en gasindustrie (offshoring), infrastructuur ende technische sector. Probleem is echter dat geschikt personeel voor deopenstaande vacatures in deze specifieke sectoren moeilijk is te vinden.Klanten zijn kritischer geworden. Voor uitzendbureaus is het van grootbelang om onderscheidend vermogen te hebben. Uitzendbureausmoeten hun waardepropositie duidelijker communiceren. Andersdreigen zij marktaandeel te verliezen aan payrollers.Omzetgroei 2012: 0,0%Aantal bedrijven: 11.135▶▶ groei t.o.v. 2011: 4,5%▶▶ groei sinds 2007: 44,9%Bedrijven tot 10 werknemers: 8.525▶▶ aandeel: 76,5%Actuele sectorprognoses vindt u in onze publicatie ’Prognoses economie en sectoren’www.abu.nlwww.nbbu.nlwww.flexmarkt.nlwww.rwi.nl26
  28. 28. -30-20-1001020302007 2008 2009 2010 2011 2012groeiin%j-o-jPrijsindexmutatieVolumeontwikkelingOmzetontwikkeling26%27%28%32%30%30%14%13%12%13%11%12%15%14%15%14%15%15%0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%2007200820092010201120121 werkzaam persoon 2 werkzame personen3 tot 5 werkzame personen 5 tot 10 werkzame personen10 tot 20 werkzame personen 20 tot 50 werkzame personen50 werkzame personen of meer0,0%0,5%1,0%1,5%2,0%2,5%3,0%3,5%4,0%4,5%0%10%20%30%40%50%60%70%80%1996 1998 2000 2002 2004 2006 2008 2010 2012aandeelNLalsomzetgebiedin%aandeelNLalsomzetgebiedin%RandstadUSGBrunel InternationalAdecco (r.as)Manpower (r.as)0,00,10,20,30,40,50,60,70,80,91,00%10%20%30%40%50%60%70%80%90%100%2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012aantalvacaturesopaantalwerkzoekendearbeidsmarkt zeer ruimruimgemiddeldkraparbeidsmarkt zeer krapOmzet uitzendbranche blijft onder druk staanBranche versnippert verderGrote uitzenders meer focus op buitenlandArbeidsmarkt is ‘zeer ruim’Bron: ABU, CBSBron: CBSBron: Thomson Reuters Datastream, jaarverslagenBron: CBS, ABN AMRO Economisch Bureau▶▶ In 2012 daalde de omzet van uitzendbureaus licht (0,5% j-o-j). Deneerwaartse trend zette dus door, gelijk aan de economischeontwikkeling. De prijs nam mondjesmaat toe, terwijl de vraag naaruitzendkrachten per kwartaal daalde.▶▶ Voor 2013 zijn de verwachtingen niet hooggespannen. Voorvroegcyclische eindafnemers van uitzendkrachten (industrie,transport en groothandel) zijn de omzet- en volumeverwachtingenwel positief. De vraag naar uitzendkrachten zal hier weeraantrekken, maar voor de sector als geheel blijft het groeitemporelatief laag.▶▶ Het aantal bedrijven is tussen 2007 en 2012 met 32% toegenomen.Alleen in 2010 en 2011 nam het aantal door de slechte marktomstan-digheden iets af. De sterkste groei (+53%) vond plaats bij bedrijvenmet 1 werkzame persoon. Het aandeel van bedrijven met 5-10 werk-zame personen neemt langzaam af.▶▶ De eenmansbedrijven hebben een aandeel van 30%; de verwach-ting is dat dit aandeel verder toeneemt. Daarmee zal de branchenog verder versnipperen. ABN AMRO Economisch Bureauverwacht dat de druk op de omzet per bedrijf verder toeneemt,net als de druk op marges.▶▶ Het belang van Nederland als omzetgebied neemt voor de groteuitzendorganisaties af. Bij Randstad is het aandeel Nederland aljarenlang dalende; slechts 18% van de totale omzet is nationaal.Bij USG zien we dit ook, maar daar is de nationale omzet nog welsubstantieel (32%).▶▶ De internationale spreiding van grote uitzenders wordt steedsgroter. Landen als Duitsland, Engeland, Frankrijk en de VerenigdeStaten worden steeds belangrijker. Vooral de vooruitzichten in deVS zijn gunstig. Daar trekt de vraag naar uitzendkrachten aan doorde economische onzekerheid.▶▶ Sinds het 2de kwartaal van 2009 is de arbeidsmarkt ruim. Dit komtdoordat het aantal werkzoekenden sneller stijgt dan het aantalbanen. Eind 2012 is dit proces versneld; de arbeidsmarkt is nu zeerruim.▶▶ De vooruitzichten voor 2013 zijn ongunstig. Private investeringenblijven uit en de overheid blijft bezuinigen. Door de economischeonzekerheid blijft de behoefte aan flexibiliteit bij werkgeversvoorlopig hoog. ABN AMRO Economisch Bureau verwacht datde arbeidsmarkt in 2013 ruim blijft. De aanwas van het aantalvacatures blijft achter en de werkloosheid loopt op.27uitzendbureaus
  29. 29. leeswijzerDeze leeswijzer geeft u inzicht in de opbouw van de branche-analyses en geeft bovendien een verklaring van enkele veelgebruikte termen.De brancheanalyses bestaan uit twee volledige pagina’s. Op deeerste pagina staan achtereenvolgens de volgende onderdelen:De eerste pagina van debrancheanalyse▶▶ Drie bulletsDe drie bullets bovenaan de pagina geven de kern van de analyseweer. In drie korte zinnen wordt een kernachtige samenvattingvan de brancheanalyse weergegeven.▶▶ Het blok ‘Branchebeschrijving’Het blok ‘Branchebeschrijving’ geeft een beknopte omschrijvingen definitie van de branche. De belangrijkste karakteristieken vande branche worden hierin beschreven.▶▶ Het blok ‘Trends en ontwikkelingen’Het blok ‘Trends en ontwikkelingen’ gaat in op de huidigeontwikkelingen in de branche. De tijdspanne van dit blok ligt inveel gevallen tussen maart 2012 en maart 2013. In dit blok wordtin sommige gevallen ook enkele jaren teruggekeken om dehuidige ontwikkelingen en trends beter te kunnen begrijpen.▶▶ Het blok ‘Onze visie’Het blok ‘Onze visie’ geeft de visie over de branche weer van desector economen van ABN AMRO Economisch Bureau. Deanalyse heeft betrekking op het huidige jaar (2013) en in sommigegevallen het komende jaar (2014).▶▶ Het blok ‘Kerngegevens’Het blok ‘Kerngegevens’ geeft een overzicht van de meestrelevante (economische) indicatoren die kenmerkend zijn voor debranche. De gegevens hebben betrekking op 2012, tenzij andersvermeld. Bij het zoeken naar de gegevens voor dit blok is gebruikgemaakt van een veelheid van bronnen. Er is vooral gebruikgemaakt van de gegevens van het CBS, maar tevens zijn anderebronnen geraadpleegd, zoals brancheorganisaties, onderzoek- enadviesbureaus, kranten, tijdschriften, internet en overheids-instanties (waaronder product- en bedrijfschappen, ministeries).De tweede pagina van debrancheanalyseOp de tweede pagina van de brancheanalyse staan vierverschillende figuren. In de balk boven de figuren staat de titel vande figuur in het betreffende blok, inclusief een bronvermelding. Inveel gevallen heeft ABN AMRO Economisch Bureau eigenbewerkingen en ramingen gemaakt met behulp van de gegevensvan de genoemde dataleverancier. Indien een dergelijkebewerking heeft plaatsgevonden, dan staat dit vermeld in de balk.De figuren op pagina 2 hebben betrekking op economischeontwikkelingen. Onderwerpen die hier onder andere kunnenworden behandeld zijn: omzetontwikkeling, kostenontwikkeling,exploitatiebeeld, exportontwikkeling, aantal bedrijven,werkgelegenheid, marktaandelen, en dergelijke.Waar staan de letters ‘r’ en ‘v’ voorin de figuren?In de figuren treft u in sommige gevallen een letter ‘r’ of ‘v’ achterhet jaartal aan. In deze gevallen staat de ‘r’ voor een raming (opbasis van beschikbare gegevens t/m bijvoorbeeld november 2011is een inschatting gemaakt voor de rest van het jaar). De ‘v’ staatvoor voorspelling en betreft de verwachting van de betreffendesector econoom van ABN AMRO Economisch Bureau.28
  30. 30. Veel gebruikte termen, inclusiefdefinitiesTot slot van deze leeswijzer een opsomming van enkele veelgebruikte termen in deze publicatie, inclusief de definitie volgensABN AMRO.▶▶ Definitie ZZPZZP staat voor ‘Zelfstandigen Zonder Personeel’. Ondernemersdie geen personeel in dienst hebben. Het begrip verwijst ook naarde term ‘freelancer’.▶▶ Definitie MKBMKB staat voor Midden- en KleinBedrijf. In deze publicatiehanteren we als definitie voor MKB de volgende veel gebruiktetabel:Categorie onderneming Werknemers Jaaromzet of jaarlijks balanstotaalmiddelgroot < 250 ≤ € 50 mln. ≤ € 43 mln.klein < 50 ≤ € 10 mln. ≤ € 10 mln.micro < 10 ≤ € 2 mln. ≤ € 2 mln.▶▶ Definitie FTEFTE staat voor ‘full-time-equivalent’. Eén fte staat voor eenvolledige werkweek van 38 uur.▶▶ Definitie BBPBruto Binnenlands Product is de totale waarde van alle in een landgeproduceerde goederen en diensten in een bepaalde periode.29leeswijzer
  31. 31. colofonDe Visie Op Zakelijke Dienstverlening is een uitgave vanABN AMRO. Het rapport is geschreven door ABN AMROEconomisch Bureau op verzoek van ABN AMRO Sector Advisory.SectoranalyseCasper Burgering (casper.burgering@nl.abnamro.com)Senior Sector EconoomABN AMRO Economisch BureauMacro economische analyseNico Klene (nico.klene@nl.abnamro.com)Senior EconoomABN AMRO Economisch BureauInterviewsJoep AuwerdaJournalist/tekstschrijverFotografie interviewsHannie VerhoevenCommercieel contactHan Mesters (han.mesters@nl.abnamro.com, 020-3433219)Sector Banker Zakelijke DienstverleningABN AMRO Sector AdvisoryDistributieWebsite: www.abnamro.nl/zakelijkedienstverleningTelefoon: 0900-0024 (e 0,10 per minuut)DisclaimerDe in deze publicatie neergelegde opvattingen zijn gebaseerd op doorABN AMRO betrouwbaar geachte gegevens en informatie, die op zorg-vuldige wijze in onze analyses en prognoses zijn verwerkt. NochABN AMRO, noch functionarissen van de bank kunnen aansprakelijkworden gesteld voor in deze publicatie eventueel aanwezige onjuist-heden. De weergegeven opvattingen en prognoses houden niet meer indan onze eigen visie en kunnen zonder nadere aankondiging wordengewijzigd.© ABN AMRO, mei 2013Deze publicatie is alleen bedoeld voor eigen gebruik. Het gebruik vantekstdelen en/of cijfers is toegestaan mits de bron duidelijk wordt ver-meld. Verveelvoudiging en/of openbaarmaking van deze publicatie is niettoegestaan, behalve indien hiervoor schriftelijk toestemming is gekregenvan ABN AMRO. Teksten zijn afgesloten op 15 april 2013.30
  32. 32. AA6587H©05-130900 - 0024 (E 0,10 per minuut)abnamro.nl/sectoren

×