sectorupdate 2013▶▶ Interviews▶▶ Trends & ontwikkelingen▶▶ Sectorvisievisieoptechnologie,mediaentelecom
Geachte relatie,Voor u ligt Visie op Sectoren (VOS), de jaarlijkse dwarsdoorsnede van hetNederlandse bedrijfsleven. Om uw ...
visieoptechnologie,mediaentelecomsectorupdate20132
4610121416182022242628	 Nederlandse economie	interviews	communicatiebureaus	drukkerijen	 televisie en radio	uitgeverijen	i...
Nederlandseeconomie:	 lichtherstelinloopvan2013De Nederlandse economie is vorig jaar 1% procent gekrompen. Dat kan geheel ...
EU blijft - een regio die vorig jaar een economische krimp kende van0,3%. Tegen die achtergrond valt de Nederlandse export...
WillemvanWijmen,CFO vanSpilGames:‘Weblijvenwereldleider,werkendvanuitNederland’Willem van Wijmen: ‘Ik werk zes jaar bij di...
PhuongDo,CEOLayerGloss:‘Wedromenvanwereldwijdeexpansie‘Phuong Do: ‘Na de Rietveld deed ik design-klussen en in dieperiode ...
LaurensRosenthal,InnovationDirectorbijOCOMBV:‘Nederlandisgoedespringplankvooronzeinternationaleambitie’Laurens Rosenthal: ...
MennovanLeeuwen,SectorBankerTMTbijABNAMRO,‘WekunnengidseninhetTMT-ecosysteem‘Menno van Leeuwen: ‘Succesvolle bedrijven in ...
Advertentiemarkt krimpt zowel in 2012 als in 2013	 Communicatiebureaus hebben te maken met continu dalende omzet	 Online m...
-15%-10%-5%0%5%0204060801001202003 04 05 06 07 08 09 10 11 12Index(2005=100)Omzet (l.a.) Groei (r.a.)Dagbladen25%12%4%30%H...
Drukkerijbranche lijdt aan omzetverlies en faillissementen	 Digitalisering media versnelt en zorgt voor aanhoudende omzetd...
-30-20-100102030402005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012Ontwikkeling totale omzetOntwikkeling omzet binnenlandOntwikkelin...
Televisie en radio zagen hun omzet uit reclame dalen	 In 2013 neemt tv-reclame opnieuw af door de zwakke economie en adver...
21,4%27,1%7,8%3,0%3,2%6,8%6,4%4,7%3,2%1,7%Nederland 1Nederland 2Nederland 3RTL 4RTL 5RTL 7RTL 8SBS 6Net 5VeronicaOverige z...
2012 opnieuw geen goed jaar voor uitgevers, herstel blijft ook in 2013 uit	 Zowel de advertentieverkoop als de oplages van...
50538323318693596948529392231189926175520 100 200 300 400 500 600De TelegraafADDe VolkskrantNRC HandelsbladTrouwHet Parool...
Na twee stabiele jaren gaat zakelijke omzet van hardware in 2012 onderuit	 Krimp vooral veroorzaakt door daling verkoop pc...
14%2005 2012Telecom & InternetHardwareSoftwareServices56%21%17%54%19%10%9%-7,2%-13,4%1,7%5,8% 4,0%3,3%7,0%4,1%-11,4%0,3% 0...
Slecht jaar 2012 voor IT-dienstverleners met omzetdalingen en ontslagen	 Softwarebedrijven ontspringen de dans en weten om...
9,5%8,1%-4,1%2,0%3,2%2,4%7,4% 7,4%-8,3%1,6% 1,2%-3,4%-10%-8%-6%-4%-2%0%2%4%6%8%10%2007 2008 2009 2010 2011 2012Software Se...
Omzetgroei zwakt af, maar blijft nog steeds substantieel	 Economische crisis ook voelbaar online	 Consument denkt steeds m...
866 9711.3451.9712.3793.0334.2104.97405001.0001.5002.0002.5003.0003.5004.0004.5005.0002005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2...
Telecombedrijven lijden onder krimp van mobiele telefonie	 Groei van mobiel internet en glasvezel compenseren dit omzetver...
2345672001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012xmrdeuroVaste telefonie dienstenVaste data dienstenMobiel...
leeswijzerDeze leeswijzer geeft u inzicht in de opbouw van de branche-analyses en geeft bovendien een verklaring van enkel...
Veel gebruikte termen, inclusiefdefinitiesTot slot van deze leeswijzer een opsomming van enkele veelgebruikte termen in de...
colofonDe Visie op technologie, media en telecom is een uitgave vanABN AMRO. Het rapport is geschreven door ABN AMROEconom...
0900 - 0024 (E 0,10 per minuut)abnamro.nl/sectorenAA6592H©05-13
Visie op sectoren 2013 technologie media en telecom
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Visie op sectoren 2013 technologie media en telecom

330

Published on

abnamro.nl/technologie
Het sectorrapport Visie op Technologie, Media en Telecom biedt naast een macro-economische visie op Nederland, de visie van ABN AMRO en omschrijving van de branches die onderdeel uitmaken van de TMT-sector. Daarmee kunt u uw onderneming spiegelen aan de trends en ontwikkelingen en de actuele branchecijfers

Published in: Technology
0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total Views
330
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
3
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Visie op sectoren 2013 technologie media en telecom

  1. 1. sectorupdate 2013▶▶ Interviews▶▶ Trends & ontwikkelingen▶▶ Sectorvisievisieoptechnologie,mediaentelecom
  2. 2. Geachte relatie,Voor u ligt Visie op Sectoren (VOS), de jaarlijkse dwarsdoorsnede van hetNederlandse bedrijfsleven. Om uw bedrijf en business model echt te kunnenbegrijpen, verdiept ABN AMRO zich in uw sector. Het rapport geeft een schetsvan de stand van zaken en de vooruitzichten van een groot aantal branches.Zo kunt u een kijkje nemen achter de veelomvattende en daardoor somsverhullende macro-economische cijfers. Bovendien biedt het de mogelijkheidom na te gaan hoe uw onderneming het doet in vergelijking metbranchegenoten.Die macro-economische cijfers laten zien dat Nederland te maken heeft met een periode vanconjuncturele zwakte. De eurozone heeft de afgelopen jaren onder vuur gelegen. En de Nederlandseeconomie is in 2012 gekrompen. Het lijkt er niet op dat die krimp dit jaar zal plaatsmaken voor groei.De sombere consument houdt zijn hand op de knip. Daarmee doet de Nederlandse economie hetslechter dan die van de ons omringende landen.Gelukkig is dit niet het hele verhaal over de conjunctuur. De mondiale economische vooruitzichtenzijn beter dan een jaar geleden. Binnen de eurozone tekent zich een keer ten goede af. Dat is vooralte danken aan ingrepen van de Europese Centrale Bank. De periode van hoge nood lijkt voorbij, alblijft er reden voor bezorgdheid. Deze verbetering is goed nieuws, want vrijwel geen land is zo sterkop het buitenland gericht als Nederland.Bovendien zijn er meer lichtpunten in de Nederlandse economie. Onze economie wordt gevormddoor een bonte verzameling van marktpartijen: bedrijven, consumenten, overheden, et cetera. In veelbranches binnen de bedrijvensector zal de stemming onder ondernemers volgens dit rapportverbeteren. Exporterende ondernemingen profiteren van de aantrekkende wereldhandel. In hetkielzog daarvan zullen bedrijfstakken als de transportsector en de groothandel herstel laten zien.Andere sectoren, vooral de bouwsector, hebben in 2013 echter te maken met tegenwind.Groeien met tegenwind is ook de uitdaging voor de Technologie, Media en Telecomsector (TMT). Zoworden mediabedrijven geconfronteerd met een kritisch bestedende adverteerder en staan ICT-bestedingen onder druk. Tegelijkertijd is er door de verdergaande digitalisering nog goede groeimogelijk voor veel bedrijven. Het meest positief is ABN AMRO over de online softwaresector. Indeze Visie op Sectoren vier korte interviews met Menno van Leeuwen, Sector Banker TMTABN AMRO, en de bedrijven Layergloss, Spilgames en Ocom. Voorbeeldbedrijven die profiteren vande toename van online diensten en Nederland zien als de springplank naar internationaal succes.Deze publicatie is geschreven voor u, ondernemers. Hoe Nederland presteert, hangt nauw samenmet hoe u presteert. Ondernemers staan vaak wat optimistischer in het leven dan de gemiddeldeNederlander. Dat optimisme heeft Nederland nodig om op een bestendiger groeipad te komen. Metkennis van uw sector helpen wij u graag uw plannen te realiseren.Goede zaken gewenst!Joop WijnLid Raad van Bestuur ABN AMRO1visie technologie, media en telecom
  3. 3. visieoptechnologie,mediaentelecomsectorupdate20132
  4. 4. 4610121416182022242628 Nederlandse economie interviews communicatiebureaus drukkerijen televisie en radio uitgeverijen it-hardware (productie en distributie) it-services en software online retail telecom & internet leeswijzer colofon3visie technologie, media en telecom
  5. 5. Nederlandseeconomie: lichtherstelinloopvan2013De Nederlandse economie is vorig jaar 1% procent gekrompen. Dat kan geheel worden toegeschrevenaan lagere binnenlandse bestedingen. De uitvoer is verder toegenomen en heeft een sterkere terugvalvan de economie voorkomen. Ook voor 2013 wordt een krimp van de economie voorzien – met 0,5 tot1%. En naar verwachting zijn wéér de binnenlandse bestedingen daar debet aan, terwijl de uitvoerverder groeit. We denken dat de economie in de loop van dit jaar weer voorzichtig wat groei zal latenzien. Dat herstel zet vermoedelijk door in 2014, waardoor de economische groei richting 1% kan gaan.De economie is afgelopen jaar gekrompen. Het bruto binnenlandsproduct (bbp) nam af met gemiddeld 1,0%. In de eerste tweekwartalen van het jaar liet de economie een heel lichte groei zienten opzichte van het voorgaande kwartaal. Daarmee leek een eindgekomen aan de recessie die was begonnen in het voorjaar van2011. Maar in het tweede halfjaar kromp de economie opnieuw - ensterk.Economie in tweede helft 2012 weer gekrompen-6-30361991 1993 1995 1997 1999 2001 2003 2005 2007 2009 2011607590105120bbp (% j-o-j; l.as)Economisch-sentimentindicator (r.as)%Bron: Thomson Reuters DatastreamBinnenlandse bestedingen nog onderdrukDe binnenlandse bestedingen hebben de bbp-groei in de rode cij-fers geduwd. De investeringen zijn (eind 2012) al zeven kwartalenop rij gedaald en de particuliere consumptie zelfs al acht kwartalen.Nadat de particuliere consumptieve bestedingen 1% waren ge-daald in 2011, namen ze vorig jaar nog eens 1,4% af. De ‘hoofd-schuldige’ aan deze daling is het reëel beschikbaar gezinsinkomen,dat vorig jaar fors afnam - nog aanzienlijk méér dan de consumptie-ve bestedingen. Deze stevige daling werd veroorzaakt door diversefactoren. Zo stegen de lonen vorig jaar fors minder dan de prijzen:reëel gingen de lonen omlaag. Verder drukten de bezuinigingen vande overheid en hogere pensioenpremies de koopkracht. En tenslotte daalde de werkgelegenheid. De consumptie werd bovendienontmoedigd door het lage consumentenvertrouwen en de zwakkehuizenmarkt.Voor 2013 is het beeld nog niet veel beter. Het reëel beschikbaarinkomen daalt opnieuw, door dezelfde factoren als in 2012. Wel lijktde daling van het reële loon wat lager uit te vallen. We verwachtendat in de nog af te sluiten cao’s zal worden geprobeerd de btw-verhoging deels te compenseren. Als gevolg van de (verdere)inkomensdaling zal de consument opnieuw minder uitgeven. Maarals het vertrouwen van de consument later in het jaar wat zouherstellen, dankzij de voorzichtige verbetering van het internationaleeconomisch klimaat, kan de daling van de consumptie iets lageruitvallen dan vorig jaar.Ook de investeringen daalden vorig jaar. Dat is niet verrassend alsde productie van het bedrijfsleven krimpt. Die krimp zien we terugin de mate waarin het machinepark in de industrie wordt benut: debezettingsgraad lag in het tweede halfjaar zo’n 2% lager dan in detweede helft van 2011. Dat is geen impuls om te investeren, zekerniet bij de nog altijd onzekere vooruitzichten. Met het voorzichtigeherstel dat wij voorzien, zijn er aanvankelijk nog weinig prikkels omte gaan investeren, al worden de perspectieven voor de export-sector wel beter. Bovendien kan de verbetering van het internatio-nale economisch beeld ook het vertrouwen van ‘binnenlandse’ondernemers schragen. Aan de krimp van de bedrijfsinvesteringenkan dan ook dit jaar een einde komen.Uitvoer is en blijft groeimotor voor deeconomieDe uitvoer van goederen en diensten is vorig jaar gestegen met3,3%. Na twee sterke kwartalen kwam de uitvoer in de zomerweliswaar in een dip, maar daarna tekende zich weer herstel af. Dater een terugval optrad mag geen verrassing heten, wanneer wordtbedacht dat maar liefst driekwart van de goederenuitvoer binnen de4
  6. 6. EU blijft - een regio die vorig jaar een economische krimp kende van0,3%. Tegen die achtergrond valt de Nederlandse exportprestatiemee.Wel merken we op dat de stijging van de uitvoer wordt geflatteerddoor de wederuitvoer (producten die worden ingevoerd door eenNederlandse partij en weer worden uitgevoerd zonder dat ze eennoemenswaardige bewerking hebben ondergaan). De uitvoer vanbinnenslands gefabriceerde goederen deed het vorig jaar mindergoed. Deze nam toe met een schamele 0,5%, terwijl de weder-uitvoer met 7% steeg.Dit jaar kan dat beeld dankzij de aantrekkende wereldhandel ver-beteren: de binnenslands geproduceerde uitvoer kan weer watmeer toenemen. Enkele indicatoren wezen in de eerste maandenvan 2013 op een aanhoudende groei van de uitvoer. Bovendien blijktuit diverse internationale ranglijsten dat de Nederlandse concurren-tiepositie goed is. Dat betekent dat ons land goed in staat zoumoeten zijn om te profiteren van de aantrekkende wereldhandel.We voorzien daarom een oplopende exportgroei.Huizenmarkt beweegt nog nietDe woningmarkt heeft opnieuw een mager jaar achter de rug. Hetaantal transacties daalde in 2012 voor het zesde jaar op rij. Aanvan-kelijk zal het transactievolume nog verder afnemen, onder invloedvan de minder gunstige fiscale behandeling van de eigen woning.Ook de krappere hypotheeknormen van het Nibud spelen een rol.Bovendien zijn de banken terughoudend bij de kredietverlening.Een belangrijke factor voor een herstel van de woningmarkt vormtde betaalbaarheid. Die verbetert door de lage rente en vooral doorde daling van de huizenprijzen. De betaalbaarheid beweegt door degedaalde prijzen geleidelijk weer richting het historisch gemiddelde.De voorzichtige kredietverlening, de nog fragiele economie en deminder gunstige fiscale voorwaarden voor eigen woningbezithouden voorlopig een rem op de markt voor koopwoningen. Maarde bodem komt in zicht door de verbeterde betaalbaarheid. Eenandere reden dat de markt kan stabiliseren, is de ontwikkeling vande woningvoorraad. Die wordt door de achterblijvende woningbouwsteeds krapper. In 2014 verwachten wij daarom een lichte stijgingvan het aantal transacties.Gemiddelde groei in 2013 nog negatief -volgend jaar weer positiefAl met al krimpt de economie dit jaar gemiddeld opnieuw - metnaar schatting 0,5 tot 1%. Dit negatieve cijfer is overigens groten-deels toe te schrijven aan de negatieve doorwerking van de forsekrimp in de tweede helft van 2012. In de loop van 2013 kan dankzijde uitvoer herstel optreden. Dat wordt echter afgeremd door deomvangrijke ombuigingen van de overheid. De economie heeft dustwee gezichten: de binnenlandse bestedingen krimpen, de uitvoergroeit. Sectoren die meer op het buitenland georiënteerd zijn,zullen beter presteren dan sectoren die (vooral) op de binnenlandsemarkt actief zijn.Dankzij de voorzichtige conjuncturele opleving kan de economiemet wat meer vaart 2014 binnengaan. In dat jaar kan de groei rich-ting 1% gaan. De werkloosheid, die doorgaans naijlt bij de ontwik-keling van de productie, zal echter nog enige tijd blijven oplopen.Uitvoer groeit verder-20-10010202001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 20123040506070Uitvoer goederen (% j-o-j; l.as)PMI exportorders (index; r.as)%Bron: CBS, Markit NEVIInflatie kan licht dalenDe inflatie liep eind 2012 snel op richting 3%, door de verhogingvan de btw in oktober. Begin 2013 liep de inflatie nog iets verderop, door onder meer de verhoging van enkele andere belasting-tarieven. Zonder het effect van die belastingverhogingen was hetinflatiecijfer in de eerste maanden slechts 1,6%. In de loop vanhet jaar kan de inflatie wat afnemen, doordat het opwaartse effectvan de eerdere energieprijsstijgingen afneemt en door de zwakkeconjunctuur. Bovendien valt in het najaar het effect van debtw-stijging weg uit het inflatiecijfer.Risico’sWat zijn nu de risico’s bij ons scenario? De kans op tegenvallers lijktwat groter dan die op meevallers. Wij gaan ervan uit dat de(systeem-)risico’s rond de staatsschuldencrisis, dankzij diversemaatregelen, zoveel zijn verminderd dat nieuwe, serieuze onrust opde financiële markten kan uitblijven en het vertrouwen in deeconomie geleidelijk kan verbeteren. Maar echt beteugeld is decrisis niet. Dat bleek in maart met Cyprus. De gevolgen van het‘geval Cyprus’ lijken mee te vallen. Maar dat betrof slechts een kleinland. Verder moet het economisch herstel in de eurozone, dat wij inde loop van dit jaar voorzien, op gang komen door de aantrekkendewereldeconomie. Als die opleving echter stagneert, blijft ook hetherstel hier dit jaar uit. Ook is denkbaar dat het drukkend effect datde ombuigingen van de overheid hebben op de groei, forser uitvalt.Aan de andere kant moet ook worden gezegd dat als het mondialeherstel daad-werkelijk doorzet, dit (tijdelijk) wat sneller kan gaan danverwacht. Op- en neergaande bewegingen na omslagen van deconjunctuur worden nogal eens onderschat.5visie op Nederland
  7. 7. WillemvanWijmen,CFO vanSpilGames:‘Weblijvenwereldleider,werkendvanuitNederland’Willem van Wijmen: ‘Ik werk zes jaar bij dit bedrijf, en het is netalsof ik bij drie verschillende ondernemingen heb gewerkt. Zó snelgaan de ontwikkelingen. De visionaire oprichters van Spil Gameshebben in 2006 heel goed de kansen gezien van breedband inter-net in combinatie met steeds snellere computers. Voor onlinecasual gaming kwamen de deuren wijd open te staan. Op spelle-tjes.nl, het eerste platform dat we in 2006 kochten, publiceerdenwe eenvoudige spelletjes.Spil Games richtte zich op een nieuwe doelgroep: vrouwen enmeisjes. Die hielden zich daarvoor nooit bezig met online gaming.Nu kwamen ze massaal. In 2007 telden we maandelijks 30 miljoenunieke bezoekers, eind 2012 waren dat er 200 miljoen. We zijn we-reldleider op het gebied van online casual gaming.Onze positie houden we vast en bouwen we uit. Dat gaat niet van-zelf. We hebben mensen vrijgemaakt die de ontwikkelingen goed inde gaten houden. Ze ademen de online revolutie, hebben een visio-naire, wijde blik. Hun mening vormen ze door hun eigen ervaring,en door blogs en forumdiscussies te volgen. Ze zitten vaak goed,maar hebben het ook wel mis. Dat is logisch: onze industrie is con-tinu in beweging; het mobiele internet, Real Time Bidding waarmeeadvertenties worden verkocht, Big Data: beslissingen nemen naanalyse van de ongelimiteerde hoeveelheden data.We kunnen vanuit Hilversum wereldwijd opereren en onze concep-ten snel uitrollen. Meisjes in Brazilië houden net zoveel van Sara’sCooking Class, of Pet Party, als Nederlandse meisjes. We kunnende Braziliaanse markt bedienen, met maandelijks miljoenen bezoe-kers, zonder dat er ginds mensen voor ons werken.Vergeleken met enkele jaren geleden is het niet eenvoudig om ban-caire financiering te vinden voor de groei van ons bedrijf. Bankenstaan niet te dringen, vanwege het gepercipieerde risicoprofiel.ABN AMRO onderscheidt zich van concurrenten, omdat ze gede-gen kennis heeft van de markt, wat in dit soort financieringsproces-sen bijzonder helpt.Onze groei is gefinancierd door twee private financiers: in 2007was dat het Nederlandse Van den Ende & Deitmers, en in 2011 hetAmerikaanse Northbridge.Nederland is een uitstekende springplank. De gamingindustrie doethet hier goed. Talent van overzee woont hier graag; bij ons werkendertig nationaliteiten. In Hilversum en Eindhoven gaan we nieuwestudio’s openen.Een groot voordeel in Nederland zit hem in de gunstige fiscale faci-liteiten voor snelgroeiende bedrijven die veel investeren in techno-logische ontwikkeling: voor onze industrie zeer aantrekkelijk. Vooralomdat we van hier uit relatief eenvoudig kunnen uitrollen en op-schalen.’groeitNederlanduittotdéspringplank?6VierkorteinterviewsoverderolvanNederlandalsspringplankvoorinnovatieveTMT-bedrijven.DitlandiseenhotspotvoordeTechnologie-,MediaenTelecomsector:internationaalinternetknooppunt,goedeinfrastructuurentechnologischeadoptie,veelcreatieve,handelsgerichte,maarooknuchtereondernemers.LaurensRosenthal,InnovationDirectorbijOCOMBV:‘Jaarlijks25%groeienkanookmetonshoofdkantoorinHaarlem.’WillemvanWijmen,financieeldirecteurvanSpilGames:‘Nederlandisvooronzeindustrieaantrekkelijk.’PhuongDo,CEOLayerGloss,eenjonginnovatiefbedrijf:‘Wedromenvanwereldwijdeexpansie.’MennovanLeeuwen,SectorBankerTMTbijABNAMRO:‘Veelinnovatievebedrijvenontwikkelenzichvanuithierinternationaal.Daarisinvesteringskapitaalvoornodig.ABNAMROkanzoekendeondernemersdaarbijgidsen.Webiedenoverzicht,adviseren,stellenonsnetwerkopen.ZospelenweeenactieverolinhetTMT-ecosysteem.’
  8. 8. PhuongDo,CEOLayerGloss:‘Wedromenvanwereldwijdeexpansie‘Phuong Do: ‘Na de Rietveld deed ik design-klussen en in dieperiode werkte ik veel samen met Martin van Spanje, een app-ontwikkelaar. Toen de iPad eraan kwam, zagen we: dit wordt groot.We hebben ons spaargeld bij elkaar gelegd, en onze expertise, omeen tool te kunnen ontwikkelen waarmee creatieve uitgeverijen,maar ook individuen, tegen weinig kosten, geavanceerde en mooieapps kunnen maken. Een tool waarin de techniek de vormgevingniet belemmert. Dat platform is er gekomen: LayerGloss. Iedereenkan er zonder speciale opleiding mee werken, zoals iedereen metWordPress een website kan maken. We krijgen zeer goede reactiesuit het veld. Bij Epic Tales, uit de animatiewereld, die Hanzel &Gretel maakte, zeiden ze: ’We hebben echt uitgekeken naar eenplatform als LayerGloss.’ Zij kunnen nu sneller, tegen tien keerlagere kosten, nog mooiere apps maken. Klanten winnen prijzenmet apps, gemaakt met LayerGloss, zoals Wondereur bijvoorbeeld(de Canadian Online Publishing Award).LayerGloss staat bovenaan het Wired-lijstje met hottest startups inAmsterdam. We waren één van de tien winnaars vanStartupBootcamp in 2012. In die accelerator voor jonge, startendebedrijven leerden we dat een goed product alleen nog geen succesoplevert, je moet zorgen voor een klik met de markt. Pas dan kan jeecht gaan vliegen. We zijn anders tegen onze onderneming gaanaankijken. Het netwerk van de StartupBootcamp-adviseurs stondvoor ons open. Zo hebben we drie ‘angels’, informal investors,bereid gevonden een half miljoen dollar te investeren.We dromen er stiekem van LayerGloss internationaal uit te rollen.Daarvoor hebben we een ton per land nodig, in totaal dusmiljoenen. Sinds november 2012 houd ik me alleen nog met hetondernemerswerk bezig en doe ik geen design meer, daar hebbenwe anderen voor aangetrokken.Wired Magazine noemt Amsterdam een ‘hotte’ broedplaats voor decreatieve industrie. Nederland is een prima springplank. Geld is hierte vinden, als je goed zoekt, maar uiteraard ook internationaal op tehalen. En qua infrastructuur hebben we hier alles wat nodig is. Watook helpt: andere succesvolle bedrijven uit de industrie. Met eenoud-medewerker van Spotify sprak ik eens over hun internationaleuitrol. We werken onder meer samen met Mobypicture, LBi enTripolis. Eén ding leeft hier wellicht minder dan in andere landen: dewens om echt heel groot te worden, daarvoor vinden Nederlandersondernemen toch niet sexy genoeg. Op de Rietveld Academiemerkte ik dat heel sterk. Terwijl: ik vind ondernemen fantastisch.Dat heb ik misschien van mijn Vietnamese ouders die eenrestaurant runden.’7interviews
  9. 9. LaurensRosenthal,InnovationDirectorbijOCOMBV:‘Nederlandisgoedespringplankvooronzeinternationaleambitie’Laurens Rosenthal: ’In 1997 begon ik met Con Zwinkelshostingdiensten te leveren, met één servertje vanaf eenzolderkamer. Nu werken bij ons internetservicebedrijf OCOM BVmeer dan 340 mensen. We zijn marktleider qua dedicated hostingvoor IT-infrastructuren, en behaalden in 2012 een omzet van EUR76 miljoen. LeaseWeb, EvoSwitch, FiberRing en DataXenter zijnonze merken.Als de Laurens uit 1997 op bezoek kon komen, dan zou hetbijpraten over 16 jaar ontwikkelingen zeker een dag duren. Dejonge Laurens zou amper kunnen geloven dat OCOM BV, metmeer dan 60.000 servers, per seconde zo’n 1,5 Tb aan data overinternet verstuurt. Ga maar na, in 1997 was dat nog slechts 0,5Mb - dat scheelt een factor 3 miljoen. Hij zou ook zeker roepen:‘O, dat worden leuke tijden!’De ontwikkelingen gaan razendsnel. Eind dit jaar kunnen onzeklanten, met hun Iphone, met één druk op de knop, vijftig virtueleservers erbij zetten. Maar onvoorspelbaar zijn de ontwikkelingenvoor ons niet. Dat de markt voor cloud computing nu begint aante trekken, zagen we aankomen: we hebben vroegtijdig meerderecloud-platforms ontwikkeld. Innovatie is belangrijk, zeker in detechnologiemarkt. Ik stuur vijftig ontwikkelaars aan: een mooiemix van jonge honden die slim nieuwe technieken omarmen enervaren mensen die goed letten op de stabiliteit en schaalbaarheidvan producten; wij moeten het immers hebben van volume.OCOM BV is eigendom van het management. Winstenherinvesteren we in nieuwe netwerken, services entechnologieën. Door onze schaalgrootte en groei kunnen wijservers scherp inkopen, en dat voordeel zetten we door naar onzeklanten - wat weer tevredenheid en klantentrouw oplevert.Al tien jaar hebben we in de wereldwijde internet-infrastructuurPoints-of-Presence, fysieke internationale aanwezigheid indatacenters om onze internationale klanten te bedienen. Delaatste 2,5 jaar hebben we ook bedrijven in het buitenland; inDuitsland en de Verenigde Staten. We zitten al aan de Oostkust,maar willen ook naar de westkust van de VS. Ook een vestiging inAzië wordt onderzocht, vooral om bestaande klanten optimaal tekunnen bedienen.Nederland is een goede springplank. Amsterdam is één van degrootste internet-knooppunten ter wereld, de internetpenetratiegraad is hoog, universiteiten hebben veel kennis.Wij willen graag onze jaarlijkse groei van meer dan 25%volhouden, we vinden het veel te leuk. Dat kan ook, met onsOCOM-hoofdkantoor in Nederland.’8
  10. 10. MennovanLeeuwen,SectorBankerTMTbijABNAMRO,‘WekunnengidseninhetTMT-ecosysteem‘Menno van Leeuwen: ‘Succesvolle bedrijven in deTechnologie-,Media enTelecomsector hebben vroeg gefocust: niet op debedreigingen, maar op de kansen van de digitale revolutie. Zehouden hun marktpositie vast door steeds weer nieuwemogelijkheden te benutten, en zichzelf continu opnieuw uit te vinden.Ben je niet voortdurend in transitie, dan kan het snel gaan. Kijk naarNokia, dat hard moet werken om een comeback te maken. Kodak isnatuurlijk het schoolvoorbeeld: uitvinder van de digitale fotografie,maar toch te laat meegegaan met de ontwikkelingen. Nederlandbiedt volop kansen voor succes. Amsterdam is een van de grootsteinternetknooppunten ter wereld, de technologische infrastructuur ishoogstaand. Nederlanders zijn creatief, pikken nieuwe ontwikke-lingen snel op en zijn goede handelaren.Toch laat de NederlandseTMT-sector mogelijkheden onbenut. Datkomt door de beperkte uitwisseling tussen bijvoorbeeld jongeinnovatieve bedrijven en traditionele grote. In de artikelenreeks‘Nederland als dé springplank voor innovatieveTMT-bedrijven’, tevinden op www.abnamro.nl/technologie, concludeer ik dat deNederlandse partijen beter zouden kunnen samenwerken in hetTMT-ecosysteem. Ervaren ondernemers die jaar op jaar groeien, speleneen belangrijke rol door hun ervaringen te delen. En hun kennis,bijvoorbeeld over het aantrekken van groeikapitaal.Vroeger was er een beperkt aantal opties voor een ondernemer diekapitaal zocht: eigenlijk alleen familie, vrienden en de bank. Nu heefthet financiële ecosysteem veel meer mogelijkheden. Er zijn aardigwat venture capital fondsen met een focus opTMT. Banken zijn nogsteeds een optie voor bedrijven die al wat langer succes hebben, alwordt bij de beoordeling van een kredietaanvraag in dezeeconomisch lastige tijden scherp op het risicoprofiel gelet.Ik denk dat er voldoende kapitaal in Nederland is om bijvoorbeeld teinvesteren in een nieuwe Spotify of WeTransfer. Het is alleen zoeken.ABN AMRO draagt bij aan hetTMT-ecosysteem, door onze financiëlekennis ter beschikking te stellen en ons netwerk te delen. Wekunnen een gidsrol vervullen. Door te wijzen op stimulerings-regelingen van de overheid. Door jonge startups in contact tebrengen met langer bestaande bedrijven die klant van ons zijn. Endoor te adviseren. Hoe ga je om met de spanning tussen je bedrijfrunnen en heel veel tijd steken in geld ophalen? Hoeveel invloed wilje een investeerder in je bedrijf geven? We geloven dat de rol vaneen bank groter is dan ja of nee zeggen tegen een kredietaanvraag.’9interviews
  11. 11. Advertentiemarkt krimpt zowel in 2012 als in 2013 Communicatiebureaus hebben te maken met continu dalende omzet Online marketing blijft groeien en zorgt voor veranderingen in de brancheBranchebeschrijvingTrends en ontwikkelingenOnze visieKerngegevens WebsitesCommunicatiebureaus verrichten diensten op het gebied vanmediaplanning, communicatie en reclame. De branche omvatmediabureaus, reclamebureaus en grafische en audiovisueleontwerpbureaus. Mediabureaus adviseren adverteerders in hunmediamix en inkoop van advertentieruimte; ontwerp- enreclamebureaus creëren de campagnes. Er zijn bureaus die een breedscala aan diensten aanbieden. Daarnaast zijn er ook gespecialiseerdebureaus, die zich concentreren op een bepaald segment van de markt(bijvoorbeeld online marketing) of op nieuwe diensten, zoals hetanalyseren van big data.Na het herstel in 2010 (+1,8%) en de consolidatie in 2011 (+0,2%),heeft de advertentiemarkt in 2012 een duidelijke krimp laten zien.Ondanks enkele grote sportevenementen in de zomer, zijn de totalenetto mediabestedingen gedaald met circa 2%. De derde econo-mische recessie in vier jaar en het zeer lage consumentenvertrouwenhebben adverteerders terughoudend gemaakt. Waarom adverteren alsde koopbereidheid van de consument toch op een dieptepunt staat?Het bedrijfsleven staat eveneens op de bezuinigingsstand, en danzijn marketingkosten een makkelijke besparingspost. Onderliggendhebben vorig jaar alle media marktaandeel ingeleverd en is onlinehet enige segment dat is gegroeid. Hierdoor is de trendmatigeverschuiving van advertentiegeld van andere media naar internet,versneld. ABN AMRO verwacht dat vanaf eind 2013 online hetbelangrijkste advertentiemedium is. De groeiende impact vaninternetmarketing is onderstreept door de overname van hetNederlandse LBi door het Franse reclamebureau Publicis. De malaiseop de gehele advertentiemarkt heeft echter een duidelijk effect gehadop de reclame- en mediabureaus, die hun omzet met bijna 6% zagenafnemen. Hoewel online marketingbureaus hun omzet zien stijgen,neemt de groei van online wel af, vooral bij display (banners) enclassifieds (personeelsadvertenties). De sterke groei van searchmarketing is vooral gunstig voor buitenlandse zoekmachines alsGoogle. De nieuwe Nederlandse cookiewetgeving levert voornamelijkirritatie op bij de consument en zal waarschijnlijk gaan veranderen.De advertentiemarkt zal in 2013 nog geen significant herstel laten zien.ABN AMRO verwacht opnieuw een lichte daling van de media-bestedingen, en wel met 1,5%. De Nederlandse economie krimptopnieuw en door de overheidsbezuinigingen dalen de koopkracht enkoopbereidheid van consumenten. Voor het bedrijfsleven is er nogweinig aanleiding om extra geld vrij te maken voor marketing. De trendsuit 2012 zetten door: een daling van de mediabestedingen bij print,televisie en radio versus een verdere groei van online marketing. Dezegroei komt wel lager uit dan in 2012. Voor de gehele reclamebranchebetekent dit opnieuw een omzetdaling. Tevens verwacht ABN AMROgrote veranderingen in de markt. Waar traditionele media weiniginformatie opleveren over individuele consumenten, leveren digitalemedia via surf- en zoekgedrag en sociale netwerken juist een overvloedaan informatie op. Hierdoor is een nieuw werkterrein ontstaan van bigdata analyse. Dit marketingsegment groeit hard en levert nieuwemarkten en omzetgroei op. Verschillende startups en ook professioneleuitgevers als Wolters Kluwer zijn erin actief. Terwijl voor mediabureaushet belang van technologie en kwantitatieve analyse sterk is toege-nomen, is de verandering voor reclamebureaus minder groot. Nederlandheeft een sterke creatieve industrie, die voor de dynamische eninternationaal opererende reclamewereld een goede uitvalsbasis vormt.Totale netto mediabestedingen: EUR 3,9 mrdAantal bedrijven: 26.480▶▶ waarvan reclamebureaus: 25.510▶▶ waarvan communicatiebureaus: 970Aandeel zzp’ers in reclamewezen: 81%Actuele sectorprognoses vindt u in onze publicatie ’Prognoses economie en sectoren’www.vea.nlwww.bva.nlwww.adformatie.nlwww.mediaonderzoek.nlcommunicatiebureaus10
  12. 12. -15%-10%-5%0%5%0204060801001202003 04 05 06 07 08 09 10 11 12Index(2005=100)Omzet (l.a.) Groei (r.a.)Dagbladen25%12%4%30%Huis-aan-huisbladenTijdschriftenTelevisieRadioInternetOverig11%12%6%1 werkzame persoon0,1%81,1%16,9%2%2-10 werkzame personen10-100 werkzame personen>100 werkzame personen74,674,983,894,498,0126,8133,5142,5151,5235,10 25 50 75 100 125 150 175 200 225 250LidlLOrealVodafoneAS WatsonJumboAholdProcter & GambleRVDKPNUnileverx 1 mln EURReclamewezen verliest omzetInternet bijna de grootste in mediabestedingenReclamebranche blijft sterk versnipperdDuidelijke verschuivingen in top-10 adverteerdersBron: CBSBron: Nielsen, bewerking ABN AMRO Economisch BureauBron: CBSBron: Nielsen▶▶ Sinds de crisis van 2009 zit de reclamebranche gevangen in eenstructurele omzetdaling. Naast een zwakke advertentiemarkt, heeftook de hoge concurrentie in de branche een drukkend effect op deomzet.▶▶ Omdat de omzet sterk gecorrelleerd is met de advertentiemarkt,geldt de branche communicatiebureaus als zeer cyclisch. Uitgavenaan marketing zijn sterk conjunctuurgevoelig en reageren direct opeen afzwakking van de economie. Voor 2013 verwacht ABN AMROdoor de zwakke economie opnieuw een lichte daling van deadvertentiemarkt.▶▶ Als enige advertentiemedium van formaat heeft het internet in eenkrimpende advertentiemarkt omzet gewonnen. Het marktaandeelsteeg daarom van 27% naar 30%. Iets meer dan de helft van deonline omzet gaat naar search marketing op zoekmachines.▶▶ Zowel televisie als radio en de persmedia verliest marktaandeel.Televisie daalt circa één procentpunt en komt op 25%, radio blijftondanks een licht verlies, afgerond op 6% staan. De persmediaverliest drie procentpunt marktaandeel en komt uit op 35%.▶▶ Het reclamewezen kent een grote mate van versnippering door hettoenemende aantal zzp’ers. Vooral sinds het begin van de crisis zijnveel reclamemakers voor zichzelf begonnen. Een gevolg van dezetrend is dat de concurrentie en dynamiek in de branche is toegeno-men.▶▶ Bij de mediabureuas domineren de grootste tien bedrijven demarkt met meer dan 80% marktaandeel. De meeste hiervan zijnin buitenlandse handen. De reclamebureaus zijn een stuk mindergeconcentreerd, maar ook hier is de internationaliseringvergevorderd.▶▶ Unilever blijft opnieuw de grootste adverteerder, maar heeft zijnmarketinguitgaven aan advertenties in 2012 teruggebracht. Debruto bestedingen van het voedings- en verzorgingsmiddelenbedrijfdaalden van EUR 264 mln naar EUR 235 mln.▶▶ De rest van de top-10 bestaat logischerwijs ook uit bedrijven dieproducten en diensten aanbieden aan consumenten:supermarkten, telecombedrijven en aanbieders van persoonlijkeverzorgingsproducten.11communicatiebureaus
  13. 13. Drukkerijbranche lijdt aan omzetverlies en faillissementen Digitalisering media versnelt en zorgt voor aanhoudende omzetdaling Herstructurering branche krijgt maar langzaam vormBranchebeschrijvingTrends en ontwikkelingenOnze visieKerngegevens WebsitesDrukkerijen van dagbladen, tijdschriften, boeken, reclamefolders,verpakkingen en bedrijfsuitgaven zijn samen met pre-pressbedrijvenen binderijen onderdeel van de grafische industrie. De branche iskleinschalig van aard en kent slechts enkele grote ondernemingen.Daarnaast zijn veel kleine drukkerijen actief, die veelal gespecialiseerdzijn in een bepaalde productgroep. Steeds meer drukkerijen bieden viainternet online dienstverlening aan.Sinds het begin van de economische malaise in 2008 zit de branchevan drukkerijen in een vicieuze circel van omzetdalingen, overcapaciteiten faillissementen. In vijf jaar tijd is circa een kwart van de omzet ver-loren gegaan. Waar het er na 2011 - met een omzetdaling van ‘slechts’1,8% - aanvankelijk op leek dat op termijn een nieuw evenwicht inzicht was, is 2012 opnieuw een moeizaam jaar gebleken. De omzet inde grafische industrie daalde vorig jaar met maar liefst 10,7%. Het be-drijfsleven bespaart op marketing en consumenten nemen minderprintproducten af. Nagenoeg alle oplages van dagbladen en tijdschrif-ten zijn vorig jaar opnieuw gedaald en het aantal nieuwe tijdschriftenop de markt blijft beperkt. De malaise in de branche blijkt ook duidelijkuit een blijvend hoge faillissementskans en een dalend aantal bedrij-ven. Daarbij blijft ook de top van de markt niet buiten schot. Naast deslechte conjunctuur, zijn er structurele trends aan te wijzen die desector negatief beïnvloeden. Al langere tijd hebben drukkers last vande ontlezing: consumenten besteden meer tijd aan audiovisuele mediaen lezen minder. Daarbovenop komen nog de impact van het interneten de digitalisering. Internet heeft gezorgd voor minder drukwerk voorpostbezorging en bedrijfsdrukwerk (e-mail, online bankieren etcetera).Digitalisering van printmedia verloopt langzaam maar gestaag envermindert de vraag naar gedrukte dagbladen, tijdschriften en boeken.De drukkerijbranche heeft te maken met omzetverlies; omzet diewaarschijnlijk voorgoed is verloren.ABN AMRO verwacht in 2013, door de nieuwe economische recessie,opnieuw een significante omzetdaling voor drukkerijen. Bovendientreedt een versnelling op van het proces van digitalisering, door desterke groei van het bezit van tablets. Voor drukkerijen betekent ditopnieuw een omzetdaling van minimaal 5%. In de komende jaren zijndan ook weinig positieve impulsen te verwachten voor deze branche.Door de teloorgang van een groot deel van hun markt, zitten drukkerijenmiddenin een proces van rationalisatie. De branche is ervan door-drongen, dat sanering een noodzaak is om te overleven. Toch verlooptdeze herstructurering langzaam, omdat consolidatie en herstartenvan failliete bedrijven het aantal drukpersen in roulatie niet snelgenoeg doet dalen. Overcapaciteit blijft een probleem voor drukkers.Maar er zijn drukkerijen die met de juiste strategie en focus nog steedsgoede resultaten kunnen boeken. ABN AMRO ziet verschillendeoverlevingsstrategieën in de markt: online dienstverlening, printing-on-demand, regionale focus, specialisatie op één bepaalde productgroepen het aanboren van nieuwe markten. Voorbeelden zijn een specialisatieop gepersonaliseerd massadrukwerk en bedrukking van canvas kunst-werken of fotoalbums voor de consumentenmarkt. Voor een drukkerijmet een sterke specialisatie of slimme strategie ligt in principe eengrote Europese markt open.Omzet: EUR 5,7 mrdTotaal aantal drukkerijen: 1.673Totaal aantal werkzame personen: ca. 23.200Omzet per bedrijf: EUR 3,4 mlnActuele sectorprognoses vindt u in onze publicatie ’Prognoses economie en sectoren’www.kvgo.nlwww.vkgo.nlwww.graficus.nlwww.goc.nldrukkerijen12
  14. 14. -30-20-100102030402005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012Ontwikkeling totale omzetOntwikkeling omzet binnenlandOntwikkeling omzet buitenland19%13%19%9%Industriele bedrijvenGrafische industrieReclamebureausUitgeverijenGroot- en detailhandelOverheidDienstensectorParticulierenOverig10%10%9%3%7%85%Roto Smeets Group 5%De Jong 4%Euradius 2%Wegener Nieuwsdruk 2%Joh. Enschedé 2%Overig49,8% 1 werkzame persoon37,1%12,2%0,9%2-10 werkzamepersonen10-100 werkzame personen>100 werkzame personenOmzet grafische industrie blijft dalenIndustrie grootste opdrachtgever drukkerijenOndanks consolidatie blijft branche versnipperdAantal drukkerijen neemt licht af tijdens de crisis Bron: CBSBron: GOCBron: GW, ABN AMRO Economisch BureauBron: CBS▶▶ Na een relatief rustig jaar 2011 voor de grafische sector, gaat hetvanaf het laatste kwartaal van dat jaar weer mis. De omzetdalingenzetten heel 2012 voort, wat heeft geresulteerd in een omzetdalingvan 10,7% op jaarbasis.▶▶ Vaak kunnen de grotere drukkerijen het omzetverlies op debinnenlandse markt nog enigszins goedmaken met orders uit hetbuitenland. Maar ook deze orderstroom laat een groeivertragingzien.▶▶ De grafische industrie kent een uiteenlopende klantengroep,met daarin bedrijven, overheden en particulieren. Elk klantsegmentkent zijn eigen type producten. De grootste klant is de industrie-sector, met voornamelijk opdrachten voor massadrukwerk vanverpakkingen.▶▶ Dat de grafische industrie zichzelf als grote klant heeft, geeft aandat er veel onderling wordt uitbesteed. Niet alleen bestedendrukkerijen uit aan binderijen, ook onderling schuiven drukkerssoms delen van orders door naar andere drukkers.▶▶ De grafische industrie kent geen echt grote spelers en een beperktaantal middelgrote drukkerijen. De grootste Nederlandse drukker,Roto Smeets, haalt ook nog een substantieel deel van de omzet uithet buitenland. De grootste tien drukkers hebben slechts ongeveereen vijfde van de markt in handen.▶▶ Nadat in 2010 de grote drukkerij Thieme ter ziele ging, is begin2013 ook drukkerij Euradius in financiële problemen gekomen. Ditgeeft aan dat de problemen in de drukkerijbranche ook de top vande markt raken.▶▶ Sinds het begin van de crisis is het aantal drukkerijen in vier jaarafgenomen met circa 5%. Het zijn vooral middelgrote drukkerijendie failliet gaan, omdat de de afname van het aantal bedrijven hiermet 19% (10 tot 100 werknemers) en 13% (meer dan 100werknemers) het grootst is.▶▶ Het aantal zzp’ers in de branche is in dezelfde periode relatiefstabiel gebleven, maar het cijfer maskeert wel een grote mate vanbeweging.13drukkerijen
  15. 15. Televisie en radio zagen hun omzet uit reclame dalen In 2013 neemt tv-reclame opnieuw af door de zwakke economie en advertentiemarkt Digitalisering verandert het kijkgedrag en brengt nieuwe marketingmethodesBranchebeschrijvingTrends en ontwikkelingenOnze visieKerngegevens WebsitesHet mediasegment televisie bestaat grofweg uit tv-productiebedrijven,tv-zenders (publieke, commerciële en betaalzenders) en facilitairebedrijven. Producenten als Endemol, Talpa en Eyeworks ontwikkelenformats en maken programma’s, ondersteund door facilitairebedrijven. Omroepen zenden deze programma’s uit en verdienen geldmet de reclameblokken, sponsoring en product placement. Radiostaat als medium meer op zichzelf en integreert productie enuitzending bijna volledig. Op de internationale markt voortelevisieformats heeft Nederland door de jaren heen een sterke positieopgebouwd.Na het recordjaar 2011 heeft de tv-branche weer duidelijk gas terugmoeten nemen. Ondanks enkele grote sportevenementen in dezomer, heeft tv-reclame in 2012 een daling laten zien van ruim 5%. Ra-dioreclame is met 6% gekrompen. Onder invloed van een nieuwe eco-nomische recessie hebben adverteerders hun marketinguitgaven aanaudiovisuele media teruggeschroefd. De positie van televisie en radioop de advertentiemarkt is hiermee afgenomen, aangezien de helemarkt slechts licht is gekrompen met 2%. Het verlies van advertentie-gelden uit spotreclame kan nog niet worden goed gemaakt met spon-soringgeld en nieuwe vormen van reclame op internet en bij uitgesteldkijken. Opvallend is, dat de kijk- en luistertijd en het bereik van televi-sie en radio wel toenemen. Steeds meer Nederlanders gebruikennaast pc’s en laptops, ook tablets en smartphones voor audiovisuelemedia. Het aandeel uitgesteld kijken stijgt elk jaar dan ook gestaag. Viaapps is het nu ook mogelijk om live overal tv te kunnen kijken. Grof-weg één op de tien Nederlanders gebruikt al een tablet of smartphoneom televisie te kijken of radio te luisteren. Samen met het toenemen-de aantal (digitale) zenders, zorgen deze trends voor een versnipperingvan vooral het televisiekijken. Een andere ontwikkeling is, dat de Ne-derlandse markt voor betaaltelevisie met de komst van HBO tot vollewasdom is gekomen. De concurrentie om de kijktijd is hiermee echterwel groter geworden. Ook de herpositionering van SBS en de bezuini-gingen bij de publieke omroepen kunnen de marktverhoudingen veran-deren.De marktomstandigheden voor radio- en televisiezenders zullen in 2013nog niet significant verbeteren. ABN AMRO verwacht opnieuw eenlichte daling van de advertentiemarkt en een afname van de omzet vanspotreclame. Adverteerders zijn ook komend jaar nog terughoudend inhet investeren in marketing. Daarnaast ligt de kracht van spotreclamevooral in de bereikte massa. En dit kenmerk past wat minder in dehuidige trend richting individuele en beter meetbare marketing via onlineen mobiele media. Televisiezenders proberen wel via internetsites enhet secondscreen de band met de individuele kijker te versterken, maardeze toepassingen zijn nog lang niet uitontwikkeld. Op langere termijnzullen mobiele apparaten als smartphones en tablets echter zorgen vooreen groter bereik en sterkere marketingpositie van televisie. Nieuwevormen van reclame rondom audiovisuele content zullen persoonlijkerzijn, en daarmee waardevoller voor de adverteerder. Voortelevisieproducenten is de impact van de huidige dip in de tv-marktbeperkter. Zij werken vaak voor een internationale markt en verkopensuccesvolle, op de Nederlandse markt bewezen formats aan tientallenlanden. Na de VS en Groot-Brittannië, is Nederland de derde exporteurvan televisiecontent in de wereld. De goede positie van ons land in deinternationale tv-wereld biedt kansen voor de branche, waarbij de tv-producenten de groei kunnen aanjagen.Kijktijd tv (minuten per dag): 196 (+2,6%)Aandeel online/uitgesteld kijken: 3,2% (+10%)Reclameconsumptie per kijker per dag: 18 minutenNetto reclamebestedingen tv: EUR 846 mln▶▶ mutatie ten opzichte van 2011: -5,9%www.spot.nlwww.kijkonderzoek.nlwww.mediamonitor.nlwww.mediaonderzoek.nltelevisieenradioActuele sectorprognoses vindt u in onze publicatie ’Prognoses economie en sectoren’14
  16. 16. 21,4%27,1%7,8%3,0%3,2%6,8%6,4%4,7%3,2%1,7%Nederland 1Nederland 2Nederland 3RTL 4RTL 5RTL 7RTL 8SBS 6Net 5VeronicaOverige zenders14,8%Dagbladen25%12%4%30%Huis-aan-huisbladenTijdschriftenTelevisieRadioInternetOverig11%12%6%726683717 733 746768797851 855781863899846-10%-5%0%5%10%15%20%4005006007008009001.0002000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012x1mlnEURNetto televisiebestedingen (l.as) % groei (r.as)93%34%11% 7%2% 1%0%10%20%30%40%50%60%70%80%90%100%TelevisietoestelComputer(pc/laptop)TabletSmartphoneMediaspelerSpelcomputerPublieke omroep wint kijkers met sportTelevisie verliest terrein in mediabestedingenUitgaven aan spotreclame dalen weerSteeds meer apparaten voor tv-kijkenBron: Stichting KijkonderzoekBron: Nielsen, bewerking ABN AMRO Economisch BureauBron: SPOTBron: Stichting Kijkonderzoek▶▶ Had in 2011 RTL Nederland een goed jaar met toenemend markt-aandeel, in 2012 moesten de RTL-zenders weer marktaandeelinleveren. Het marktaandeel zakte met 1,8% punt naar 24,4%.SBS Nederland leverde 1,9% in en komt op 14%.▶▶ De Nederlandse Publieke Omroep heeft mede door de sport-uitzendingen in de zomer, een marktaandeel gehaald van 34,5%.Dit betekent een stijging van 2,5 procentpunt. De grootste zenderblijft Nederland 1 met een aandeel van 21,4%.▶▶ In voorgaande jaren is het radio- en televisiezenders gelukt om hunpositie op de Nederlandse advertentiemarkt te verdedigen tegen-over de opkomst van internet. Dit is in 2012 niet gelukt: het markt-aandeel van televisie zakte van 26% naar 25%. Radio leverde ookiets in, maar bleef staan op 6%.▶▶ Televisie is momenteel het derde advertentiemedium, na de print-media (bladen en tijdschriften) en internet. Voor 2013 verwachtABN AMRO opnieuw een krimpende advertentiemarkt, waarinradio en televisie het minder goed zullen doen dan gemiddeld.▶▶ Onder invloed van de recessie zijn de bestedingen aan spotrecla-me in 2012 gedaald met 6% naar EUR 846 miljoen. Televisie enradio doen het slechter op de advertentiemarkt dan online, maarbeter dan de printmedia.▶▶ De non-spot reclame is met een lichte daling van 1,7% naar EUR116 miljoen relatief stabiel gebleven. Deze vorm van directe spon-soring van programma’s op de commerciële zenders maakt 12%uit van de de totale televisiebestedingen. ABN AMRO verwacht datdit aandeel op langere termijn gestaag toeneemt.▶▶ Naast de televisie en de computer, hebben ook de tablet en desmartphone zich gevoegd bij het arsenaal aan apparaten, dat deconsument gebruikt voor het tv-kijken. Circa één op de tienNederlanders gebruikt deze mobiele apparaten regelmatig voortelevisiecontent.▶▶ ABN AMRO verwacht in de nabije toekomst een snel toenemendgebruik van smartphones en tablets. De uitrol van 4G, de groei vanuitgesteld kijken en de verwachte komst van abonneediensten alsNetflix zullen de mobiele consumptie van audiovisuele contentsterk doen toenemen.15televisie en radio
  17. 17. 2012 opnieuw geen goed jaar voor uitgevers, herstel blijft ook in 2013 uit Zowel de advertentieverkoop als de oplages van kranten en tijdschriften nemen af Digitalisering versnelt door tablets, enkele kranten bereiken omslagpunt in oplageBranchebeschrijvingTrends en ontwikkelingenOnze visieKerngegevens WebsitesUitgeverijen kunnen worden onderscheiden naar het type product(boeken, tijdschriften, kranten, online diensten) en naar het type klant(particulier, zakelijk). De branche kent grofweg twee inkomstenstro-men: advertentiegelden enerzijds en/of abonneeverdiensten en losseverkoop anderzijds. De meeste uitgeverijen distribueren hun contentvia meerdere platforms (print, internet en e-reader/tablet). Een apartegroep in deze branche zijn de professionele uitgevers als Reed Elsevieren Wolters Kluwer. Zij richten zich vooral op het (digitaal) leveren vanvakgerichte juridische en wetenschappelijke kennis en marktinformatieaan bedrijfsleven en overheden.Uitgevers van dagbladen, tijdschriften en boeken voor de consumen-tenmarkt beleven moeilijke jaren. Niet alleen hebben zij last van deconsument, die minder geld uitgeeft aan printproducten, ook op de ad-vertentiemarkt kalft het marktaandeel in rap tempo af. De cijfers over2012 laten over de hele linie een voortzetting van de trends uit 2011zien. De advertentieomzet daalde bij dagbladen 12% en ook huis-aan-huisbladen (-17%) en tijdschriften (-3%) laten duidelijke krimp zien.De verschuiving van marketinguitgaven van print richting online blijftonverminderd doorgaan. Nu zijn printmedia gezamenlijk nog het groot-ste advertentiemedium, maar dit zal vanaf eind 2013 waarschijnlijk hetinternet zijn. Aan de oplagekant hebben dagbladuitgevers 3% minderkranten verkocht en het aantal afgezette tijdschriften is gekrompenmet 6%. De omzet op de boekenmarkt is in 2012 afgenomen metruim 6%. Daarentegen hebben de professionele uitgevers wel omzet-groei kunnen boeken. De hele uitgeverijbranche zag de omzet vorigjaar dalen met 4,6%. Toch was er in 2012 in de oplagecijfers vandagbladen een positieve omslag te bespeuren: digitale verkoop vankranten begint een impact te krijgen. Bij een aantal dagbladen hebbendigitale oplages de daling van printoplages gecompenseerd en stijgtde totale betaalde oplage. En kranten zijn bezig met het introducerenvan betaalde content op hun websites. De initiatieven van De NieuwePers (voorheen het gratis dagblad De Pers) en De Correspondent,gaan zelfs uit van volledig digitale en betaalde nieuwsvoorziening.Terwijl de contouren van een nieuwe digitale uitgeverswereldlangzamerhand duidelijk worden, zal de weg ernaar toe niet zonderhobbels zijn. Nu een kwart van de Nederlanders beschikt over eentablet en hun aantal nog steeds sterk toeneemt, ontstaat een basis voorde overgang naar digitale verdienmodellen. ABN AMRO verwacht datdit een gradueel proces zal zijn, het duurt nog enkele jaren voordatdigitaal leidend is in de bedrijfsvoering. In eerste instantie druktdigitalisering juist de omzetontwikkeling van uitgevers van kranten entijdschriften, aangezien de prijsstelling van digitale media lager is. Daarbijmoeten vooral de dagbladuitgevers nog een vrij kostbare infrastructuurvoor hun printproducten (drukkerijen, distributieapparaat) in standhouden. De uitdaging voor deze uitgevers ligt in strakkekostenbeheersing totdat uiteindelijk het omslagpunt naar grotendeelsdigitaal is bereikt. Boekuitgevers zijn wat dat betreft flexibeler in hunkostenstructuur en kunnen de kosten beter aanpassen aan de oplagevan een boek. Professionele uitgevers zijn al grotendeels gedigitaliseerden opereren in zakelijke markten, waar hun content een relatief hoge envrij constante waarde heeft. Zij bedienen soms de hele wereld en zijnveel minder afhankelijk van de Nederlandse markt. Bovendien kunnen zijmakkelijker andere markten kunnen aanboren, zoals evenementen enbig data onderzoek.Netto mediabestedingen persmedia: EUR 1,3 mrd▶▶ mutatie ten opzichte van 2011: -11%▶▶ aandeel persmedia advertentiemarkt: 35%Aantal uitgeverijen: 3.115▶▶ waarvan boeken: 1.755▶▶ waarvan kranten: 330▶▶ waarvan tijdschriften: 1.030www.mediamonitor.nlwww.nuv.nlwww.hoi-online.nlwww.cebuco.nluitgeverijenActuele sectorprognoses vindt u in onze publicatie ’Prognoses economie en sectoren’16
  18. 18. 50538323318693596948529392231189926175520 100 200 300 400 500 600De TelegraafADDe VolkskrantNRC HandelsbladTrouwHet Paroolnrc.nextHet Financieele Dagblad(print oplage x 1.000)Q4 2011Q4 201260%2%30% Kosten van de omzetArbeidskostenAfschrijvingenBedrijfsresultaat8%0,0%0,5%1,0%1,5%2,0%2,5%3,0%3,5%4,0%2007 2008 2009 2010 2011 2012e-boekendigitale kranten37% 33,3%28,8% 31,0%15,8% 19,3%18,5% 16,4%0%20%40%60%80%100%2008 2012Vak- en managementbladenPubliekstijdschriftenHuis-aan-huis / nieuwsbladenDagbladenEnkele lichtpunten in oplage landelijke dagbladenPapieren krant kent hoge productiekostenVerkoop van digitale boeken en kranten versneltVerschuivingen in mediabestedingenBron: HOIBron: CBS, ABN AMRO Economisch BureauBron: GfK, HOI, ABN AMROEconomisch BureauBron: Nielsen, ABN AMRO Economisch Bureau▶▶ In 2012 is de totale betaalde oplage van alle dagbladen met 3,1%gedaald naar 3 miljoen kranten. Bij tijdschriften bedroeg de daling6,1%. Deze dalingen passen in een langetermijntrend van krimpvan oplages. De enige landelijke kranten met een stijgendeprintoplage zijn Trouw (+1,2%) en de Volkskrant (+0,5%).▶▶ NRC Handelsblad en Het Financieele Dagblad zagen hun digitaleoplage zo sterk stijgen, dat deze de daling in print heeftgecompenseerd. De totale oplage is hierdoor ook gestegen.Opvallend is dat nog lang niet alle dagbladen een digitaalabonnement aanbieden.▶▶ Circa een derde tot de helft van de kosten van een uitgeverijbetreft het produceren en distribueren van printproducten. Hoeweldagbladuitgevers pogingen doen door samenwerking hun distributiete stroomlijnen, blijft het lastig om deze kosten te drukken.▶▶ Daarnaast maken uitgeverijen kosten voor hun digitale producten.De transitie naar een digitaal verdienmodel verlost uitgevers van dehoge kosten van print, maar brengt ook andere werkwijzen ennieuwe investeringen in bijvoorbeeld informatietechnologie metzich mee.▶▶ Door het stijgende aantal tablets heeft de verkoop van e-boekenen kranten in 2012 een groeispurtje gemaakt. Toch blijft het markt-aandeel nog relatief beperkt. In aantallen bedraagt dit voore-boeken 2,8%, wat neerkomt op 1,2 miljoen digitale boekenmet een omzet van EUR 12,2 mln.▶▶ Bij dagbladen is 3,4% van de kranten via internet geleverd. Eind2012 is het aandeel digitaal het grootst bij Het Financieele Dagblad(22%), de Volkskrant (14%) en de NRC Handelsblad (9%).▶▶ Alle persmedia hebben in 2012 advertentiegeld ingeleverd en hungezamenlijk marktaandeel is opnieuw gekrompen. Van het totaleaandeel van 51% in 2008 blijft naar schatting in 2013 maar circa30% over.▶▶ Binnen de persmedia verandert de verdeling van advertentiegeld,doordat de publiekstijdschriften en huis-aan-huisbladen tijdens decrisis minder hebben ingeleverd dan de dagbladen. Deze trend lijktin 2012 te zijn gekeerd door de daling van 17% van de advertentiesin huis-aan-huisbladen.17uitgeverijen
  19. 19. Na twee stabiele jaren gaat zakelijke omzet van hardware in 2012 onderuit Krimp vooral veroorzaakt door daling verkoop pc’s en kantoorhardware Sterke stijging verkoop tablets geeft impuls aan consumentenmarktBranchebeschrijvingTrends en ontwikkelingenOnze visieKerngegevens WebsitesBedrijven in deze branche houden zich bezig met één of meer schakelsin het proces van ontwerp, productie, marketing, distributie, verkoopen aftersalesservice van IT-hardware. Convergentie van diensten enproducten leidt tot vervaging tussen productgroepen in elektronica. Descheidslijn tussen telecommunicatieapparatuur, computerapparatuuren consumentenelektronica is op zowel de zakelijke als deconsumentenmarkt, steeds minder relevant. IT-hardware wordtdaarom in deze Visie op sectoren breed opgevat.De verkoop van hardware heeft in Nederland te leiden onder de voort-durende economische malaise. Op de zakelijke markt is de omzet metbijna 6% gedaald, terwijl deze in 2010 en 2011 nog stabiel bleef. Be-drijven hebben extra bezuinigingsrondes doorgevoerd en besparen ophun investeringen in vaste activa. Door het afnemend aantal kantoor-medewerkers is er simpelweg minder nieuwe kantoorhardware nodigin het bedrijfsleven. Digitalisering en thuiswerken zorgen voor mindervraag naar printers en pc’s, maar meer vraag naar (online) opslag ennetwerkapparatuur. Een lichtpunt voor de branche is de sterke trendrichting mobiliteit. In 2012 zijn 1,8 miljoen tablets verkocht in Neder-land, meerendeels op de consumentenmarkt. Dit is een verdubbelingten opzichte van 2011. Minpunt is wel dat de verkoop van pc’s en lap-tops is afgenomen, ondanks de introductie van Windows 8. De tabletalleen heeft de consumentenmarkt voor IT-hardware vorig jaar eenplus bezorgd. Momenteel is de omzet in tablets groter dan die in pc’sen laptops samen. Deze verschuiving in het gebruik van hardwareheeft gevolgen voor de gehele IT-sector en haar toeleveranciers. Inter-nationaal is de strijd volop gaande tussen de grootste digitale ecosys-temen, die van Apple, Google en Microsoft. Achter deze spelers zitteninternationale netwerken van hardware-toeleveranciers. Nederlandsebedrijven zijn weinig actief in de markt voor eindproducten. Wel zijn zijsterk vertegenwoordigd aan het begin van de productieketen, bij deproductie van chips en chipsmachines.ABN AMRO verwacht in 2013 opnieuw een min voor de zakelijke IT-hardwaremarkt, al zal de krimp met circa 3%, lager uitvallen dan in 2012.De economie blijft zwak en de investeringsbereidheid van hetbedrijfsleven laag. Pas vanaf 2014 gaat hierin verbetering optreden.Opslag- en netwerkapparatuur blijven, net als tablets, profiteren van demobiliteitstrend. In 2013 zal de tablet op zowel de consumenten- als opde zakelijke markt nog een positieve invloed hebben op de omzet. Maardit effect gaat langzamerhand afnemen als het punt binnen bereik komt,dat 50% van de huishoudens beschikt over een tablet. Anderesegmenten binnen de IT-hardwarebranche zullen aanproductvernieuwing moeten doen, willen zij op termijn weer bij gaandragen aan de omzetgroei in de branche. Bij ultrabooks wacht deconsument op verbeterde batterijduur en meer concurrerende prijzen,vooral in het topsegment. Het desktop-segment staat momenteel hetmeest onder druk, door de trend naar mobiliteit. De verdringing van dedesktop-pc door de sterke groei van tablets, zal ook in 2013 doorgaan.Consumenten en bedrijven verlengen de levensduur van pc’s uitbezuinigingsoogpunt, maar ook omdat er te weinig noodzaak is totvervanging. Nu de tablet voor een groot deel de entertainmentfunctievan desktop-pc’s overneemt, doen pc-fabrikanten er verstandig aan decomplete productfilosofie van de desktop-pc te herformuleren.Zakelijke markt IT-apparatuur: EUR 5,5 mrd (-6%)▶▶ waarvan computers: 50%▶▶ waarvan printers en kantoortechnologie: 15%▶▶ waarvan servers en netwerkapparatuur: 35%Consumentenmarkt IT-apparatuur: EUR 3,6 mrd(+4,6%)Actuele sectorprognoses vindt u in onze publicatie ’Prognoses economie en sectoren’www.nederlandict.nlwww.automatiseringgids.nlwww.ict-barometer.nlwww.computable.nlit-hardware(productieendistributie)18
  20. 20. 14%2005 2012Telecom & InternetHardwareSoftwareServices56%21%17%54%19%10%9%-7,2%-13,4%1,7%5,8% 4,0%3,3%7,0%4,1%-11,4%0,3% 0,4%-5,7%-15%-10%-5%0%5%10%2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 201250% 53%50%51%53%18% 19%25% 28%21%0%20%40%60%80%100%nov. 2008 dec. 2009 jan. 2011 jan. 2012 juli 2012Neemt afBlijft gelijkNeemt toe32%28% 25%21%26%53%39%58%62% 55%21%36%14% 15% 18%0%20%40%60%80%100%Totaal Industrie Handel/distributie(semi)OverheidDienst-verleningNeemt afBlijft gelijkNeemt toe26% 25% 28%23%27%Verschuiving binnen ICT-markt van hardware naar softwareOmzet IT-hardware daalt weerVoorzichtig herstel verwachtingen hardwarebestedingenBeste vooruitzichten in handel en distributieBron: Nederland ICTBron: Nederland ICTBron: Ernst & YoungBron: Ernst & Young▶▶ De totale Nederlandse ICT-markt heeft in 2012 een omzet gedraaidvan EUR 29,7 mrd, een lichte daling van 0,5% ten opzichte van2011. Terwijl hardware en IT-dienstverlening een daling lieten zien,is er juist meer geld besteed aan software en telecom- eninternetdiensten.▶▶ Op de lange termijn verschuiven op de IT-markt de uitgaven vanhardware naar software. Een belangrijke oorzaak van deze trendligt in de continue prijserosie van hardwareproducten op deinternationale markten.▶▶ De aanhoudende economische malaise sinds 2008 heeft de zakelij-ke hardwaremarkt geen goed gedaan. Na de forse klap van 2009heeft de omzet zich in 2010 en 2011 niet kunnen herstellen. In 2012zijn de uitgaven aan hardware in het bedrijfsleven wederomgekrompen.▶▶ De vooruitzichten voor 2013 zijn volgens ABN AMRO niet positief.De verwachting is dat dit jaar de bedrijfsinvesteringen opnieuw af-nemen, om pas in 2014 weer aan te trekken. Voor de zakelijkehardwaremarkt betekent dit een omzetdaling van circa 3%.▶▶ Medio 2012 is er voor het eerst in jaren een lichte omslag te zien inde verwachtingen van inkopers van hardware in het bedrijfsleven.Deze verwachtingen gelden voor de 12 maanden volgend op dedatum van peiling.▶▶ Ten opzichte van het begin van 2012 is het aandeel inkopers dateen toename van hardwareverkopen verwacht, gestegen van 21%naar 26%. De inkopers die een daling verwachten, zakken van28% naar 21%. De vraag is echter in hoeverre deze verwachtingenhebben standgehouden, aangezien de economie vooral in detweede helft van 2012 verder is verslechterd.▶▶ Van de verschillende klantsegmenten, was medio 2012 de industriehet negatiefst als het gaat om de verwachtingen van inkopers overhun hardwarebestedingen. In 2011 was deze sector juist eengoede klant, door de aantrekkende export van de Nederlandseindustrie. In de loop van 2012 nam de exportgroei echter gestaagaf.▶▶ Vooral de inkopers in de handel en distributie zijn positiever dangemiddeld. Het saldo van negatieve en positieve antwoordenbedraagt in dit klantsegment 14%, wat significant afwijkt van hetgemiddelde saldo van 5%. In de industrie is dit saldo zelfs -11%.19it-hardware (productie en distributie)
  21. 21. Slecht jaar 2012 voor IT-dienstverleners met omzetdalingen en ontslagen Softwarebedrijven ontspringen de dans en weten omzet te vergroten Vooruitzichten 2013 getemperd door zwakke economie en bezuinigingenBranchebeschrijvingTrends en ontwikkelingenOnze visieKerngegevens WebsitesBedrijven die software en IT-services aanbieden, leveren voor de zakelij-ke markt diensten op het gebied van applicatiebeheer, werkplekbeheer,softwareontwikkeling en IT-advisering. De IT-branche is een relatiefjonge bedrijfstak, die in korte tijd is uitgegroeid tot een onmisbarefactor in de economie. De IT-servicesmarkt wordt gedomineerd dooreen klein aantal grote (internationale) spelers. Daarnaast bieden middel-grote en kleine ondernemingen en een groot aantal zzp’ers een breedscala aan gespecialiseerde IT-diensten en softwareontwikkeling aan. Deopkomst van cloud computing (online IT-services en verhuur van soft-ware) zorgt voor andere werkwijzen en verdienmodellen in de branche.Hoewel softwarebedrijven het gemiddeld genomen beter hebbengedaan, lieten IT-services en software lange tijd wel dezelfde omzet-trends zien. Tot vorig jaar. In 2012 hebben IT-dienstverleners een om-zetverlies van 3,4% geboekt, terwijl de verkopen van software – tegende ongunstige conjunctuur in – zijn gestegen met 2,4%. Niet alleenhet bedrijfsleven, maar vooral ook overheden hebben vorig jaar hetmes gezet in hun uitgaven aan IT-diensten. Grote IT-dienstverlenerskampten met duidelijke omzetdalingen en in de top van de markt start-te een nieuwe ronde massaontslagen. Bij marktleider CapGeminileidde de frictie tussen oplopende (loon)kosten en dalende omzet zelfstot een openlijke discussie over demotie van oudere werknemers. DeIT-dienstverlening heeft te maken met verzadigde markten: het aantalopdrachten neemt af door een daling van het aantal kantoormedewer-kers en Het Nieuwe Werken. Bovendien vindt prijserosie plaats dooroffshoring en concurrentie van een groeiend aantal zzp’ers. Het soft-waresegment presteert daarentegen al enige tijd bovengemiddeld tenopzichte van de rest van de IT-sector en de gehele economie. In tijdenvan tegenvallende conjunctuur weten softwaremakers hun productengoed te verkopen als oplossing voor meer efficiency en besparingen.De opkomst van cloud computing lijkt in eerste instantie een tweeledi-ge impact te hebben. Waar softwarebedrijven hun markten kunnen uit-breiden naar het midden- en kleinbedijf, hebben IT-dienstverlenersvooralnog last van het kostenbesparende aspect van cloud computing.Voor 2013 verwacht ABN AMRO voor de IT-branche nog geen duidelijkherstel van de omzet. De zwakke economie biedt voor het bedrijfslevennauwelijks stimulansen om over te gaan tot meer investeringen. Deoverheid heeft bovendien nieuwe bezuiningen voor ogen, dus ook vandit klantsegment valt weinig te verwachten. Op brancheniveau blijft deomzetgroei daarom opnieuw rond de 0,5% hangen. En weer is er detegenstelling tussen groeiende softwarebestedingen en een dalendeomzet in IT-dienstverlening. Maar op de langere termijn zijn de vooruit-zichten voor de IT-branche wel degelijk positief. Nederland beschikt overeen concurrerende vestigingsplaats voor internationale IT-bedrijven. Veelinternationaal dataverkeer verloopt via het Amsterdamse AMS-IX, hetop één na grootste internetknooppunt ter wereld. Wetgeving gebaseerdop netneutraliteit, betrouwbare voorzieningen en een sterke creatieveindustrie verstevigen deze uitgangspositie. Hierdoor kan de IT-branchekomende jaren profiteren van de voortgaande groei van cloudcomputing. Buitenlandse en Nederlandse IT-dienstverleners kunnenvanuit ons land hun clouddiensten in principe overal aanbieden. Inbepaalde niches en softwaresegmenten hebben Nederlandse bedrijvenzelfs leidende posities. Op de softwaremarkt geldt vaak het principe‘winner takes all’: voor vernieuwende en specialistische software ligt alsnel een wereldmarkt open.Aantal bedrijven: 39.910▶▶ waarvan zzp’ers: 31.815Omzet totale ICT-sector: EUR 29,7 mrd▶▶ omzetmutatie 2012: -0,5%Omzet IT-dienstverlening en software: EUR 8,0 mrd▶▶ omzetmutatie 2012: 0,2%Actuele sectorprognoses vindt u in onze publicatie ’Prognoses economie en sectoren’www.bitti.nlwww.nederlandict.nlwww.ictbarometer.nlwww.automatiseringgids.nlit-servicesensoftware20
  22. 22. 9,5%8,1%-4,1%2,0%3,2%2,4%7,4% 7,4%-8,3%1,6% 1,2%-3,4%-10%-8%-6%-4%-2%0%2%4%6%8%10%2007 2008 2009 2010 2011 2012Software Services-80-60-40-2002040602009 2010 2011 2012saldopos/negantwoordenIT-dienstverleningZakelijke dienstenKosten van de omzet2%56%38%4%ArbeidskostenAfschrijvingenBedrijfsresultaat1 werkzame persoon0,3%79,7%15,7%4,2%2-10 werkzame personen10-100 werkzame personen>100 werkzame personenSoftware doet het beter dan IT-servicesVertrouwen IT-ondernemers daalt weerHoge arbeidskosten kenmerkend voor IT-brancheSterke groei zzp’ers door ontslagenBron: Nederland ICTBron: Nederland ICT, CBSBron: CBS, ABN AMRO Economisch BureauBron: CBS, ABN AMRO Economisch Bureau▶▶ Na een vrij gematigd herstel van de kredietcrisis van 2009, zijn IT-dienstverleners in 2012 weer in de min geschoten.Softwarebedrijven hebben het matige herstel van hun omzetdoorgezet in 2012. Voor beide IT-markten geldt echter dat degroeicijfers van voor de kredietcrisis uit het zicht zijn geraakt.▶▶ Voor 2013 verwacht ABN AMRO een continuering van deomzettrends, al zal de afname bij IT-diensten, met 2% een lichteverbetering zijn ten opzichte van 2012. Software boekt opnieuween omzetstijging van rond de 2%.▶▶ Vlak na de kredietcrisis herstelde het vertrouwen van ondernemersin de IT-dienstverlening zich in lijn met andere zakelijke dienstverle-ners. Daarna stokte het vertrouwen van de zakelijke dienstverlening,terwijl het vertrouwen van IT-ondernemers verder steeg.▶▶ Medio 2012 begon het vertrouwen in de IT-dienstverlening, door deverslechterende economie echter weer gestaag af te nemen. Demassaontslagen van werknemers in de branche hebben het ver-trouwen geen goed gedaan.▶▶ De gemiddelde loonkosten bij IT-bedrijven liggen relatief hoog doorhet hoge opleidingsniveau van werknemers. Circa 56% van deIT’ers is hoger opgeleid. In bepaalde segmenten van de IT-arbeids-markt bestaat daarnaast een structureel tekort aan specialisten.▶▶ De arbeidskosten in de IT-branche maken 38% uit van de omzet, bijuitgeverijen is dit percentage 30% en in de telecom 12%.▶▶ Het bedrijfsresultaat als percentage van de omzet laat de afgelo-pen jaren een daling zien van circa 5% naar 2%.▶▶ Het aantal bedrijven dat het CBS telt in deze branche is sinds hetuitbreken van de kredietcrisis met ongeveer de helft gestegen.Deze groei is sterk gedreven door het grote aantal zzp’ers dat er inde brache is bijgekomen.▶▶ Door de specifieke aard van het IT-werk en de daarvoor benodigdeopleidingen, is het voor IT’ers lastiger om een carrièrewending tebewerkstelligen. Veel ontslagen IT’ers kiezen daarom voor eenbestaan als zelfstandig adviseur.21it-services en software
  23. 23. Omzetgroei zwakt af, maar blijft nog steeds substantieel Economische crisis ook voelbaar online Consument denkt steeds minder in afzonderlijke kanalenBranchebeschrijvingTrends en ontwikkelingenOnze visieKerngegevens WebsitesOnline retail omvat de verkoop van producten en diensten via internetaan particulieren. De branche bestaat uit spelers die puur als web-winkel opereren (pure players) en bedrijven die fysieke winkels meteen webwinkel combineren (cross-channel). De meeste daarvankomen voort uit traditionele winkels, maar andersom komt ook voor. Indeze Visie op Sectoren ligt de nadruk op de online verkoop vanproducten.De afzet van non-food producten via fysieke winkels laat al enkelejaren op rij een forse daling zien. Dit probleem is niet los te zien van deeconomische tegenwind, maar ook de groei van online retail speeltonmiskenbaar een rol. Een groei die ook in deze economischmoeilijkere tijden doorzet, hoewel het tempo lijkt af te nemen. In 2012is de totale omzet aan non-food producten uitgekomen op EUR 4,97miljard, een toename van 18% ten opzichte van 2011. Voor het eerstdook de jaar op jaar groei van online retail als geheel onder de 10%,waarmee de dalende trend in het groeitempo wordt doorgezet. Tervergelijking: in 2007 groeide de omzet nog met 38% ten opzichte vanhet voorgaande jaar. Het lijkt er op dat de economische crisis ookinvloed begint te krijgen op de online retail, ondanks de nog steedsstevige groeicijfers. Het totaal bestede bedrag per consument daaldein 2011 (met 0,3%), hoewel dit in 2012 weer herstelde, met 13% totEUR 922. Ook de gemiddelde besteding per bestelling is de laatstetwee jaar gedaald, van EUR 120 in de eerste helft van 2010 totEUR 110 in dezelfde periode in 2012. Over heel 2012 komt dit bedraguit op EUR 111, tegen EUR 119 in 2010. Deze daling is voornamelijktoe te schrijven aan het toegenomen aandeel van software (apps) inde online verkopen. De Nederlandse online retail wordt voornamelijkbeheerst door enkele grote spelers: van de totale omzet van Neder-landse online retailers wordt 78% door de 100 grootste partijengerealiseerd.De groei is er bij online retail nog niet uit. Zelfs na de forse groei van deafgelopen jaren, met 134% tussen 2008 en 2012, beslaat het onlineaandeel in de totale retail nog steeds slechts 5,6%. Een substantieelaandeel met nog steeds voldoende opwaarts potentieel, hoewel hettempo van de groei zal afnemen. Verdere groei van de online omzetzal voornamelijk de fysieke winkelomzet kannibaliseren: gezien deeconomische omstandigheden verwacht ABN AMRO dat deconsumentenbestedingen de komende jaren niet of nauwelijks zullengroeien. Kansen voor online spelers zijn te vinden in nichemarkten, waarze ’superspecialist’ kunnen zijn. Een dergelijke positie verbetert devindbaarheid van de winkel. En mits duidelijk en overzichtelijkgepresenteerd, is een groot en gericht assortiment aantrekkelijk genoegom de voordelen van de fysieke winkel, het ’vastpakken’ en ’gras-duinen’, grotendeels teniet te doen. Toch biedt offline ook voor onlinespelers kansen: De consument denkt niet in kanalen en wil naarbelieven switchen tussen on- en offline, zonder daarbij in te leveren opde winkelervaring. Dit biedt aan fysieke winkels kansen, als zij onlinesamenwerking zoeken met leveranciers, andere retailers of pure onlinespelers. De mogelijkheden bestaan om in de fysieke winkel zelf, onlineextra assortiment aan te bieden.Omzet online retail producten: EUR 4,97 mrdAandeel e-shoppers onder 12- t/m 74-jarigen: 75%Aandeel frequente e-shoppers: 54%Aandeel online verkopen in detailhandel: 6%Bestedingen per online koper per jaar: EUR 922Actuele sectorprognoses vindt u in onze publicatie ’Prognoses economie en sectoren’www.emerce.nlwww.thuiswinkel.orgwww.blauw.comonlineretail22
  24. 24. 866 9711.3451.9712.3793.0334.2104.97405001.0001.5002.0002.5003.0003.5004.0004.5005.0002005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012*inEURmln52%58% 60%68%71% 73% 75%0%10%20%30%40%50%60%70%80%2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012E-shoppers Frequente e-shoppers441585655737888 88592220030040050060070080090010002006 2007 2008 2009 2010 2011 2012inmlnEUR580.000740.000980.0001.500.0000200.000400.000600.000800.0001.000.0001.200.0001.400.0001.600.0002010 2e helft 2011 1e helft 2011 2e helft 2012 1e helftAantalOmzetgroei in een lagere versnellingOok ouderen kopen steeds meer onlineGemiddelde uitgaven per online koper stijgen nog steedsHet aantal mobiele kopers neemt toeBron: Blauw Research / Thuiswinkel.orgBron: CBS / ABN AMRO Economisch BureauBron: Blauw Research / Thuiswinkel.orgBron: Blauw Research / Thuiswinkel.org▶▶ In 2012 is in Nederland voor ruim EUR 4,97 miljard via internetgewinkeld (excl. diensten). Een groei van 18% ten opzichte van2011.▶▶ Online retail behaalde een respectabel groeicijfer, afgezet tegende ontwikkelingen in de offline retail (-3,8% omzet in 2012). Tochneemt het groeitempo online af.▶▶ De komende jaren verwacht ABN AMRO aanhoudende groei,hoewel groeicijfers van 30-40% over de hele lijn verleden tijdzullen zijn.▶▶ Circa 95% van de Nederlanders tussen 12 en 75 jaar beschiktover een internetaansluiting. Daarvan deed in 2012 80% één ofmeer aankopen via internet.▶▶ In de grafiek staan de percentages van alle Nederlanders tussen12 en 75 jaar die aankopen via internet doen.▶▶ De afgelopen jaren is de groei vooral gerealiseerd in deleeftijdsgroepen boven 45 jaar. Omdat de participatiegraad bij dezegroep nog relatief laag is, valt hier de meeste winst te behalen.▶▶ In 2011 daalden de uitgaven per online koper voor het eerst. In2012 herstelden de uitgaven weer en kwamen zelfs voor het eerstboven de EUR 900 per koper.▶▶ De frequentie van aankopen is in 2012 gestegen naar 8,3 maal peronline koper. Het gemiddeld bestede bedrag per aankoop daaldedaarmee naar EUR 111.▶▶ De groei van online verkopen komt grotendeels voor rekening vannieuwe kopers. In totaal deden 300.000 mensen in de eerste zesmaanden van 2012 hun eerste online aankoop.▶▶ Het aantal mobiele kopers stijgt snel. Sinds de tweede helft van2010 is het aantal online shoppers vanaf mobiele apparaten,gegroeid met 159% en het plafond is nog niet bereikt.▶▶ De smartphone is vooralsnog populairder dan de tablet. Van deaankopen vanaf mobiele apparaten, gebeurde 69% via eensmartphone.▶▶ Ondanks de mogelijkheid om overal online te winkelen, wordt 66%van de aankopen vanaf een mobiel apparaat gewoon thuis gedaan.Onderweg is dat 15% en op het werk 10%.23online retail
  25. 25. Telecombedrijven lijden onder krimp van mobiele telefonie Groei van mobiel internet en glasvezel compenseren dit omzetverlies nog niet Nieuwe concurrentie in de vorm van apps en alternatieve (wifi)netwerkenBranchebeschrijvingTrends en ontwikkelingenOnze visieKerngegevens WebsitesTelecombedrijven leveren diensten op het gebied van communicatie,informatievoorziening en entertainment. Een klein aantal grote spelersbezit en exploiteert zijn eigen mobiele en vaste netwerken. Daarnaastzijn er de ‘mobile virtual network operators’ (mvno’s): kleinereaanbieders die gebruik maken van een van deze mobiele netwerken.Een derde groep vormen de aanbieders van content en diensten(sms-spelletjes, ringtones en informatie). De convergentie tussentelecombedrijven, kabelaars en IT-bedrijven is vergevorderd.In 2012 zwakte de groei van de markt voor telecommunicatie verder afnaar 1,1%. Deze bedroeg in 2011 nog 1,5%. Al enige jaren nemen deinkomsten uit mobiele en vaste telefonie af, terwijl de groei zit inmobiel internet en triple-play (internet, vaste telefonie en digitale tv).Telecombedrijven hebben enerzijds te maken met een slappe markten grote concurrentie en anderzijds met de hoge kosten van investe-ringen in hun netwerken. De veiling van frequenties eind 2012 is duur-der uitgevallen dan aanvankelijk gedacht. En met Tele2 werd de mobie-le markt een nieuw concurrerend netwerk rijker. Wel betekent het deintroductie in 2013 van 4G, de nieuwe standaard voor mobiel internet,die veel hogere snelheden biedt. Naast directe concurrentie tussen deaanbieders met een eigen netwerk, concurreren zij feitelijk ook metmvno’s, alternatieve (wifi)netwerken en smartphone applicaties alsWhatsApp, Viber, Skype en de verschillende social media. Door deopkomst van mobiel internet is communicatie versplinterd geraakt: deconsument heeft anno nu legio mogelijkheden om zijn contacten teonderhouden. In het krachtenveld van afnemende inkomsten en hogekosten, moeten telecombedrijven voortdurend bezuinigen. Het aantalarbeidsplaatsen in de branche neemt al jaren gestaag af. Kabel-bedrijven als UPC en Ziggo hebben geen last van de krimpende mo-biele markt, maar de markt voor toegang tot vast internet en digitaletelevisie begint wel verzadigd te raken. Bovendien neemt ook lang-zamerhand het gebruik van glasvezel toe, ten koste van de kabelaars.Voor 2013 verwacht ABN AMRO nog geen omslag in de heersendetrends op de markten voor communicatiediensten. De totale markt zalopnieuw met een magere 1% groeien. Het betekent dat een nieuwevenwicht in de markt, tussen de groei van mobiel internet en glasvezelen de krimp van mobiele telefonie en sms-en, nog niet binnen hand-bereik is. Door de dalende koopkracht blijft de consument kritisch op zijnuitgaven aan telecommunicatie. Aanbieders proberen klanten teverleiden met nieuwe abonnementen met daarin mogelijkheden totonbeperkt bellen, sms-en of mobiel internet. Deze nieuwe tarief-structuren laten over het algemeen een hogere tarifering van mobielinternet zien. De vraag is of het op korte termijn lukt om van mobielinternet een nieuwe aanjager te maken voor de branche. Deze functie islange tijd vervuld door mobiele telefonie en sms, maar met de komstvan smartphones is deze rol uitgespeeld. Mobiel internet zal dekomende jaren blijven groeien door het gebruik van digitale media. Nugebeurt dit nog in relatief beperkte mate en vooral via smartphones.Veruit het merendeel van de tablets is niet voorzien van mobiel internet.De consument gebruikt voornamelijk wifinetwerken en schrikt vanwegehoge tarieven terug voor extra data-abonnementen. Voorlopig zullendeze tarieven nog niet gaan dalen; telecombedrijven willen eerst huninvesteringen in nieuwe netwerken terugverdienen.Aantal bedrijven: 1.255Omzet: EUR 16,2 mrdOmzetgroei ten opzichte van 2011: 1,1%Aantal actieve sim-kaarten: 21,2 mlnAantal breedbandaansluitingen: 6,6 mlnActuele sectorprognoses vindt u in onze publicatie ’Prognoses economie en sectoren’www.opta.nlwww.nederlandict.nlwww.telecomlog.nlwww.telecompaper.nltelecom&internet24
  26. 26. 2345672001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012xmrdeuroVaste telefonie dienstenVaste data dienstenMobiele dienstenKosten van de omzet52%12%ArbeidskostenAfschrijvingenBedrijfsresultaat16%20%28%Mobile telefonie Breedband internetKPNSoftwareT-MobileVodafoneKPNZiggoUPCOverig47%25%16%41%27%16%1 werkzame persoon1,2%67,3%23,5%8,0%2-10 werkzame personen10-100 werkzame personen>100 werkzame personenMobiele telefonie ziet omzet dalenInvesteringen infrastructuur brengen hoge risico’sCommunicatiemarkt kent met KPN duidelijke marktleiderTelecombranche is sterk geconcentreerdBron: ICT-Marktmonitor, Telecompaper, ABN AMRO Economisch BureauBron: CBS, ABN AMRO Economisch BureauBron: TelecompaperBron: CBS, ABN AMRO Economisch Bureau▶▶ Het belangrijkste segment van de telecommarkt – de mobieletelefonie – ziet zijn omzet al enige jaren dalen. Dit is de resultantevan een krimpende omzet in spraakdiensten en sms en eengroeiende omzet in mobiele data (+32%). Toch verbruikt degemiddelde Nederlander nog maar 182 mb aan data per maand.▶▶ De markt voor vaste data diensten (breedband internet entelevisie) is aan het stabiliseren. Meer dan 87% van deNederlandse huishoudens beschikt inmiddels over breedbandinternet. Het gebruik van glasvezel neemt slechts langzaam toe.▶▶ De kapitaalintensiteit van de branche voor telecom- en internet-diensten blijkt duidelijk uit de hoge afschrijvingen in de winst- enverliesrekening. Deze afschrijvingen maken 16% uit van de omzet.Dat is twee keer zo veel als bijvoorbeeld bij uitgeverijen.▶▶ In een markt met weinig omzetgroei, zijn deze hoge investerings-kosten een toenemend risico voor telecombedrijven. Zij proberenkosten te besparen door het aantal werknemers te verminderen.De arbeidskosten als percentage van de omzet zijn tijdens de crisisgedaald van 14% naar 12%.▶▶ Op de markt voor mobiele telefonie zijn de marktaandelen vande drie grote spelers met een eigen netwerk ongeveer gelijkgebleven. Marktleider KPN blijft daardoor stabiel op een aandeelvan 47%. In 2011 daalde dit aandeel nog van 49% naar 47%.Vodafone en T-Mobile blijven op respectievelijk 28% en 25% staan.▶▶ Op de markt voor breedband internet zijn wel wat kleine verschui-vingen te zien. Het marktaandeel van KPN stijgt een procentpuntdoor uitbreiding van de glasvezelactiviteiten. Ook nummers tweeen drie, Ziggo en UPC, winnen een procentpunt.▶▶ Het aantal telecombedrijven is sinds het begin van de crisis in2008, met 11% afgenomen. In 2012 waren 1.255 bedrijven actief indeze branche, waarvan meer dan de helft eenmansbedrijven.▶▶ De top van de markt is klein: een beperkt aantal grote bedrijven isdominant en bepaalt in hoge mate de marktverhoudingen. Slechts15 telecombedrijven hebben meer dan 100 werknemers in dienst.25telecom & internet
  27. 27. leeswijzerDeze leeswijzer geeft u inzicht in de opbouw van de branche-analyses en geeft bovendien een verklaring van enkele veelgebruikte termen.De brancheanalyses bestaan uit twee volledige pagina’s. Op deeerste pagina staan achtereenvolgens de volgende onderdelen:De eerste pagina van debrancheanalyse▶▶ Drie bulletsDe drie bullets bovenaan de pagina geven de kern van de analyseweer. In drie korte zinnen wordt een kernachtige samenvattingvan de brancheanalyse weergegeven.▶▶ Het blok ‘Branchebeschrijving’Het blok ‘Branchebeschrijving’ geeft een beknopte omschrijvingen definitie van de branche. De belangrijkste karakteristieken vande branche worden hierin beschreven.▶▶ Het blok ‘Trends en ontwikkelingen’Het blok ‘Trends en ontwikkelingen’ gaat in op de huidigeontwikkelingen in de branche. De tijdspanne van dit blok ligt inveel gevallen tussen maart 2012 en maart 2013. In dit blok wordtin sommige gevallen ook enkele jaren teruggekeken om dehuidige ontwikkelingen en trends beter te kunnen begrijpen.▶▶ Het blok ‘Onze visie’Het blok ‘Onze visie’ geeft de visie over de branche weer van desector economen van ABN AMRO Economisch Bureau. Deanalyse heeft betrekking op het huidige jaar (2013) en in sommigegevallen het komende jaar (2014).▶▶ Het blok ‘Kerngegevens’Het blok ‘Kerngegevens’ geeft een overzicht van de meestrelevante (economische) indicatoren die kenmerkend zijn voor debranche. De gegevens hebben betrekking op 2012, tenzij andersvermeld. Bij het zoeken naar de gegevens voor dit blok is gebruikgemaakt van een veelheid van bronnen. Er is vooral gebruikgemaakt van de gegevens van het CBS, maar tevens zijn anderebronnen geraadpleegd, zoals brancheorganisaties, onderzoek- enadviesbureaus, kranten, tijdschriften, internet en overheids-instanties (waaronder product- en bedrijfschappen, ministeries).De tweede pagina van debrancheanalyseOp de tweede pagina van de brancheanalyse staan vierverschillende figuren. In de balk boven de figuren staat de titel vande figuur in het betreffende blok, inclusief een bronvermelding. Inveel gevallen heeft ABN AMRO Economisch Bureau eigenbewerkingen en ramingen gemaakt met behulp van de gegevensvan de genoemde dataleverancier. Indien een dergelijkebewerking heeft plaatsgevonden, dan staat dit vermeld in de balk.De figuren op pagina 2 hebben betrekking op economischeontwikkelingen. Onderwerpen die hier onder andere kunnenworden behandeld zijn: omzetontwikkeling, kostenontwikkeling,exploitatiebeeld, exportontwikkeling, aantal bedrijven,werkgelegenheid, marktaandelen, en dergelijke.Waar staan de letters ‘r’ en ‘v’ voorin de figuren?In de figuren treft u in sommige gevallen een letter ‘r’ of ‘v’ achterhet jaartal aan. In deze gevallen staat de ‘r’ voor een raming (opbasis van beschikbare gegevens t/m bijvoorbeeld november 2011is een inschatting gemaakt voor de rest van het jaar). De ‘v’ staatvoor voorspelling en betreft de verwachting van de betreffendesector econoom van ABN AMRO Economisch Bureau.26
  28. 28. Veel gebruikte termen, inclusiefdefinitiesTot slot van deze leeswijzer een opsomming van enkele veelgebruikte termen in deze publicatie, inclusief de definitie volgensABN AMRO.▶▶ Definitie ZZPZZP staat voor ‘Zelfstandigen Zonder Personeel’. Ondernemersdie geen personeel in dienst hebben. Het begrip verwijst ook naarde term ‘freelancer’.▶▶ Definitie MKBMKB staat voor Midden- en KleinBedrijf. In deze publicatiehanteren we als definitie voor MKB de volgende veel gebruiktetabel:Categorie onderneming Werknemers Jaaromzet of jaarlijks balanstotaalmiddelgroot < 250 ≤ € 50 mln. ≤ € 43 mln.klein < 50 ≤ € 10 mln. ≤ € 10 mln.micro < 10 ≤ € 2 mln. ≤ € 2 mln.▶▶ Definitie FTEFTE staat voor ‘full-time-equivalent’. Eén fte staat voor eenvolledige werkweek van 38 uur.▶▶ Definitie BBPBruto Binnenlands Product is de totale waarde van alle in een landgeproduceerde goederen en diensten in een bepaalde periode.27leeswijzer
  29. 29. colofonDe Visie op technologie, media en telecom is een uitgave vanABN AMRO. Het rapport is geschreven door ABN AMROEconomisch Bureau op verzoek van ABN AMRO Sector Advisory.SectoranalyseHans ArendshorstSenior Sector EconoomABN AMRO Economisch BureauMacro economische analyseNico Klene (nico.klene@nl.abnamro.com)Senior EconoomABN AMRO Economisch BureauInterviewsJoep AuwerdaJournalist/tekstschrijverFotografie interviewsHannie VerhoevenCommercieel contactMenno van Leeuwen (menno.van.leeuwen@nl.abnamro.com,020-6293776)Sector Banker TMTABN AMRO Sector AdvisoryDistributieWebsite:www.abnamro.nl/mediateamwww.abnamro.nl/technologieTelefoon: 0900-0024 (e 0,10 per minuut)DisclaimerDe in deze publicatie neergelegde opvattingen zijn gebaseerd op doorABN AMRO betrouwbaar geachte gegevens en informatie, die op zorg-vuldige wijze in onze analyses en prognoses zijn verwerkt. NochABN AMRO, noch functionarissen van de bank kunnen aansprakelijkworden gesteld voor in deze publicatie eventueel aanwezige onjuist-heden. De weergegeven opvattingen en prognoses houden niet meer indan onze eigen visie en kunnen zonder nadere aankondiging wordengewijzigd.© ABN AMRO, mei 2013Deze publicatie is alleen bedoeld voor eigen gebruik. Het gebruik vantekstdelen en/of cijfers is toegestaan mits de bron duidelijk wordt ver-meld. Verveelvoudiging en/of openbaarmaking van deze publicatie is niettoegestaan, behalve indien hiervoor schriftelijk toestemming is gekregenvan ABN AMRO. Teksten zijn afgesloten op 15 april 2013.28
  30. 30. 0900 - 0024 (E 0,10 per minuut)abnamro.nl/sectorenAA6592H©05-13

×