sectorupdate 2013▶▶ Interviews▶▶ Trends & ontwikkelingen▶▶ Sectorvisievisieopindustrie
Geachte relatie,Voor u ligt Visie op Sectoren (VOS), de jaarlijkse dwarsdoorsnede van hetNederlandse bedrijfsleven. Om uw ...
visieopindustriesectorupdate20132
4610121416182022242628	 Nederlandse economie	interviews	machine-industrie	metaalbewerkingsindustrie	 producenten van	metaa...
Nederlandseeconomie:	 lichtherstelinloopvan2013De Nederlandse economie is vorig jaar 1% procent gekrompen. Dat kan geheel ...
EU blijft - een regio die vorig jaar een economische krimp kende van0,3%. Tegen die achtergrond valt de Nederlandse export...
JackHeijer,CEOvanHeijcon:‘3D-printenlevertonsveelnieuweomzetop’Jack Heijer: ‘De Nederlandse industrie maakt nog niet optim...
RichardvandeVrie,CEOvanLUXeXceL:‘Weproducerenalgrotevolumesmet3D-printing’Richard van de Vrie: ‘Additive Manufacturing ont...
KristaPolle,businessdeveloperbijTNO:‘AdditiveManufacturingbelangrijkvoorNederlandsemaakindustrie’Krista Polle: ‘TNO vindt ...
DavidKemps,SectorBankerindustrie:‘Maatwerkdoor3D-printing’David Kemps: ‘De eindklant eist - en krijgt - een steeds grotere...
Onderscheid door duurzame innovatie, flexibiliteit en oplossend vermogen	 Lange doorlooptijden zorgen pas in 2014 voor dui...
-30-20-100102030402008 2009 2010 2011 2012groeij-o-j,in%omzet totaal omzet buitenlandBedrijfsresultaatAfschrijvingenArbeid...
Omzet daalde in 2012	 Verhogen van financiële weerbaarheid nodig	 Optimalisatie productie- en toeleveringsprocessen essent...
-30%-25%-20%-15%-10%-5%0%5%10%15%2008 2009 2010 2011 2012Afzet Productie Ordersgroei(j-o-j)BedrijfsresultaatAfschrijvingen...
Daling bouwproductie zet druk op productie	 Efficiencyverhoging door optimalisatie van productie- en toeleveringsprocessen...
-30-20-1001020302007 2008 2009 2010 2011 2012%-groei(j-o-j)omzet totaal omzet buitenland0%2%4%6%8%10%02040608010012014005 ...
Door internationale focus blijft Nederlandse offshore-industrie groeien	 De gasproductie blijft voorlopig constant en scha...
0204060801001201401602007 2008 2009 2010 2011 2012 2013USD/bblBrentWTI010.00020.00030.00040.00050.00060.00070.00080.00090....
Omzet stabiel gebleven, maar productie gedaald	 Hoge grondstofprijzen zorgen voor druk op winstmarges	 Internationaal geor...
-18-13-8-327122006 2007 2008 2009 2010 2011 2012%-groei(j-o-j)omzet totaal omzet binnenlandomzet buitenland-20-15-10-50510...
Krimp in bouw, groei industrie en groei export internationale offshore	 Ketentransparantie en -integratie voor meer klante...
0204060801001201402007 2008 2009 2010 2011 2012indexomzet(2005=100)Groothandel in elektronica Groothandel in industriemach...
Crisis lijkt ook vat te krijgen op grootste afnemers verpakkingen: de voedsel- en genotsmiddelenindustrie	 Op langere term...
MetaalGlasPapier en kartonHarde kunststofFolies9,5%42,3%22,2%14,8%11,4%02.0004.0006.0008.0002009 2010 2011 2016(v)biobased...
De vooruitzichten van hernieuwbare energie zijn gunstig	 Ondanks toename hernieuwbare energie is het een klein deel van de...
01000200030004000500060000204060801001201995 1997 1999 2001 2003 2005 2007 2009 2011WindexElektriciteitsproductieindex(199...
leeswijzerDeze leeswijzer geeft u inzicht in de opbouw van de branche-analyses en geeft bovendien een verklaring van enkel...
Veel gebruikte termen, inclusiefdefinitiesTot slot van deze leeswijzer een opsomming van enkele veelgebruikte termen in de...
colofonDe Visie Op Industrie is een uitgave van ABN AMRO. Het rapportis geschreven door ABN AMRO Economisch Bureau op verz...
AA6589G©05-130900 - 0024 (E 0,10 per minuut)abnamro.nl/sectoren
Visie op Sectoren 2013 industrie
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Visie op Sectoren 2013 industrie

510

Published on

abnamro.nl/industrie
Het sectorrapport Visie op Industrie biedt naast een macro-economische visie op Nederland, de visie van ABN AMRO en omschrijving van de branches die onderdeel uitmaken van de industrie sector. Daarmee kunt u uw onderneming spiegelen aan de trends en ontwikkelingen en de actuele branchecijfers.

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total Views
510
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
10
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Visie op Sectoren 2013 industrie

  1. 1. sectorupdate 2013▶▶ Interviews▶▶ Trends & ontwikkelingen▶▶ Sectorvisievisieopindustrie
  2. 2. Geachte relatie,Voor u ligt Visie op Sectoren (VOS), de jaarlijkse dwarsdoorsnede van hetNederlandse bedrijfsleven. Om uw bedrijf en business model echt te kunnenbegrijpen, verdiept ABN AMRO zich in uw sector. Het rapport geeft een schetsvan de stand van zaken en de vooruitzichten van een groot aantal branches.Zo kunt u een kijkje nemen achter de veelomvattende en daardoor somsverhullende macro-economische cijfers. Bovendien biedt het de mogelijkheidom na te gaan hoe uw onderneming het doet in vergelijking metbranchegenoten.Die macro-economische cijfers laten zien dat Nederland te maken heeft met een periode vanconjuncturele zwakte. De eurozone heeft de afgelopen jaren onder vuur gelegen. En de Nederlandseeconomie is in 2012 gekrompen. Het lijkt er niet op dat die krimp dit jaar zal plaatsmaken voor groei.De sombere consument houdt zijn hand op de knip. Daarmee doet de Nederlandse economie hetslechter dan die van de ons omringende landen.Gelukkig is dit niet het hele verhaal over de conjunctuur. De mondiale economische vooruitzichtenzijn beter dan een jaar geleden. Binnen de eurozone tekent zich een keer ten goede af. Dat is vooralte danken aan ingrepen van de Europese Centrale Bank. De periode van hoge nood lijkt voorbij, alblijft er reden voor bezorgdheid. Deze verbetering is goed nieuws, want vrijwel geen land is zo sterkop het buitenland gericht als Nederland.Bovendien zijn er meer lichtpunten in de Nederlandse economie. Onze economie wordt gevormddoor een bonte verzameling van marktpartijen: bedrijven, consumenten, overheden, et cetera. In veelbranches binnen de bedrijvensector zal de stemming onder ondernemers volgens dit rapportverbeteren. Exporterende ondernemingen profiteren van de aantrekkende wereldhandel. In hetkielzog daarvan zullen bedrijfstakken als de transportsector en de groothandel herstel laten zien.Andere sectoren, vooral de bouwsector, hebben in 2013 echter te maken met tegenwind.Binnen de industrie gaan de ontwikkelingen snel. Afnemers eisen een steeds grotere invloed opproducten. Zij verlangen snelle levertijden en maatwerk in plaats van massaproductie uit China.Nieuwe, innovatieve productietechnieken, zoals Additive Manufacturing (ook wel 3D-printinggenoemd), veroveren snel een plek op de werkvloer. Of het een Industriële Revolutie veroorzaakt isnog de vraag. 3D-printen is geen wondermiddel, maar het geeft innovatieve bedrijven in Nederlandwel de kans om zich te onderscheiden van de massa.Deze publicatie is geschreven voor u, ondernemers. Hoe Nederland presteert, hangt nauw samenmet hoe u presteert. Ondernemers staan vaak wat optimistischer in het leven dan de gemiddeldeNederlander. Dat optimisme heeft Nederland nodig om op een bestendiger groeipad te komen. Metkennis van uw sector helpen wij u graag uw plannen te realiseren.Goede zaken gewenst!Joop WijnLid Raad van Bestuur ABN AMRO1visie op industrie
  3. 3. visieopindustriesectorupdate20132
  4. 4. 4610121416182022242628 Nederlandse economie interviews machine-industrie metaalbewerkingsindustrie producenten van metaalproducten olie en gas toeleveranciers rubber- en kunststofproductenindustrie technische groothandel verpakkingsmiddelenindustrie wind en solar leeswijzer colofon3visie op industrie
  5. 5. Nederlandseeconomie: lichtherstelinloopvan2013De Nederlandse economie is vorig jaar 1% procent gekrompen. Dat kan geheel worden toegeschrevenaan lagere binnenlandse bestedingen. De uitvoer is verder toegenomen en heeft een sterkere terugvalvan de economie voorkomen. Ook voor 2013 wordt een krimp van de economie voorzien – met 0,5 tot1%. En naar verwachting zijn wéér de binnenlandse bestedingen daar debet aan, terwijl de uitvoerverder groeit. We denken dat de economie in de loop van dit jaar weer voorzichtig wat groei zal latenzien. Dat herstel zet vermoedelijk door in 2014, waardoor de economische groei richting 1% kan gaan.De economie is afgelopen jaar gekrompen. Het bruto binnenlandsproduct (bbp) nam af met gemiddeld 1,0%. In de eerste tweekwartalen van het jaar liet de economie een heel lichte groei zienten opzichte van het voorgaande kwartaal. Daarmee leek een eindgekomen aan de recessie die was begonnen in het voorjaar van2011. Maar in het tweede halfjaar kromp de economie opnieuw - ensterk.Economie in tweede helft 2012 weer gekrompen-6-30361991 1993 1995 1997 1999 2001 2003 2005 2007 2009 2011607590105120bbp (% j-o-j; l.as)Economisch-sentimentindicator (r.as)%Bron: Thomson Reuters DatastreamBinnenlandse bestedingen nog onderdrukDe binnenlandse bestedingen hebben de bbp-groei in de rode cij-fers geduwd. De investeringen zijn (eind 2012) al zeven kwartalenop rij gedaald en de particuliere consumptie zelfs al acht kwartalen.Nadat de particuliere consumptieve bestedingen 1% waren ge-daald in 2011, namen ze vorig jaar nog eens 1,4% af. De ‘hoofd-schuldige’ aan deze daling is het reëel beschikbaar gezinsinkomen,dat vorig jaar fors afnam - nog aanzienlijk méér dan de consumptie-ve bestedingen. Deze stevige daling werd veroorzaakt door diversefactoren. Zo stegen de lonen vorig jaar fors minder dan de prijzen:reëel gingen de lonen omlaag. Verder drukten de bezuinigingen vande overheid en hogere pensioenpremies de koopkracht. En tenslotte daalde de werkgelegenheid. De consumptie werd bovendienontmoedigd door het lage consumentenvertrouwen en de zwakkehuizenmarkt.Voor 2013 is het beeld nog niet veel beter. Het reëel beschikbaarinkomen daalt opnieuw, door dezelfde factoren als in 2012. Wel lijktde daling van het reële loon wat lager uit te vallen. We verwachtendat in de nog af te sluiten cao’s zal worden geprobeerd de btw-verhoging deels te compenseren. Als gevolg van de (verdere)inkomensdaling zal de consument opnieuw minder uitgeven. Maarals het vertrouwen van de consument later in het jaar wat zouherstellen, dankzij de voorzichtige verbetering van het internationaleeconomisch klimaat, kan de daling van de consumptie iets lageruitvallen dan vorig jaar.Ook de investeringen daalden vorig jaar. Dat is niet verrassend alsde productie van het bedrijfsleven krimpt. Die krimp zien we terugin de mate waarin het machinepark in de industrie wordt benut: debezettingsgraad lag in het tweede halfjaar zo’n 2% lager dan in detweede helft van 2011. Dat is geen impuls om te investeren, zekerniet bij de nog altijd onzekere vooruitzichten. Met het voorzichtigeherstel dat wij voorzien, zijn er aanvankelijk nog weinig prikkels omte gaan investeren, al worden de perspectieven voor de export-sector wel beter. Bovendien kan de verbetering van het internatio-nale economisch beeld ook het vertrouwen van ‘binnenlandse’ondernemers schragen. Aan de krimp van de bedrijfsinvesteringenkan dan ook dit jaar een einde komen.Uitvoer is en blijft groeimotor voor deeconomieDe uitvoer van goederen en diensten is vorig jaar gestegen met3,3%. Na twee sterke kwartalen kwam de uitvoer in de zomerweliswaar in een dip, maar daarna tekende zich weer herstel af. Dater een terugval optrad mag geen verrassing heten, wanneer wordtbedacht dat maar liefst driekwart van de goederenuitvoer binnen de4
  6. 6. EU blijft - een regio die vorig jaar een economische krimp kende van0,3%. Tegen die achtergrond valt de Nederlandse exportprestatiemee.Wel merken we op dat de stijging van de uitvoer wordt geflatteerddoor de wederuitvoer (producten die worden ingevoerd door eenNederlandse partij en weer worden uitgevoerd zonder dat ze eennoemenswaardige bewerking hebben ondergaan). De uitvoer vanbinnenslands gefabriceerde goederen deed het vorig jaar mindergoed. Deze nam toe met een schamele 0,5%, terwijl de weder-uitvoer met 7% steeg.Dit jaar kan dat beeld dankzij de aantrekkende wereldhandel ver-beteren: de binnenslands geproduceerde uitvoer kan weer watmeer toenemen. Enkele indicatoren wezen in de eerste maandenvan 2013 op een aanhoudende groei van de uitvoer. Bovendien blijktuit diverse internationale ranglijsten dat de Nederlandse concurren-tiepositie goed is. Dat betekent dat ons land goed in staat zoumoeten zijn om te profiteren van de aantrekkende wereldhandel.We voorzien daarom een oplopende exportgroei.Huizenmarkt beweegt nog nietDe woningmarkt heeft opnieuw een mager jaar achter de rug. Hetaantal transacties daalde in 2012 voor het zesde jaar op rij. Aanvan-kelijk zal het transactievolume nog verder afnemen, onder invloedvan de minder gunstige fiscale behandeling van de eigen woning.Ook de krappere hypotheeknormen van het Nibud spelen een rol.Bovendien zijn de banken terughoudend bij de kredietverlening.Een belangrijke factor voor een herstel van de woningmarkt vormtde betaalbaarheid. Die verbetert door de lage rente en vooral doorde daling van de huizenprijzen. De betaalbaarheid beweegt door degedaalde prijzen geleidelijk weer richting het historisch gemiddelde.De voorzichtige kredietverlening, de nog fragiele economie en deminder gunstige fiscale voorwaarden voor eigen woningbezithouden voorlopig een rem op de markt voor koopwoningen. Maarde bodem komt in zicht door de verbeterde betaalbaarheid. Eenandere reden dat de markt kan stabiliseren, is de ontwikkeling vande woningvoorraad. Die wordt door de achterblijvende woningbouwsteeds krapper. In 2014 verwachten wij daarom een lichte stijgingvan het aantal transacties.Gemiddelde groei in 2013 nog negatief -volgend jaar weer positiefAl met al krimpt de economie dit jaar gemiddeld opnieuw - metnaar schatting 0,5 tot 1%. Dit negatieve cijfer is overigens groten-deels toe te schrijven aan de negatieve doorwerking van de forsekrimp in de tweede helft van 2012. In de loop van 2013 kan dankzijde uitvoer herstel optreden. Dat wordt echter afgeremd door deomvangrijke ombuigingen van de overheid. De economie heeft dustwee gezichten: de binnenlandse bestedingen krimpen, de uitvoergroeit. Sectoren die meer op het buitenland georiënteerd zijn,zullen beter presteren dan sectoren die (vooral) op de binnenlandsemarkt actief zijn.Dankzij de voorzichtige conjuncturele opleving kan de economiemet wat meer vaart 2014 binnengaan. In dat jaar kan de groei rich-ting 1% gaan. De werkloosheid, die doorgaans naijlt bij de ontwik-keling van de productie, zal echter nog enige tijd blijven oplopen.Uitvoer groeit verder-20-10010202001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 20123040506070Uitvoer goederen (% j-o-j; l.as)PMI exportorders (index; r.as)%Bron: CBS, Markit NEVIInflatie kan licht dalenDe inflatie liep eind 2012 snel op richting 3%, door de verhogingvan de btw in oktober. Begin 2013 liep de inflatie nog iets verderop, door onder meer de verhoging van enkele andere belasting-tarieven. Zonder het effect van die belastingverhogingen was hetinflatiecijfer in de eerste maanden slechts 1,6%. In de loop vanhet jaar kan de inflatie wat afnemen, doordat het opwaartse effectvan de eerdere energieprijsstijgingen afneemt en door de zwakkeconjunctuur. Bovendien valt in het najaar het effect van debtw-stijging weg uit het inflatiecijfer.Risico’sWat zijn nu de risico’s bij ons scenario? De kans op tegenvallers lijktwat groter dan die op meevallers. Wij gaan ervan uit dat de(systeem-)risico’s rond de staatsschuldencrisis, dankzij diversemaatregelen, zoveel zijn verminderd dat nieuwe, serieuze onrust opde financiële markten kan uitblijven en het vertrouwen in deeconomie geleidelijk kan verbeteren. Maar echt beteugeld is decrisis niet. Dat bleek in maart met Cyprus. De gevolgen van het‘geval Cyprus’ lijken mee te vallen. Maar dat betrof slechts een kleinland. Verder moet het economisch herstel in de eurozone, dat wij inde loop van dit jaar voorzien, op gang komen door de aantrekkendewereldeconomie. Als die opleving echter stagneert, blijft ook hetherstel hier dit jaar uit. Ook is denkbaar dat het drukkend effect datde ombuigingen van de overheid hebben op de groei, forser uitvalt.Aan de andere kant moet ook worden gezegd dat als het mondialeherstel daad-werkelijk doorzet, dit (tijdelijk) wat sneller kan gaan danverwacht. Op- en neergaande bewegingen na omslagen van deconjunctuur worden nogal eens onderschat.5visie op Nederland
  7. 7. JackHeijer,CEOvanHeijcon:‘3D-printenlevertonsveelnieuweomzetop’Jack Heijer: ‘De Nederlandse industrie maakt nog niet optimaalgebruik van de fabricagemogelijkheden die 3D-printen biedt. Datzal snel veranderen, zeg ik gezien onze ervaringen met deze rela-tief nieuwe productietechniek. Heijcon, van oorsprong een me-taalbewerkingsbedrijf, startte in 1997.Onze eerste industriële 3D-printer, een Projet 3000, kocht ik in2009, midden in de crisis. Er staan vijf van deze printers in Neder-land en je kunt er zeer gedetailleerde kunststof producten meeprinten. We werken voor derden, zowel bedrijven als particulieren.Op dit moment printen we alleen nog in kunststof, de wens is omook in metaal te gaan printen.Het 3D-printen heeft me omzetgroei opgeleverd, terwijl onze me-taalsector in deze crisistijden hard getroffen is. Ik ben blij dat ikmet 3D-printtechnologie in aanraking ben gekomen. In 2012hebben we 30 procent van de omzet met 3D-printen gerealiseerd.Vanaf september 2012 zien we de activiteiten met Additive Manu-facturing in de markt snel toenemen. Ik denk dat bedrijven diedeze nieuwe technologie gaan omarmen, later dankbaar zullen zijndat ze de stap genomen hebben.We printen regelmatig duizenden producten in de week, stuk voorstuk verschillend van elkaar. Met conventionele technieken is datbijna onmogelijk. Een ander voorbeeld van wat we kunnen: eenkunststof model printen, daar een siliconen mal van maken, waar-mee we een kleine serie kunnen gieten. Zo kun je, voor een be-taalbare prijs, bijvoorbeeld oude onderdelen namaken voor oldti-mers.Eigen producten ontwikkelen we niet, maar anderen assisterenwe daar wel bij. Het mooiste van Additive Manufacturing is dat jetijdens het ontwerpen geen concessies hoeft te doen aan decomplexiteit van het product. Een ingewikkelde vorm beïnvloedtde kostprijs nauwelijks. Dat gaat producten opleveren, waarvanwe nu nog niet eens kunnen dromen.’ 6Vierkorteinterviewsover3D-printen,oftewelAdditiveManufacturing.Eentechniekdiedeindustriëletoekomstverandert.RichardvandeVrie,CEOvanLUXeXceL,laatzienwaartoe3D-printenkanleiden:minderverspillingensnelleremarktintroducties.JackHeijer,CEOvanHeijcon,heeftmet3D-printingzijnomzeteenboostwetentegeven.KristaPolle,businessdeveloperTNO,verteltdathaarorganisatieAdditiveManufacturinggroteprioriteitheeftgegeven,meteenambitieusonderzoek-enontwikkelprogramma.DavidKemps,sectorbankerIndustriebijABNAMRO,ziethetpotentieelendenktmeeoverdenieuwemogelijkhedenvoordeNederlandsemaakindustrie.Zowordtergekekennaarnieuweinteressanteleaseconstructies,waarmeeoptimaalgebruikkanwordengemaaktvanfiscaleregelingen.
  8. 8. RichardvandeVrie,CEOvanLUXeXceL:‘Weproducerenalgrotevolumesmet3D-printing’Richard van de Vrie: ‘Additive Manufacturing ontketent een DerdeIndustriële Revolutie. In 2050 doet de wereld, denk ik, vijftigprocent van de industriële productie met 3D-printing. Het is eenonontkoombare techniek: bedrijven moeten steeds sneller inspelenop razendsnel veranderende markten. Met Additive Manufacturingkun je, vergeleken met traditionele technieken als spuitgieten, veelsneller en goedkoper een nieuw product ontwikkelen en op demarkt zetten. 3D-printing wordt tot nu toe vooral ingezet om snelleren goedkoper prototypes te maken. Dat óók grotereserieproducties mogelijk zijn, bewijst LUXeXceL. Vanaf midden2012 printen we optische lens-elementen voor LED-verlichting, inseries variërend van 1.000 tot 10.000 stuks. We gebruikengrootformaat digitale printers, oorspronkelijk ontwikkeld voor degrafische industrie. Die 2D-machines modificeerden we zó dat zemet UV-licht polymeerdruppels verharden en 3D-lensstructurenopbouwen, rechtstreeks uit een CAD-file. De producten komen ervolkomen glad uit. Nabewerking is, anders dan bij 3D-printers dielaagje op laagje printen, overbodig. Een dure matrijs? Ook nietnodig. 3D-printing wereldautoriteit Terry Wohlers roemt onzePrintoptical Technolgy.Terecht. Met de traditionele spuitgiettechnieken vergt deontwikkeling van een nieuw lens-element erg veelvoorinvesteringen en tijd (een jaar). Bij ons is het een kwestie vandagen voordat we de eerste lens printen. De productie kan daarnameteen starten. Cruciale tijdwinst: zo ongeveer ieder jaar komt ereen nieuwe LED-lichtbron op de markt. Omdat de oude lens-elementen daarvoor meestal niet geschikt zijn, is het nu, met deconventionele productiemethode, onvermijdelijk dat soms helevoorraden lens-elementen plus spuitgietmatrijzen bij het vuil gezetworden. Een waanzinnige verspilling. De torenhogeontwikkelingskosten van een nieuw lens-element, kan een fabrikantalleen terugverdienen met massaproductie. Dat speelt geen enkelerol bij 3D-printing. En dat scheelt een berg kosten. We verwachteneen mondiale doorbraak van ons bedrijf en hebben goede patent-advocaten om ons heen.’7interviews
  9. 9. KristaPolle,businessdeveloperbijTNO:‘AdditiveManufacturingbelangrijkvoorNederlandsemaakindustrie’Krista Polle: ‘TNO vindt Additive Manufacturing een uiterstbelangrijk onderzoeksgebied, en investeert er daarom significantin. Wil je als Nederlandse maakindustrie competitief blijven, danmoet je je zeker in de potentie van 3D-printing verdiepen. Optermijn zal de technologie zich ontwikkelen tot een volwassenproductietechnologie, naast bestaande productietechnieken.Zover zijn we vandaag nog niet, maar daar wordt, mede door TNO,hard aan gewerkt. Ik werk er vijf jaar als business developer ophet terrein van Additive Manufacturing, oftewel 3D-printing.Het is de kerntaak van TNO om de concurrentiekracht van hetNederlands bedrijfsleven te versterken. Daarom willen westimuleren dat de industrialisatieslag van 3D-printing er echt komt.Deze ontwikkelstap zetten we zeer bewust samen met partnersin de waardeketen. Wij brengen ze aan tafel om gezamenlijk tewerken aan ontwikkeling van materialen, processen enequipment. We focussen daarbij op: hightech, hoog-precisie enhoog-complexe toepassingsgebieden.Eén van de grote voordelen van 3D-printing is de vrijheid invormgeving van producten en onderdelen. Door functies teintegreren, vermindert de noodzaak tot assemblage. Door gebruikte maken van holle structuren, kan veel gewicht worden bespaard.Er zijn goede voorbeelden van toepassingen. Maar de moeilijkheidis, dat het een andere manier van denken vraagt om bij hetontwerpen de nieuwe vrijheid volledig te benutten. Er moetennog stevige stappen gezet worden om deze paradigma-shift inopleidingen te integreren. Als méér studenten, die nu nogvoornamelijk leren denken vanuit de conventionele technieken,enthousiast raken over de nieuwe mogelijkheden van 3D-printing,zullen steeds meer wezenlijk andere producten gecreëerdworden. Gelukkig dringt dit besef in het onderwijs steeds dieperdoor. TNO werkt nu samen met het HBO om de aanwezige kennisin de opleidingen te verankeren. Met die kennisborging zetten weeen belangrijke stap.’8
  10. 10. DavidKemps,SectorBankerindustrie:‘Maatwerkdoor3D-printing’David Kemps: ‘De eindklant eist - en krijgt - een steeds grotereinvloed op producten. Nu weten fabrikanten vaak niet goed hoe grootde vraag naar hun producten is. Dat verandert als in de toekomst deproductie meer wordt aangepast aan specifieke klantwensen. Datimpliceert een industrie die geen massa’s produceert, maarklantspecifiek massamaatwerk.Deze ontwikkeling is als eerste zichtbaar in de consumentenmarkt.Eenvoudige producten, zoals sieraden en iPhone-hoesjes, kunnenconsumenten zelf thuis maken, met 3D-printers die tegenwoordigniet meer dan duizend euro kosten. Zie het verkoopsucces vangoedkope, op de consument gerichte 3D-printers van hetNederlandse merk Ultimaker of de Cube van 3D Systems.In het zakelijke segment loopt de medische sector voorop bij hetinzetten van de techniek: de helft van de gehoorapparaten en veelgebitelementen worden, helemaal op maat, geprint met AdditiveManufacturing. Zelfs schedelimplantaten worden al geprint.In de business-to-business is de adoptiesnelheid van de techniek nogniet erg hoog: in 2012 zijn er wereldwijd slechts 15.000 industriëlesystemen voor 3D-printen verkocht. De aanschafprijs is nog hoog, deproductiesnelheid is relatief laag, en lang niet alle materialen zijngeschikt. Dat wordt anders. Additive Manufacturing autoriteitTerryWohlers voorspelt een jaarlijkse groei van 30%, zodat we voor 2015over een markt van 3,7 miljard dollar voor geprinte producten praten.In mijn rapport Co-creatie & 3D-printing: Hype, Haarlemmer olie ofHarde waardecreatie? noem ik Additive Manufacturing een gamechanger voor de industrie. ABN AMRO ziet dat de printtechnieken inrap tempo verbeteren en de mogelijkheden voor industriëletoepassingen snel toenemen. 3D-printen is geen wondermiddel,maar het biedt innovatieve bedrijven kansen zich te onderscheidenvan de massa. Het beïnvloedt het maakproces én de hele manier vandenken van ontwerpers.Ik zie voor de Nederlandse maakindustrie drie redenen om zich teverdiepen in deze nieuwe productietechniek.Een. 3D-printen biedt bedrijven kansen zich voor te bereiden op detoekomst. Denk aan holle, gekromde metalen onderdelen, die lichter,sterker en beter koelbaar zijn dan massieve producten, maar die metconventionele freestechnieken onmaakbaar zijn. Revolutionaireproductontwerpen zullen niet lang op zich laten wachten. In deconstructie van chip-producerende machines loopt ASML nu aantegen de grenzen van wat conventionele techniek vermag.3D-printen maakt voor ASML een nieuwe, gedroomde generatiewafersteppers mogelijk.Twee. Additive Manufacturing bespaart veel afval, en dus onkosten.Nu verwijderen we materiaal tijdens de productie. Bij AdditiveManufacturing wordt alleen materiaal toegevoegd. Ook het aantaltransportbewegingen neemt af: (bulk)vervoer van grondstof is veelefficiënter en duurzamer dan gereed product.Drie. Als vraag en productie perfect op elkaar aansluiten, zijnvoorraden overbodig. Met Additive Manufacturing hoeven nooit meerproducten (of onderdelen daarvan) regelrecht bij de vuilnis tebelanden zonder ooit een consument gezien te hebben. De Dikkevan Dale kan het lemma winkeldochter schrappen.’9interviews
  11. 11. Onderscheid door duurzame innovatie, flexibiliteit en oplossend vermogen Lange doorlooptijden zorgen pas in 2014 voor duidelijke omzetgroei Nieuwe orders en innovatie door sectoroverschrijdende samenwerkingBranchebeschrijvingTrends en ontwikkelingenOnze visieKerngegevens WebsitesDe machine-industrie omvat bedrijven die zich bezighouden met deproductie van algemene producten zoals pompen, hijs- enhefwerktuigen, verpakkingsmachines, metaalbewerkingmachines,interne transportwerktuigen en koeltechnische apparaten. Daarnaastworden er machines geproduceerd voor specifieke branches, zoals devoedingsmiddelenindustrie en de halfgeleiderindustrie. Tot demachine-industrie behoren ook de toeleveranciers van modules ensystemen. In aantal overheerst deze laatste groep binnen de branche.Hieronder zitten relatief veel kleine en middelgrote bedrijven.Binnen de machine-industrie hebben diverse ondernemingen zichontwikkeld tot belangrijke spelers op de wereldmarkt. Zij onderscheidenzich door innovatiekracht, flexibiliteit en het vermogen om metafnemers mee te denken. ‘Total cost of ownership’ van de afnemervormt voor hen een belangrijk uitgangspunt bij de product-ontwikkeling. Hierbij gaat het om productiviteitsverhoging, afval-reductie, kortere instel- en omsteltijden, energiezuinigheid (hybridemachines) en onderhoudsvermindering. Vanwege de globalisering, iser mondiaal sprake van prijsdruk. Daarbij komt dat machinebouwers uitopkomende markten, vooral China, flinke sprongen maken op techno-logisch gebied en ook meer de exportmarkt betreden. De machine-industrie staat daarom voor de uitdaging om de internationaleconcurrentie niet alleen qua innovatie voor te blijven, maar ook watbetreft de prijs-kwaliteitverhouding. Hiertoe richten de fabrikanten vanmachines zich in toenemende mate op ontwikkeling en engineeringvan strategische machinedelen, eindassemblage en marketing.Productie van standaardonderdelen wordt uitbesteed en bij complexeonderdelen en besturingssoftware trekt men op met gespecialiseerdetoeleveranciers, ook op het gebied van R&D. De toeleveranciersspecialiseren zich op producten en processen waarin zij uitblinken.Onverwacht heeft de machine-industrie de omzet sterk zien afnemenin 2012. Door de langdurige economische crisis, vooral in Europa, waser mondiaal sprake van een grote terughoudendheid in het doen vaninvesteringen.De verwachting is dat de mondiale economie een meer bestendigherstel gaat vertonen. Hierdoor neemt de investeringsbehoefte toeen trekken de orders in de machine-industrie het komende jaar aan.Volgens ABN AMRO wordt de impact op de afzet en omzet pas in 2014duidelijk merkbaar vanwege de relatief lange doorlooptijden. Voor 2013wordt met een beperkte toename van de afzet rekening gehouden.Vanwege herbevoorrading neemt de productie dit jaar meer toe dan deafzet. Het herstel van de orderontwikkeling wordt vooral gestimuleerddoor de relatief sterke economische ontwikkeling in opkomendemarkten, zoals Azië, Latijns-Amerika en Turkije. ABN AMRO is vanmening dat door meer samenwerking in de keten winsten zijn tebehalen op innovatief en kostengebied. Ketenoptimalisatie is hierbij hetdoel. Hierbij zullen de kernwaardes innovatiekracht, flexibiliteit,productiviteit en oplossend vermogen leidend moeten blijven.Daarnaast breekt ABN AMRO een lans voor meer samenwerkingtussen de machine-industrie en andere sectoren. Zo heeft de bankonderzocht hoe drie topsectoren, te weten High Tech Systems &Materials, Agri & Food en Tuinbouw & Uitgangsmaterialen hun sterkteszouden kunnen combineren (Rapport Hightech Agrosystems, oktober2012). De conclusie was, dat sectoroverschrijdende samenwerking nieteenvoudig is, maar toch zeer zinvol; en dat het leidt tot meer omzet,minder volatiliteit en hogere marges.Aantal bedrijven 1 - 50 werknemers: 2.625Aantal bedrijven 50 - 100 werknemers: 175Aantal bedrijven > 100 werknemers: 145Omzet: EUR 23 mrdOmzet in buitenland: 70%Actuele sectorprognoses vindt u in onze publicatie ’Prognoses economie en sectoren’www.metaalunie.nlwww.fpt-online.nlwww.vimag.nlwww.nevat.nlmachine-industrie10
  12. 12. -30-20-100102030402008 2009 2010 2011 2012groeij-o-j,in%omzet totaal omzet buitenlandBedrijfsresultaatAfschrijvingenArbeidskostenKosten van de omzet19%68%9%4%-25-20-15-10-50510152025302008 2009 2010 2011 2012groeiin%(j-o-j)ProductieOrders0%20%40%60%80%100%2000 2005 2010 2011 2012RestAziëNoord AmerikaOost EuropaWest EuropaOok export in mineurBedrijfsresultaat in euro´s daaldeProductie daalde in 2012Exportbelang van Azië krimptBron: CBSBron: CBS, ABN AMRO Economisch BureauBron: CBSBron: CBS▶▶ Na de grote recessie herstelde de omzet van deze branche zichfors in 2010 en 2011. In 2012 liet de omzet onverwacht een sterketerugslag zien. De aanhoudende onzekerheid over vooral deEuropese economie leidde mondiaal tot een grote terughoudend-heid in het doen van investeringen.▶▶ Terwijl in de jaren daarvoor de export het beter deed dan debinnenlandse omzet, liet de export in 2012 meer krimp zien dan deomzet in het binnenland. Opvallend hierbij was dat marktgebiedenbuiten Europa, vooral Azië en de VS, sterker terugvielen dan deEuropese markt.▶▶ In vergelijking met de producenten van metaalproducten en demetaalbewerkingsindustrie is deze branche minder afhankelijk vande prijsontwikkeling op de grondstoffenmarkt.▶▶ Het bedrijfsresultaat in procenten van de omzet oogt fraaivergeleken met het resultaat in vele andere industriële branches.Bedacht moet echter worden, dat het resultaat uit gewonebedrijfsuitoefening in euro´s gemeten in 2012 een forse veermoest laten als gevolg van de sterke omzetdaling.▶▶ Na een groeispurt in 2010 nam de groei van de productie in dejaren daarna af. In 2012 daalde de productie zelfs.▶▶ De dalende orderontvangsten in het jaar daarvoor, vooral als gevolgvan de eurocrisis, vormden hiervoor al een voorbode. De productieloopt namelijk traditioneel achter op de orderontvangsten.▶▶ De omzet van de machine-industrie wordt voor ongeveer 70% doorde export bepaald. West-Europa, Azië en Noord-Amerika vormende belangrijkste exportregio´s voor machines. Het aandeel van Aziëkomt ver boven de 20% uit. Dat is in vergelijking met andereindustriële producten uitzonderlijk hoog.▶▶ Sinds 2000 is het aandeel van West-Europa in de export vanmachines gedaald, terwijl vooral het belang van Azië fors isgegroeid. De laatste jaren vertoont het aandeel van Azië een krimpdoor de afkoelende economie en nieuwe toetreders in regio.11machine-industrie
  13. 13. Omzet daalde in 2012 Verhogen van financiële weerbaarheid nodig Optimalisatie productie- en toeleveringsprocessen essentieelBranchebeschrijvingTrends en ontwikkelingenOnze visieKerngegevens WebsitesDe metaalbewerkingsindustrie omvat een breed scala aan activiteitenzoals smeden, persen, snijden, verspanen, buigen, profielwalsen,stampen, oppervlaktebehandeling, lassen en slijpen. Geleidelijk doetook Additive Manufacturing oftewel 3D-printen zijn intrede in dezebranche. Er bestaat een grote diversiteit aan ondernemingen, gelet opde aard van de werkzaamheden. Het overgrote deel van de bedrijvenbehoort tot het MKB; slechts 3,5% van de bedrijven heeft 50 of meerwerknemers in dienst. Er zijn twee typen metaalbewerkers teonderscheiden: loonwerkers en bedrijven die op contractbasis werken.De metaalbewerkingsindustrie is meer dan gemiddeld op de binnen-landse markt gericht. Minder dan 30% van de productie wordtgeëxporteerd. Duitsland met zijn auto- en machine-industrie vormt debelangrijkste exportbestemming. Omdat de mondiale concurrentieintenser wordt, is een focus op productiviteitsverbetering en lagekosten essentieel. Kosten worden bespaard door dunbemandeproductie, waarbij automatisering en robotisering een grote rol spelen.Bijkomende voordelen hiervan zijn het leveren van een constantekwaliteit en het ondervangen van het tekort aan technisch personeel.Niet alleen de kosten maar ook de klanten en productinnovatie zijnmeer centraal komen te staan. Alleen daarmee handhaaft de branchezich op de mondiale markt. Richting afnemers wordt gewerkt metkortere levertijden, een hogere bestelfrequentie en kleinere order-groottes. Sommige ondernemers nemen taken van afnemers over(ontzorgen), ontwikkelen samen met de afnemer producten, spelen inop processen bij de afnemer of dragen bij aan efficiencyverbeteringenin de keten. Dit leidt tot meer samenwerking met leveranciers enopdrachtgevers. Continue productverbetering en innovatie hebbengeleid tot bedrijven die met recht als ‘hightech’ kunnen wordenbestempeld. Echter, sinds de grote recessie heeft de branche alleen in2011 een substantiële omzetgroei gerealiseerd. Ook in 2012 is deomzet gedaald. Door de langdurig stagnerende economie is hetfinanciële weerstandsvermogen bij menig bedrijf flink aangetast.De verwachting is dat geleidelijk aan de economie in de eurozone eenmeer bestendig herstel laat zien. Hierbij zal het belangrijke exportgebiedDuitsland het voortouw nemen. Volgens ABN AMRO groeit de productievan de machine-industrie in Duitsland en Nederland op de korte termijn.De metaalbewerkingsindustrie zal hiervan profiteren, hoewel de groeivan de afzet en de productie nog beperkt is. Naar de mening van ABNAMRO zal een verhoging van de winstmarges voorlopig uit een anderehoek moeten komen, namelijk uit het optimaliseren van productie- entoeleveringsprocessen. Dit leidt tot verhoging van de arbeids-productiviteit, kortere doorlooptijden en minder faalkosten. Het zalduidelijk zijn dat sociale innovatie hierbij cruciaal vanwege de gewenstebetrokkenheid van de arbeidskrachten. Verder zal de branche, die uitrelatief veel MKB-bedrijven bestaat, moeten proberen - via bijvoorbeeldstimuleringsregelingen - aan te haken bij de topsector High TechSystemen en Materialen (HTSM) waar het thema ‘innovatie’ leidend is.Tot slot bieden nieuwe technologieën als Additive Manufacturingoftewel 3D-printen nieuwe kansen. Deze technologie staat wat metalenproducten betreft nog in de kinderschoenen, maar ontwikkelt zich snelen biedt op termijn veel potentie. Bedrijven moeten voorkomen dat zijde boot missen wanneer op termijn grootschalige productie mogelijkwordt.Aantal bedrijven: 9.985Aantal eenmansbedrijven: 5.640Aantal bedrijven met 2 tot 50 werknemers: 4.000Aantal bedrijven ≥ 50 werknemers: 345Kerngegevens betreffen metaalbewerkers plusproducenten van metaalproductenwww.metaalunie.nlwww.fdp.nlwww.nevat.nlwww.metaalmagazine.nlmetaalbewerkingsindustrieActuele sectorprognoses vindt u in onze publicatie ’Prognoses economie en sectoren’12
  14. 14. -30%-25%-20%-15%-10%-5%0%5%10%15%2008 2009 2010 2011 2012Afzet Productie Ordersgroei(j-o-j)BedrijfsresultaatAfschrijvingenArbeidskostenKosten van de omzet23%69%4%4%4005006007008002011 2012 2013EURperton,permndWarmgewalste bandplatenKoudgewalste bandplatenGegalvaniseerde plaatWapeningsstaal50%60%70%80%90%100%2007 2008 2009 2010 2011 2012%bedrijven1-5 5-20 20-50 50 en meer werknemersAfzet en productie namen af in 2012 Bedrijfsresultaat onder drukNeerwaartse druk op metaalprijzen Kleinbedrijf overheerstBron: CBSBron: CBS, ABN AMRO Economisch BureauBron: Thomson Reuters DatastreamBron: CBS▶▶ Na een substantieel herstel in 2011 daalde de afzet (voorprijsgecorrigeerde omzet) van de metaalproductenindustrie(metaalbewerkers plus producenten van metaalproducten) in 2012.De malaise in de Nederlandse en Duitse machine-industrie laghieraan ten grondslag.▶▶ In vergelijking met de machine-industrie zijn de doorlooptijden indeze branche veel korter. Hierdoor ijlt de productie minder na bij deorderontwikkeling. In 2012 nam het aantal orders toe, zij hetminder snel dan het jaar daarvoor, maar liet de productie toch eendaling zien.▶▶ De grafiek toont het exploitatiebeeld van de combinatie vanproducenten van metaalproducten en metaalbewerkers. Hetaandeel grondstofkosten ligt bij metaalbewerkers op een lagerniveau dan bij producenten van metaalproducten, waardoor zijminder zijn overgeleverd aan de grillen van de grondstofmarkten.▶▶ In 2012 is de omzet met 4% afgenomen. Ondanks maatregelen totkostenbesparing nam het bedrijfsresultaat in procenten van deomzet eveneens af. Hierdoor ging uiteindelijk ook hetbedrijfsresultaat in euro´s naar beneden.▶▶ Hoewel door een tegenvallende vraag in Europa de staalprijs onderdruk stond, staat de prijs in vergelijking met de periode 2001–2008nog steeds op een vrij hoog niveau.▶▶ ABN AMRO voorziet op de korte termijn een verdere daling van deprijzen van ferrometalen, zoals staal en stalen halffabrikaten. Deprijzen van basismetalen, zoals aluminium en koper zullen zichhooguit stabiliseren.▶▶ Het kleinbedrijf overheerst bij producenten van metaalproductenen metaalbewerkingsbedrijven.▶▶ Terwijl er al jaren wordt geroepen om schaalvergroting, blijft hetbelang van bedrijven met minder dan vijf werknemers uitzonderlijkhoog. Wel lijkt het aandeel van deze categorie zich de laatste jarente stabiliseren.13metaalbewerkingsindustie
  15. 15. Daling bouwproductie zet druk op productie Efficiencyverhoging door optimalisatie van productie- en toeleveringsprocessen Margegroei door 3D-printen, nieuwe markten en samenwerkingBranchebeschrijvingTrends en ontwikkelingenOnze visieKerngegevens WebsitesDe branche vervaardigt een breed scala aan producten zoals metalenconstructiewerken, ramen, deuren, kozijnen, ketels, radiatoren,gereedschap, hang- en sluitwerk, draad, bouten, schroeven, moeren,verpakkingen en huishoudelijke artikelen. Afnemersgroepen komen uitdiverse hoeken zoals bouw, installatie- en onderhoud, industrie,technische groothandel en groot- en detailhandel in gebruiksartikelen.De branche bestaat uit een klein aantal grotere bedrijven en een grootaantal kleinere bedrijven.Vanwege de aard van het product zijn er nogal wat aanbieders, nietalleen in Nederland maar ook ver daarbuiten. Er is sprake van eenglobaliserende markt, wat prijstransparantie en -concurrentie met zichmeebrengt. Lage kosten kunnen dan ook een aansprekende prijs-kwaliteitverhouding bevorderen. Hiertoe worden standaardbewerkingenuitbesteed aan goedkoper opererende specialisten, al dan niet inlagelonenlanden. Daarnaast wordt gestreefd naar zo weinig mogelijkmachinestilstand en naar reductie van doorlooptijden, afval enafgekeurde producten. Uiteraard heeft het automatiseren van processeneen centrale rol in het verhogen van de efficiency. Denk bijvoorbeeldaan robotisering. Bijkomende voordelen zijn een garantie voor constantekwaliteit en het ondervangen van schaarste van technisch personeel.Geleidelijk aan richt de branche zich meer op Additive Manufacturing(3D-printen). Hoewel dit nog lang niet is uitontwikkeld, bijvoorbeeld ophet gebied van de poedermaterialen, wordt deze technologie al gebruiktom prototypen aanschouwelijker te maken. Daarnaast wordt 3D-printenvooral ingezet bij het maken van maatwerkproducten waarvoorbijzondere eisen gelden op het gebied van vorm en structuur. Na eenstabilisatie van de omzet in 2010 groeide de omzet fors in 2011. Omdatde bouwproductie echter in 2012 weer een krimp liet zien, viel de omzetterug. Positief was, dat aan de inkoopkant de metaalprijzen onder drukstonden en de branche maatregelen nam om de vaste kosten tedrukken. Per saldo daalde echter het bedrijfsresultaat.De vooruitzichten verschillen per afnemersgroep, met aan de ene kantde industrie, die een lichte productiegroei laat zien, en aan de anderekant de bouwsector die op de korte termijn verder krimpt. VolgensABN AMRO blijft de totale productie in deze branche nog onder drukstaan. Net als bij de metaalbewerkingsbedrijven moeten de producen-ten van metaalproducten andere middelen aangrijpen om de winst-marges te verhogen. Bijvoorbeeld door het optimaliseren van productie-en toeleveringsprocessen. Dit leidt tot arbeidsproductiviteitverhoging,kortere doorlooptijden en minder faalkosten. De betrokkenheid van dearbeidskrachten is hierbij een belangrijke voorwaarde voor succes. Ookde ontwikkeling van nieuwe toepassingen in groeimarkten zoalsoffshore, agrotech, beveiliging en medische zorg, kunnen voor omzet-en margegroei zorgen. Verder staat de techniek niet stil. Zuinige hybrideaandrijvingen, krachtige besturingssoftware en machine-tot-machineinteracties zorgen voor nieuwe mogelijkheden. En 3D-printen biedt optermijn veel kansen zoals afvalreductie, revolutionaire producten enlagere voorraden. Tenslotte vindt ABN AMRO dat vanwege de druk opde financiële weerbaarheid, samenwerking geboden is. Hierbij gaat hetniet alleen om samenwerking met leveranciers of afnemers, maar ookonderling door gebruik te maken van elkaars specialisme enproductiecapaciteit.Aantal bedrijven: 9.985Aantal eenmansbedrijven: 5.640Aantal bedrijven met 2 tot 50 werknemers: 4.000Aantal bedrijven ≥ 50 werknemers: 345Kerngegevens betreffen de metaalbewerkersplus producenten van metaalproductenActuele sectorprognoses vindt u in onze publicatie ’Prognoses economie en sectoren’www.metaalunie.nlwww.nevat.nlwww.linkmagazine.nlproducentenvanmetaalproducten14
  16. 16. -30-20-1001020302007 2008 2009 2010 2011 2012%-groei(j-o-j)omzet totaal omzet buitenland0%2%4%6%8%10%02040608010012014005 06 07 08 09 10 11 12Index omzet (2010 = 100) Bedrijfsresultaat (in % omzet)-100-80-60-40-200204060801002009 2010 2011 2012saldositjgersendalers,%2-1010-5050-100100-250=> 250 werknemers50%60%70%80%90%100%2000 2005 2009 2010 2011 2012RestAziëNoord AmerikaOost EuropaWest EuropaOmzetherstel was van korte duurRendement onder druk door langdurige stagnatieVooral bij grootbedrijf daalde omzet in tweede helft 2012Belang Azië in export nam afBron: CBSBron: CBS, ABN AMRO Economisch BureauBron: CBSBron: CBS, ABN AMRO Economisch Bureau▶▶ In de metaalproductenindustrie (metaalbewerkers plusproducenten van metaalproducten) trad pas relatief lang na degrote recessie omzetherstel op. Pas in 2011 was een duidelijkherstel te zien. De omzetgroei werd voornamelijk gedreven doorde buitenlandse vraag.▶▶ Het herstel was maar van korte duur. Door ondermeer deaanhoudende malaise in de Nederlandse bouwsector daalde deomzet weer in 2012. De omzetreductie was dan ook voornamelijkte wijten aan de binnenlandse markt.▶▶ Het bedrijfsresultaat in procenten van de omzet lag voor demetaalproductenindustrie in de periode 2009-2012 op een veellager niveau dan in de periode 2005-2008. De langdurigeeconomische stagnatie vormt duidelijk een aanslag op hetrendement.▶▶ In 2012 daalde niet alleen de omzet, maar ook het bedrijfsresultaatin procenten van de omzet. De branche is er niet in geslaagd omvia kostenbesparingen de krimp in de omzet te pareren. Uiteindelijkis ook het bedrijfsresultaat in euro’s gemeten afgenomen in 2012.▶▶ De grafiek geeft het saldo weer van het percentage bedrijven in demetaalproductenindustrie dat een omzetstijging realiseerde en hetpercentage bedrijven waar de omzet daalde. Uit de grafiek blijktdat bijna alle categorieën vanaf het tweede kwartaal van 2012 eennegatief saldo hadden.▶▶ Naar bedrijfsgrootte vertoont de groep bedrijven met 250 en meerwerknemers een afwijkend patroon. Daar was in vergelijking metde andere categorieën het saldo in het tweede kwartaal nogpositief, maar was het saldo in de kwartalen daarna fors negatiever.▶▶ Voor producenten van metaalproducten komt meer dan 40% vande omzet uit de export. West-Europa neemt bij de Nederlandseuitvoer van metaalproducten nog steeds een dominante positie inmet Duitsland, België, Frankrijk en het VK als koplopers.▶▶ Opvallend was, dat in 2012 de export naar Azië afnam, terwijl deeconomische groei in dit gebied juist bovengemiddeld was. Hetresultaat was een vermindering van het belang van dit gebied in deexport van metaalproducten.15producenten van metaalproducten
  17. 17. Door internationale focus blijft Nederlandse offshore-industrie groeien De gasproductie blijft voorlopig constant en schaliegas biedt mogelijk kansen De positieve trend lijkt – gesteund door hoge olieprijzen – langer aan te houdenBranchebeschrijvingTrends en ontwikkelingenOnze visieKerngegevens WebsitesDe industrie voor toeleveranciers van olie en gas omvat het geheelaan activiteiten die de winning, exploratie en exploitatie van olie engas op land en uit zee tot doel hebben. We onderscheidenverschillende soorten, vooral particuliere, ondernemingen. Operatorsen producenten houden zich bezig met het winnen van olie en gas.Contractors doen de uitvoering en coördinatie van projecten. Tot slotzijn er de toeleveranciers en dienstverleners. In dit rapport gaat hetover de nationale en internationale markt voor de producten endiensten van toeleveranciers in de onshore- en offshore-industrie.De Nederlandse offshore-industrie is vooraanstaand op het gebied vanontwerp en exploratie en staat bekend om haar innovatieve karakter,hoge efficiency en vakkundigheid. De ontwikkeling van de bedrijven inde offshore-industrie is voor een groot deel afhankelijk van de ontwik-kelingen op de internationale olie-, gas- en windenergiemarkt. De olie-en gasmarkt bestaat uit veel segmenten, waaronder de toeleveran-ciers. De afgelopen jaren zijn - ondanks de economische tegenslag - deomzet, productiewaarde en werkgelegenheid in de offshore gestegen.Dit komt mede doordat veel offshorebedrijven internationaal gerichtzijn. Constructie-, installatie- en ingenieursbureaus bieden de grootstewerkgelegenheid. Het Nederlandse beleid ten aanzien van gaswinningis erop geënt het gas van Slochteren (het Groningenveld) zo lang mo-gelijk te sparen en zoveel mogelijk gas uit marginale velden te winnen.Gaswinning uit Slochteren is daarom gelimiteerd voor de periode 2011-2020 op gemiddeld 44,6 miljard m3per jaar. Deze limitering moetleiden tot een balans tussen het Groningenveld en de kleine velden enwordt ook wel het ‘kleineveldenbeleid’ genoemd. De verwachting isdat er nog 269 miljard m3gas gewonnen kan worden uit de kleine gas-velden tot en met 2020. Naast offshore oliewinning in de Noordzee isin 2011 opnieuw gestart met oliewinning in en rond Schoonebeek. DeNederlandse aardoliereserves zijn gedaald naar 40,4 miljoen m3. Deverwachting is dat de jaarlijkse olieproductie tot 2020 stabiel blijfttussen de 1,8 tot 2 miljoen m3per jaar.De omzet in de offshorebranche is de afgelopen vijf jaar gestegen.Ongeveer 75% hiervan komt door de stijging van de export vanNederlandse offshorekennis en -vaardigheden. De export steeg vooraldoor toegenomen vraag vanuit groeimarkten als Brazilië en Mexico. Ookde werkgelegenheid is de laatste jaren toegenomen. ABN AMROverwacht dat deze trend zal doorzetten, wat positief is voor detoeleveranciers. Hoewel de olieproductie binnen het Nederlandsegrondgebied verder zal afnemen, zal de export van specifieke kennisen vaardigheden verder stijgen. Hierdoor wordt de invloed van dezebuitenlandse activiteiten nog groter. Ook voor de gasleveranciers blijvende vooruitzichten positief, voor onshore maar vooral ook voor offshore.Tot 2014 blijft de gasproductie constant op 77 miljard m3alvorens ditlangzaam zal afnemen. Gas wordt gezien als de groenste fossielebrandstof. Onconventioneel (schalie)gas kan steeds veiliger enduurzamer worden gewonnen. Dit levert op langere termijn eenbelangrijke bijdrage aan de aardgasproductie in de transitie naar eenduurzame energiehuishouding in lijn met het Europese klimaat-programma. Toch verwacht ABN AMRO dat de productie van schaliegaswegens milieueisen en bezwaren uit de samenleving, in Europa niethetzelfde succes zal behalen als in Amerika. Wel zal de hoge olieprijs ende verwachte energievraag positieve bijdragen blijven leveren aan hetinvesteringsklimaat binnen deze branche.Aardgasvoorraad: 1.230 mrd m3Aardolievoorraad: 40,4 mln m3Aardgasproductie (2011): 78,6 mrd m3Aardolieproductie (2011): 1,27 mln m3Aantal olie- en gasboringen (2011): 56ABN AMRO: Brent olieprijs 2013: USD 105Actuele sectorprognoses vindt u in onze publicatie ’Prognoses economie en sectoren’www.iro.nlwww.nlog.nlwww.ebn.nlwww.nogepa.nlolieengastoeleveranciers16
  18. 18. 0204060801001201401602007 2008 2009 2010 2011 2012 2013USD/bblBrentWTI010.00020.00030.00040.00050.00060.00070.00080.00090.000100.0002001 2003 2005 2007 2009 2011 2013 2015 2017inmrdkubiekemeterProductie onshore Productie offshore Totaal (2012 - 2017)Kleine gasveldenContinentaal platOlievelden opContinentaal platGroningen gasveldOlievelden op NL territoirKleine gasveldenNL territoir1%71%13%2%13%05001.0001.5002.0002.5003.0003.5004.0002006 2007 2008 2009 2010 2011Omzet Omzet export ProductiewaardeWerkgelegenheid (direct) Toegevoegde waardexEUR1mlnOlieprijs lijkt stabiel, maar kan heftig reagerenOn- en offshore aardgasproductie neemt verder afAardgas- en aardolievoorraden staan onder drukGrote directe economische waardeBron: Thomson Reuters DatastreamBron: NL Olie- en GasportaalBron: NL Olie- en GasportaalBron: Nederlandse Maritieme Cluster, Monitor 2012▶▶ Geopolitieke spanningen, de dollarkoers en de impact van deruime voorraden in de VS blijven de belangrijkste drijfveren voorde olieprijs.▶▶ De olieprijs lijkt te stabiliseren, maar hoge volatiliteit blijft bestaan.Het verschil tussen WTI en Brent olie zal afnemen zodra geo-politieke spanningen verminderen en de VS hun olie beter lokaalweten te transporteren en te consumeren.▶▶ ABN AMRO verwacht een (Brent-)olieprijs van gemiddeld USD 105per barrel voor 2013, wat een positieve bijdrage zal blijven leverenaan de markt voor olie- en gasleveranciers.▶▶ In 2011 produceerde Nederland 78,6 miljard m3gas, waarvan59 miljard m3 gas onshore. Dit is 8,6% minder dan in 2010. Deproductie uit het Groningenveld was 49,4 miljard m3.▶▶ Naar verwachting zal de productie komende jaren relatief stabielblijven voordat de gaswinning vanaf 2015 geleidelijk gaat afnemen.Waarschijnlijk moet Nederland binnen 15 jaar gas gaan importeren.▶▶ De limitering van de Groningenveldproductie en het kleinevelden-beleid moeten leiden tot een productiebalans om de gaswinning zolang mogelijk optimaal te benutten.▶▶ De totale raming van de aardgasvoorraad per 1 januari 2012 be-draagt 1.230 miljard m3gas. Hiervan bevindt zich 900 miljard m3gasin het Groningenveld. Dit is een afname van 74,5 miljard m3ten op-zichte van 1 januari 2011.▶▶ De raming van de Nederlandse aardolievoorraad bedraagt 40,4miljoen m3olie per 1 januari 2012. Dit staat ongeveer gelijk aan 250miljoen vaten olie.▶▶ De inhoud van de kleine gasvelden op het continentaal plat staatongeveer gelijk aan de inhoud van de Nederlandse voorraad▶▶ In navolging van de ontwikkelingen op de olie- en gasmarkt, lietende omzet en productiewaarde van de offshorebranche in deperiode 2006-2011 een groei zien van 17%. In 2011 was deomzetgroei 4%. De toegevoegde waarde aan de economiebedroeg EUR 1,2 miljard, met een productiewaarde van EUR 3,1miljard.▶▶ Het grootste deel van de omzetstijging, zo’n 75%, werdgerealiseerd door de stijging van de export naar groeimarkten.▶▶ De werkgelegenheid steeg in de periode van 2006-2011 met 4%.De offshorebranche biedt direct werk aan 17.010 werkzamepersonen.17olie en gas toeleveranciers
  19. 19. Omzet stabiel gebleven, maar productie gedaald Hoge grondstofprijzen zorgen voor druk op winstmarges Internationaal georiënteerde bedrijven doen het beterBranchebeschrijvingTrends en ontwikkelingenOnze visieKerngegevens WebsitesDe rubber- en kunststofproductenindustrie vervaardigt halffabrikaten,onderdelen en eindproducten voor zeer uiteenlopende afnemers, zoalsde bouw, de auto-industrie, de consumentenelektronica-industrie ende verpakkingsmiddelenindustrie. De branche is kleinschalig.Basisgrondstoffen vallen buiten het bereik van dit overzicht.Kunststofverpakkingen worden apart behandeld in het sectorrapport‘Verpakkingsmiddelenindustrie’.In 2012 is de omzet van de rubber- en kunststofproductenindustrie, bijeen afgenomen productie, gestabiliseerd. De marges in de sectorstaan onder druk door een lagere vraag, hogere loon- en energie-kosten en vertraging in de doorberekening van grondstofkosten. Vooralbedrijven die zich richten op de Nederlandse markt hebben hetmoeilijk. De omzet van deze bedrijven daalde met 4%, terwijl deomzet van bedrijven die zich meer op de internationale markt richtenmet 2% toenam. Het grootste deel van de productie (circa 60%) isbedoeld voor buitenlandse markten. Juist in landen met eenopkomende middenklasse neemt de vraag naar kunststof toe. Ditbiedt mogelijkheden voor de rubber- en kunststofproductenindustrie.Daarnaast ontstaat er nieuwe vraag, doordat er steeds meertoepassingen voor kunststof en composietmateriaal wordengevonden. Het gaat hierbij niet alleen om substitutie, maar ook omuitbreiding van het toepassingsgebied. Materiaalinnovaties dragen nietalleen bij aan deze uitbreiding maar ook aan verbetering van dekwaliteit. Ook vinden er innovaties plaats op het gebied van recycling.De vraag vanuit de consument om duurzame eindproducten, en desteeds hoger wordende grondstofprijzen, zorgen voor meer focus oprecyclaat. Kwaliteitsverlies bij recycling vormt echter nog steeds eenprobleem. Door in de gehele keten rekening te houden met recycling,van ontwerp tot eindproduct, kan de kwaliteit van recyclet materiaalverbeterd worden.Dit jaar zal de tweedeling tussen internationaal en binnenland blijvenbestaan. Bedrijven die zich richten op export, zullen een hogere vraagtegemoet zien; in Nederland zal de vraag nog laag blijven. ABN AMROverwacht dat de Nederlandse economie in 2013 zal krimpen en in 2014beperkt zal groeien. De druk op de marges blijft aanhouden. De zwakkeketenpositie van de bedrijven in deze sector maakt het moeilijk om demarges te verbeteren. Daarnaast zijn klanten steeds veeleisender.Snelheid, prijs en service zijn belangrijk voor bedrijven om de klant aanzich te binden, maar ook het ten uitvoer kunnen brengen van specifiekeeisen speelt een rol. Innovatie blijft belangrijk voor een bedrijf om zich teonderscheiden van de massa. Procesinnovaties voor goedkopere enefficiëntere productie hebben een positief effect op de marges.Daarnaast is 3D-printen in opmars. De technologische ontwikkelingenbevinden zich nog in een vroeg stadium. 3D-printen wordt voornamelijkgebruikt binnen R&D afdelingen van bedrijven, maar nog nauwelijksvoor de daadwerkelijke productie. Het gebruik van 3D-printen voorkleinere series of maatwerk ligt het meest voor de hand, maar snelheiden materiaalontwikkeling spelen vooralsnog een beperkende rol in degroeimogelijkheden.Omzet (2010): EUR 7,1 miljardAantal bedrijven: 1.300Bedrijven < 50 werknemers: 1.165Aandeel export: circa 60%Actuele sectorprognoses vindt u in onze publicatie ’Prognoses economie en sectoren’www.nrk.nlwww.plasticseurope.orgwwww.kunststofonline.nlww.kunststof-magazine.nlrubber-enkunststofproductenindustrie18
  20. 20. -18-13-8-327122006 2007 2008 2009 2010 2011 2012%-groei(j-o-j)omzet totaal omzet binnenlandomzet buitenland-20-15-10-5051015kw1-09 kw3-09 kw1-10 kw3-10 kw1-11 kw3-11 kw1-12 kw3-12%groei(j-o-j)2001 2003 2005 2007 2009 2011 2013PSPVCPP05001.0001.5002.000US$/MT0204060801001201401602001 2003 2005 2007 2009 2011 2013US$/BBLTweedeling tussen binnenlandse en exportgerichte bedrijven neemt toeRecessie en lagere voorraadniveaus oorzaak lage productie 2012Prijzen van kunststof op hoog niveau Ook de olieprijs op hoog niveauBron: CBSBron: CBSBron: Datastream Thomson ReutersBron: Datastream Thomson Reuters▶▶ De totale omzet van de rubber- en kunststofindustrie is met -0,1%min of meer stabiel gebleven in 2012. In 2009 is als gevolg van definanciële crisis de omzet flink gedaald. De opleving van de branchein 2010 zette door in 2011, maar lijkt in 2012 aan een eind gekomen.▶▶ De totale omzet van deze branche ligt nog circa 5% onder het pre-crisisniveau. Vooral de binnenlandse omzet ligt ver onder het pre-crisisniveau.▶▶ De daling van de productie werd ingezet in het vierde kwartaal van2011 en loopt door tot in ieder geval het derde kwartaal van 2012.▶▶ De daling van de productie is vooral het gevolg van de recessie,maar ook lagere voorraadniveaus spelen een rol in deze daling.Afnemers gaan efficiënter om met hun werkkapitaal, wat er voorzorgt dat de producenten flexibeler moeten kunnen leveren.▶▶ De grondstofprijzen zijn erg volatiel. Dit komt onder andere door deinvloed van de olieprijs. In het begin van het tweede kwartaal van2013 zijn de prijzen van PP en PVC in vergelijking tot dezelfdeperiode in 2012 gedaald. Terwijl het eerste kwartaal nog eenstijging kende.▶▶ De prijzen van zowel PP als PP bevinden zich, net als de prijs vanolie op een relatief hoog niveau. De rubber- en kunststofindustrieziet zich in de keten ingeklemd tussen de grote leveranciers vangrondstoffen en grote afnemers. Dit zorgt voor druk op de marges.▶▶ Een belangrijke factor die de kunststofprijzen bepaalt, is de prijsvan olie.▶▶ Door de aanhoudende crisis is weliswaar de vraag naar olieafgenomen, maar onrusten en onzekerheden in het Midden-Oosten blijven aanhouden. Dit zorgt ervoor dat vooralsnog eenrisicopremie op olie betaald wordt.▶▶ ABN AMRO verwacht dat de prijs van olie weliswaar licht zal dalen,maar evengoed op een hoog niveau zal blijven.19rubber- en kunststofproductenindustrie
  21. 21. Krimp in bouw, groei industrie en groei export internationale offshore Ketentransparantie en -integratie voor meer klantenbinding en lagere voorraden Monitoren financiële prestatie afnemers is noodzakelijkBranchebeschrijvingTrends en ontwikkelingenOnze visieKerngegevens WebsitesDe technische groothandel levert een breed pakket aan productenzoals componenten, schakelmateriaal, gereedschappen en apparaten.Klanten zijn te vinden in ondermeer de bouw, industrie en automotive.De branche is dan ook zeer heterogeen. Niet alleen wat betreft debreedte van het productenpakket maar ook wat betreft het aantalafnemersgroepen en de geografische focus. In de branche is eenbeperkt aantal grote internationale spelers actief. Daarnaast zijn erenkele tientallen middelgrote spelers en relatief veel kleinere spelers.De laatste jaren worden gekenmerkt door schaalvergroting.De producten zelf lenen zich niet voor het ontwikkelen van eenonderscheidend profiel, maar de focus op het ontzorgen van bepaaldeniches wel. Groothandelaren die hier niet voor kiezen, kunnen zichlouter onderscheiden via ‘operational excellence’. Het draait hierbij omgoed geolied supply chain management met als doelen bestelgemaken een tijdige en betrouwbare uitlevering van het juiste product tegenzo laag mogelijke kosten. Daarnaast is een goede mix tussen vroeg-en laatcyclische afnemersgroepen van belang. Alleen zo kunnenpiekbelastingen worden voorkomen en wordt een efficiënte supplychain gerealiseerd. Het zal duidelijk zijn dat binnen deze categorie vangroothandelaren de onderlinge concurrentie intensief is. Hogeremarges worden doorgaans gerealiseerd bij het ontzorgen vanafnemers binnen bepaalde niches. Hierbij verschuift de focus vanfysieke distributie naar partnerschap met de klant en het reducerenvan de ‘total costs of handling’ voor de klant. Van afnemers wordenactiviteiten overgenomen die niet behoren tot hun kerntaken enefficiënter of beter kunnen worden uitgevoerd door de groothandels.Men ontwikkelt samen met leveranciers kostenbesparende ofomzetgenererende concepten, doordat ook eindklantervaringenworden gebruikt bij het continu verbeteren van dienstverlening enproducten. Het gaat erom de regie in de keten naar zich toe tetrekken. Gunstig bij deze groep van groothandelaren is dat deklantenbinding kansen voor spin-offs en cross-selling biedt.De vooruitzichten voor de belangrijkste afnemersgroepen lopen uiteen.In Nederland herstelt de industriële productie zich en daalt de bouw-productie in 2013. In Nederland en Duitsland neemt de machine-productie toe. In Europa neemt de productie van personenauto’s op dekorte termijn toe en stagneert de productie van bedrijfswagens enschepen. Kansen ziet ABN AMRO in de export in internationale offshoreen van hightech agrosystems. Betalingstermijnen zullen per saldooplopen, zij het in beperkte mate. Debiteurenrisico’s behoeven dan ookcontinue aandacht. ABN AMRO signaleert dat productlevenscycli steedskorter worden en assortimenten breder. In toenemende mate wordt deservicegraad (leverbetrouwbaarheid en -snelheid) de komende jarenafgezet tegen het werkkapitaalbeslag en de risico’s die de groothandelhierbij loopt. Volgens ABN AMRO kunnen voorraadniveaus aanzienlijkworden gedrukt door het slim in- en uitfaseren van producten en hetafzetten van de bestel- en voorraadkosten tegen de verwachte afzet vande betreffende producten. Middelen hiertoe: het koppelen van ERP-systemen, het inzetten van specialistische software en/of het opzettenvan in-house warehouse management oplossingen bij afnemers. Eengoede en gestandaardiseerde uitwisseling van artikelstamgegevens iseen noodzakelijke voorwaarde voor het slagen hiervan. Dit leidtuiteindelijk tot meer klantenbinding.Totaal aantal bedrijven (inclusief zzp’ers): 14.385Aantal bedrijven met 20 tot 50 werknemers: 795Aantal bedrijven met 50 tot 100 werknemers: 235Aantal bedrijven ≥ 100 werknemers: 140Actuele sectorprognoses vindt u in onze publicatie ’Prognoses economie en sectoren’www.nvg.nlwww.imcc.nlwww.tgf.nlwww.uneto-vni.nltechnischegroothandel20
  22. 22. 0204060801001201402007 2008 2009 2010 2011 2012indexomzet(2005=100)Groothandel in elektronica Groothandel in industriemachinesGroothandel metaalwaren, verwarming-10-505102007 2008 2009 2010 2011 2012%-groei(j-o-j)-15-10-50510152008 2009 2010 2011 2012rmutatie(in%,j-o-j)Woningbouw Utiliteitsbouw05001.0001.5002.0002.5003.0003.5004.0002008 2009 2010 20111mlneuroOmzet totaal Omzet export ProductiewaardeOmzetgroei stagneerde in 2012Productie industrie herstelt zich in 2013Bouwproductie daalt verder in 2013Trendmatige omzetstijging offshorebrancheBron: CBSBron: CBSBron: CBS, ABN AMRO Economisch BureauBron: Nederlandse Maritieme Cluster▶▶ De technische groothandel omvat meerdere subbranches. Na eengroei van de omzet in 2011, daalde de omzet in 2012. Dit wasvooral het gevolg van een productiedaling in automotives, de restvan de industrie en de bouw.▶▶ De groothandel in elektronica, waar elektronische componenten enschakelmateriaal onder vallen, liet met 4% de grootste omzetdalingzien. De daling bij de andere groothandels lag rond de 2%.Uiteindelijk bevond de omzet zich in 2012 nog duidelijk onder hetniveau van 2007 en 2008.▶▶ De gehele industrie werd met een productiedaling geconfronteerdin 2012. Alleen bij de chemische industrie ging de productieomhoog.▶▶ Naar verwachting stijgt de industriële productie in 2013, mede alsgevolg van een proces van voorraadopbouw in de keten. Vooral dechemische industrie en de machine-industrie groeien meer dangemiddeld.▶▶ Na forse dalingen in 2009 en 2010 herstelde de Nederlandsebouwproductie zich in 2011. Het herstel was maar van korte duur.In 2012 ging de bouwproductie namelijk weer naar beneden.▶▶ Voor 2013 moet wederom rekening worden gehouden met eenafname van zowel de woning- als de utiliteitsbouw in Nederland.Voor 2014 wordt een herstel van de utiliteitsbouw verwacht. In derest van Europa zal de productie zich per land verschillend ont-wikkelen. Per saldo daalt de Europese bouwproductie in 2013,maar minder sterk dan in Nederland.▶▶ Sinds 2006 namen de productie en de omzet in de offshoretrendmatig toe. De omzetstijging werd vooral gestimuleerd doorexport naar groeimarkten als Brazilië en Mexico.▶▶ Deze trend zet door. Hoewel de olieproductie binnen hetNederlandse grondgebied verder afneemt, blijft de export stijgen.Ook voor de gasleveranciers zijn de vooruitzichten positief, zowelonshore als offshore. Verwacht wordt dat de productie vanschaliegas onshore wel zal stijgen, maar wegens milieueisen enmaatschappelijke bezwaren niet hetzelfde succes zal behalen als inde VS.21technische groothandel
  23. 23. Crisis lijkt ook vat te krijgen op grootste afnemers verpakkingen: de voedsel- en genotsmiddelenindustrie Op langere termijn zijn er veel ontwikkelingen die bijdragen aan groei Prijs grondstoffen nog steeds op hoog niveauBranchebeschrijvingTrends en ontwikkelingenOnze visieKerngegevens WebsitesDe verpakkingsmiddelenindustrie bestaat uit producenten vanverpakkingsmiddelen gebaseerd op hout, papier, metaal, karton,kunststof en glas. Tot de verpakkingsindustrie behoren ook hetverpakken van producten door gespecialiseerde bedrijven (co-packers)en de groothandel in emballage. De grote bedrijven binnen dezebranche ontwerpen en produceren verschillende soorten verpakkingenen verpakkingsmaterialen, terwijl de kleine bedrijven zich veelal richtenop onderdelen als sluitingen of op één soort verpakking.De verpakkingsmiddelenindustrie is onder meer afhankelijk van deconsumptie en de productie in Nederland, maar ook in de rest vanEuropa. In Nederland is de particuliere consumptie met 1,4% gedaaldin 2012 en ook de industriële productie kende een daling (-0,7%).Meestal biedt de voedings- en genotsmiddelenindustrie dan nogmeevallende cijfers, vanwege de lagere gevoeligheid voor deconjunctuur. Bovendien is deze sector de grootste afnemer vanverpakkingsmaterialen. Maar ook de productie in de voedings- engenotsmiddelenindustrie daalde in 2012, met 2,4%. Vooral de lengtevan de economische crisis blijkt vat te krijgen op de voedselindustrie.Hetzelfde geldt voor de supermarkten; de volumes in de super-markten kennen een lage groei. Bedrijven, die vooral gericht zijn op deNederlandse markt, zullen het zwaarder hebben gehad dan bedrijvenmet een meer internationale focus. Verder geldt dat de marges aantwee kanten onder druk staan. Allereerst ontstaat er door degefragmenteerde markt en felle concurrentie, druk op de prijzen.Daarnaast zorgt de relatief hoge olieprijs voor hoge granulaatprijzen.Schaalvergroting blijkt nodig om de marges op peil te kunnen houden.De vraag naar hoogwaardige verpakkingen neemt toe. Waar eerst deA-merken het alleenrecht hadden op (dure) onderscheidendeverpakkingen en gebruiksvriendelijke doseersystemen, zie je nuduidelijk dat ook de eigen merken niet enkel een functioneleverpakking kiezen. Dit heeft veelal een gunstig effect op de margesvan de verpakkingsmiddelenfabrikant.Op de langere termijn zijn er enkele ontwikkelingen die gunstig kunnenzijn voor de verpakkingsindustrie. Allereerst is de groei van on-the-goretailers een gunstige trend voor de verpakkingsindustrie. Dezeretailers, zoals AH to go, vestigen zich op locaties waar veel mensensamenkomen, zoals trein- of metrostations. De verpakkingen die zijverkopen zijn kleiner, omdat het vaak om 1-bite snacks of drankjes gaat.De groei van deze winkels weerspiegelt ook een verandering inmentaliteit, waarbij snelheid en gemak steeds belangrijker worden voorde consument. Daarnaast worden verpakkingen ook kleiner vanwegedemografische ontwikkelingen, zoals meer eenpersoonshuishoudensen kleinere gezinnen. Maar ook de focus op gezondheid envoedselkwaliteit is een gunstige ontwikkeling voor de branche.Verpakkingen spelen een belangrijke rol bij de houdbaarheid van verseproducten. Verder stijgen de aankopen via internet nog steeds stevig.In 2012 is de waarde van de online aankopen met 13% gegroeid.ABN AMRO verwacht dat deze groei de aankomende jaren zal aan-houden. Deze producten moeten voor de consument, maar ook voortransport verpakt worden. De focus op duurzaamheid zorgt voor eenverslechtering van het imago van plastic. Ondanks de grotere focus opmilieu, is het marktaandeel van bioplastic nog klein. In tijden vanrecessie let de consument, en daarmee de afnemer in deze branche,nog erg op de prijs.Aantal bedrijven: 470Hergebruik kunststof (2010): 48%Hergebruik papier (2010): 90%Hergebruik glas (2010): 91%Hergebruik metaal (2010): 88%Actuele sectorprognoses vindt u in onze publicatie ‘Prognoses economie en sectoren’www.nvc.nlwww.nedvang.nlwww.vnp-online.nlwww.vmk.nlverpakkingsmiddelenindustrie22
  24. 24. MetaalGlasPapier en kartonHarde kunststofFolies9,5%42,3%22,2%14,8%11,4%02.0004.0006.0008.0002009 2010 2011 2016(v)biobased/non-biodegradablebiodegradable1.000Mt50 tot 100werkzame personen100 werkzame personen of meer20 tot 50werkzame personen10%29%15%11%1 tot 10werkzame personen10 tot 20 werkzame personen13%05001.0001.5002.0002001 2003 2005 2007 2009 2011 2013HDPELDPEPETPPUSD/MtPapier en karton blijft grootste materiaalsoort verpakkingsmarktWereldwijde productiecapaciteit bioplastic groeitVerpakkingsindustrie gefragmenteerde brancheKunststofprijzen op relatief hoog niveauBron: MarketlineBron: European BioplasticsBron: CBSBron: Thomson Financial Datastream▶▶ In waarde vertegenwoordigt papier en karton de grootstemateriaalsoort in de verpakkingsmarkt in Nederland. Daar waarpapier en folies concurreren, verwacht ABN AMRO dat folies inmarktaandeel winnen. Hoewel papier een meer groen imago heeft,werken de steeds hogere eisen die aan het verpakkingsmateriaalworden gesteld met betrekking tot de barrière-eigenschappen inhet voordeel van de folies.▶▶ Harde kunststof (rigid) staat op de tweede plek, met meer dan20% van de markt. De totale omzet in harde kunststoffen stond in2011 op EUR 1,5 miljard.▶▶ De roep om duurzaamheid heeft gezorgd voor een relatief slechtimago voor plastic en een snelle opkomst van bio-plastic. Demateriaaleigenschappen en bewerkbaarheid verbeteren snel. Hetaantal toepassingen voor bio-plastic is gestaag aan het groeien; hetis al veel te vinden in de verpakkingswereld.▶▶ Ondanks de snelle groei, is het aandeel van bioplastic in de gehelekunststofmarkt erg klein. Vooral de kostprijs speelt een beperkenderol.▶▶ De verpakkingsmiddelenindustrie is een zeer gefragmenteerdebranche met relatief veel kleine bedrijven. 29% Van de bedrijvenzijn zelfs éénmanszaken.▶▶ Door de hoge mate van automatisering kunnen veel productie-bedrijven met relatief weinig arbeid produceren. Bedrijven met 100fte of meer zijn veelal zeer internationaal gericht en investeren veelin innovatie om meer toegevoegde waarde te kunnen leveren.▶▶ Na een flinke daling van de prijzen in 2009, zijn de kunststofprijzener relatief snel weer bovenop gekomen. Een van de oorzaken is dehogere olieprijs. Historisch gezien liggen de kunststofprijzen opeen hoog niveau. De complexe situatie in het Midden-Oosten zorgtmede voor een hogere olieprijs die terug te zien is in de prijs vankunststof.▶▶ ABN AMRO verwacht de komende periode een lichte daling van deolieprijs, maar historisch gezien zal de prijs op een hoog niveaublijven.23verpakkingsmiddelenindustrie
  25. 25. De vooruitzichten van hernieuwbare energie zijn gunstig Ondanks toename hernieuwbare energie is het een klein deel van de totale energiemix Meer vraag naar zonne- en windenergie, maar afhankelijkheid subsidies blijftBranchebeschrijvingTrends en ontwikkelingenOnze visieKerngegevens WebsitesWind- en zonne-energie vallen onder de noemer hernieuwbareenergie. In het geval van windenergie bestaat er off- en onshorewindenergie. Offshore windenergie heeft ook betrekking op deoffshore olie- en gasbranche, aangezien er veelal van dezelfdetoeleveranciers, technieken en kennis gebruik wordt gemaakt. Zonne-energie veel overlap met zonnecelfabrikanten. In Nederland lopendiverse overheidsinitiatieven om een groter aandeel te realiserenbinnen de wind- en zonne-energiebranche. Bijna 60% van deopwekking van zonne-energie vindt plaats binnen Europa.Nederland neemt een belangrijke positie in bij de verdere ontwikkelingvan offshore windenergie. Vooral op gebied van kennis en maritiemeexpertise speelt Nederland een grote rol. Momenteel staan Neder-landse elektriciteitscentrales steeds vaker stil, door de overvloed aangesubsidieerde groene stroom die vanuit Duitsland wordt geïmpor-teerd. In de Chinese windmolenproductie lijkt het meer te draaien omkwantiteit dan om kwaliteit. Dit drukt de prijzen van de windmolens,zoals eerder te zien was bij de zonnepanelen, maar gaat tevens tenkoste van de duurzaamheid. De lage prijzen zetten de marges vanNederlandse en Europese windmolenbedrijven en –toeleveranciersaanzienlijk onder druk. De vraag is hoe de Nederlandse kennis om eenkwalitatief goede windturbine te maken, te combineren valt met deinvesteringsdrang van opkomende economieën zoals China. Bij zonne-energie speelt dit probleem al langer. Kwaliteitsverschillen blijken naenkele jaren van groot belang en kunnen tot teleurstelling en onvoor-ziene kosten leiden. Het grootste deel van Europa is afhankelijk vanphotovoltaische (PV) panelen om zonne-energie op te vangen.Ondanks stimuleringsmaatregelen van de Nederlandse overheid,komen grote projecten niet van de grond en blijft zonne-energie vooralafhankelijk van lokaal beleid. Dit leidt tot kleine gesloten circuits.In 2012 was, volgens Agentschap NL, de subsidiepot van bijnaEUR 22 miljoen op. Het nieuwe subsidiebedrag voor 2012 en 2013samen is in februari 2013 vastgesteld op bijna EUR 51 miljoen.De stijgende kosten van de energienota leiden mede tot groeiendebelangstelling voor duurzame energie. Particulieren richten zich steedsmeer op zonne-energie, terwijl grotere projecten en bedrijven steedsmeer willen investeren in hernieuwbare energie, zoals windmolen-parken. De terugverdientijd van windmolens en PV-zonnecellen wordtkorter, terwijl de kwaliteit steeds beter wordt. De doorlooptijd van hetopzetten van nieuwe windparken is echter nog steeds aanzienlijk.Tussen 2011 en 2016 zullen er op de Noordzee 16 nieuwe windparkenworden aangelegd en er bestaat consensus binnen Europa overuitbreiding met nog eens tientallen windparken tot 2030. ABN AMROverwacht dat deze trend nog lang doorzet en schat de vooruitzichtenvoor deze branche dan ook positief in. Door de toename van dezehernieuwbare energiebronnen krijgt Nederland een bredere energiemix.Hierdoor worden niet alleen de Europese klimaatdoelstellingen voor2020 realiseerbaar, maar wordt Nederland ook minder afhankelijk vanenergie-import. Met stijgende energiekosten en een afnemendegasvoorraad is dit erg wenselijk. Energiemonitoring, oftewel hetverzamelen, vastleggen en verwerken van gegevens met betrekking tothet energieverbruik, is een belangrijke stap in dit proces. Net als hetopslaan van duurzaam opgewekte elektrische energie. Subsidie-regelingen blijven echter noodzakelijk om het kostentechnischaantrekkelijk te maken.Windindex: 89 (in 2011: 96)Capaciteit NL-windmolens: 2.391 MWEU-stroominstallatie wind: +27%Windmolencapaciteit EU: +11,9 GWAandeel NL in capaciteit EU-wind: 2%Totaal capaciteit PV-panelen: 101 GWActuele sectorprognoses vindt u in onze publicatie ‘Prognoses economie en sectoren’www.ewea.orgwww.iea.orgwww.eia.doe.govwww.epia.orgwindensolar24
  26. 26. 01000200030004000500060000204060801001201995 1997 1999 2001 2003 2005 2007 2009 2011WindexElektriciteitsproductieindex(1996-2005=100)01002003004005006002000200120022003200420052006200720082009201020112012ConstructionConsentedPlannedinMegawatt05001.0001.5002.0002.5003.0002006 2007 2008 2009 2010 2011 2012*Op landOp zeex1mlnKwh050.000100.000150.000200.000250.000300.0002000 2002 2004 2006 2008 2010 2012 2014E 2016EMWGerealiseerde PV capaciteitEPIA verwachte PV capaciteit (gemiddelde 2 scenarios)Windenergieproductie in 2012 gedaald ondanks nieuwbouwSterk gemiddeld volume en rendement offshore windmolenparkenMet nieuwe offshore windparken extra capaciteitAantal PV-installaties in de EU exponentieel gegroeidBron: CBSBron: EWEABron: CBSBron: EPIA▶▶ In 2012 liet de zogenaamde windindex (percentagebenchmark voormeten van windkracht) een aanzienlijke daling zien van meer dan7% ten opzichte van 2011. De capaciteit van wind als energiebronis wisselvallig en kan aanzienlijk afwijken van de standaard (100).▶▶ De elektriciteitsproductie door middel van windenergie daalde ookin 2012 ten opzichte van 2011, maar met een kleine 3%. Hetverschil met de 7% lagere windindex valt te verklaren door detoegenomen capaciteit op land.▶▶ In 2012 was het gemiddelde volume van een offshore windmolen-park 271 MW, dit is een stijging van 36% ten opzichte van 2011.Sinds 2009 neemt het gemiddelde exponentieel toe. Dit komtvooral doordat offshore windmolenparken in grootte toenemen,maar ook door rendementsverbetering van de individuele wind-molen.▶▶ Op middellange termijn kan het gemiddelde volume van eenoffshore windmolenpark oplopen naar meer dan 500 MW.▶▶ Reeds goedgekeurde projecten en geplande projecten bieden eenpositief vooruitzicht voor deze branche.▶▶ De totale capaciteit van windenergie in Nederland neemt al jarentoe. De stijging is de afgelopen vijf jaar volledig toe te wijzen aande capaciteit op land.▶▶ Het akkoord voor nieuwe projecten zal ertoe leiden dat decapaciteit op zee de komende jaren weer aanzienlijk verder groeit.▶▶ Voor de kust van Noordwijk en Zandvoort komt het projectLuchterduinen, dat een capaciteit van 128 MW zal hebben. Tweeprojecten ten noorden van Nederland, met een totale capaciteitvan 600 MW, zullen in de komende 2 tot 3 jaar worden gebouwd.▶▶ Het aantal mondiale PV-installaties is exponentieel toegenomentussen 2000 en 2011. De grootste groei is gerealiseerd in Europa(74% van de groei in 2011) waarbij in het bijzonder Italië enDuitsland een grote rol spelen.▶▶ In het PV-panelensegment zijn al grote efficiencywinsten behaald.Naar verwachting zullen zonnecellen nog efficiënter worden.▶▶ De groei in capaciteit is vooral gevoed door goedkope Chinesepanelen. De verwachting is dat China en de VS, na Duitsland, degrootste afnemersmarkten worden.25wind en solar
  27. 27. leeswijzerDeze leeswijzer geeft u inzicht in de opbouw van de branche-analyses en geeft bovendien een verklaring van enkele veelgebruikte termen.De brancheanalyses bestaan uit twee volledige pagina’s. Op deeerste pagina staan achtereenvolgens de volgende onderdelen:De eerste pagina van debrancheanalyse▶▶ Drie bulletsDe drie bullets bovenaan de pagina geven de kern van de analyseweer. In drie korte zinnen wordt een kernachtige samenvattingvan de brancheanalyse weergegeven.▶▶ Het blok ‘Branchebeschrijving’Het blok ‘Branchebeschrijving’ geeft een beknopte omschrijvingen definitie van de branche. De belangrijkste karakteristieken vande branche worden hierin beschreven.▶▶ Het blok ‘Trends en ontwikkelingen’Het blok ‘Trends en ontwikkelingen’ gaat in op de huidigeontwikkelingen in de branche. De tijdspanne van dit blok ligt inveel gevallen tussen maart 2012 en maart 2013. In dit blok wordtin sommige gevallen ook enkele jaren teruggekeken om dehuidige ontwikkelingen en trends beter te kunnen begrijpen.▶▶ Het blok ‘Onze visie’Het blok ‘Onze visie’ geeft de visie over de branche weer van desector economen van ABN AMRO Economisch Bureau. Deanalyse heeft betrekking op het huidige jaar (2013) en in sommigegevallen het komende jaar (2014).▶▶ Het blok ‘Kerngegevens’Het blok ‘Kerngegevens’ geeft een overzicht van de meestrelevante (economische) indicatoren die kenmerkend zijn voor debranche. De gegevens hebben betrekking op 2012, tenzij andersvermeld. Bij het zoeken naar de gegevens voor dit blok is gebruikgemaakt van een veelheid van bronnen. Er is vooral gebruikgemaakt van de gegevens van het CBS, maar tevens zijn anderebronnen geraadpleegd, zoals brancheorganisaties, onderzoek- enadviesbureaus, kranten, tijdschriften, internet en overheids-instanties (waaronder product- en bedrijfschappen, ministeries).De tweede pagina van debrancheanalyseOp de tweede pagina van de brancheanalyse staan vierverschillende figuren. In de balk boven de figuren staat de titel vande figuur in het betreffende blok, inclusief een bronvermelding. Inveel gevallen heeft ABN AMRO Economisch Bureau eigenbewerkingen en ramingen gemaakt met behulp van de gegevensvan de genoemde dataleverancier. Indien een dergelijkebewerking heeft plaatsgevonden, dan staat dit vermeld in de balk.De figuren op pagina 2 hebben betrekking op economischeontwikkelingen. Onderwerpen die hier onder andere kunnenworden behandeld zijn: omzetontwikkeling, kostenontwikkeling,exploitatiebeeld, exportontwikkeling, aantal bedrijven,werkgelegenheid, marktaandelen, en dergelijke.Waar staan de letters ‘r’ en ‘v’ voorin de figuren?In de figuren treft u in sommige gevallen een letter ‘r’ of ‘v’ achterhet jaartal aan. In deze gevallen staat de ‘r’ voor een raming (opbasis van beschikbare gegevens t/m bijvoorbeeld november 2011is een inschatting gemaakt voor de rest van het jaar). De ‘v’ staatvoor voorspelling en betreft de verwachting van de betreffendesector econoom van ABN AMRO Economisch Bureau.26
  28. 28. Veel gebruikte termen, inclusiefdefinitiesTot slot van deze leeswijzer een opsomming van enkele veelgebruikte termen in deze publicatie, inclusief de definitie volgensABN AMRO.▶▶ Definitie ZZPZZP staat voor ‘Zelfstandigen Zonder Personeel’. Ondernemersdie geen personeel in dienst hebben. Het begrip verwijst ook naarde term ‘freelancer’.▶▶ Definitie MKBMKB staat voor Midden- en KleinBedrijf. In deze publicatiehanteren we als definitie voor MKB de volgende veel gebruiktetabel:Categorie onderneming Werknemers Jaaromzet of jaarlijks balanstotaalmiddelgroot < 250 ≤ € 50 mln. ≤ € 43 mln.klein < 50 ≤ € 10 mln. ≤ € 10 mln.micro < 10 ≤ € 2 mln. ≤ € 2 mln.▶▶ Definitie FTEFTE staat voor ‘full-time-equivalent’. Eén fte staat voor eenvolledige werkweek van 38 uur.▶▶ Definitie BBPBruto Binnenlands Product is de totale waarde van alle in een landgeproduceerde goederen en diensten in een bepaalde periode.27leeswijzer
  29. 29. colofonDe Visie Op Industrie is een uitgave van ABN AMRO. Het rapportis geschreven door ABN AMRO Economisch Bureau op verzoekvan ABN AMRO Sector Advisory.SectoranalyseEric Huliselan (eric.huliselan@nl.abnamro.com)Senior Sector EconoomABN AMRO Economisch BureauMacro economische analyseNico Klene (nico.klene@nl.abnamro.com)Senior EconoomABN AMRO Economisch BureauInterviewsJoep AuwerdaJournalist/tekstschrijverFotografie interviewsHannie VerhoevenCommercieel contactDavid Kemps (david.kemps@nl.abnamro.com, 020-6285408)Sector Banker IndustrieABN AMRO Sector AdvisoryDistributieWebsite: www.abnamro.nl/industrieTelefoon: 0900-0024 (e 0,10 per minuut)DisclaimerDe in deze publicatie neergelegde opvattingen zijn gebaseerd op doorABN AMRO betrouwbaar geachte gegevens en informatie, die opzorgvuldige wijze in onze analyses en prognoses zijn verwerkt. NochABN AMRO, noch functionarissen van de bank kunnen aansprakelijkworden gesteld voor in deze publicatie eventueel aanwezige onjuist-heden. De weergegeven opvattingen en prognoses houden niet meer indan onze eigen visie en kunnen zonder nadere aankondiging wordengewijzigd.© ABN AMRO, mei 2013Deze publicatie is alleen bedoeld voor eigen gebruik. Het gebruik vantekstdelen en/of cijfers is toegestaan mits de bron duidelijk wordt ver-meld. Verveelvoudiging en/of openbaarmaking van deze publicatie is niettoegestaan, behalve indien hiervoor schriftelijk toestemming is gekregenvan ABN AMRO. Teksten zijn afgesloten op 15 april 2013.28
  30. 30. AA6589G©05-130900 - 0024 (E 0,10 per minuut)abnamro.nl/sectoren

×