sectorupdate 2013▶▶ Interviews▶▶ Trends & ontwikkelingen▶▶ Sectorvisievisieopbouwenvastgoed
Geachte relatie,Voor u ligt Visie op Sectoren (VOS), de jaarlijkse dwarsdoorsnede van hetNederlandse bedrijfsleven. Om uw ...
visieopbouwenvastgoedsectorupdate20132
461012141618202224262830	 Nederlandse economie	interviews	 architecten- en	ingenieursbureaus	 beleggers in onroerend goed	...
Nederlandseeconomie:	 lichtherstelinloopvan2013De Nederlandse economie is vorig jaar 1% procent gekrompen. Dat kan geheel ...
EU blijft - een regio die vorig jaar een economische krimp kende van0,3%. Tegen die achtergrond valt de Nederlandse export...
WillemHeinSchenk,voorzittervanBondvanNederlandseArchitecten:‘Architectenleverenbelangrijkeeconomischebijdrage’Willem Hein ...
RikDikken,algemeendirecteurUnicaGroepBV:‘WerkenmetBIMlevertflexibiliteitop’Rik Dikken: ‘Unica heeft een solide positie in ...
PaulHannen,financieeldirecteurvanDeMeeuw:‘Blijvenondernemen,juistincrisisjaren’Paul Hannen: ‘Bij De Meeuw zit flexibilitei...
AnnemijnFokkelman,SectorBankerBouw:‘Flexibeldezwaarderejarendoor’Annemijn Fokkelman: ‘Er is forse druk op de sector, met n...
Tweede dip bouwproductie raakt architecten harder dan ingenieurs	 In 2012 krimpt omzet architectenbureaus met 13,7% en van...
-15%-10%-5%0%5%10%15%2008 2009 2010 2011 2012Architectenbureaus Ingenieursbureaus Totaal9496981001021041062008 2009 2010 2...
In 2012 stond zowel het directe als indirecte rendement onder druk	 Financiering blijft problematisch als gevolg van Europ...
2%3%4%5%6%7%8%2008 2009 2010 2011 2012Kantoren Bedrijfsruimten Winkels Woningen-10%-5%0%5%2008 2009 2010 2011 2012Kantoren...
Productie onder druk door overheidsbezuinigingen en lage investeringsbereidheid bedrijven	 Gww-productie in 2012 met 2,7% ...
-10%-5%0%5%10%15%2008 2009 2010 2011 20121001051101151201251301351402008 2009 2010 2011 2012 2013Index(2005=100)Geasfaltee...
Omzet daalt met 6,1% in 2012 door terugval bouwproductie	 Bedrijven moeten inzetten op producten voor kosteneffectieve bou...
-30%-20%-10%0%10%20%30%2008 2009 2010 2011 2012Hout binnenlandBouwmaterialen binnenlandHout buitenlandBouwmaterialen buite...
Omzet installatiebranche krimpt met 4,4% in 2012 door teruglopende bouwproductie	 Door de economische crisis doen aannemer...
-10%-5%0%5%10%15%2008 2009 2010 2011 2012> 100 werknemers 1%1 - 10 werknemers89%9%10 - 50 werknemers50 - 100 werknemers 1%...
Daling prijs en aantal transacties zorgt voor druk op omzet makelaars	 Rol makelaar komt steeds meer in gedrang	 Nieuwe ve...
-10,0%-7,5%-5,0%-2,5%0,0%2,5%5,0%7,5%2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012050.000100.000150.000200.000250.0001995 1997 1...
Omzet projectontwikkeling blijft achter bij bouw vanwege stilvallen nieuwbouw	 Omzet projectontwikkelaars daalde met 15,6%...
04.0008.00012.00016.00020.0002008 2009 2010 2011 2012AanbodVerkoopVerkoopportefeuille-20%-15%-10%-5%0%5%10%15%2008 2009 20...
utiliteitsbouw	 Utiliteitsbouwproductie in 2012 met 7,5% gedaald	 Utiliteitsbouw onder druk door lage investeringsbereidhe...
4567892008 2009 2010 2011 2012Maandenproductie0,02,55,07,510,02008 2009 2010 2011 2012xEURmrd-20%-15%-10%-5%0%5%10%15%2008...
woningbouw	 Woningbouw lijdt onder crisis woningmarkt en onzekere economische situatie	 De woningbouwproductie daalde in 2...
5,05,56,06,57,07,58,08,59,09,510,02008 2009 2010 2011 2012maandenproductie020.00040.00060.00080.000100.0002008 2009 2010 2...
leeswijzerDeze leeswijzer geeft u inzicht in de opbouw van de branche-analyses en geeft bovendien een verklaring van enkel...
Veel gebruikte termen, inclusiefdefinitiesTot slot van deze leeswijzer een opsomming van enkele veelgebruikte termen in de...
colofonDe Visie Op Bouw en Vastgoed is een uitgave van ABN AMRO.Het rapport is geschreven door ABN AMRO Economisch Bureauo...
AA6586H©05-130900 - 0024 (E 0,10 per minuut)abnamro.nl/sectoren
Visie op sectoren 2013 bouw en vastgoed
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Visie op sectoren 2013 bouw en vastgoed

440

Published on

abnamro.nl/bouw
Het sectorrapport Visie op Bouw biedt naast een macro-economische visie op Nederland, de visie van ABN AMRO en omschrijving van de branches die onderdeel uitmaken van de bouwsector. Daarmee kunt u uw onderneming spiegelen aan de trends en ontwikkelingen en de actuele branchecijfers.

Published in: Real Estate
0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total Views
440
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
9
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Transcript of "Visie op sectoren 2013 bouw en vastgoed"

  1. 1. sectorupdate 2013▶▶ Interviews▶▶ Trends & ontwikkelingen▶▶ Sectorvisievisieopbouwenvastgoed
  2. 2. Geachte relatie,Voor u ligt Visie op Sectoren (VOS), de jaarlijkse dwarsdoorsnede van hetNederlandse bedrijfsleven. Om uw bedrijf en business model echt te kunnenbegrijpen, verdiept ABN AMRO zich in uw sector. Het rapport geeft een schetsvan de stand van zaken en de vooruitzichten van een groot aantal branches.Zo kunt u een kijkje nemen achter de veelomvattende en daardoor somsverhullende macro-economische cijfers. Bovendien biedt het de mogelijkheidom na te gaan hoe uw onderneming het doet in vergelijking metbranchegenoten.Die macro-economische cijfers laten zien dat Nederland te maken heeft met een periode vanconjuncturele zwakte. De eurozone heeft de afgelopen jaren onder vuur gelegen. En de Nederlandseeconomie is in 2012 gekrompen. Het lijkt er niet op dat die krimp dit jaar zal plaatsmaken voor groei.De sombere consument houdt zijn hand op de knip. Daarmee doet de Nederlandse economie hetslechter dan die van de ons omringende landen.Gelukkig is dit niet het hele verhaal over de conjunctuur. De mondiale economische vooruitzichtenzijn beter dan een jaar geleden. Binnen de eurozone tekent zich een keer ten goede af. Dat is vooralte danken aan ingrepen van de Europese Centrale Bank. De periode van hoge nood lijkt voorbij, alblijft er reden voor bezorgdheid. Deze verbetering is goed nieuws, want vrijwel geen land is zo sterkop het buitenland gericht als Nederland.Bovendien zijn er meer lichtpunten in de Nederlandse economie. Onze economie wordt gevormddoor een bonte verzameling van marktpartijen: bedrijven, consumenten, overheden, et cetera. In veelbranches binnen de bedrijvensector zal de stemming onder ondernemers volgens dit rapportverbeteren. Exporterende ondernemingen profiteren van de aantrekkende wereldhandel. In hetkielzog daarvan zullen bedrijfstakken als de transportsector en de groothandel herstel laten zien.Andere sectoren, vooral de bouwsector, hebben in 2013 echter te maken met tegenwind.In de bouw merkt de hele keten, van ontwikkelaar tot renovatiespecialist, dat klanten beperkt budgethebben. Om die tegenwind het hoofd te bieden, is flexibiliteit in dit rapport de rode draad die ookdoor uw ‘sectorgenoten’ wordt aangehaald. Niet alleen de reeds aangepakte flexibiliteit in dekostenbasis, maar ook die in het bouwaanbod, zoals meer focus op renovatie en op het meenemenvan gebruikerswensen in bouwprojecten.In deze Visie op Sectoren vier korte interviews hierover metAnnemijn Fokkelman, Sector Banker Bouw ABN AMRO, en de bedrijven De Meeuw flexibelebouwsystemen, installateur Unica, en architectenbranchevereniging BNA.Deze publicatie is geschreven voor u, ondernemers. Hoe Nederland presteert, hangt nauw samenmet hoe u presteert. Ondernemers staan vaak wat optimistischer in het leven dan de gemiddeldeNederlander. Dat optimisme heeft Nederland nodig om op een bestendiger groeipad te komen. Metkennis van uw sector helpen wij u graag uw plannen te realiseren.Goede zaken gewenst!Joop WijnLid Raad van Bestuur ABN AMRO1visie op bouw en vastgoed
  3. 3. visieopbouwenvastgoedsectorupdate20132
  4. 4. 461012141618202224262830 Nederlandse economie interviews architecten- en ingenieursbureaus beleggers in onroerend goed grond-, water- en wegenbouw hout- en bouwmaterialen- industrie installatiebedrijven makelaars onroerend goed projectontwikkeling utiliteitsbouw woningbouw leeswijzer colofon3visie op bouw en vastgoed
  5. 5. Nederlandseeconomie: lichtherstelinloopvan2013De Nederlandse economie is vorig jaar 1% procent gekrompen. Dat kan geheel worden toegeschrevenaan lagere binnenlandse bestedingen. De uitvoer is verder toegenomen en heeft een sterkere terugvalvan de economie voorkomen. Ook voor 2013 wordt een krimp van de economie voorzien – met 0,5 tot1%. En naar verwachting zijn wéér de binnenlandse bestedingen daar debet aan, terwijl de uitvoerverder groeit. We denken dat de economie in de loop van dit jaar weer voorzichtig wat groei zal latenzien. Dat herstel zet vermoedelijk door in 2014, waardoor de economische groei richting 1% kan gaan.De economie is afgelopen jaar gekrompen. Het bruto binnenlandsproduct (bbp) nam af met gemiddeld 1,0%. In de eerste tweekwartalen van het jaar liet de economie een heel lichte groei zienten opzichte van het voorgaande kwartaal. Daarmee leek een eindgekomen aan de recessie die was begonnen in het voorjaar van2011. Maar in het tweede halfjaar kromp de economie opnieuw - ensterk.Economie in tweede helft 2012 weer gekrompen-6-30361991 1993 1995 1997 1999 2001 2003 2005 2007 2009 2011607590105120bbp (% j-o-j; l.as)Economisch-sentimentindicator (r.as)%Bron: Thomson Reuters DatastreamBinnenlandse bestedingen nog onderdrukDe binnenlandse bestedingen hebben de bbp-groei in de rode cij-fers geduwd. De investeringen zijn (eind 2012) al zeven kwartalenop rij gedaald en de particuliere consumptie zelfs al acht kwartalen.Nadat de particuliere consumptieve bestedingen 1% waren ge-daald in 2011, namen ze vorig jaar nog eens 1,4% af. De ‘hoofd-schuldige’ aan deze daling is het reëel beschikbaar gezinsinkomen,dat vorig jaar fors afnam - nog aanzienlijk méér dan de consumptie-ve bestedingen. Deze stevige daling werd veroorzaakt door diversefactoren. Zo stegen de lonen vorig jaar fors minder dan de prijzen:reëel gingen de lonen omlaag. Verder drukten de bezuinigingen vande overheid en hogere pensioenpremies de koopkracht. En tenslotte daalde de werkgelegenheid. De consumptie werd bovendienontmoedigd door het lage consumentenvertrouwen en de zwakkehuizenmarkt.Voor 2013 is het beeld nog niet veel beter. Het reëel beschikbaarinkomen daalt opnieuw, door dezelfde factoren als in 2012. Wel lijktde daling van het reële loon wat lager uit te vallen. We verwachtendat in de nog af te sluiten cao’s zal worden geprobeerd de btw-verhoging deels te compenseren. Als gevolg van de (verdere)inkomensdaling zal de consument opnieuw minder uitgeven. Maarals het vertrouwen van de consument later in het jaar wat zouherstellen, dankzij de voorzichtige verbetering van het internationaleeconomisch klimaat, kan de daling van de consumptie iets lageruitvallen dan vorig jaar.Ook de investeringen daalden vorig jaar. Dat is niet verrassend alsde productie van het bedrijfsleven krimpt. Die krimp zien we terugin de mate waarin het machinepark in de industrie wordt benut: debezettingsgraad lag in het tweede halfjaar zo’n 2% lager dan in detweede helft van 2011. Dat is geen impuls om te investeren, zekerniet bij de nog altijd onzekere vooruitzichten. Met het voorzichtigeherstel dat wij voorzien, zijn er aanvankelijk nog weinig prikkels omte gaan investeren, al worden de perspectieven voor de export-sector wel beter. Bovendien kan de verbetering van het internatio-nale economisch beeld ook het vertrouwen van ‘binnenlandse’ondernemers schragen. Aan de krimp van de bedrijfsinvesteringenkan dan ook dit jaar een einde komen.Uitvoer is en blijft groeimotor voor deeconomieDe uitvoer van goederen en diensten is vorig jaar gestegen met3,3%. Na twee sterke kwartalen kwam de uitvoer in de zomerweliswaar in een dip, maar daarna tekende zich weer herstel af. Dater een terugval optrad mag geen verrassing heten, wanneer wordtbedacht dat maar liefst driekwart van de goederenuitvoer binnen de4
  6. 6. EU blijft - een regio die vorig jaar een economische krimp kende van0,3%. Tegen die achtergrond valt de Nederlandse exportprestatiemee.Wel merken we op dat de stijging van de uitvoer wordt geflatteerddoor de wederuitvoer (producten die worden ingevoerd door eenNederlandse partij en weer worden uitgevoerd zonder dat ze eennoemenswaardige bewerking hebben ondergaan). De uitvoer vanbinnenslands gefabriceerde goederen deed het vorig jaar mindergoed. Deze nam toe met een schamele 0,5%, terwijl de weder-uitvoer met 7% steeg.Dit jaar kan dat beeld dankzij de aantrekkende wereldhandel ver-beteren: de binnenslands geproduceerde uitvoer kan weer watmeer toenemen. Enkele indicatoren wezen in de eerste maandenvan 2013 op een aanhoudende groei van de uitvoer. Bovendien blijktuit diverse internationale ranglijsten dat de Nederlandse concurren-tiepositie goed is. Dat betekent dat ons land goed in staat zoumoeten zijn om te profiteren van de aantrekkende wereldhandel.We voorzien daarom een oplopende exportgroei.Huizenmarkt beweegt nog nietDe woningmarkt heeft opnieuw een mager jaar achter de rug. Hetaantal transacties daalde in 2012 voor het zesde jaar op rij. Aanvan-kelijk zal het transactievolume nog verder afnemen, onder invloedvan de minder gunstige fiscale behandeling van de eigen woning.Ook de krappere hypotheeknormen van het Nibud spelen een rol.Bovendien zijn de banken terughoudend bij de kredietverlening.Een belangrijke factor voor een herstel van de woningmarkt vormtde betaalbaarheid. Die verbetert door de lage rente en vooral doorde daling van de huizenprijzen. De betaalbaarheid beweegt door degedaalde prijzen geleidelijk weer richting het historisch gemiddelde.De voorzichtige kredietverlening, de nog fragiele economie en deminder gunstige fiscale voorwaarden voor eigen woningbezithouden voorlopig een rem op de markt voor koopwoningen. Maarde bodem komt in zicht door de verbeterde betaalbaarheid. Eenandere reden dat de markt kan stabiliseren, is de ontwikkeling vande woningvoorraad. Die wordt door de achterblijvende woningbouwsteeds krapper. In 2014 verwachten wij daarom een lichte stijgingvan het aantal transacties.Gemiddelde groei in 2013 nog negatief -volgend jaar weer positiefAl met al krimpt de economie dit jaar gemiddeld opnieuw - metnaar schatting 0,5 tot 1%. Dit negatieve cijfer is overigens groten-deels toe te schrijven aan de negatieve doorwerking van de forsekrimp in de tweede helft van 2012. In de loop van 2013 kan dankzijde uitvoer herstel optreden. Dat wordt echter afgeremd door deomvangrijke ombuigingen van de overheid. De economie heeft dustwee gezichten: de binnenlandse bestedingen krimpen, de uitvoergroeit. Sectoren die meer op het buitenland georiënteerd zijn,zullen beter presteren dan sectoren die (vooral) op de binnenlandsemarkt actief zijn.Dankzij de voorzichtige conjuncturele opleving kan de economiemet wat meer vaart 2014 binnengaan. In dat jaar kan de groei rich-ting 1% gaan. De werkloosheid, die doorgaans naijlt bij de ontwik-keling van de productie, zal echter nog enige tijd blijven oplopen.Uitvoer groeit verder-20-10010202001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 20123040506070Uitvoer goederen (% j-o-j; l.as)PMI exportorders (index; r.as)%Bron: CBS, Markit NEVIInflatie kan licht dalenDe inflatie liep eind 2012 snel op richting 3%, door de verhogingvan de btw in oktober. Begin 2013 liep de inflatie nog iets verderop, door onder meer de verhoging van enkele andere belasting-tarieven. Zonder het effect van die belastingverhogingen was hetinflatiecijfer in de eerste maanden slechts 1,6%. In de loop vanhet jaar kan de inflatie wat afnemen, doordat het opwaartse effectvan de eerdere energieprijsstijgingen afneemt en door de zwakkeconjunctuur. Bovendien valt in het najaar het effect van debtw-stijging weg uit het inflatiecijfer.Risico’sWat zijn nu de risico’s bij ons scenario? De kans op tegenvallers lijktwat groter dan die op meevallers. Wij gaan ervan uit dat de(systeem-)risico’s rond de staatsschuldencrisis, dankzij diversemaatregelen, zoveel zijn verminderd dat nieuwe, serieuze onrust opde financiële markten kan uitblijven en het vertrouwen in deeconomie geleidelijk kan verbeteren. Maar echt beteugeld is decrisis niet. Dat bleek in maart met Cyprus. De gevolgen van het‘geval Cyprus’ lijken mee te vallen. Maar dat betrof slechts een kleinland. Verder moet het economisch herstel in de eurozone, dat wij inde loop van dit jaar voorzien, op gang komen door de aantrekkendewereldeconomie. Als die opleving echter stagneert, blijft ook hetherstel hier dit jaar uit. Ook is denkbaar dat het drukkend effect datde ombuigingen van de overheid hebben op de groei, forser uitvalt.Aan de andere kant moet ook worden gezegd dat als het mondialeherstel daad-werkelijk doorzet, dit (tijdelijk) wat sneller kan gaan danverwacht. Op- en neergaande bewegingen na omslagen van deconjunctuur worden nogal eens onderschat.5Nederlandse economie
  7. 7. WillemHeinSchenk,voorzittervanBondvanNederlandseArchitecten:‘Architectenleverenbelangrijkeeconomischebijdrage’Willem Hein Schenk: ‘Flexibiliteit is het zusje van creativiteit.Architecten moeten, juist in deze tijd, anticiperen op de verande-rende vraag, vooral ook bij de opdrachtgevers: een veelbelovendeontwikkeling.Zoals het ook mooi is om bureaus te zien waar jonge architecten heelsnel slimme public-private samenwerkingsverbanden kunnensmeden. Oudere en jongere architecten zoeken samen manieren omde vragen van deze tijd tegemoet te treden; met toegevoegdewaarde voor opdrachtgever en samenleving. Daarbij hoort de ontwik-keling van nieuwe combinaties of producten. Het vak hybridiseertmisschien, maar biedt oplossingen voor de vragen van deze tijd.De omzet van onze hele sector is in de periode 2008 tot 2012 vol-gens officiële cijfers met 40% gekrompen, de werkgelegenheidook. En ik denk dat in 2013 dit getal al boven de 50% komt teliggen. Dat vraagt om een nieuwe houding en flexibiliteit. Het isverstandig dat architecten zich nog ondernemender opstellen, ookvoor de meerwaarde van de opdrachtgevers. En ja, architectenzullen zich volgens mij vaker met sociale en maatschappelijke dis-cussies gaan bemoeien. We moeten ons ook meer verdiepen inhoe geld werkt, hoe het relaties tussen mensen beïnvloedt.Flexibiliteit is nodig voor architecten om aan de vraag te voldoen.Dit kan door het aanmeten van nieuwe rollen, het aangaan vannieuwe allianties met partners uit de keten en het betreden vannieuwe markten. Internationaal zien we kansen in Duitsland,België, Turkije en China.Onze werkrelatie met aannemers kan flexibeler. Zij hebben denaam alleen op winst uit te zijn, en wij architecten zouden onsalleen bekommeren om het mooie plaatje. Dat is een karikatuur.Architecten worden juist steeds beter in het proces, de exploita-tie, het kennen van de markt. De aannemer heeft goeie ideeënnodig. Het Bouw Informatie Model is wat mij betreft méér danwerken in 3D: het gaat over beter samenwerken.We moeten samen voorkómen dat we de fout uit de jaren tachtigherhalen, toen er veel crisisbouw is neergezet, die later tot veelproblemen leidde.Het doet me echt pijn, te zien hoeveel architecten met vakkennis,ervaring, talent en creativiteit, aan de kant staan. De maatschappe-lijke opgave is groot. We moeten die mensen inzetten: ze levereneen belangrijke, ook economische meerwaarde aan de omgevingwaarin we wonen, leven en werken.’flexibiliteitopallefronten6Vierkorteinterviewsoverhetthema‘flexibiliteitopallefronten’.Omdezwaarderetijdenhethoofdtebieden,ishetgoedomflexibeltekijkennaarallefacettenvanhetbedrijf.Denkaanarbeid,demarktendedigitalerevolutie.WillemHeinSchenk,voorzittervanBNA:‘Hetisverstandigdatarchitectennogondernemenderworden,ookvoordemeerwaardevanopdrachtgevers.’RikDikken,algemeendirecteurUnicaGroep:‘MetBIMkunneninstallateursveelflexibelerwerken.’PaulHannen,financieeldirecteurvanDeMeeuw:‘Bijonszitflexibiliteitindegenen,logischookalsjesemi-permanentehuisvestingbouwt.’AnnemijnFokkelman,SectorBankerBouwbijABNAMRO:‘Ikbenerheiligvanovertuigddatereengezondeonderliggendevraagnaarbouwis,indetoekomst.Ondertussen,indezwaarderejaren,ishetverstandigomflexibeltewerken.Opallefronten.Eriseennieuwemarktbenaderingnodig.’
  8. 8. RikDikken,algemeendirecteurUnicaGroepBV:‘WerkenmetBIMlevertflexibiliteitop’Rik Dikken: ‘Unica heeft een solide positie in de top vijf van groot-ste Nederlandse technische dienstverleners. We hebben 1.650mensen in eigen dienst. Het aantal inleners hebben we terugge-bracht van 350 in 2010 tot 100 in 2013. Met deze flexibele schilkunnen we goed piekdruktes opvangen. In 2012 boekten we eenomzet van EUR 275 miljoen.We hebben drie speerpunten: veiligheid, communicatie en com-fort. Duurzaamheid vormt een integraal onderdeel binnen dezespeerpunten.Het traditionele installatiewerk zorgt nog maar voor zo’n 40% vande totale omzet. ICT-gerelateerd werk groeit flink de laatste tijd.Vele specialisten zijn ermee bezig. Zo heeft een datacenter op hetScience Park Amsterdam, gerealiseerd door onze gespecialiseer-de businessunit Unica Fastcom, in Engeland de EMEA Gold awardgewonnen door de toegepaste technologie.ICT-gerelateerd werk is, samen met service en onderhoud, enenergielevercontracten, goed voor 60% van onze omzet. Wijhelpen onze klanten met het terugdringen van energiekosten.In Zwolle hebben we bijvoorbeeld flats kunnen opwaarderen vanenergielabel G naar energielabel A. In dit geval is de investering inde installaties door de opdrachtgever zelf gedaan.Unica neemt die investering soms ook voor eigen rekening. Wedoen dan de hele energie-exploitatie. Voor een vast bedrag permaand garanderen wij de levering van warmte en koeling. We in-vesteren zelf in de geavanceerde, energiezuinige installaties, wedoen vervolgens het beheer en onderhoud, en maken afsprakenmet de klant over de verdeling van de bereikte besparingen. Dat iswin-win; wij verdienen erop, en de betrokken instelling is aanzien-lijk minder geld kwijt aan energie. En het komt ten goede aan hetmilieu.We kunnen aanzienlijk flexibeler, sneller en efficiënter werkensinds BIM, het Bouw Informatie Model, een grote vlucht heeft ge-nomen. Het dringt de faalkosten terug, maar ook in de exploita-tiefase biedt BIM vele voordelen. Beheer wordt er voor installa-teurs stukken eenvoudiger op als ze met BIM tot in lengte vandagen exact weten waar welke installatieonderdelen zijn ver-werkt, en wanneer die vervangen moeten worden.Het installatietechnisch onderhoud wordt met de toenemendetechniek in gebouwen steeds complexer. Het is daarom goed datin onze sector partijen steeds meer bereid zijn om samen tewerken, en hun software voor BIM dus zó te maken dat gegevensgemakkelijk onderling uitgewisseld kunnen worden. De onderne-mersorganisatie voor de installatiebranche, Uneto-VNI, speeltdaarbij een actieve, coördinerende rol. BIM wordt waardevollernaarmate méér partijen ermee werken.’7interviews
  9. 9. PaulHannen,financieeldirecteurvanDeMeeuw:‘Blijvenondernemen,juistincrisisjaren’Paul Hannen: ‘Bij De Meeuw zit flexibiliteit in de genen. En dat isniet geheel onlogisch als je semi-permanente huisvesting bouwt,vooral voor (semi-)overheidsorganisaties. We werken voorzorginstellingen, ziekenhuizen, en het onderwijs, die tak zorgtvoor 70% van onze omzet. De rest komt van klanten die actief zijnin het bedrijfsleven en gerelateerde sectoren.We leveren huisvesting voor periodes van één week tot dertigjaar. En het is bij ons one-stop-shopping. Behalve de snelleverbare, eenvoudig te verplaatsen gebouwen, leveren we ookop maat gesneden financiering. Of het nu gaat om koop(eventueel met terugkoopgarantie), huur of lease. De financieringverzorgen we in samenwerking met banken en andere partijen.De markt vroeg om Cyclusbouw, inmiddels een merknaam vanons. Met dit concept kunnen we de maatvoering nóg flexibelerbepalen en beter tegemoet komen aan de wensen van klanten enarchitecten.Voor De Meeuw waren 2008 en 2009 topjaren. In 2010 warenechter reorganisaties en afvloeiingsregelingen noodzakelijk. In2011 en 2012 is de omzet weer gestegen, vorig jaar tot EUR 125miljoen.Sinds twee jaar zetten we de flexibele schil intensiever in. De helftvan onze 400 werknemers werkt in Nederland. Als we een piekhebben kunnen we de 50 werknemers in de directe productie,versterken met eenzelfde aantal tijdelijke personeelsleden en zode productie verdubbelen.We zijn een familiebedrijf en vinden respect, waardering en goedebeloning van personeel belangrijk. Op onze bedrijfsavond in hetConcertgebouw, waar de internationaal vermaarde pianovirtuoosArcadi Volodos al eens heeft opgetreden, ontvangen wij onzezakenrelaties, maar ook onze eigen medewerkers. Onsproductiepersoneel is opgeleid om flexibel inzetbaar te zijn:halffabricage, werkvoorbereiding, assemblage, afmonteren. Dat isgoed voor de arbeidsvreugde, kennis, motivatie en de carrière.We hebben anticyclisch geïnvesteerd in een Bouw InformatieModel. Dat BIM, waar we sinds anderhalf jaar mee werken; het iseen weldaad voor onze tak van sport. Nu kunnen we nóg exactervoorspellen welke kosten de klant voor semi-permanentehuisvesting gaat betalen. En wel over de hele levenscyclus:inclusief nieuwbouw, onderhoud, exploitatie, energie en alles water nog meer bij komt kijken.Duurzaamheid is een belangrijke drive in de markt. Bouwmodulendie hun levenscyclus erop hebben zitten, worden in onze fabriektotaal gedemonteerd en de materialen hergebruikt. Dat hoorthelemaal bij de visie van onze directeur en groot aandeelhouder,René Meeuwissen. Hij wil, juist ook in crisisjaren, blijvenondernemen en innoveren. Met het vizier gericht op de langetermijn.’8
  10. 10. AnnemijnFokkelman,SectorBankerBouw:‘Flexibeldezwaarderejarendoor’Annemijn Fokkelman: ‘Er is forse druk op de sector, met name opnieuwbouw: van 80.000 nieuw gebouwde woningen in 2008 naar52.000 in 2012. Maar over de hele sector is in 2013 waarschijnlijk eenlichte daling te zien, dat betekent dat een groot deel van de sectornog aan het werk is. Ik ben van de positieve noot. Ben er heilig vanovertuigd dat er een gezonde onderliggende vraag naar bouw is, inde toekomst.Ondertussen, in de zwaardere jaren, is het verstandig om flexibel tewerken. Op alle fronten. Er is een nieuwe marktbenadering nodig.Zet social media in om de marketing te verbeteren. Maak de relatiesmet klanten warmer. Klanttevredenheid is in de hoogconjunctuur tevaak een ondergeschoven kindje geweest.Dan de factor arbeid. De bouw werkt al lang en veelvuldig metzzp’ers, het aantal flexibele arbeidskrachten kan niet veel meergroeien. Je ziet zelfs sommige werkgevers de tegenovergesteldebeweging maken: ze binden heel gespecialiseerde krachten metallerlei projecten. Als ze die specialisten nu zouden laten gaan, dankrijgen ze die nooit meer terug als de markt later weer aantrekt.Flexibiliteit kán een oplossing zijn voor de druk op de bouw, maar erzijn grenzen. Je ziet steeds meer ontwerpende aannemers, dankzijhet gebruik van het Bouw Informatie Model. Inderdaad, BIM isbelangrijk, reduceert faalkosten, stimuleert samenwerking, en opentnieuwe markten. Iedereen in de keten doet er zijn voordeel mee.Maar een uitvoerende bouwer heeft niet de creatieve kwaliteiten vaneen architect.Een nieuwe, flexibele marktbenadering kan helpen. Ik ken bedrijvendie vroeger alleen in de nieuwbouw zaten, en die zich nu ook oprestauratiewerk richten. Of op het upgraden van grote series jarenvijftig woningen, naar de eisen van de moderne tijd. Sommigeontwikkelende aannemers, vaak familiebedrijven, vinden eenoplossing voor de vaak slecht lopende vóórverkoop van nieuwbouw:de familie of een andere particuliere belegger koopt de woningen,verhuurt ze, en verwacht ze op de lange termijn goed te kunnenverkopen. Die pakken gelijk een maatschappelijke rol op. Een andereonderneming heeft een concept ontwikkeld om leegstaandekantoorruimte tijdelijk te veranderen in studentenhuisvesting. Hetlevert mooie oplossingen op.Wat voor alle ‘flexibele plannen’ geldt: onderzoek ze realistisch, metaandacht voor de eigen sterke en zwakke punten.’9interviews
  11. 11. Tweede dip bouwproductie raakt architecten harder dan ingenieurs In 2012 krimpt omzet architectenbureaus met 13,7% en van ingenieursbureaus met 2% Samenwerking in de keten van belang om toegevoegde waarde sector te laten zienBranchebeschrijvingTrends en ontwikkelingenOnze visieKerngegevens WebsitesArchitecten zorgen voor het ontwerp, het bestek en de begroting van(nieuw)bouwprojecten. Ook zijn zij betrokken bij verbouwingen enrestauraties. Voor architecten is de woningbouw het belangrijkst.Ingenieursbureaus adviseren, ontwerpen, verrichten haalbaarheids-studies, berekenen en begeleiden plannen op terreinen als bouw,installatietechniek, milieutechniek, machinebouw en procestechniek.Een gering aantal grote, internationaal opererende bureaus domineertde ingenieursbranche. Deze ingenieursbureaus hebben qua omzet enaantal werknemers een overheersende positie binnen de branche.2012 was vooral voor architecten een zwaar jaar, met een omzetdalingvan 13,7%. Architecten hebben veel last van het stilvallen van dewoningbouw. Sinds 2008 is de omzet van architecten met 40%gedaald. Dit heeft geleid tot faillissementen van architectenbureaus.Ontslagen architecten zijn voor zichzelf begonnen, waardoor de marktis versnipperd wat de prijzen verder onder druk zet. De werkvoorraadvan architecten neemt ook af doordat bouwbedrijven delen van hetontwerp in 3D steeds vaker in huis doen, en niet meer uitbestedenaan een architect. Ook worden architecten minder lang bij het bouw-proces betrokken. Zij worden steeds vaker enkel voor haalbaarheids-studies of het ontwerp betrokken, in plaats van gedurende het helebouwproces. Ingenieursbureaus hebben een stuk beter gepresteerd.In 2012 daalde hun omzet met slechts 2%. Ingenieurs wisten hunprijzen stabiel te houden. Ze zijn meer internationaal georiënteerd,waardoor ze minder hard zijn geraakt door de binnenlandse bouw-crisis. Wel zullen zij in 2013 en 2014 last krijgen van de aangekondigdebezuinigingen door de overheid op infrastructurele projecten, waardoorhun binnenlandse omzet onder druk zal komen te staan. Het wordtdaarom voor architecten en ingenieurs belangrijk om beter met derest van de bouwketen samen te werken. Hierdoor worden zij in eenvroeg stadium van het bouwproces betrokken en kunnen zij huntoegevoegde waarde laten zien. Architecten kunnen door onderlingesamenwerking een sterkere positie voor zichzelf creëren.De bouwproductie zal in 2013 verder terugvallen en naar verwachting in2014 stabiliseren. ABN AMRO verwacht dat architecten en ingenieurs indeze val mee worden getrokken. Vooral de nieuwbouw krijgt hardeklappen, wat ongunstig is voor architecten. Wel kunnen architecten opbeperkte schaal profiteren van de tijdelijke btw-verlaging, ingegaan op 1maart 2013 voor een periode van 1 jaar, die ook geldt voor het werk vande architect voor renovatiewerkzaamheden. De ingenieurs hebben in2013 last van het terugvallen van de gehele bouwproductie en in 2014zal de teruggang van de gww-productie hen treffen. ABN AMRO zietkansen voor architecten in andere segmenten dan waar ze traditie-getrouw actief zijn, zoals in de bouw voor onderwijs en gezondheids-zorg. Door flexibel met nieuwe sectoren om te gaan, kunnenarchitecten een deel van hun werkvoorraad behouden. Wel zal deconcurrentie op dit gebied groot zijn. Samenwerken met anderearchitecten of andere partners in de keten kan architecten een voor-sprong geven. Ook geeft het hen de mogelijkheid om voor grotereprojecten in aanmerking te komen. Ingenieurs doen er goed aan zich tefocussen op buitenlandse opdrachten. Door de overheidsbezuinigingenop infrastructurele projecten zijn de vooruitzichten binnen Nederlandbeperkt. Ingenieursbureaus zullen verder moeten gaan met kosten-besparingen om de concurrentie het hoofd te kunnen bieden.Omzetgroei architecten: -13,7%Aantal architectenbureaus: 5.050▶▶ waarvan met 1 werkzame persoon: 71,9%Omzetgroei ingenieurs: -2,0%Aantal ingenieursbureaus: 27.400▶▶ waarvan met 1 werkzame persoon: 80,2%Actuele sectorprognoses vindt u in onze publicatie ’Prognoses economie en sectoren’www.bna.nlwww.nlingenieurs.nlwww.kiviniria.netwww.deingenieur.nlarchitecten-eningenieursbureaus10
  12. 12. -15%-10%-5%0%5%10%15%2008 2009 2010 2011 2012Architectenbureaus Ingenieursbureaus Totaal9496981001021041062008 2009 2010 2011 2012Index(2010=100)TotaalArchitectenIngenieurs1020304050607080902008 2009 2010 2011 2012Index(2007=100)WoningenUtiliteitsgebouwen-15%-10%-5%0%5%10%15%2008 2009 2010 2011 2012rWoningbouw Utiliteitsbouw Gwwgroei(j-o-j)Omzetontwikkeling architecten slechter, ingenieurs verbeterdTarieven architecten en ingenieurs onder drukDieptepunt nieuwe opdrachten architectenBouwproductie zakt wegBron: CBSBron: CBSBron: CBS, ABN AMRO Economisch BureauBron: CBS, ABN AMRO Economisch Bureau▶▶ De omzet van architecten daalde in 2012 met 13,7%, de omzet vaningenieurs met 2%. De omzet van architecten zakt hiermee verderweg, terwijl de omzetontwikkeling van ingenieurs licht herstel laatzien ten opzichte van 2011.▶▶ Sinds 2008 is de omzet van architecten in totaal met circa 40%gedaald. De omzet van ingenieursbureaus daalde in dezelfdeperiode met circa 9%. Ingenieurs presteren beter, omdat zij minderafhankelijk zijn van de binnenlandse bouwsector.▶▶ De tarieven van architecten dalen al sinds het eerste kwartaal van2009. In 2012 daalden de tarieven met 1,6%.▶▶ De tarieven van ingenieurs laten een positiever beeld zien. In 2012stegen de tarieven minimaal ten opzichte van het gemiddelde tariefin 2011.▶▶ Ingenieurs halen een groot deel van hun werk uit het buitenland enzijn vaak zeer gespecialiseerd, waardoor hun prijzen minder onderdruk staan.▶▶ De bouwsom van nieuwe opdrachten voor architecten is in 2012gedaald als gevolg van de lage investeringsbereidheid vanhuishoudens en het bedrijfsleven.▶▶ De daling betreft vooral de nieuwbouw, waar architecten sterkafhankelijk van zijn. De bouwsom voor nieuwbouw van woningendaalde sinds 2008 met ruim 62% en voor nieuwbouw vanutiliteitsgebouwen met ruim 50%.▶▶ Nieuwe renovatieopdrachten daalden sinds 2008 met circa 23%voor woningen en ruim 16% voor utiliteitsgebouwen. Het aandeelvan renovatie is echter beperkt.▶▶ In 2012 nam de woningbouwproductie met ruim 9% af. Vooral denieuwbouwproductie werd hard getroffen.▶▶ De utiliteitsbouwproductie daalde in 2012 met 7,5%, ookveroorzaakt door een stagnerende nieuwbouwproductie.De gww-productie daalde ook in 2012, wat vooral van invloed isop de ingenieursbranche.▶▶ Voor 2013 wordt een verdere terugval van de omzet van architectenverwacht. De ingenieurs zullen beter presteren dan architecten,maar krijgen last van de overheidsbezuinigingen op de infra-structuur.11architecten- en ingenieursbureaus
  13. 13. In 2012 stond zowel het directe als indirecte rendement onder druk Financiering blijft problematisch als gevolg van Europese schuldencrisis Kansen liggen op huurmarkt voor woningen en in zorgvastgoedBranchebeschrijvingTrends en ontwikkelingenOnze visieKerngegevens WebsitesBeleggers in OG zijn actief op de woningmarkt en de commercieelonroerendgoedmarkt. Hun kernactiviteiten zijn het direct beleggen invastgoed en het exploiteren ervan. Het aan- en verkopen van vastgoedmet een langetermijnhorizon is ook onderdeel van de bedrijfsvoering.Op deze beleggingsmarkt zijn actief: institutionele beleggers,particuliere investeerders met eigen vastgoedportefeuilles en kleinereparticuliere beleggers die beleggen via vastgoedbeleggingsfondsen.Het rendement bestaat uit direct rendement (huurinkomsten minusexploitatiekosten/aankoopsom) en indirect rendement(waardeontwikkeling vastgoed).Het beleggingsklimaat verslechterde in 2012 verder door deaanhoudende Europese schuldencrisis. Het totale rendement daaldevan 3,8% in 2011 naar 1,2% in 2012. Rekening houdend met inflatiebleef een negatief rendement van -1,6% over. De waardedaling vankantoren was het sterkst; het indirecte rendement daalde met 8,8%.Dit is deels terug te voeren op de zorgelijke situatie in de gebruikers-markt, waarbij er sprake is van een oplopend verschil tussen aanboden opname van kantoorruimte. De resulterende leegstand heeft ookimpact op het directe resultaat. Het negatieve indirecte rendement inde woningbeleggingsmarkt is toe te schrijven aan de dalende huizen-prijzen op de koopmarkt, die via het verkopen van panden bijleegkomst de belegger raken. De huuropbrengsten laten – gezien hetlage leegstandpercentage, de groeiende gebruikersvraag en debeperkte nieuwbouw – juist groeipotentie zien. Het totale beleggings-volume daalde in 2012 met 12% naar EUR 4,3 miljard. Dat de marktsterk is weggezakt, blijkt wel uit het feit dat het beleggingsvolume in2007 nog EUR 11 miljard bedroeg. De markt beperkt zich op ditmoment tot commercieel vastgoed op A-locaties en relatief veiligewoningbeleggingen. De kredietverlening spitst zich ook toe opdergelijke locaties. Zo had in 2012 50% van het beleggingsvolume inkantoren betrekking op drie transacties op A-locaties. De financier-baarheid blijft, uitgezonderd institutionele beleggers, moeilijk. Inter-nationaal springen zogenaamde debt funds in dit financieringsgat,maar in Nederland zijn deze nog nauwelijks actief.ABN AMRO verwacht dat het indirecte rendement onder druk blijftstaan in 2013 en 2014. De sleutel tot herstel zit in aantrekkendegebruikersmarkten op basis van het economische herstel in 2014. Bijbeperkte leegstand is deze periode voor conservatief gefinancierdeparticuliere en institutionele beleggers overbrugbaar. Door de lagererendementen moeten vastgoedfondsen die met kort vermogengefinancierd zijn, doorgaan met verlaging en herfinanciering vanschulden. Het dividend staat onder druk, doordat de komende jarenrekening moet worden gehouden met de waardedaling van hetvastgoed, tegenvallende huurinkomsten en verhoogde aflossing. Omdatvastgoed in Nederland de afgelopen jaren flink in waarde is gedaald,wordt het voor buitenlandse beleggers weer interessant om terug tekeren naar de Nederlandse markt nadat ze zich als gevolg van deeconomische crisis hadden teruggetrokken. De interesse zal in eersteinstantie gericht zijn op A-locaties. Ook zien we versterkte activiteit vanprivate-equity-investeerders op vastgoedportefeuilles aan de onderkantvan de markt, waarvan de waarde onder de financieringswaarde ligt.Verder liggen er kansen in de koop van huurwoningen van woning-corporaties die hun portefeuille op orde moeten brengen. Het gaat danom het geliberaliseerde middensegment. Doordat de zorguitgaven in dekomende decennia sterk zullen stijgen, komt zorgvastgoed steeds meerin de belangstelling te staan.Aantal bedrijven: 20.290▶▶ waarvan verhuur: 15.740▶▶ waarvan handel: 4.550Leegstand kantorenmarkt: 14,6%Leegstand centrale winkelgebieden: 8,3%Totaal rendement (ROZ/IPD): 1,2%Actuele sectorprognoses vindt u in onze publicatie ’Prognoses economie en sectoren’www.ipd.comwww.ivbn.nlwww.propertynl.comwww.vastgoedmonitor.nlbeleggersinOG12
  14. 14. 2%3%4%5%6%7%8%2008 2009 2010 2011 2012Kantoren Bedrijfsruimten Winkels Woningen-10%-5%0%5%2008 2009 2010 2011 2012Kantoren Bedrijfsruimten Winkels WoningenWinkelsKantoren32%OverigWoningenBedrijfsruimten25%11%23%9%0,02,55,07,510,02008 2009 2010 2011 2012xmlnm2Aanbod kantoren Opname kantorenAanbod bedrijfsruimten Opname bedrijfsruimtenDirect rendement verslechterd, behalve van woningenIndirect rendement zakt wegKantoren blijft grootste beleggingssegmentAanbod en opname afgenomenBron: ROZ/IPDBron: ROZ/IPDBron: Jones Lang LaSalleBron: Dynamis, DTZ Zadelhoff▶▶ Het directe rendement van kantoren, bedrijfsruimten en winkelsdaalde in 2012, al was de daling voor winkelbeleggingen marginaal.Het directe rendement van woningen steeg licht in 2012.▶▶ Door het uitblijven van economisch herstel in 2012 was er mindervraag naar commercieel vastgoed en stijgt de leegstand. Hierdoorstaan de huuropbrengsten onder druk, wat zich uit in een dalenddirect rendement. De huurprijzen van woningen worden vaakgeïndexeerd voor inflatie, waardoor het directe rendement vanwoningen licht kon blijven stijgen.▶▶ De waardegroei van kantoren en bedrijfsruimten daalde in 2012voor het vijfde jaar op rij. In beide segmenten staat de waarde vanminder courante en leegstaande panden onder druk. De waardevan winkelpanden daalde in 2012, na twee jaar van waardegroei.▶▶ De waardegroei van woningen daalde in 2012 voor het derde jaarop rij. De crisis op de woningmarkt en de dalende huizenprijzen zijnhier de oorzaak van.▶▶ Het totale beleggingsvolume kwam in 2012 uit op EUR 4,3 miljard.Dit is een daling van bijna 12% ten opzichte van 2011 toen hetbeleggingsvolume nog EUR 4,8 miljard bedroeg.▶▶ Kantoren zijn het belangrijkste beleggingssegment. In 2012domineerden drie transacties de beleggingsmarkt voor kantoren.Het ging hierbij om circa 50% van het totale beleggingsvolume inkantoren. Na kantoren wordt het meest in winkels en woningenbelegd.▶▶ In 2012 daalde zowel het aanbod als de opname van kantoorruimte.Vooral de opname stond onder druk, die daalde met bijna 21%. Hetaanbod daalde met slechts 3%. Door Het Nieuwe Werken, over-capaciteit in de markt en de economische crisis staat de vraag naarkantoren al jaren onder druk.▶▶ De opname van bedrijfsruimten daalde in 2012 sterker dan hetaanbod, maar het verschil is niet zo groot als bij de kantorenmarkt.Bedrijfsruimten profiteren van de vlucht in online winkelen, waaropslagruimte voor nodig is.13beleggers in OG
  15. 15. Productie onder druk door overheidsbezuinigingen en lage investeringsbereidheid bedrijven Gww-productie in 2012 met 2,7% gedaald, omzet gestegen met 1,7% Langdurige relaties gemeenten voor kleine ondernemingen uitkomstBranchebeschrijvingTrends en ontwikkelingenOnze visieKerngegevens WebsitesDe grond-, water- en wegenbouw (gww) bestaat uit een aantalsegmenten, waarvan wegenbouw, grondwerk en riolering, civielebetonbouw en kabels en leidingen veruit de belangrijkste zijn. Zijhebben een gezamenlijk aandeel van bijna 75% in de productie.Overige segmenten zijn railbouw, baggerwerk, kust- en oeverwerk enstraatwerk. Circa 85% van alle ondernemingen in de gww heeftminder dan vijf werkzame personen en slechts een klein deel heeftmeer dan honderd werkzame personen. Verder is er een groeiendaantal zelfstandigen zonder personeel (ZZP’ers).De gww-productie is in 2012 als gevolg van lagere overheids- enbedrijfsinvesteringen gedaald met 2,7%. De omzet liet nog wel eenstijging zien van 1,7%. De kabel- en buizenleggers profiteerden vande Crisis- en herstelwet en de aanleg van kabels- en glasvezel-aansluitingen voor het internetverkeer, waardoor hun omzet in 2012met 6,6% steeg. De omzet van bedrijven actief in het aanleggen vantunnels, wegen en spoorwegen had meer last van de overheids-bezuinigingen. Hun omzet daalde met 0,2%. De grote ondernemingenactief in de gww-sector lieten de grootste omzetstijging zien in 2012:8,3%. De omzet van het kleinbedrijf daalde met 3,3% en het midden-bedrijf presteerde het slechtst, hun omzet daalde met 10,2%. Deorderportefeuille daalde van 5,9 naar 5,1 maanden in 2012. Dit wordtvoornamelijk veroorzaakt door de dalende orderportefeuille van grond-en waterbouwers. De orderportefeuille van wegenbouwers bleefnagenoeg gelijk. De kosten van gww-bouwers stegen nog licht in2012, met name bij wegenbouwers. Hierdoor kwamen de marges vanbedrijven actief in de gww verder onder druk te staan, wat vooral voorrekening van de wegenbouwers kwam. Opvallend is dat privateinvesteerders steeds meer belangstelling krijgen voor infrastructureleprojecten. Dit kan de aangekondigde overheidsbezuinigingen watcompenseren. Ook wordt innovatief ontwerp steeds belangrijkerwaarbij bedrijven actief in de gww samenwerking moeten zoeken metbedrijven die bijvoorbeeld navigatiesystemen ontwerpen.ABN AMRO verwacht dat de gww-productie in 2013 nog sterk zal dalen,als gevolg van overheidsbezuinigingen en het uitblijven van economischherstel. Deze bezuinigingen worden in gelijke mate verdeeld over derijkswegen, spoorwegen en waterprojecten. Wel zal de nieuwbouwharder worden getroffen dan het onderhoud, dat door de overheidgevrijwaard wordt van bezuinigingen. Infrastructurele projecten zullendaarom nog meer afhankelijk worden van publiek-private samenwerking(PPS). Wel is de financiering van dergelijke DBFM (Design, Build,Finance, Maintain)-projecten steeds uitdagender, als gevolg van destrengere kredietregels voor banken. Daarom kan het voor institutionelebeleggers zoals pensioenfondsen aantrekkelijk zijn om in infrastructureleprojecten te gaan investeren. Voor grote bedrijven actief in de gwwliggen daarnaast kansen in het buitenland. Voor kleine bedrijven is ditniet mogelijk, maar liggen er bijvoorbeeld kansen in het afsluiten vanonderhoudscontracten met gemeenten, waardoor zij een deel van delasten van gemeenten overnemen. Door middel van het leveren vangoede service kunnen zij gemeenten voor langere tijd aan zich binden.Ook zullen bedrijven actief in de gww zich kunnen onderscheiden doorsterker in te zetten op innovaties, bijvoorbeeld slimme snelwegenwaarin waarschuwingssignalen oplichten of wegen die elektrischeauto’s automatisch opladen.Aantal bedrijven: 6.450▶▶ waarvan met 1 werkzame persoon: 68%▶▶ waarvan met >100 werkzame personen: 1,4%▶▶ waarvan buizen- en kabelleggers: 1.000Grond-, water- en wegenbouwproductie:EUR 13,6 mrdGemiddelde prijsverandering: +2,9%Actuele sectorprognoses vindt u in onze publicatie ’Prognoses economie en sectoren’www.bouwendnederland.nlwww.cobouw.nlwww.crow.nlwww.deltares.nlgrond-,water-enwegenbouw14
  16. 16. -10%-5%0%5%10%15%2008 2009 2010 2011 20121001051101151201251301351402008 2009 2010 2011 2012 2013Index(2005=100)Geasfalteerde wegenRioleringWaterbouwGrondverzet4556677882008 2009 2010 2011 2012MaandenproductieGwwWegenbouwGrond- en waterbouw-20%-15%-10%-5%0%5%10%15%2008 2009 2010 2011 2012rNieuwbouw Onderhoud Totaalgroei(j-o-j)Omzet laat nog lichte stijging zienInputprijzen gww stijgen lichtOrderportefeuille gww daaltBouwproductie gww daaltBron: CBSBron: CBSBron: EIBBron: CBS, ABN AMRO Economisch Bureau▶▶ In 2012 steeg de omzet in de gww met 1,7%. Deze omzetgroeiwerd gedreven door de uitvoering van stimuleringsmaatregelen inhet kader van de Crisis- en herstelwet.▶▶ Vooral de buizen- en kabelleggers deden het goed in 2012 met eenomzetstijging van 6,6%. Bedrijven actief in het aanleggen vantunnels, wegen en spoorwegen hadden meer last van de crisis.Hun omzet daalde met 0,2%.▶▶ De vooruitzichten voor 2013 en 2014 zijn ongunstig, door debezuinigingen bij Rijksoverheid en gemeenten. Hierdoor zal deomzet gaan afnemen.▶▶ De kosten die bedrijven actief in de gww-sector in 2012 kwijt zijnaan personeel, materiaal en materieel stegen licht.▶▶ Bedrijven die actief zijn in het aanleggen van geasfalteerde wegenhebben te maken met de grootste kostenstijgingen. De anderedeelsectoren kennen lagere stijgingen, die elkaar niet veelontlopen.▶▶ Dit heeft tot gevolg dat de marges van bedrijven actief in de gwwonder druk komen te staan.▶▶ De orderportefeuille van de gww is in 2012 gedaald van 5,9 naar5,1 maanden. Dit wordt voornamelijk veroorzaakt door de dalingvan de orderportefeuille van de grond- en waterbouw. Die daaldevan 7,2 naar 5,6 maanden wat de sterkste daling in de bouw is. Deorderportefeuille van de wegenbouwers daalde van 4,7 naar 4,6maanden.▶▶ De orderportefeuille van wegenbouwers is in de eerste helft vanhet jaar nog gestegen, maar is in de tweede helft weer flinkgedaald. De orderportefeuille van de grond- en waterbouwersdaalde gestaag gedurende het jaar.▶▶ De gww-productie daalde in 2012 licht met 2,7%. Dit werdgedreven door de economische omstandigheden.▶▶ ABN AMRO verwacht dat de productie in 2013 sterk terug zalvallen als gevolg van de nieuwe overheidsbezuinigingen op infra-structurele werken. Dit zal de nieuwbouw harder raken dan hetonderhoud. Ook in 2014 zal nog een beperkt effect hiervanwaarneembaar zijn.15grond-, water- en wegenbouw
  17. 17. Omzet daalt met 6,1% in 2012 door terugval bouwproductie Bedrijven moeten inzetten op producten voor kosteneffectieve bouw Nieuwe wet- en regelgeving weert illegale producten van Europese marktBranchebeschrijvingTrends en ontwikkelingenOnze visieKerngegevens WebsitesDe houtindustrie omvat voornamelijk timmerbedrijven die productenvoor de bouw produceren, zoals deuren, ramen, trappen en kozijnen.Daarnaast zijn er producenten van emballagemateriaal, plaatmateriaalen overige houtproducten (zoals lijsten) en de bedrijven die houtverduurzamen. En Nederland kent nog een beperkt aantalhoutzagerijen. De bouwmaterialenindustrie omvat de productie vanonder meer stortklaar beton, betonproducten, cement, gips, glas(veiligheidsglas of meerwandig glas), asfalt, baksteen en aardewerk.Ongeveer eenderde van deze bedrijven is actief in de beton- encementindustrie.Na de omzetstijging in 2011 daalde de omzet in de hout- enbouwmaterialenindustrie in 2012 weer. De crisis in de bouw heeft zichin 2012 verhevigd, waardoor de bouwproductie in de burgerlijke enutiliteitsbouw sterk is gedaald. Dit had zijn weerslag op de binnen-landse omzet van de hout- en bouwmaterialenindustrie. De buiten-landse omzet kon dit niet compenseren, waardoor de totale omzetverder wegzakte. De krimp van de bouwproductie had ook tot gevolgdat de bezettingsgraad verder daalde. Daarnaast daalde de order-positie in 2012, vooral in de tweede helft. Dit zorgde ervoor dat deprijzen onder druk bleven staan. De prijsdruk bleef hoog doordat deinvoerprijzen harder stegen dan de afzetprijzen. Dit gold met namevoor de houtindustrie. Het wordt voor de hout- en bouwmaterialen-industrie steeds belangrijker om zich flexibel op te stellen naar de klanttoe, meer rekening houdend met de wensen op het gebied vanduurzaamheid en kosteneffectief, snel en innovatief bouwen. Ook moetde branche rekening houden met nieuwe regelgeving. Een uitdagingvoor de houtindustrie is de nieuwe Europese Houtverordening EUTRdie 3 maart 2013 is ingegaan. Deze verordening is gericht op hetweren van illegaal hout van de Europese markt. Ook de bouw-materialenindustrie krijgt te maken met nieuwe regelgeving vanuit deEuropese Commissie. Per 1 juli 2013 treedt de nieuwe Europeseverordening voor het verhandelen van bouwproducten in werking,waarmee de CE-markering voor bijna alle bouwproducten verplichtwordt.ABN AMRO verwacht dat de omzet in 2013 en 2014 als gevolg van dekrimpende bouwproductie verder daalt. Vooral de voor de hout- enbouwmaterialenindustrie belangrijke productie van nieuwbouw-woningen zal in 2013 en 2014 hard worden getroffen. Door het gebrekaan vertrouwen onder potentiële kopers, de dalende huizenprijzen en dediscussie over de hypotheekrenteaftrek is de woningmarkt stil komen teliggen. Dit leidde tot een daling van het aantal vergunningen voornieuwbouwwoningen met 33% in 2012. De hout- en bouwmaterialen-industrie wordt ook getroffen door de utiliteitsbouw, die onder druk blijftstaan als gevolg van overheidsbezuinigingen en de lage investerings-bereidheid van bedrijven. De utiliteitsbouw zal wel in 2014 de eerstetekenen van herstel laten zien. De grond-, water- en wegenbouw heeftlast van de grootschalige bezuinigingen bij de overheid, waardoor infra-structurele projecten uit- dan wel afgesteld worden. Door de hogehoutprijzen krijgt de houtindustrie net als in 2012 hardere klappen dande bouwmaterialenindustrie. Om in deze tijd het hoofd boven water tehouden, is kostenbeheersing van groot belang. Door het beperken vande overhead kunnen lagere prijzen aan de klant kunnen wordendoorberekend. Ook kan ketenintegratie helpen om kostenefficiënt tewerken. Door efficiënt samen te werken zullen de faalkosten lagerworden en zal het bouwproject verbeteren.Aantal bedrijven: 4.180▶▶ waarvan met 1 werkzame persoon: 56%▶▶ waarvan houtindustrie: 2.245▶▶ waarvan bouwmaterialenindustrie: 1.935Producentenprijzen: +1,9%Omzetontwikkeling: -6,1%www.houtwereld.nlwww.vvnh.nlwww.hibin.nlwww.nvtb.nlhout-enbouwmaterialenindustrieActuele sectorprognoses vindt u in onze publicatie ’Prognoses economie en sectoren’16
  18. 18. -30%-20%-10%0%10%20%30%2008 2009 2010 2011 2012Hout binnenlandBouwmaterialen binnenlandHout buitenlandBouwmaterialen buitenland65%70%75%80%85%90%2008 2009 2010 2011 2012 2013HoutindustrieBouwmaterialenindustrie92971021071122008 2009 2010 2011 2012Index(2010=100)Invoerprijs hout Afzetprijs houtInvoerprijs bouwmaterialen Afzetprijs bouwmaterialen0500100015002000250030002008 2009 2010 2011 2012xEURmlnInvoer houtInvoer bouwmaterialenUitvoer houtUitvoer bouwmaterialenOmzetontwikkeling verslechterdBezettingsgraad zakt verder wegPrijsdruk hout en bouwmaterialen omhoogHandel in hout en bouwmaterialen afgenomenBron: CBSBron: CBSBron: CBSBron: CBS▶▶ In 2012 nam de omzet in de houtindustrie met bijna 13% af. Debinnenlandse omzet daalde met 14%, de buitenlandse omzet met5%.▶▶ De omzet in de bouwmaterialenindustrie nam met 3,6% af. Ditkomt geheel voor rekening van de binnenlandse markt, die met6,5% afnam. De buitenlandse omzet steeg met ruim 6%.▶▶ De binnenlandse markt wordt in 2013 hard getroffen door de dalingvan de bouwproductie in de burgerlijke en utiliteitsbouw.▶▶ Door de problemen in de bouw is de bezettingsgraad in 2012 lichtgedaald. De bezettingsgraad van de houtindustrie kwam over heel2012 uit op gemiddeld 75% en van de bouwmaterialenindustrie op74%.▶▶ Door de aanhoudende crisis in de bouw ligt de bezettingsgraad tienprocentpunten onder het langjarige gemiddelde van voor de crisis.▶▶ ABN AMRO verwacht dat door de problemen in de bouw debezettingsgraad in 2013 verder zal dalen.▶▶ De invoerprijzen van hout stegen in 2012 met 1,6%. De afzetprijzenstegen met 1,2%, vooral veroorzaakt door een stijging van deafzetprijs voor de export met 3%. Per saldo nam de prijsdruk in dehoutindustrie toe, waardoor de financiële situatie van de brancheverslechterde.▶▶ Ook de prijsdruk in de bouwmaterialenindustrie steeg. De invoer-prijs van bouwmaterialen steeg in 2012 met 2,9%, de afzetprijsmet 2,1%. De stijging in de afzetprijs werd vooral veroorzaakt doorde afzet in het binnenland.▶▶ De invoer van zowel hout als bouwmaterialen daalde in 2012 alsgevolg van de dalende bouwproductie. Per saldo daalde de invoervan hout met 6,5% en van bouwmaterialen met 5,2%.▶▶ De uitvoer van hout en bouwmaterialen nam in 2012 toe: hout met6,6% en bouwmaterialen met 2,1%. Het overgrote deel van deuitvoer ging naar België en Duitsland, waar de bouwsector beterpresteert.▶▶ Voor 2013 verwacht ABN AMRO dat de invoer, door de vooruit-zichten in de bouw, verder daalt. De uitvoer zal door devooruitzichten voor de Europese bouw stabiel blijven.17hout- en bouwmaterialenindustrie
  19. 19. Omzet installatiebranche krimpt met 4,4% in 2012 door teruglopende bouwproductie Door de economische crisis doen aannemers werk van installateurs vaker zelf Het afsluiten van langdurige contracten kan de relatie met de klant verbeterenBranchebeschrijvingTrends en ontwikkelingenOnze visieKerngegevens WebsitesIn de installatiebranche zijn vier verschillende installatiewerkzaam-heden te onderscheiden: elektrotechnisch installatiewerk, centraleverwarmings- en luchtbehandelingswerk, gasfitters-, water-,loodgieters- en sanitairinstallatiewerk en tot slot isolatie- en overiginstallatiewerk. De installatiebranche is opgedeeld in vier verschillendesegmenten: woningbouw, utiliteitsbouw, grond-, water- en wegen-bouw en industrie. Bijna 70% van de installatiewerkzaamheden heeftbetrekking op woning- en utiliteitsbouw en circa 20% op industrie.Een branchevereniging binnen de installatiebranche is UNETO-VNI.Na omzetherstel in 2011 is de omzet van installateurs in 2012 gedaaldmet 4,4% als gevolg van de teruglopende bouwproductie. Circa 80%van de omzet wordt behaald in de bouwsector. Daarom droeg dedaling in de productie van de woning- en utiliteitsbouw en gww van7% in belangrijke mate bij aan de omzetdaling van installateurs. Deomzetdaling is nog beperkt gebleven, doordat de omzet vaninstallateurs voor 20% in de industrie behaald wordt. De industrie-productie daalde in 2012 slechts 0,7%. Al met al is de malaise in debouw ook zichtbaar in de orderportefeuille van installateurs. VolgensUNETO-VNI is de orderportefeuille in 2012 gedaald met ruim 1 maandnaar 5,6 maanden in het eerste kwartaal van 2013. De grote groepkleine ondernemingen kan in 2013 en 2014 profiteren van de tijdelijkebtw-verlaging op het onderhoud aan woningen. ABN AMRO verwachtdat het uiteindelijke effect van de tijdelijke btw-verlaging beperkt zalzijn, omdat het alleen de woningbouw betreft en de animo beperkt zalzijn na de tijdelijke btw-verlaging in 2010-2011. Door de versnipperingvan de branche staan de prijzen onder druk. Ook de positie vaninstallateurs in de keten staat onder druk. Installateurs worden steedsvaker later of helemaal niet bij bouwprocessen betrokken. Door deeconomische crisis doen aannemers een deel van de eenvoudigerewerkzaamheden die zij voorheen uitbesteedden aan installateurs nuzelf. Het is voor installateurs van belang om hun positie in de ketenniet kwijt te raken en hun toegevoegde waarde te laten zien.Installateurs blijven in 2013 hinder ondervinden van de terugval in debouw. De nieuwbouwproductie van woningen wordt zowel in 2013 als2014 hard geraakt. ABN AMRO verwacht dat het onderhoud in 2014weer aan zal trekken als gevolg van economisch herstel en de tijdelijkebtw-verlaging waar vooral kleine bedrijven van zullen profiteren. Ook deutiliteitsbouwproductie zal in 2013 eerst nog last hebben van lagebedrijfsinvesteringen. In 2014 zullen deze investeringen aantrekken,waardoor de utiliteitsbouw weer een bescheiden groei zal laten zien.Ook kan de installatiebranche profiteren van de leegstaande kantorendie getransformeerd worden. De Leegstandwet wordt zo aangepast datdit aantrekkelijker wordt. De gww zal in 2013 nog harde klappen krijgenals gevolg van de overheidsbezuinigingen op infrastructurele projecten.Deze teruggang zal in 2014 beperkt zijn. Voor de industrie gaat ABNAMRO in 2013 uit van een lichte groei. Om te kunnen overleven in eenbranche met een structureel lager productievolume als uitgangspunt ishet voor installateurs belangrijk om meer aandacht te besteden aanlangdurige contracten waarin het onderhoud aan de installaties ookwordt meegenomen. Hiermee kunnen installateurs een langdurigerelatie met de klant aangaan. Ook zouden ze zich in de utiliteitsbranchemeer kunnen richten op deelgebieden die beperkt worden geraakt doorde bouwcrisis, zoals de zorg en het onderwijs.Aantal bedrijven: 16.515▶▶ waarvan met 1 werkzame persoon: 62%▶▶ waarvan met >100 werkzame personen: 0,7%▶▶ waarvan elektrotechnische bedrijven: 6.655▶▶ waarvan loodgieters- en fittersbedrijven: 5.850▶▶ waarvan verwarmingsinstallatiebedrijven: 2.930Actuele sectorprognoses vindt u in onze publicatie ’Prognoses economie en sectoren’www.cobouw.nlwww.nvkl.nlwww.tvvl.nlwww.uneto-vni.nlinstallatiebedrijven18
  20. 20. -10%-5%0%5%10%15%2008 2009 2010 2011 2012> 100 werknemers 1%1 - 10 werknemers89%9%10 - 50 werknemers50 - 100 werknemers 1%80901001101201301401501601701802008 2009 2010 2011 2012Index(2005=100)Voedings- en genotmiddelenindustrieRaffinaderijen en chemieBasismetaal, metaalproductieindustrieEnergie- en waterleidingbedrijven-15%-10%-5%0%5%10%15%2008 2009 2010 2011 2012rWoningbouw Utiliteitsbouw GWWgroei(j-o-j)Omzet na stijging in 2011 weer onderuitInstallatiebranche sterk versnipperdOmzet industrie laat wisselend beeld zienBouwproductie in de minBron: CBSBron: CBSBron: CBS, ABN AMRO Economisch BureauBron: CBS, ABN AMRO Economisch Bureau▶▶ Na een relatief goed jaar waarin de omzet steeg, is de omzet vande installatiebedrijven in 2012 met 4,4% gedaald. Dit wordtveroorzaakt door de dalende bouwproductie.▶▶ Ook voor 2013 verwacht ABN AMRO een omzetdaling. Wel kunnende kleine installatiebedrijven profiteren van de tijdelijke btw-verlaging op renovatiewerkzaamheden aan woningen. Het effecthiervan zal echter beperkt zijn.▶▶ De installatiebranche is sterk versnipperd. In 2012 had 89% van deinstallatiebedrijven slechts 1-10 werknemers. In 2007 was dit 84%.▶▶ Het aantal bedrijven met meer dan 100 werknemers is stabielgebleven sinds 2007.▶▶ De grote stijging in het aantal eenmanszaken wordt veroorzaaktdoor de daling in de bouwproductie en, als gevolg daarvan, dedaling van de productie in de installatiebranche. Grote onder--nemingen hebben hierdoor werknemers moeten ontslaan dievervolgens vaak voor zichzelf zijn begonnen.▶▶ De installatiebranche is niet alleen afhankelijk van de bouwsector,ook de industriële procestechniek draagt bij aan de omzet.▶▶ De industriebranches laten een gemengd beeld zien. Deraffinaderijen en branches met betrekking tot chemie laten eenomzetstijging zien van bijna 6%.▶▶ De overige branches laten een daling zien. De grootste daling komtop naam van de metaalproductieindustrie. Die omzet daalde in2012 met bijna 8%.▶▶ Na een jaar van groei, daalde de woningbouwproductie in 2012 met9,2%. De onzekerheid op de woningmarkt is hier de oorzaak van.▶▶ De utiliteitsbouwproductie daalde in 2012 met 7,5% en de gww-productie met 2,7%. Deze branches hebben last van bezuinigingendoor de overheid en teruglopende bedrijfsinvesteringen.▶▶ De verwachting voor 2013 is dat de productie van alle drie debranches verder zal dalen. In 2014 zal er in de utiliteitsproductieherstel optreden. Dat is nog niet het geval voor de nieuwbouw-productie van woningen en de gww.19installatiebedrijven
  21. 21. Daling prijs en aantal transacties zorgt voor druk op omzet makelaars Rol makelaar komt steeds meer in gedrang Nieuwe verdienmodellen worden aangeboord om maatwerk te kunnen leverenBranchebeschrijvingTrends en ontwikkelingenOnze visieKerngegevens WebsitesMakelaars in onroerend goed zijn voornamelijk actief op de woning-markt, waarbij (kleinschalig) commercieel onroerend goed eendeelmarkt is. In dit rapport staat de woningmarkt centraal.Kernactiviteit in deze branche is aan- en verkoopbemiddeling bijbestaand en nieuw onroerend goed. Makelaarskantoren bieden ookdeeldiensten aan, zoals taxaties, hypotheekbemiddeling, assurantiën,(ver)huur en beheer. De titelbescherming is in 2001 afgeschaft encertificering moet garanderen dat makelaars deskundig enonafhankelijk zijn. Ook moet hiermee de integriteit gewaarborgdworden.In 2012 stond de woningmarkt in de schijnwerpers. Grootste oorzaakhiervan was de politieke discussie over de hypotheekrenteaftrek. In2012 is een aantal maatregelen bekend gemaakt. Allereerst werd deonduidelijkheid omtrent de overdrachtsbelasting opgeheven. Dezebelasting blijft permanent 2%. Het mogelijke afschaffen van ditbelastingvoordeel zorgde medio 2012 voor groei in het aantal trans-acties. Daarnaast zijn er eind 2012 plannen op tafel gekomen om defiscale voordelen met betrekking tot, onder andere, de spaar-hypotheek, in te perken. Verder is het vanaf 2013 verplicht om eenhypotheek annuïtair af te lossen. De overheid beoogt met de ‘Blok-hypotheek’ lucht te bieden, maar de vraag blijft of dat lukt.Consumenten die al van plan waren een woning te kopen, hebben zoveel mogelijk geprobeerd hun aankoopmoment in 2012 plaats te latenvinden, om zodoende optimaal te kunnen profiteren van de geldenderegelingen. In december 2012 nam het aantal transacties dan ook metcirca 30% toe ten opzichte van december 2011. Toch is 2012 geengoed jaar geweest. Het aantal transacties nam af met 3%. Ook degemiddelde huizenprijs daalde met 6%, naar circa EUR 226.000.Vooral de daling van het aantal transacties is terug te zien in de omzetvan de makelaarskantoren. Al een aantal jaar kampt de sector metteruglopende volumes en afwachtende kopers. Daarnaast staan demarges onder druk. Dit zorgt voor een stijging van het aantalfaillissementen in de sector. In 2012 gingen 40% meer bedrijvenfailliet in de verhuur en handel van onroerend goed dan in 2011.2013 blijft een lastig jaar voor de woningmarkt. Onzekerheid bij consu-menten over de economische vooruitzichten zorgt voor een afwachten-de houding als het gaat om de aankoop van een huis. Naast het econo-mische tij, hebben de makelaars te maken met een aantal structureletrends die invloed hebben op de marges. Zo zorgde de opkomst van in-ternetsites als funda.nl en jaap.nl al een aantal jaar geleden voor eenveranderende dienstverlening. Het koppelen van verkoper en koperwordt steeds makkelijker, en de rol van de makelaar in dit proces steedskleiner. Een ander aspect is het gebruik van social media bij de verkoopvan een woning. Via sociale netwerken wordt informatie over eenwoning toegankelijker en betrouwbaarder. Hiermee wordt de adviseren-de rol van de makelaar kleiner. Niet alleen zal de makelaar zijn rolmoeten herdefiniëren, ook het verdienmodel staat onder druk. Het tradi-tionele verdienmodel, waarbij de makelaar een courtage ontvangt,wordt steeds meer vervangen door andere manieren van tarifering.Voorbeelden hiervan zijn een vast bedrag per transactie of een tarief opuurbasis. Door deze nieuwe vormen van tarifering is maatwerk mogelijk.Consumenten kunnen kiezen om voor een lager tarief slechts een deelvan de dienstverlening af te nemen. Transparantie en flexibiliteit zijn hier-bij belangrijk. Via internet zal het steeds makkelijker worden om tarievenen makelaars met elkaar te vergelijken. De traditionele makelaar diewerkt op basis van courtage, komt zo steeds meer onder druk te staan.Aantal leden NVM: 3.914Aantal leden VBO: 1.000Aantal leden Vastgoed PRO: 800Prijsindex verkoopprijzen: -6,3%Aantal verkochte woningen: 117.261 (-3%)Actuele sectorprognoses vindt u in onze publicatie ’Prognoses economie en sectoren’www.biedenenwonen.nlwww.nvm.nlwww.vbo.nlwww.vastgoedpro.nlmakelaarsonroerendgoed20
  22. 22. -10,0%-7,5%-5,0%-2,5%0,0%2,5%5,0%7,5%2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012050.000100.000150.000200.000250.0001995 1997 1999 2001 2003 2005 2007 2009 20114%5%6%7%8%2008 2009 2010 2011 2012Kantoren Bedrijfsruimten Winkels012342007 2008 2009 2010 2011 2012xmlnm2Kantoren BedrijfsruimtenHuizenprijzen verder gedaaldAantal verkochte koopwoningen gedaaldRendementen gedaaldOpname commercieel vastgoed gedaaldBron: CBSBron: CBSBron: ROZ/IPDBron: Dynamis, DTZ Zadelhoff, NVM▶▶ In 2012 namen de huizenprijzen fors af, met circa 6%. Dit is hetvierde jaar op rij dat de huizenprijzen te maken hadden met eendaling. De woningprijs is sinds het begin van de crisis metongeveer 13% gedaald.▶▶ De totale verkoopprijs is in 2012 met circa 8% gedaald, naarEUR 26 miljard. In 2005 was dit bedrag nog EUR 46 miljard. Nietalleen een prijsdaling, maar ook een daling van het aantaltransacties droeg bij aan deze ontwikkeling.▶▶ Het aantal verkochte woningen is sinds de crisis toesloeg metcirca 40% afgenomen.▶▶ Het aantal transacties daalde vooral flink in Groningen en Friesland.Maar ook in Utrecht en Noord- en Zuid-Holland namen de trans-acties af. Een stijging van het aantal transacties was te zien inOverijssel, Zeeland en Limburg.▶▶ De omzet van woningmakelaars is voor een belangrijk deelafhankelijk van het aantal transacties. Een daling van de transactieszet de omzet dan ook onder druk.▶▶ De directe rendementen op kantoren, bedrijfsruimten en winkelsdaalden in 2012, maar zijn nog wel positief. De indirecte rendemen-ten over 2012 zijn negatief. Hierdoor komt het totale rendement opvastgoed uit op 1,2%. Dat is een daling ten opzichte van vorig jaar,toen het totale rendement 3,8% was.▶▶ De sombere economische omstandigheden zijn terug te zien in decijfers. Bij kantoren is dit indirecte rendement het laagst. Overcapa-citeit en leegstand zijn hiervan de oorzaak.▶▶ De opname van kantoor- en bedrijfsruimte is in 2012 gedaald tenopzichte van 2011. Voor kantoren is de opname onder de 1 miljoenvierkante meter uitgekomen. Het dalende aantal kantoorbanen enHet Nieuwe Werken droegen bij aan de daling. Wel neemt de vraagnaar kleinere kantoorruimtes toe.▶▶ Het aanbod van bedrijfsruimte nam in 2012 verder toe. Volgens deNVM stond er in 2012 circa 12,1 miljoen vierkante meter te huur ofte koop. Dat is een stijging van 4% ten opzichte van 2011.▶▶ Ook de structurele leegstand is volgens de NVM toegenomen. Datbetreft bedrijfsruimten die drie jaar of langer te koop of te huurstaan. In 2012 stond 13,6% van het vastgoed structureel te koop.21makelaars onroerend goed
  23. 23. Omzet projectontwikkeling blijft achter bij bouw vanwege stilvallen nieuwbouw Omzet projectontwikkelaars daalde met 15,6% in 2012 Door problemen nieuwbouw verschuift werkterrein naar renovatie en transformatieBranchebeschrijvingTrends en ontwikkelingenOnze visieKerngegevens WebsitesProjectontwikkeling betreft de ontwikkeling en bouw van woningen,kantoren, winkels, bedrijfspanden en gebieden. Deze branche omvatzowel projectontwikkeling voor de commerciële onroerendgoedmarktals projectontwikkeling voor de particuliere woningmarkt. Project-ontwikkeling is vooral kapitaalintensief wanneer investeringen voor deaankoop van ontwikkelingsposities nodig zijn. Daarnaast loopt deprojectontwikkelaar het risico dat een project door wijzigendemarktomstandigheden wordt vertraagd of helemaal niet doorgaat.Het aantal verkochte nieuwbouwwoningen nam in 2012 met bijna 25%af naar 14.346, een nieuw dieptepunt. De daling bleef nog beperkt dooreen redelijk goed laatste kwartaal van 2012, vanwege de strengerehypotheekregels die per 1 januari 2013 zijn ingegaan en die consumen-ten niet wilden afwachten. Het aantal afgegeven vergunningen voorwoningen daalde in 2012 met 33%, waardoor de nieuwbouwproductieook in 2013 en 2014 zal dalen. Door de slechte omstandigheden op dewoningmarkt kelderde de omzet in 2012 met 15,6%. Ook denieuwbouwproductie van utiliteitsgebouwen was hier debet aan. Diedaalde in 2012 met ruim 22%. De productie van kantoren daalde met25%, de productie van bedrijfsgebouwen met 24%. De daling in deproductie van winkels bedroeg slechts 5%. Leegstand en Het NieuweWerken zorgen ervoor dat er veel minder kantoren en bedrijfspandengebouwd worden. De daling in de nieuwbouw van winkels is toe teschrijven aan de daling in consumentenbestedingen en het toch al groteaanbod van bestaande winkels. Renovatie zal daarom de komende jarenvoor utiliteitsgebouwen belangrijker worden. Het wordt voorprojectontwikkelaars nog belangrijker om rekening te houden met dewensen van klanten. Zo moet bij het bouwen van woningen rekeningworden gehouden met de toekomstige zorgvraag. De bouw moetzodanig worden ingericht dat een woning eenvoudig aangepast kanworden. Ten slotte gaan projectontwikkelaars steeds vaker voorbijvoorbeeld beleggers werken voor een fee, waarbij beleggers hetrisico dragen en projectontwikkelaars hun expertise inbrengen.Voor 2013 wordt een verdere daling van de nieuwbouwproductie inzowel de woning- als utiliteitsbouw verwacht. Voor 2014 verwacht ABNAMRO nog een daling in de nieuwbouwproductie van woningen, alsgevolg van het tegenvallende aantal vergunningen dat voor de bouw vanwoningen is afgegeven. Wel kan in 2014 de utiliteitsbouwproductiebescheiden groeien, als gevolg van de aantrekkende economie. Om inaanmerking te kunnen komen voor nieuwe projecten zullen project-ontwikkelaars rekening moeten houden met de nieuwe wensen in deutiliteitsbouw. Door Het Nieuwe Werken kunnen kantoren met mindervierkante meters af en wordt een flexibele indeling noodzakelijk. Defocus blijft in het winkelvastgoed de komende jaren op de A-locatiesliggen. Door internetverkoop is de vraag naar B- en C-locaties zeerbeperkt. Voor bedrijfspanden is nog groei te verwachten in logistiek enmaatschappelijk vastgoed. ABN AMRO verwacht dat de focus in denieuwbouw van woningen de komende jaren zal liggen op hethuursegment. Door de nieuwe hypotheekregels zijn koopwoningensteeds minder aantrekkelijk. Consumenten krijgen moeilijker eenhypotheek en wanneer zij in aanmerking komen voor een hypotheek, isdit voor een lager bedrag. Wel zal de groei voor projectontwikkelingmoeten komen van de marktsector. De budgetsector, waaronderwoningcorporaties, heeft de nieuwbouwplannen in de ijskast gezet alsgevolg van de verhuurdersheffing.Aantal bedrijven (per 1 januari 2012): 3.875▶▶ waarvan met 1 werkzame persoon: 81,5%▶▶ waarvan met >50 werkzame personen: 0,3%Nieuwbouwproductie B&U: EUR 17,5 mrdWaarde nieuwbouwvergunningen: -29,1%Actuele sectorprognoses vindt u in onze publicatie ’Prognoses economie en sectoren’mnw.datawonen.nlwww.neprom.nlwww.platform31.nlwww.nvb-ontwikkelaars.nlprojectontwikkeling22
  24. 24. 04.0008.00012.00016.00020.0002008 2009 2010 2011 2012AanbodVerkoopVerkoopportefeuille-20%-15%-10%-5%0%5%10%15%2008 2009 2010 2011 2012rWoningbouw Utiliteitsbouw05001.0001.5002.0002.5002008 2009 2010 2011 2012xEURmlnKantoren Bedrijfspanden Winkels020.00040.00060.00080.0002008 2009 2010 2011 2012Verleende vergunningen Gereedgekomen koopwoningenVerkoop nieuwe koopwoningen verder onderuitNieuwbouwproductie zakt wegDaling bouwproductie winkels beperktBouw koopwoningen zakt verder wegBron: Monitor Nieuwe WoningenBron: CBS, ABN AMRO Economisch BureauBron: CBS, ABN AMRO Economisch BureauBron: CBS▶▶ In 2012 zijn er slechts 14.346 nieuwbouw koopwoningen verkocht.Dit aantal is een nieuw dieptepunt. Sinds 1998 zijn er niet zoweinig nieuwbouw koopwoningen verkocht. De verkoopportefeuillenam in omvang toe.▶▶ Het aanbod van nieuwbouw koopwoningen daalde ook verder in2012, waaruit blijkt dat bouwers hun productie terugschroeven.▶▶ Na een herstel in 2011, zakte de nieuwbouwproductie in dewoning- en utiliteitsbouw in 2012 weer flink weg.▶▶ Door de crisis op de woningmarkt, de bezuinigingen en de lageinvesteringsbereidheid van bedrijven daalt de nieuwbouwproductiein 2013 in zowel de woning- als de utiliteitsbouw. In 2014 is enigherstel in de utiliteitsbouwproductie te verwachten.▶▶ De nieuwbouwproductie van kantoren daalde in 2012 voor hetderde opeenvolgende jaar. De daling in 2012 kwam uit op 25%,waardoor de productie circa 48% lager uitkwam dan in 2009.▶▶ De daling in de productie van bedrijfspanden was vergelijkbaar,namelijk 24%. Sinds 2008 is de productie van bedrijfspanden zelfsmet 58% gedaald.▶▶ De nieuwbouwproductie van winkels daalde in 2012 beperkt, met5%. Daarmee presteren winkels het beste van het commercieelonroerend goed, ook wanneer naar de lange termijn wordtgekeken. Sinds 2008 is de productie met 29% gedaald.▶▶ Sinds 2009 is het aantal gereedgekomen koopwoningen met 44%gedaald. Dit is het gevolg van de aanzienlijke daling van het aantalverkochte nieuwbouw koopwoningen als gevolg van de crisis op dewoningmarkt.▶▶ Het aantal verleende bouwvergunningen voor nieuwbouw koop-woningen is in 2012 sterk gedaald met 43%. In totaal is het aantalverleende vergunningen voor nieuwbouw koopwoningen sinds2008 met 66% gedaald. Deze voorlopende indicator laat zien datde bodem nog niet bereikt is.23projectontwikkeling
  25. 25. utiliteitsbouw Utiliteitsbouwproductie in 2012 met 7,5% gedaald Utiliteitsbouw onder druk door lage investeringsbereidheid bedrijven en leegstand Nog groei in logistiek-, agrarisch- en zorgvastgoed en transformatie van kantorenBranchebeschrijvingTrends en ontwikkelingenOnze visieKerngegevens WebsitesDe utiliteitsbouw neemt circa 30% van de totale bouwproductie voorhaar rekening. Nieuwbouw bedraagt ongeveer de helft van de totaleutiliteitsbouwproductie. De utiliteitsbouw beslaat alle bouwwerken diegeen woonbestemming hebben. Gebouwtypen die onder de utiliteits-bouw vallen zijn: agrarische gebouwen, kantoren, winkels, bedrijfs-ruimten, logistieke gebouwen, scholen en zorggebouwen. Branche-verenigingen binnen de utiliteitsbouw zijn onder meer BouwendNederland en de Aannemersfederatie Nederland Bouw en Infra.De utiliteitsbouwproductie is in 2012 met 7,5% gedaald. De lageinvesteringsbereidheid van bedrijven en de bezuinigingen van over-heden waren hier de belangrijkste oorzaken van. De nieuwbouw kreegzwaardere klappen dan het onderhoud. De orderportefeuille vanutiliteitsbouwers daalde in 2012 van 6,0 maanden naar 5,5 maanden.Omdat ook de waarde van nieuwbouwvergunningen in 2012 met ruim14% daalde, is duidelijk geworden dat de malaise in de utiliteitsbouwnog niet voorbij is. Door de stijgende leegstand van kantoren daaldehet aantal afgegeven nieuwbouwvergunningen hiervoor met 12%. DeNVM heeft berekend dat eind 2012 16% van de kantoren te huur of tekoop stond. Nog slechter deden de winkels het: de waarde van devergunningen voor winkels daalde zelfs met ruim 46%. Er was alleeneen stijging te zien in de waarde van de afgegeven nieuwbouw-vergunningen voor hallen en loodsen. Dit komt doordat logistiekvastgoed steeds belangrijker wordt, vanwege de sterke groei van hetonline winkelen en de opslag die daarvoor nodig is. Hier liggen daaromook kansen voor de utiliteitsbouw. Ook zit er toekomst in multi-functionele gebouwen waarin verschillende gebruikers bij elkaargehuisvest worden. Op dit moment wordt de Leegstandwet zoaangepast dat het eenvoudiger wordt om ook kantoren tijdelijk teverhuren. Dit kan een impuls geven aan de nieuwbouw, omdat deoude kantoren zo weer rendement op gaan leveren en de eigenaren innieuwe panden kunnen investeren waar wel vraag naar is.ABN AMRO verwacht voor 2013 een verdere daling in de utiliteitsbouw-productie. Dit zal vooral de nieuwbouw treffen, maar het onderhoudstaat ook onder druk. Voor 2014 verwacht ABN AMRO een licht herstelvan de utiliteitsbouwproductie, als gevolg van de aantrekkendeeconomie en de daarmee gepaard gaande hogere investerings-bereidheid van het bedrijfsleven. Op de korte termijn zijn er op eenaantal gebieden mogelijkheden in de utiliteitsbouw. Als gevolg vannieuwe regels om dieren beter te beschermen tegen stalbranden zullenin het Bouwbesluit regels worden opgenomen waar (nieuwe) stallenvanaf 2014 aan moeten voldoen. Zo moet de technische ruimte van eennieuwe stal 60 minuten brandwerend zijn. Ook worden er eisen gesteldaan de constructieonderdelen en aankleding bij nieuw- en verbouw.Ongeveer 14% van de vergunningen betreft stallen en schuren,waardoor hier kansen voor bouwers liggen. Daarnaast zijn veelzorggebouwen aan renovatie of nieuwbouw toe, als gevolg van deveroudering van de bestaande gebouwenvoorraad. Zeker voorrenovatieprojecten biedt publiek-private samenwerking (PPS) kansen.Ten slotte ziet ABN AMRO kansen voor utiliteitsbouwers op het gebiedvan de transformatie van leegstaande kantoren. Het tegengaan vanleegstand staat hoog op de politieke agenda. De gewijzigdeLeegstandwet maakt het eenvoudiger om bedrijfsgebouwen om tevormen tot woningen.Waarde bouwvergunningen: EUR 3,9 mrdWaarde opleveringen: EUR 9,5 mrdUtiliteitsbouwproductie: EUR 14,9 mrdBouwsom gebouwen: -16,2%Actuele sectorprognoses vindt u in onze publicatie ’Prognoses economie en sectoren’www.bouwendnederland.nlwww.cobouw.nlwww.dgbc.nlwww.eib.nl24
  26. 26. 4567892008 2009 2010 2011 2012Maandenproductie0,02,55,07,510,02008 2009 2010 2011 2012xEURmrd-20%-15%-10%-5%0%5%10%15%2008 2009 2010 2011 2012rNieuwbouw Groot onderhoud Klein onderhoudgroei(j-o-j)7,58,59,510,511,512,52008 2009 2010 2011 2012xEURmrdOrderportefeuille utiliteitsbouw verslechterd in 2012Waarde nieuwbouwvergunningen bedrijfsgebouwen gedaaldUtiliteitsbouwproductie omlaagBouwkosten bedrijfsgebouwen onderuitBron: EIBBron: CBSBron: CBS, ABN AMRO Economisch BureauBron: CBS, ABN AMRO Economisch Bureau▶▶ De omvang van de orderportefeuille van de utiliteitsbouw isgedurende 2012 gedaald van 6,0 maanden naar 5,5 maandenproductie. Dit laat zien dat de vooruitzichten voor de utiliteitsbouwnog ongunstig zijn.▶▶ De omvang van de orderportefeuille staat in schril contrast met dievan de jaren voor de crisis, toen de orderportefeuille nog rond de7-8 maanden bedroeg.▶▶ De waarde van de afgegeven vergunningen daalde in 2012 voor hetvierde jaar op rij en kwam uit op circa EUR 3,9 miljard. Dit is eendaling van ruim 14% ten opzichte van 2011, waarmee een nieuwhistorisch dieptepunt is bereikt.▶▶ In 2012 is vooral de waarde van de afgegeven vergunningen voorwinkels sterk gedaald, namelijk met ruim 46%. De waarde van deafgegeven vergunningen voor kantoren daalde met 12%. Hallen enloodsen lieten een kleine plus van 1% zien.▶▶ De utiliteitsbouwproductie daalde in 2012 weer na een stijging in2011. De totale utiliteitsproductie daalde met 7,5%. De daling werdveroorzaakt door de sterke daling in de nieuwbouwproductie. Hetgroot en klein onderhoud daalde minder sterk.▶▶ Door de tegenvallende marktomstandigheden krimpt zowel denieuwbouwproductie als het groot en klein onderhoud in 2013,maar de nieuwbouwproductie wordt zwaarder getroffen. In 2014zal naar verwachting weer groei te zien zijn.▶▶ De totale bouwkosten van gereedgekomen bedrijfsgebouwendaalden in 2012 sterk. De daling bedroeg bijna 15%.▶▶ Opvallend is dat de bouwkosten van gereedgekomen kantorenheel licht stijgen in 2012. De bouwkosten van de combinatiebedrijfshallen met kantoor dalen juist weer sterk, met ruim 28%.▶▶ Door de slechte marktomstandigheden zullen de bouwkosten vangereedgekomen bedrijfsgebouwen in 2013 verder dalen. Naarverwachting zal in 2014 een lichte stijging te zien zijn.25utiliteitsbouw
  27. 27. woningbouw Woningbouw lijdt onder crisis woningmarkt en onzekere economische situatie De woningbouwproductie daalde in 2012 met 9,2% Kansen liggen in het bouwen van huurwoningen voor de vrije sectorBranchebeschrijvingTrends en ontwikkelingenOnze visieKerngegevens WebsitesDe woningbouw is de grootste branche binnen de bouwsector enneemt meer dan 40% van de totale bouwproductie voor haarrekening. Bijna 50% van de totale woningbouw betreft nieuwbouw.Herstel- en verbouwproductie is goed voor bijna 30% van dewoningbouwproductie en meer dan 20% betreft onderhoud aanwoningen. Circa 35% van de nieuwbouwwoningen wordt in opdrachtvan woningbouwcorporaties gebouwd, terwijl ongeveer de helft doormarktpartijen wordt gebouwd. Brancheverenigingen binnen de bouwzijn onder meer Bouwend Nederland en de AannemersfederatieNederland Bouw en Infra.Na een jaar van groei daalde de woningbouwproductie in 2012 metruim 9%. Hiermee is de tweede dip in de woningbouwproductiebereikt na de daling in 2009 en 2010. Het aantal opgeleverde nieuw-bouwwoningen daalde in 2012 naar circa 52.000. Deze daling is hetgevolg van de aanhoudende onzekerheid over de hervormingen van dewoningmarkt. De dalende huizenprijzen, krappere hypotheeknormenen de verscherpte acceptatiecriteria van banken voor hypothecairkrediet zorgden ervoor dat kopers huiverig waren om hun huis te koopte zetten. De doorstroming op de woningmarkt kwam hierdoor totstilstand. Dit uitte zich ook in de ontwikkeling van de orderportefeuillevan woningbouwers. Die daalde in 2012 van 6,0 naar 5,2 maanden.Dat er voorlopig nog geen verbetering te verwachten valt in dewoningbouw blijkt uit het aantal afgegeven vergunningen. Dit aantaldaalde in 2012 met 33%, het aantal afgegeven vergunningen voorkoopwoningen daalde zelfs met bijna 43%. Hieruit blijkt dat vooral dekopersmarkt getroffen wordt door de stilstand op de woningmarkt.Voor woningbouwers liggen daarom kansen in het huursegment. Devrije huursector zal de komende jaren belangrijker worden doorenerzijds de strengere regels voor hypotheken en anderzijds dedalende investeringen van woningbouwcorporaties. Ook zullenconsumenten steeds vaker kiezen voor een huurwoning, omdat zebehoefte hebben aan een flexibele woonsituatie. Het is in tijden vantijdelijke arbeidscontracten voor hen belangrijk om eenvoudig tekunnen verhuizen.ABN AMRO verwacht dat de nieuwbouwproductie van woningen in2013 en 2014 verder zal teruglopen. Dit geldt zowel voor koopwoningenals voor huurwoningen die door woningbouwcorporaties gebouwdworden. De stilstand op de woningmarkt heeft ertoe geleid dat er eenhistorisch laag aantal vergunningen zijn afgegeven voor nieuwbouw-woningen. De bouw van huurwoningen voor de vrije sector zalbelangrijker worden. Daarnaast wordt het belangrijker om efficiënter engoedkoper te gaan bouwen. Door standaardisatie door te voeren,kunnen bouwers goedkoper bouwen. Dit moet echter niet ten kostegaan van de kwaliteit, omdat consumenten dat niet meer accepteren.Daarnaast kan standaardisatie zorgen voor verminderde faalkosten. Hetgroot en klein onderhoud aan woningen zal in 2013 nog krimp laten zien.Deze krimp blijft wel beperkt door de btw-verlaging op onderhoud vanwoningen die per 1 maart 2013 is ingegaan en een jaar geldt. Dit zorgtervoor dat er dit jaar meer onderhoud aan woningen wordt gepleegd.Het effect hiervan zal beperkt zijn, omdat enerzijds consumentenminder geneigd zijn veel geld in hun huis te investeren en anderzijdsveel consumenten in de periode 2010-2011 al van de tijdelijke btw-verlaging hebben geprofiteerd. ABN AMRO verwacht dat in 2014 hetgroot en klein onderhoud als gevolg van de aantrekkende economieweer licht zal stijgen.Aantal afgegeven vergunningen: 37.370Aantal gereedgekomen woningen: 52.000Aantal transacties bestaande woningmarkt:117.261Prijsindex verkoopprijzen: -6,3%Woningbouwproductie: EUR 21,6 mrdBouwkosten nieuwbouwwoningen: -9,4%Actuele sectorprognoses vindt u in onze publicatie ’Prognoses economie en sectoren’www.bouwendnederland.nlwww.cobouw.nlwww.eib.nlwww.swk.nl26
  28. 28. 5,05,56,06,57,07,58,08,59,09,510,02008 2009 2010 2011 2012maandenproductie020.00040.00060.00080.000100.0002008 2009 2010 2011 2012Bouwers voor de marktOverheid en woningcorporatiesAndere particuliere opdr.gevers-20%-15%-10%-5%0%5%10%2008 2009 2010 2011 2012rNieuwbouw Groot onderhoud Klein onderhoudgroei(j-o-j)020.00040.00060.00080.000100.0002008 2009 2010 2011 2012rHuurwoningenKoopwoningenOrderportefeuille woningbouw daaltBouwvergunningen naar historisch laag niveauWoningbouwproductie sterk onder drukGereedgekomen woningen verder omlaagBron: EIBBron: CBSBron: CBS, ABN AMRO Economisch BureauBron: CBS▶▶ Nadat de orderportefeuille van woningbouwers in reactie op dekredietcrisis sterk kromp, schommelt deze sinds medio 2009tussen de 5,2 en 6,6 maanden werk. Voor de crisis bedroeg deorderportefeuille gemiddeld 9 maanden, wat duidelijk maakt hoezwaar de crisis in de woningbouw is.▶▶ In 2012 daalde de orderportefeuille van 6,0 naar 5,2 maanden.Vooral in de laatste maanden van 2012 is de orderportefeuilleweggezakt.▶▶ In 2012 is het aantal bouwvergunningen voor woningen naar eenhistorisch dieptepunt gedaald. In totaal daalde het aantal afgegevenvergunningen met 33%. Voor koopwoningen was de daling bijna43%, voor huurwoningen slechts 12%.▶▶ De krimp was het grootst bij de bouwers voor de markt. De krimpbij de overheid en woningcorporaties was nog relatief beperkt.Door de aangekondigde bezuinigingen en de verhuurdersheffing isde verwachting dat de overheid en woningbouwcorporaties in 2013en 2014 genoodzaakt zijn om minder te bouwen.▶▶ Na een jaar van herstel daalde de woningbouwproductie in 2012weer sterk. In totaal kromp de woningbouwproductie met 9,2%.▶▶ De nieuwbouw werd hard getroffen door onzekerheid op dewoningmarkt over de hervormingen die de overheid ging door-voeren. De nieuwbouwproductie daalde daarom met 10,3%.▶▶ In 2013 en 2014 zal de nieuwbouwproductie verder dalen, wat desterke daling in het aantal vergunningen ook suggereert. Het grooten klein onderhoud kan in beperkte mate profiteren van detijdelijke btw-verlaging op renovatiewerkzaamheden aan woningen.▶▶ Het aantal opgeleverde woningen daalde in 2012 met ongeveer10% tot circa 52.000. Meer dan 60% van de opleveringen betrofkoopwoningen.▶▶ Door de lage woningbouwproductie van de afgelopen jaren neemthet woningtekort verder toe.▶▶ ABN AMRO verwacht dat het aantal opgeleverde woningen in 2013verder zal dalen naar 47.000. Dit wordt grotendeels veroorzaaktdoor de stagnerende bouw door woningcorporaties, die als gevolgvan de verhuurdersheffing hun nieuwbouwprojecten hebbenstilgelegd.27woningbouw
  29. 29. leeswijzerDeze leeswijzer geeft u inzicht in de opbouw van de branche-analyses en geeft bovendien een verklaring van enkele veelgebruikte termen.De brancheanalyses bestaan uit twee volledige pagina’s. Op deeerste pagina staan achtereenvolgens de volgende onderdelen:De eerste pagina van debrancheanalyse▶▶ Drie bulletsDe drie bullets bovenaan de pagina geven de kern van de analyseweer. In drie korte zinnen wordt een kernachtige samenvattingvan de brancheanalyse weergegeven.▶▶ Het blok ‘Branchebeschrijving’Het blok ‘Branchebeschrijving’ geeft een beknopte omschrijvingen definitie van de branche. De belangrijkste karakteristieken vande branche worden hierin beschreven.▶▶ Het blok ‘Trends en ontwikkelingen’Het blok ‘Trends en ontwikkelingen’ gaat in op de huidigeontwikkelingen in de branche. De tijdspanne van dit blok ligt inveel gevallen tussen maart 2012 en maart 2013. In dit blok wordtin sommige gevallen ook enkele jaren teruggekeken om dehuidige ontwikkelingen en trends beter te kunnen begrijpen.▶▶ Het blok ‘Onze visie’Het blok ‘Onze visie’ geeft de visie over de branche weer van desector economen van ABN AMRO Economisch Bureau. Deanalyse heeft betrekking op het huidige jaar (2013) en in sommigegevallen het komende jaar (2014).▶▶ Het blok ‘Kerngegevens’Het blok ‘Kerngegevens’ geeft een overzicht van de meestrelevante (economische) indicatoren die kenmerkend zijn voor debranche. De gegevens hebben betrekking op 2012, tenzij andersvermeld. Bij het zoeken naar de gegevens voor dit blok is gebruikgemaakt van een veelheid van bronnen. Er is vooral gebruikgemaakt van de gegevens van het CBS, maar tevens zijn anderebronnen geraadpleegd, zoals brancheorganisaties, onderzoek- enadviesbureaus, kranten, tijdschriften, internet en overheids-instanties (waaronder product- en bedrijfschappen, ministeries).De tweede pagina van debrancheanalyseOp de tweede pagina van de brancheanalyse staan vierverschillende figuren. In de balk boven de figuren staat de titel vande figuur in het betreffende blok, inclusief een bronvermelding. Inveel gevallen heeft ABN AMRO Economisch Bureau eigenbewerkingen en ramingen gemaakt met behulp van de gegevensvan de genoemde dataleverancier. Indien een dergelijkebewerking heeft plaatsgevonden, dan staat dit vermeld in de balk.De figuren op pagina 2 hebben betrekking op economischeontwikkelingen. Onderwerpen die hier onder andere kunnenworden behandeld zijn: omzetontwikkeling, kostenontwikkeling,exploitatiebeeld, exportontwikkeling, aantal bedrijven,werkgelegenheid, marktaandelen, en dergelijke.Waar staan de letters ‘r’ en ‘v’ voorin de figuren?In de figuren treft u in sommige gevallen een letter ‘r’ of ‘v’ achterhet jaartal aan. In deze gevallen staat de ‘r’ voor een raming (opbasis van beschikbare gegevens t/m bijvoorbeeld november 2011is een inschatting gemaakt voor de rest van het jaar). De ‘v’ staatvoor voorspelling en betreft de verwachting van de betreffendesector econoom van ABN AMRO Economisch Bureau.28
  30. 30. Veel gebruikte termen, inclusiefdefinitiesTot slot van deze leeswijzer een opsomming van enkele veelgebruikte termen in deze publicatie, inclusief de definitie volgensABN AMRO.▶▶ Definitie ZZPZZP staat voor ‘Zelfstandigen Zonder Personeel’. Ondernemersdie geen personeel in dienst hebben. Het begrip verwijst ook naarde term ‘freelancer’.▶▶ Definitie MKBMKB staat voor Midden- en KleinBedrijf. In deze publicatiehanteren we als definitie voor MKB de volgende veel gebruiktetabel:Categorie onderneming Werknemers Jaaromzet of jaarlijks balanstotaalmiddelgroot < 250 ≤ € 50 mln. ≤ € 43 mln.klein < 50 ≤ € 10 mln. ≤ € 10 mln.micro < 10 ≤ € 2 mln. ≤ € 2 mln.▶▶ Definitie FTEFTE staat voor ‘full-time-equivalent’. Eén fte staat voor eenvolledige werkweek van 38 uur.▶▶ Definitie BBPBruto Binnenlands Product is de totale waarde van alle in een landgeproduceerde goederen en diensten in een bepaalde periode.29leeswijzer
  31. 31. colofonDe Visie Op Bouw en Vastgoed is een uitgave van ABN AMRO.Het rapport is geschreven door ABN AMRO Economisch Bureauop verzoek van ABN AMRO Sector Advisory.SectoranalyseMadeline Buijs (Madeline.Buijs@nl.abnamro.com)Senior Sector EconoomABN AMRO Economisch BureauMacro economische analyseNico Klene (nico.klene@nl.abnamro.com)Senior EconoomABN AMRO Economisch BureauInterviewsJoep AuwerdaJournalist/tekstschrijverFotografie interviewsHannie VerhoevenCommercieel contactAnnemijn Fokkelman (annemijn.fokkelman@nl.abnamro.com,020-3835132)Sector Banker BouwABN AMRO Sector AdvisoryDistributieWebsite: www.abnamro.nl/bouwenvastgoedTelefoon: 0900-0024 (e 0,10 per minuut)DisclaimerDe in deze publicatie neergelegde opvattingen zijn gebaseerd op doorABN AMRO betrouwbaar geachte gegevens en informatie, die opzorgvuldige wijze in onze analyses en prognoses zijn verwerkt. NochABN AMRO, noch functionarissen van de bank kunnen aansprakelijkworden gesteld voor in deze publicatie eventueel aanwezige onjuist-heden. De weergegeven opvattingen en prognoses houden niet meer indan onze eigen visie en kunnen zonder nadere aankondiging wordengewijzigd.© ABN AMRO, mei 2013Deze publicatie is alleen bedoeld voor eigen gebruik. Het gebruik vantekstdelen en/of cijfers is toegestaan mits de bron duidelijk wordt ver-meld. Verveelvoudiging en/of openbaarmaking van deze publicatie is niettoegestaan, behalve indien hiervoor schriftelijk toestemming is gekregenvan ABN AMRO. Teksten zijn afgesloten op 15 april 2013.30
  32. 32. AA6586H©05-130900 - 0024 (E 0,10 per minuut)abnamro.nl/sectoren

×