Tijdelijk Amsterdam met Hannekes Boom
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

Tijdelijk Amsterdam met Hannekes Boom

on

  • 3,008 views

Een interview met de initiatiefnemers van Hannekes Boom is verschenen in de uitgave Tijdelijk Amsterdam. een boekje dat is uitgegeven door het ProjectManagement Bureau (PMB) van de gemeente Amsterdam ...

Een interview met de initiatiefnemers van Hannekes Boom is verschenen in de uitgave Tijdelijk Amsterdam. een boekje dat is uitgegeven door het ProjectManagement Bureau (PMB) van de gemeente Amsterdam

In Amsterdam is veel ervaring opgedaan in het faciliteren van processen om tot een daadkrachtige en werkelijke invulling van tijdelijkheid te komen. Tijdelijkheid is een kansrijke strategie voor gebiedsontwikkeling. Deze uitgave laat zien hoe dit gebeurt.

Meer info over Hannekes boom? www.HannekesBoom.nl of www.StudioValkenier.nl

Statistics

Views

Total Views
3,008
Views on SlideShare
2,058
Embed Views
950

Actions

Likes
0
Downloads
15
Comments
0

8 Embeds 950

http://studiovalkenier.nl 936
http://translate.googleusercontent.com 6
http://safe.txmblr.com 3
http://www.tumblr.com 1
http://safe.tumblr.com 1
http://87.248.112.8 1
http://search.yahoo.com 1
http://www.soso.com 1
More...

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

CC Attribution-NonCommercial-ShareAlike LicenseCC Attribution-NonCommercial-ShareAlike LicenseCC Attribution-NonCommercial-ShareAlike License

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

Tijdelijk Amsterdam met Hannekes Boom Tijdelijk Amsterdam met Hannekes Boom Document Transcript

  • amsterdamtijdelijk amsterdam tijdelijk april 2012 Tijdelijk Amsterdam is een uitgave van het PMB/Leerhuis en gaat over tijdelijk ruimtegebruik bij stedelijke ontwikkeling in de gemeente Amsterdam 1
  • Inhoudsopgave amsterdam tijdelijk 4 5 6 9 Voorwoord Waar hebben we het over? Arena park Berlijn 13 15 18 21 Busbaan Noord Drijvend zwembad Neef Louis Poldertijdelijk amsterdam is een Met dank aanpublicatie van het PMB/Leerhuis© ProjectManagement Bureau Christel Baeten, senior beleidsadviseur Dienst Wonen, Zorg en Samenleven Natascha van Bennekom, assistent manager projectbureau Wibaut aan de Amstel 24 32 35 38Postbus 1269 Tom Bergevoet, oprichter van Tom Bergevoet Architecture1000 BG Amsterdam Helen Clark, projectleider OGA Dries Drogendijk, manager bij ProjectManagement Bureau Amsterdam Herman Groot, projectmanager projectbureau IJburg Marcel Haak, projectmanager projectbureau Noordwaarts Tijdelijk Amsterdam Blijburg Vacante terreinen Hannekes Boom Kristel Heijnen, projectmanager projectbureau Wibaut aan de Amstel op de kaartRedactie Martijn Hoytema, oprichter/eigenaar Kaap KotSylvia de Bruin Juan-Mei Hu, assistent manager Dienst ZuidasDries DrogendijkBob Duynstee Sjaak Huijsman, assistent bouwmanager Frank Karssing, projectmanager ArenaPoort in opdracht van projectbureau Zuidoostlob 40 42 44 47Delphine van Wageningen Vincent Kompier, planoloog, publicist, onderzoeker en excursiegids vanuit Amsterdam en Berlijn Jean Pierre Longayroux, assistent manager Dienst ZuidasProjectcoördinatie Monique Lemmens, assistent manager Dienst ZuidasSylvia de Bruin Eva Lems, assistent-gebiedsmanager (parken) in stadsdeel Oost Esther Moors, assistent manager Jongeren- en Studentenhuisvesting Kaap Kot Koffiefabriek Moestuinen Nieuw-West StudentenhuisvestingConcept en realisatie Marcel Niewold, assistent manager projectbureau IJburgDuynsteePolak communicatie Janneke van den Oever, assistent manager projectbureau Wibaut aan de Amstelwww.duynsteepolak.nl Barbara Ponteyn, projectleider braakliggende terreinen Dienst Ruimtelijke Ordening AmsterdamDrukwerk Joreen Röben, assistent manager projectbureau Noordwaarts Jan Straub, projectmanager bij ProjectManagement Bureau Amsterdam. 50 53 56 59Klomp Grafische communicatie Maarten van Tuijl, directeur van het multi-disciplinaire ontwerpbureau na-ma architecturewww.klomp.nl Lous Vinken, projectmanager Jongeren- en Studentenhuisvesting Delphine van Wageningen, projectmanager bij projectorganisatie WestpoortApril 2012 Ronald van Warmerdam, senior bouwmanager ProjectManagement Bureau Amsterdam Harry Wien, projectmanager Dienst Zuidas Sloterdijk Tolhuis Zuidas Evaluatie2 3
  • Voorwoord Inleiding amsterdam tijdelijkVoorwoord Waar hebben we het over?A ‘N msterdam staat vol met ruimtelijke Dit tijdschrift geeft aansprekende voorbeelden iets zo permanent als tijdelijk- open te graven en zeventiende eeuwse torens Vergeleken met lopende gebiedsontwikke- heid en niets zo tijdelijk als wat te herbouwen. De plannen verdwenen in ling krijgt het weinig prioriteit, om over interim-projecten. Van tijdelijke tuin van tijdelijkheid in Amsterdam. Ze laten zien permanent wordt genoemd’. een la, maar je kunt er gif op innemen dat die geld maar te zwijgen: tijdelijkheid mag niets tot strandtent. Van zomerfestival tot wat er bij voorlopig ruimtegebruik allemaal komt Zo luidt één van de wetten van Murphy. la weer een keer opengaat. kosten, maar de verwachtingen zijn groot. Kapitein Murphy stelde zijn wetten over alle- Een slimme aanpak en de uitwisseling vanbroedplaats. Dat gegeven lijkt aan te sluiten kijken. En dat is niet eens zoveel minder dan bij daagse logica op, vlak na de Tweede Wereld- Ei kennis en ervaringen kunnen dan bijdragenbij een bredere trend: zo’n 90 procent van alle definitieve projecten. Dan dringt de vraag zich op: oorlog. Sinds die tijd is het een wereldwijde Sinds de financiële crisis en de daaruit aan de ontwikkeling van tijdelijke initiatieven. sport om de wetten van Murphy te staven of volgende stilstand op woning- en kantoren- Het is zonde als het wiel overal gelijktijdignieuwe arbeidscontracten is tijdelijk. hoe kan je de tijdelijkheid het best organiseren? juist te weerleggen. In Tijdelijk Amsterdam, markt is tijdelijkheid helemaal ‘hot’. De moet worden uitgevonden. Door te lerenOok worden tegenwoordig heel veel tijdelijke Je wilt ruimte maken voor het toeval, maar niet voegt deze uitgave daar een bundel verhalen urgentie is duidelijk: in Amsterdam ligt een van de ervaringen van anderen kunnen we aan toe. Wie terugduikt in de geschiedenis stuk grond braak met de omvang van IJburg. veel geld besparen en tijdswinst boeken.huurcontracten afgesloten. Bijvoorbeeld omdat alles aan het toeval overlaten. Dus welke stappen van onze stad ziet meteen de stelling bewaar- Op de kantorenmarkt staat zeventien procent De huidige periode van crisis is uitermatesloop of renovatie op komst is, of omdat het doorloop je dan? Of hangt dat bij de tijdelijkheid heid dat tijdelijkheid een constant fenomeen leeg, waarmee Amsterdam in de top staat van geschikt om te reflecteren op bestaande plan- is in de ontwikkeling van de stad. Zo is in leegstandscijfers in Europese steden. Tijdelijk nen en visies. Wat is een reëel programmaom studentenwoningen gaat. In Amsterdam teveel af van de specificaties van het project? de 17e eeuw de Amstelkerk op het Amstel- gebruik, tijdelijke programmering, tijdelijke voor de komende jaren en wat willen we nuverhuist elk jaar bijna één-vijfde (18 procent) van Ongeacht het antwoord kunnen we van elkaar veld als tijdelijke predikschuur neergezet. verhuur zijn de nieuwe toverwoorden om echt in deze stad? Tijdelijkheid als strategie Ooit zou er een robuuste stenen kerk naast de gevolgen van de crisis te lijf te gaan. voor gebiedsontwikkeling sluit hierop aan.de inwoners. Meer dan waar ook in Nederland. leren en inspelen op een trend die steeds mani- worden gebouwd. Een andere voorbeelden Initiatieven voor tijdelijk gebruik van bouw- De overvloed aan braakliggende kavels enDe trend van de tijdelijkheid wordt niet alleen fester wordt: die van tijdelijk ruimtegebruik. zijn de tuindorpen Oostzaan, Disteldorp en rijpe kavels, braakliggende grond en lege de stagnatie in de ruimtelijke programma’s Vogeldorp in Amsterdam Noord. Een eeuw gebouwen zijn meer dan welkom. Slimme zijn een geschikte voedingsbodem om teverklaard door te wijzen op de crisis. Tijdelijk- Niko Koers, adjunct-directeur PMB en opdrachtgever geleden had niemand kunnen bedenken dat ondernemers spelen daar op in. Met hoop op experimenteren met (nieuwe) vormen vanheid is geen conjunctureel verschijnsel. Niet voor het PMB/Leerhuis dit anno 2011 gewilde woonbuurtjes zouden betere tijden kunnen eigenaren op die manier gebiedsontwikkeling. zijn. Deze tijdelijke nooddorpen, vlak na de in elk geval de exploitatielasten betalen. Ookmeer althans. Lange tijd dachten projectmanagers Eerste Wereldoorlog gebouwd, ‘drijven’ op initiatiefnemers met goede ideeën voor meer Deze uitgave is samengesteld en geschrevendat tijdelijke projecten tussenoplossingen een betonplaat op de drassige ondergrond groen in de stad zoals moestuinen, stads- door collega’s uit de sociale en ruimtelijke omdat heipalen te duur waren voor de tuinen en speelplekken hebben in deze tijd sector en bedoeld ter inspiratie voor iedereenwaren in afwachting van de eeuwigheid. Maar tijdelijkheid. Net als een eigen sanitaire kans om lege kavels te kunnen gebruiken. die zich in Amsterdam en elders bezig houdteen stad als Amsterdam verkeert permanent in voorziening. Te duur. Dit zijn invullingen die zeker voorzien in de met tijdelijkheid. Als steuntje in de rug behoefte van bewoners en gebruikers van de dat tijdelijkheid geen rocket science is.een soort van tussentijd. We zullen echt anders De Amstelkerk en de tuindorpen van Noord stad. Maar hoewel Amsterdam een cultu- Als hulpmiddel om het proces naar de invul-moeten leren denken over wat er in de stad zijn sprekende voorbeelden van de eerste rele metropool is van wereldformaat, is het ling van een opgave voor tijdelijkheid te helft van de Wet van Murphy. Amsterdam onmogelijk om overal in de stad leegstaand structuren. Geheel in lijn met de wet vanverandert en hoe die veranderingen zich vol- staat vol met ‘tijdelijke’ bouwwerken. Ook vastgoed om te toveren tot broedplaatsen, Murphy is het niet onze ambitie dat dezetrekken. Tijdelijke bestemmingen als permanente het tweede deel van deze wet van Murphy creatieve hot spots of groene oases. uitgave eeuwigheidsstatus heeft. Het gros is steekhoudend. Niets is zo tijdelijk als wat van de bijdragen bestaat uit recente cases opgebiedsontwikkeling komen in beeld. permanent wordt genoemd, immers de stad Tijdwinst het gebied van tijdelijkheid. Samen vormen is nooit af. Dat geldt ook voor de grachten- Binnen de ruimtelijke sector wordt tijdelijk- ze een representatieve momentopname van gordel, zelfs al staat deze sinds 2010 op de heid al veel langer strategisch ingezet bij de huidige aanpak en kennis over tijdelijk- lijst van Werelderfgoed van Unesco. Los van gebiedsontwikkeling. Het fenomeen is dus heid. Ongetwijfeld zijn er over vijf jaar alle publiciteit en toerisme die het genereert, niet nieuw, alleen de aard en omvang van de nieuwe en boeiende ervaringen opgedaan betekent de status van Werelderfgoed dat opgave is in deze tijd anders. Extra aandacht die tot nieuwe inzichten leiden. er zo goed als niets mag veranderen aan de is nodig, te meer omdat er nu stadsbreed grachtengordel. Maar dat het voor altijd de weinig afstemming is tussen locaties en Namens het ProjectManagement Bureau, ansichtkaart blijft die het nu is, is zo goed initiatieven voor tijdelijkheid. De meeste Dries Drogendijk als onzeker. Een paar jaar geleden werden er projecten en stadsdelen beschouwen plannen gemaakt om voormalige grachten tijdelijkheid als een eigen aangelegenheid.4 5 View slide
  • Positioneren van tijdelijkheid amsterdam tijdelijkPositioneren van FOTO: Henk van der LelytijdelijkheidToen de Amsterdam ArenA op 14 augustus 1996 haar poorten opende, stondde hypermoderne voetbaltempel met zijn toentertijd discutabele grasmat ineen woestijn van bouwrijpe kavels. Toen vijftien jaar later het tijdelijke Arenapark klaar lag voor ontvangst, was de setting totaal anders: het tijdelijke park iseen groen baken in een versteend berglandschap van kantoren, winkels engrote publieksvoorzieningen. Maar de permanente ArenA en het tijdelijkeArena park dienen samen wel één en hetzelfde doel: de positie en het profielvan de ArenAPoort als centrumgebied van leisure en events versterken.door Frank Karsing Het Arena park speelt in op de behoefte van groen buurtpark in de zakelijke omgeving.N a de komst van de Amsterdam De ontwerpopgave was er dan ook vooral op exploitatie gereserveerd voor de tijdelijke Ontwerpopgave Arena park Arena-boulevard geopend. Snel is het ge- uit hergebruikte boulevardplaten en heeft ArenA hebben de gemeente, gericht om kleinschaligheid, gezelligheid en inrichting van het ca. 22.000m2 grote bouw- Ongeveer gelijktijdig met de schouw zijn de gaan, want het ontwerp was aanbestedings- een loungebank, tafeltennistafel, schaaktafel stadsdeel Zuidoost en gebieds- vermaak te introduceren. De complexiteit en terrein. Het geld is daarnaast ook bedoeld gesprekken gestart over inrichting en exploi- gereed op het moment dat de gemeenteraad en zitelementen. Kortom, het Arena park isontwikkelaar OMC BV stevig ingezet op de omvang van het GETZ-complex, ongeveer voor de beheer- en exploitaitelasten voor de tatiemogelijkheden met toonaangevende besloot over GETZ. Het ontwerp is simpel geschikt van evenementenlocatie en speeltontwikkeling en realisatie van het tweede 140.000m2 bvo, maakten ontwikkeling in komende vijf jaar. Aldus is conform besloten ondernemers in ArenAPoort, zoals ArenA, en krachtig tegelijk: een park dat door een in op de behoefte als groen buurtpark in deuitgaanscentrum van Amsterdam. De term zowel economisch goede als slechte tijden door het gemeentebestuur. Enerzijds be- HMH, Ziggo Dome, Pathe en Villa Arena. diagonaal voetpad in tweeën is gedeeld. Een zakelijke omgeving.‘tweede uitgaanscentrum’ is een diskwalifi- niet mogelijk. tekent dit dat projectbureau Zuidoostlob de Daaruit bleek de behoefte aan een park- deel is hellend zodat er een tribune-effectcatie voor een events and leisure gebied van mogelijkheid heeft een toekomstvast, beter achtige setting waar bezoekers en mede- wordt gecreëerd. Het vlakke deel is ook van Veroveren van positie alséén vierkante kilometer met een keur aan Uitstel GETZ en minder complex plan te ontwikkelen werkers kunnen ontspannen en ontmoeten, gras en geschikt voor tenten, festivals en evenementenlocatiegrootschalige publiekstrekkers. ArenA- Tijdens de tweede projectenschouw in 2010 tegen betere voorwaarden. Anderzijds be- maar ook een park dat plaats biedt aan zelf- dergelijke. Het diagonale voetpad bestaat Het Arena park is bedoeld voor commer-Poort mist alleen nog het uitgaanshart aan is het oorspronkelijke plan GETZ tegen het tekent de besluitvorming over GETZ door standige, tijdelijke events of side-eventsde Arena-boulevard. Daarvoor was samen licht gehouden. In essentie staan de doelen de gemeenteraad het startsein voor project- voor deze ondernemers. Deze ambitie, inmet gebiedsontwikkelaar OMC BV meer dan ervan niet ter discussie, wel de programma- bureau Zuidoostlob om het bouwterrein combinatie met de beperkte inrichtingprijstien jaar lang gewerkt aan het plan GETZ:Gezondheid, Entertainment, Theater, Zaken. mix, het complexe ontwerp en de lastige ontwikkelstrategie. De gemeenteraad heeft tijdelijk te mogen inrichten. Aan de middelen voor de tijdelijke inrichting en exploitatie per m2 en de ligging van het terrein, waren in oktober 2010 de ingrediënten voor de Er zijn veel voorbeelden van succesvolle,Dat plan was weliswaar een groots opgezetcentrum, maar met veel meer kleinere units daarom in januari 2011 besloten op herbezin- ning en uitstel van GETZ voor een periode had wethouder Maarten van Poelgeest wel een belangrijke voorwaarde gekoppeld: gezamenlijke ontwerpopgave aan DRO en IBA. En het moest ook nog eens snel. Als tijdelijke initiatieven die langer blijven ofvoor een heel gemengd retail, leisure en van vijf jaar, tot juli 2016. In het Financieel de investering moet in de vijf jaar ook het terrein, dat al gauw Arena park zou gaancultuur programma. In tegenstelling tot zijn Perspectief 2010 was hierop door project- terugverdiend worden. Hoe, dat was een heten, al in de zomer van 2011 ingericht wilde zelfs permanent wordenomgeving is GETZ meer gericht op diversi- directeur Hetty Vlug geanticipeerd. Vlug verantwoordelijkheid van projectbureau zijn, was er geen tijd te verliezen. Op 16 juliteit, menselijke maat en verblijfskwaliteit. heeft namelijk € 700.000,- in de grond- Zuidoostlob. 2011 werd het tijdelijke Arena park aan de6 7 View slide
  • Positioneren van tijdelijkheid Berlijn maakt ruimte voor de tussenmaat amsterdam tijdelijk Zie het vooral als een ‘positief’ risico van het portfolio opgebouwd. In de zomermaanden van 2011 is de communicatie over het Arena park opgevoerd. Ook hebben project- bureau en parkregisseur Henk van der Lely Berlijn maakt ruimte voor de tussenmaat feit dat tijdelijke initiatieven door hun omgeving het businessplan voor deze evenementen- locatie opgesteld. In het najaar 2011 beslissen ondernemers over hun (promotie)budget en de stad worden geadopteerd en bedrijfsplan voor 2012. En het stadsdeel maakt de afdelingsplannen voor 2012. Voor ons het juiste moment om organisatoren, ondernemers in het gebied, erfpachters (gebouweigenaren) en reclamemakers te FOTO: Bob Duynstee bereiken, evenals de afdelingshoofden van Het tijdelijk gebruiken van grond en gebouwen kent in Berlijn een lange het stadsdeel. Aan de ondernemers van het gebied is specifiek gevraagd of zij een traditie. Direct na de Tweede Wereldoorlog werden grote delen van de stad dragende rol en verantwoordelijkheid willen nemen in de programmering van het Arena tijdelijk voor andere functies gebruikt. Voorbeeld is het stadspark Tiergarten, park. HMH, ArenA en Ziggo Dome willen graag samen met de gemeente het park tot dat na afloop van de oorlog functioneerde als volkstuin, om de gebrekkige een succes maken en daarmee het gebied nog meer op de kaart zetten als evenementen- voedselvoorziening het hoofd te bieden. De afgelopen twee decennia heeft het locatie. De contouren voor een gevarieerd programma in 2012 zijn inmiddels zicht- tijdelijk gebruik - in het Duits: Zwischennutzung - een steeds sterkere positie baar: Gospelfestival in Palazzo, openings- event van Deutsche Bank, EK 2012-events, in het stadsbeeld veroverd. In dit artikel ga ik in op de achterliggende maat- side-events bij De Toppers en Sensation, het Metro54-festival, lustrumweken van schappelijke vraag naar tijdelijk gebruik. De vier voorbeelden laten de volle studentenvereniging ASC/AVSV, Gasten- zonder-grenzen, Oud & Nieuw feest. Het breedte zien van de tijdelijke projecten; van grote, internationaal bekende begin is veelbelovend en het ondernemenHet Arena park heeft in een paar maanden tijd al een beperkte maar bruikbaar portfolio opgebouwd. inspirerend. voorbeelden tot aan kleinschalige buurtinitiatieven met groot effect.ciële evenementen en biedt uiteraard ook bovendien ook nog eens de diploma-affaire Relatieve tijdelijkheid door Vincent Kompierruimte aan culturele en maatschappelijke InHolland in de landelijke media bekend Er zijn veel voorbeelden van succesvolle,evenementen. Nu het niet om een bewezen werd, juist bij deze opleiding, werd besloten tijdelijke initiatieven die langer blijven of Nplek ging, was het een uitdaging om deze om de samenwerking te beëindigen. zelfs permanent worden. Zie het vooral als a de val van de Muur bleek dat waarbij er gewacht wordt op het begin van politieke omwentelingen telkens maar halfevenementenlocatie aan de man te brengen. Met nog een paar maanden te gaan tot op- een ‘positief’ risico van het feit dat tijdelijke zowel aan de oost- als westkant een gepland of gewenst vervolggebruik. gelukt. Met een versnipperd en discontinuSterker: toen de eerste stappen in die richting levering van het Arena park heeft project- initiatieven door hun omgeving en de stad van de stad de industrie achter- stadsbeeld tot gevolg. Vooral in Oost-Berlijnwerden gezet, was het park er nog niet eens. bureau Zuidoostlob een regisseur over het worden geadopteerd. Dat kan het Arena park liep bij de ontwikkelingen in de rest van de Contrast heeft het stadsbestuur tussen 1949 en 1989Het projectteam heeft ondervonden dat het Arena park aangesteld. Het eerste wat we ook zeker overkomen. Het is in ieder geval wereld. Een overschot aan industrieruïnes, Uiteraard is de crisis in de vastgoedwereld een stedenbouwkundig en maatschap-vermarketen van zo’n park een professionele hebben gedaan, is het Metro54-festival als onze ambitie dat er nog lang over het Arena braakliggende rangeerterreinen en voor een van de achterliggende redenen voor pelijk ideaalbeeld voor ogen gehad met ditotaak is. In eerste instantie leek een alliantie openingsact naar het Arena park halen. park zal worden nagepraat als het over vijf de leegstand gebouwde kantoren bepalen tijdelijk gebruik. Maar er zijn ook andere, fysieke verschijningsvorm. De neiging ommet de vakgroep Vrije Tijdsmanagement & De feestelijke opening was op 16 juli 2011, jaar ophoudt te bestaan. Dat er mooie sindsdien het straatbeeld. In 2011 stond totaal dieper liggende oorzaken voor het succes van één grote gelijke controleerbare maatschap-Leisure van InHolland optimaal. De opgave een half jaar nadat het ontwerp gereed was ontmoetingen zijn geweest en dierbare tien procent van alle gebouwen structureel Zwischennutzung. Berlijn heeft altijd sterk pij te creëren werd door de val van de muuraan de studenten en hun begeleiding was gekomen. Ook hebben we een driejarige herinneringen zijn te koesteren. Kortom dat leeg. Dat zijn circa 100.000 woningen en drie geleden onder de vele stedebouwkundige in 1989 gelogenstraft. Tegelijkertijd leverdehet Arena park als evenementenlocatie te overeenkomst getekend met Palazzo, de we met zijn allen trots kunnen terugkijken miljoen vierkante meter kantoren. Daarnaast en planologische visies die door politiek en het wegvallen van de repressie en de drangpositioneren door een spraakmakende culinaire dinner show in Amsterdam met op een succesvol project en het met elkaar zijn er nog vele ongebruikte kavels in de stad. machthebbers zijn uitgevoerd. Deze visies tot aanpassing aan de gemiddelde norm eenopening van het park en een stevig Robert Kranenborg als chef-kok. In augustus eens zijn dat het jammer is dat het Arena park Deze lege plekken worden in toenemende zijn vaak ten dele uitgevoerd, wat een ver- enorme creativiteit op. Iedereen was vrij enprogramma. Al snel werd duidelijk dat deze heeft de poffertjeskraam van Frans Stuy op maar vijf jaar mocht bestaan. Nog mooier is mate gebruikt om te ‘zwischennutzen’. snipperde en ongestructureerde stad heeft op zoek naar het nieuwe, het specifieke, hetroute ideëel maar lichtzinnig is geweest. het park gestaan. De eerste event-footprint het als een deel of de functie van het Arena Dat is het tijdelijk in gebruik nemen van opgeleverd. Iedere koning, keizer, admiraal bijzondere. Universaliteit was uit den boze.De studenten bleken niet ervaren en kundig was gezet. Het Arena park heeft in een paar park terugkeert in het toekomstige GETZ, leegstaande gebouwen of kavels die de of andere heerser heeft getracht zijn ideologie Waar de stad krampachtig probeerde metgenoeg voor de opgave. Toen in het voorjaar maanden tijd al een beperkte maar bruikbaar omdat het zich heeft bewezen. oorspronkelijke functie verloren hebben en in steen uit te drukken. Dat is door de snelle grootse visies en dito plannen in de jaren8 9
  • Berlijn maakt ruimte voor de tussenmaat amsterdam tijdelijk Het Planwerk biedt potentie voor 1,7 mil- joen vierkante meter, ofwel 170 hectare aan Van burgers wordt meer verwacht dan bebouwbare kavels. De structurele economische crisis waar- Groen: van kale kavels naar buurttuinen alleen een consumentenhouding onder Berlijn sinds 1999 lijdt, is er de oorzaak van dat de kavels van het Planwerk maar Het Samariterviertel is een dichtbebouwde stadsbuurt in de wijk Friedrichshain in voormalig oost-Berlijn met weinig groen en veel mondjesmaat worden volgebouwd. Daar lege, onbebouwde kavels, als gevolg van bominslagen gedurende staat tegenover dat het gebruik van de stad de Tweede Wereldoorlog. Vanaf 1993 is de buurt als saneringsgebied voor tijdelijke functies is toegenomen. bestempeld, waarbij het opwaarderen van het bestaande groen en In het boek Urban Pioneers van Klaus groen toevoegen een van de doelen was, evenals het activeren van de Overmeyer uit 2007 wordt een 43-tal bewoners om daarmee de onderhoudskosten van het groen omlaagnegentig het verscheurde, gedeelde Berlijn Daar staat de strategische manier van tijdelijke projecten in Berlijn beschreven; te brengen. In 2000 is de studie ‘Brach. Und danach?’ (vert: Braak.te helen werd van onderop een onderstroom denken over de stad tegenover: die van de van tijdelijk stadsstrand aan de Spree via En daarna?) uitgevoerd. Voor deze studie is het aantal braakliggendezichtbaar die zich niet (meer) liet vertellen programma’s, de visies, de plannen; allemaal een tijdelijk golfterrein naast Potsdamer kavels geanalyseerd op eigendom, is onderzocht wie de eigenaren zijnhoe de stad er uit zou moeten zien. ontwikkeld vanuit een centrale overheids- Platz tot aan een interculturele planten- en zijn de juridische en financiële achtergronden voor ZwischennutzungIn zijn boek The Practice of every day life uit positie van bovenaf. Dit contrast tussen de en bloementuin. onderzocht. In totaal zijn drie kavels onder handen genomen, onder1984 onderscheidt de Franse filosoof Michel tactische en strategische visie op de stad is meer door bewoners naar hun ideeën te vragen. Zo zijn er meerderede Certeau aan de ene kant strategische en in Berlijn sterk aanwezig. Het ‘gat’ tussen Van argwaan tot beleid vliegen in één klap geslagen; de kavels liggen er niet meer ver- FOTO: Vincent Kompieraan de andere kant tactische manieren van papieren idealen en dagelijkse werkelijkheid Aanvankelijk stonden de autoriteiten arg- waarloosd bij, de burgers zijn betrokken bij ontwerp en onderhoudomgaan met, of het toe-eigenen van stede- wordt goed geïllustreerd aan de hand van wanend tegenover de tijdelijke initiatieven. en de kosten voor het in stand houden van de groene kavels zijn doorlijke omgevingen. De tactische manier van het Planwerk Innenstadt uit 1999. In dit plan Onduidelijk grondbezit en het fuseren van de burgerbetrokkenheid laag. Het stadsdeel Friedrichshain betaaltomgaan met de stad behelst de alledaagse wordt een poging gedaan het gedeelde Berlijn twee ruimtelijke ordeningssystemen - dat per jaar € 2.500 per kavel aan onderhoud.toe-eigening, de rituelen, de niet helemaal weer te helen door lege kavels te vullen en van oost en west - heeft een juridisch en www.sozialestadt.de/praxisdatenbank/suche/ausgabe.php?id=384volgens de officiële regels werkende manier de rooilijn en de klassieke Berlijnse bouw- planologisch vacuüm veroorzaakt waar www.stattbau.devan stadsontwikkeling van onderaf. hoogte van 22 meter als norm te nemen. menig Zwischennutzer gebruik van heeft Tuin: sociaal, ecologisch en mobiel worden gekweekt in kratten Tentstation: kamperen midden in de stad en rijstzakken. De organisatie In de zomer van 2009 is aan de Moritzplatz in Berlin-Kreuzberg de van de tuin bestaat uit een kern- Op een plek waar je het niet zou verwachten, op nog geen 800 meter Prinzessinnengarten geopend. Daarvoor lag de kavel zestig jaar groep van tien vrijwilligers die hemelsbreed van het Hauptbahnhof, ligt een camping. Een voormalig leeg, nadat in de Tweede wereldoorlog het warenhuis Wertheim op aanwezig zijn op de wekelijkse openluchtzwembad, dat om financiële redenen niet meer door het deze plek was gebombardeerd. Nu worden er in oude broodkratten meetings. Omdat de Prinzes- stadsdeel was te onderhouden, is verkocht aan een investeerder die groenten en kruiden geteeld. De 6.000 vierkante meter is omgetoverd sinnengarten geen subsidies het zwembad wil ombouwen tot wellness-oase. In 2011 is inmiddels tot een groene oase, middenin het drukke stadsgewoel. Doel van de ontvangt is het onderhoud van het zesde tijdelijke kampeerseizoen ingegaan omdat de investeerder twee oprichters van de tuin was om door middel van tuinieren mensen de tuin volledig afhankelijk van nog niet staat te springen. In 2006 kwam een aantal planologie- en met elkaar te laten werken. Kreuzberg is dicht bebouwd, heeft weinig de hulp en betrokkenheid van architectuurstudenten op het idee om het verwaarloosde buitenbad groen en een bonte bewonerssamenstelling. In de tuin kan iedereen, bewoners, helpers, donoren en andere mensen die zich betrokken om te bouwen tot tijdelijke camping. Dat moest wel snel gebeuren, van jong tot oud en van ervaren tot onervaren tuinders gezamenlijk voelen. Omdat de kavel vanaf de straat ontsloten is moet de Prinzes- want doel was te openen vóór het begin van het WK voetbal in 2006. groenten en kruiden kweken. De activiteiten zijn openbaar toe- sinnengarten ook Straßenreinigungsgebühr (reinigingskosten) betalen Dat is gelukt; door slimme en goedkope oplossingen toe te passen: gankelijk en lopen uiteen van zaaien, planten, oogsten tot aan zaad- van 800 euro per maand. De benodigde inkomsten worden behaald zwembassin wordt dansvloer/sportplek, ligweide wordt kampeerplek, winning, verwerken van producten, conserveren van groenten, het uit het tuincafé waar groenten en kruiden direct uit de tuin verwerkt tribune wordt bar en het voormalig badmeestershuisje wordt mini- houden van bijen en de opbouw van een wormencompost tot aan worden en waar biologische en uit de regio afkomstige producten herberg. Meer dan duizend gasten hebben er inmiddels gelogeerd; de ontwikkeling van nieuwe teeltmethoden. verkocht worden. Daarnaast kunnen mensen een vierkante meter de jongste zes weken oud, de oudste 70 jaar. De camping is geopend De kavel wordt gehuurd van het Liegenschaftsfonds van de stad stedelijke akker voor één seizoen pachten. Zo financieren zij het vanaf april tot oktober. Een internationaal trefpunt, maar ook een plek Berlijn. Dat fonds beheert de lege kavels in de stad. Het kan zo zijn project mee. Daarnaast kunnen mensen zelf groenten en kruiden voor de Berlijner want de Swing im Pool parties zijn onder Berlijners dat bij een serieuze gegadigde voor de kavel de tuin weer weg moet. oogsten. De inkomsten van het tuincafé en de verkoop van groenten zeer populair. Om hierop adequaat te kunnen reageren is de tuin mobiel ontwikkeld: en kruiden stromen direct terug in het project. www.tentstation.de gebouwen bestaan uit stalen zeecontainers, de planten en kruiden www.prinzessinnengarten.net10 11
  • Berlijn maakt ruimte voor de tussenmaat Geen emplooi voor groenstrook in Noord amsterdam tijdelijk Geen emplooi voor FOTO: Annemieke Hendriks Tempelhof: van vliegveld tot vliegers groenstrook in Noord Het voormalig vliegveld uit 1936 heeft een belangrijke symbolische waarde voor Berlijn. Tussen 1948 en 1949 vond hier de luchtbrug plaats toen de Russen de toegang tot West-Berlijn hermetisch hadden afgesloten. Het vliegveld is na veel debat in 2008 gesloten. Prompt kreeg Berlijn er 365 hectare leegte bij. Wat hiermee te doen? Er is een overlappend planningsproces opgesteld waarbij tijdelijke en toekomstige functies op elkaar inspelen. In 2009 is vijftien miljoen euro geïnvesteerd om het terrein vrij te maken van gevaarlijke militaire- en vliegbenodigdheden. In 2010 Is tijdelijkheid als permanente strategie wel overal in de stad toepasbaar? kennen gebouw en vliegveld inmiddels honderd permanente huurders en zeventig tijdelijke huurders. Grootste huurder is de jaarlijkse Bread Uitbreiding van het winkelcentrum in Amsterdam-Noord laat zien hoe lastig and Butter Modemesse; de modebeurs die dan geheel Tempelhof beheerst. Verder vinden er in de gebouwen regelmatig feesten plaats; het is tijdelijke initiatieven te ontplooien als overgang van de oude naar de van de Jeugdbeurs You via het Oldie- und Schlagerfestival tot het drie dagen durende Berlin Summer Rave. toekomstige situatie. In juni 2010 is door de stad Berlijn een oproep voor tijdelijk gebruik van het Tempelhofer Feld - het vliegterrein - gedaan. Dat leverde meer ausstellung zal in 2017 een groot deel van Tempelhof bepalen. door Marcel Haak dan honderd ideeën op. Deze ideeën zijn gethematiseerd en gelinkt Van de 365 hectare wordt 80 hectare tot landbouwtentoonstelling/ naar toekomstig gebruik. Delen van het Tempelhofer Feld gaan in de tuin omgebouwd, vergelijkbaar met de Floriade. In opdracht van A toekomst gebruikt worden voor woningbouw, de Landesbibliotheek, de Senats-verwaltung für Stadtentwicklung (dienst Stadsontwikkeling) msterdam-Noord krijgt een nieuw stond, werd de aanleg van de tijdelijke bus- hebben voor tijdelijke initiatieven; centraal kantoren en bedrijven. De thema’s voor het Zwischennutzen hadden is Tempelhof Projekt GmbH opgericht, een B.V. die zorgt voor verhuur centrum: Centrum Amsterdam baan uitgesteld. De financiële crisis gooide gelegen in het CAN, vlakbij het stadsdeel- direct met dit toekomstplan te maken. In de nabijheid van de moskee van de gebouwen, tesamen met Grün Berlin GmbH die het park Noord, kortweg: CAN. Binnen het roet in het eten. De plannen voor de uitbrei- huis, het winkelcentrum en diverse buslijnen. naast Tempelhof was het thema de interculturele en interreligieuze organiseert. Het openstellen van het terrein heeft tot acceptatie door CAN wordt het bestaande woon- en winkel- ding van het winkelcentrum werden weer Een tijdelijk café, tentoonstelling, markt of dialoog. Naast tijdelijke projecten is de IGA 2017 een belangrijk de Berlijners geleid; Tempelhof is de ideale barbecue/skate/vlieger/ gebied Buikslotermeerplein uitgebreid tegen het licht gehouden en de sloop van het iets met podiumkunst leken reële opties. onderliggend plan voor Tempelhof. De Internationale Garten- hardloop/tuinier/uitwaaiplek van Berlijn geworden. richting het toekomstige bus- en metro- Waddenwegviaduct werd uitgesteld. Hier- Het bleef echter stil. Samen met het stadsdeel station van de Noord/Zuidlijn. Daarnaast mee verviel voorlopig de noodzaak voor een vormde Projectbureau Noordwaarts een verrijst op het voormalige volkstuinen- tijdelijke busbaan. In de maanden daarop ver- werkgroep die op zoek ging naar initiatieven. complex Elzenhagen Noord een nieuwe loederde het bouwterrein en bleef het ondui- Helaas bleek er nauwelijks belangstellingweten te maken. De gemeentelijke overheid het ruimtelijk scheiden van de functies voorbeelden tot aan kleinschalige buurt- woonwijk en zal op termijn sportpark delijk wanneer het werk kon worden hervat. voor de groenstrook voor het stadsdeelhuis.zag echter gaandeweg nut en noodzaak van wonen, werken, verkeer en recreatie het initiatieven met groot effect. Elzenhagen Zuid ruimte maken voor een Om het gebied een betere uitstraling te geven De ijscoman wilde graag bij de pont staan,Zwischennutzen in en heeft in 2007 mee- hoogste doel was. Ruimte geven aan woonwijk. werd besloten de bouwhekken te verwijde- kunstenaars wilden wel komen mits flinkgewerkt aan het project Urban Pioneers van Zwischennutzung betekent dat de Concluderend ren, een deel in te richten als parkeerplaats en betaald en een biologische markt was netKlaus Overmeijer. Dat leverde het inzicht op diversiteit van het stadsleven tot uiting Wat is voorzichtig te concluderen uit de Om de uitbreiding van het winkelcentrum een deel te gebruiken als groenstrook waar geopend op een andere plek in Amsterdam-dat de stad geen vaststaand geheel is maar komt in de (openbare) ruimte; onder meer beperkte selectie van voorbeelden? Met de op het Buikslotermeerplein mogelijk te evenementen konden plaatsvinden. Noord. Alleen de kermis blijft trouwe fan vaneerder een concept. Sindsdien worden de omdat van de burgers meer dan alleen een groeiende meervoudigheid van de ruimte- maken moet het Waddenwegviaduct, tegen- het gebied ,wat weer niet door iedereen wordtpositieve effecten van Zwischennutzung consumentenhouding wordt verwacht. lijke en culturele omgeving is het van belang over het stadsdeelhuis, worden gesloopt. Dit Met de groenstrook dacht Projectbureau gewaardeerd vanwege de uitstraling en hetonderkend. Berlijnse burgers eisen de stad op en gebruikers te betrekken bij tijdelijke projec- viaduct is nu een belangrijke halte voor de Noordwaarts een mooie troef in handen te bezoekende publiek.Kenmerkend karakter van veel plekken is dat proberen deze naar hun hand te zetten. ten. Belangrijk is als overheid om duidelijk te lokale en regionale buslijnen in Amsterdam-het vaak hybride ruimten zijn; plekken waar Er ontstaat een groter en diverser aanbod krijgen wie de gebruiker van tijdelijkheid is, Noord. Op termijn worden de bussen defini-verschillende gebruikers samenkomen en aan stedelijke activiteiten. Zo is Berlijn door nu en straks. Wie zijn de co-producenten? tief verplaatst naar het nieuw bus- en metro-waar niet één (juridische) functie of gebruikvoorop staat. Daardoor ontstaan nieuwe het zwischennutzen veel meer een spiegel van de maatschappij geworden in plaats En wie combineert en coördineert acties nu en op lange termijn? Maar dan is het ook station Buikslotermeerplein. Ter vervanging van het te slopen viaduct zal bij wijze van Hoeveel tijd en energie magvormen van stedelijk leven, waarbijmenging in functie en gebruik het basis- van louter een plek van representatie van de machthebbers. Een aantal voorbeelden van meer dan de moeite waard! Tijdelijke pro- jecten leveren (tijdelijke) werkgelegenheid tijdelijke oplossing voor het stadsdeelhuis een busbaan worden ingericht. In 2008 is de gemeente steken in tijdelijkheidkenmerk is. In die zin zetten de tactische Zwischennutzung maakt dat duidelijk. Met op, kunnen de kwaliteit van een omgeving daar een ontwerp voor gemaakt en in 2009Zwischennutzers zich af tegen de strategische deze voorbeelden wordt getracht de breedte opwaarderen, leveren innovatieve (cross- was het werk gereed voor aanbesteding. Maar als permanente strategie?CIAM - functiescheidingsideologie die lange tot uiting te laten komen in de keuze voor de over) ideeën op die economisch, sociaal en terwijl de voorbereidende werkzaamhedentijd de stadspolitiek heeft bepaald en waarbij projecten; van grote, internationaal bekende cultureel verrijkend werken en het stedelijk al waren gestart en het gebied in de hekken leven vergroten. Kortom: aan de slag!12 13
  • Geen emplooi voor groenstrook in Noord Alvast zwemmen in de Amstel amsterdam tijdelijk Alvast zwemmen in de Amstel Ondanks een woud aan vereiste vergunningen en ontheffingen is het gelukt om tijdelijk een drijvend zwembad in de Amstel te openen. Met name de strategische volgorde van vergunningaanvragen was doorslaggevend. Enthousiasme en ambtelijk en bestuurlijk commitment deden de rest. door Natascha van Bennekom en Janneke van den Oever B egin 2010 heeft Waternet het initiatief Er liep een onteigeningsprocedure. Toen Deze vergunningen worden verleend door genomen om vóór de zomervakantie Waternet aanklopte met de vraag of de de provincie, de gemeente heeft hier geen van dat jaar een tijdelijk drijvend gemeente wilde meewerken aan realisatie bemoeienis mee gehad. Ook met de daad- zwembad in de Amstel te realiseren, dat ge- van een drijvend zwembad, werd al snel werkelijke bouw van het zwembad heeft de durende drie jaar tussen juni en september besloten om te kijken op welke wijze het gemeente zich overigens niet beziggehouden. geopend is. Het idee is geïnspireerd op het mogelijk zou zijn en hoe Waternet daarbij Voor de duidelijkheid: we hebben het hierHet CAN-gebied komt nog niet in het rijtje van ‘places to be’ voor. drijvend zwembad in de Spree in Berlijn. kon worden ondersteund. Al heel snel werd over het pre-WABO tijdperk, dus alle ver- Waternet wil hiermee aandacht vragen voor duidelijk dat het, gezien de korte termijn gunningen zijn ‘los’ aangevraagd en verleend.Anderhalf jaar heeft de werkgroep gepro- op het woon- en winkelgebied. Het is een de waterkwaliteit en de Amsterdammers een en de hoeveelheid vergunningen en Met de juristen van de Dienst Milieu enbeerd allerlei tijdelijke initiatieven te verlei- soort niemandsland tussen het stadsdeel- voorproefje geven van hoe het is om in de ontheffingen die nodig waren, een flinke Bouwtoezicht, Ruimtelijke Ordening enden om naar het gebied te komen. Samen met huis, het winkelcentrum en woonbuurten Amstel te zwemmen. De ambitie is dat over inspanning zou zijn. Hulp van velen was Binnenwaterbeheer en een planner isde Noorderpark Kamer, een stichting die zich aan de Loenermark en Cleijndertweg. tien jaar de Amstel schoon genoeg is om in te nodig. Waternet heeft een externe project- uitgezocht welke juridisch planologischebezig houdt met kunst en cultuur in Noord, Hiermee rijst ook de vraag hoeveel tijd en zwemmen. Projectgroep Overamstel vond leider van een marketingbureau ingehuurd ontheffingen en vergunningen nodig waren.ontstond het idee voor ‘CAN Cultureel’, zes energie de gemeente moet steken in tijdelijk- het een fantastisch idee om een bijzondere die, samen met een assistent-projectmanager Belangrijk was dat de planner ook adviesculturele middagen in de zomer van 2010. heid als permanente strategie. Initiatieven functie in het gebied toe te laten en zo vanuit de projectgroep, de drijvende kracht heeft gegeven over de volgorde waarinOok dit bleek geen succes. Er was nauwelijks zoeken vaak zelf de hotspots. Bij de NDSM Overamstel op de kaart te zetten. In de was achter het initiatief. Waternet de ontheffingen en vergunningenpublieke belangstelling hoewel het vrij toe- werf waren het eerst de kunstenaars die de hoofden van de meeste Amsterdammers moest aanvragen: de ontheffing met degankelijk was en ruim van te voren werd aan- kracht van het gebied ontdekten. De ge- is Overamstel immers een vaag bedrijven- Ontheffingen, vergunningen langste doorlooptijd als eerste, et cetera.gekondigd in de lokale media. Kunstenaars meente heeft hier pas later bij gefaciliteerd. terrein tegenover de Bijlmerbajes, waar je en contracten Vrij snel werd duidelijk dat er niets misen ondernemers dan? Die richten zich met Wellicht is het meer een kwestie van geduld hooguit naartoe gaat om de bouwmarkt te Voor de realisatie en exploitatie van een mocht gaan, gezien de zeer krappe planninghun initiatieven op de spannende plekken in en komen tijdelijke initiatieven vanzelf van bezoeken. Binnen afzienbare tijd zouden tijdelijke drijvend zwembad zijn schrik- en het aantal vergunningen dat moestNoord. Plekken waar het nu gebeurt, zoals de de grond. echter de eerste woningen gebouwd en barend veel vergunningen nodig (meer dan worden aangevraagd. In dit traject zat ookNDSM-werf, de Tolhuistuin en het Hamer- Helemaal stil in het CAN is het overigens verkocht moeten gaan worden. Een leuke dertig!). Naast de publiekrechtelijke ver- een aantal strategische keuzes.straatgebied. Het CAN-gebied komt nog niet niet. Vanaf juni 2011 zijn in het winkel- functie zou hierbij kunnen helpen. In het gunningen en privaatrechtelijke contracten Zo is bijvoorbeeld gekozen voor een tijdelijkein het rijtje van ‘places to be’ voor. De ligging centrum drie tijdelijke, laagdrempelige kersverse bestemmingsplan Amstelkwartier van de gemeente, moeten ook nog allerlei ontheffing op het bestemmingsplan voorvan de groenstrook is vermoedelijk ook een ateliers ingericht voor theatervormgevers, Buitendijks was voor een zwembad al de vergunningen en voorschriften voor veilig- een periode van vijf jaar voor de bestemmingreden waarom er weinig belangstelling is van beeldend kunstenaars en fotografen die mogelijkheid opgenomen. Echter, de beoogde heid, toezicht en hygiëne van zwemwater horeca en zwembad. De locatie werd eenomwonenden en winkeliers om initiatieven graag laten zien hoe ze werken en waar ze locatie - de jachthaven tegenover de Omval - worden aangevraagd. De waterkwaliteit moet plek tegenover het Waternetkantoor, directte ontplooien. Het gebied sluit niet direct aan mee bezig zijn. was nog niet in handen van de gemeente. bijvoorbeeld regelmatig worden gemeten. naast het tijdelijke restaurant Kaap Kot,14 15
  • Alvast zwemmen in de Amstel amsterdam tijdelijk bootbewoners aan de overzijde bij de Omval Realisatie moeilijkheden ontstonden, probeerden ze De hiervoor noodzakelijke werkzaamheden is een zienswijze ingediend op de onthef- Het stadsdeel heeft alles in het werk ge- die weg te nemen of belden in ieder geval van sloop, sanering en inrichting gaan Op een gegeven moment werden fingsaanvraag. Ze maakten zich zorgen over de mogelijke geluidsoverlast van het zwem- steld om op tijd de WIOR te vergunnen, de toegang op de oever te realiseren, groen te even op om het te melden, zodat er direct actie kon worden ondernomen. In 2011 is enkele jaren duren. Het is soms passen en meten om het tijdelijke zwembad ook er zelfs Tweede Kamervragen over bad. Naast een ‘gewone’ informatieavond is daarom een extra informatieavond gehouden planten en fietsenrekken te plaatsen. Nuts- bedrijven hebben in sneltreinvaart kabels begonnen met de realisatie van het Buiten- dijks Park. Het park zal een open karakter gedurende de werkzaamheden te laten functioneren, maar de kosten wegen zeker met deze bewoners. Deze heeft geleid tot en leidingen aangelegd. De zwembadbak is hebben, met meer zicht op de Amstel. op tegen de baten. het zwembad gesteld een aantal toezeggingen over het tijdelijke vanuit elders in het land naar Amsterdam ge- zwembad, maar ook over de toekomstige varen, waarbij in sommige doorgangen maar FOTO: Bart Veilbrief realisatie van het definitieve zwembad dat in een paar centimeter speling zat aan beide het bestemmingsplan mogelijk is gemaakt. kanten. De opening moest worden voor-met mooi uitzicht in de breedste bocht van Naast de juridische planologische procedures, Afgesproken werd onder andere dat er geen bereid en afgestemd op de agenda van tweede Amstel. De tijdelijke ontheffing op het waren ook andersoortige (watergerelateerde) versterkte muziek gedraaid mag worden, dat wethouders. Uiteindelijk is in augustus 2010bestemmingsplan is door Waternet aange- vergunningen nodig van verschillende er geen bootjes kunnen aanmeren aan het het zwembad opgeleverd en in gebruik ge-vraagd voor de maximale periode van vijf bevoegde instanties. Ten eerst was dit een zwembad en dat eventuele klachten door nomen. Dit was ongeveer zes weken later danjaar. Dit is niet gedaan omdat het zwembad objectontheffing van de dienst Binnenwater- exploitant en Waternet serieus genomen de bedoeling was. De vertraging lag dit keervijf jaar op deze plek zou liggen, de afspraak beheer. Daarnaast was een keurontheffing worden. Daarnaast is er -hoewel onverplicht niet aan de vergunningen, maar aan een ver-met Waternet is namelijk slechts voor drie nodig voor de werkzaamheden aan de oever, omdat het om geluid gaat van menselijke traging bij de bouw van het zwembad. Jammerseizoenen vanwege de start van de werk- te vergeven door Waternet zelf. Bijzonder stemmen- een akoestisch onderzoek gedaan. was het wel, aangezien de zomervakantiezaamheden voor sanering en aanleg van genoeg heeft deze keurontheffing, hoewel Uit het onderzoek bleek dat het zwembad toen al bijna voorbij was. Bad Buiten - hethet Buitendijks Park. Mocht er echter een Waternet dus zelf de aanvrager was, de nodige volgens de rekenmodellen precies binnen de tijdelijke drijvende zwembad in de Amstel -onvoorzienbare reden zijn om het zwembad moeite en tijd gekost. Ook een vergunning normen viel. is geopend door wethouder Gehrels endaar langer te laten liggen, dan kon dit voor voor werken in de openbare ruimte (WIOR) Belangrijk was ook dat er bestuurlijk draag- portefeuillehouder Princen. Hoewel het eenvijf jaar. waarvoor het Stadsdeel Oost bevoegd vlak was voor de realisatie van het zwem- grauwe dag was, was er een grote belang-De altijd moeilijke ‘tijdelijkheid van de gezag is, bleek nodig. Later bleek dat ook de bad. De wethouders Ruimtelijke Ordening stelling van de pers. Ook nadien heeft Badbehoefte’ was aantoonbaar omdat er na de provincie Noord-Holland nog een onthef- (Maarten van Poelgeest) en Waternet Buiten nog een aantal keer de pers gehaald.periode uitzicht was op een andere locatie fing ‘Ligplaatsbesluit’ moest verlenen omdat (Caroline Gehrels) en de portefeuillehoudersdie al in het bestemmingsplan stond. Ook de Amstel provinciaal water is. Tot slot is van het stadsdeel (Germaine Princen en Cruciale factorenwas de benodigde ruimtelijke onderbouwing privaatrechtelijk een huurcontract afgesloten Sharona Ceha) zijn steeds door Waternet en Het is inmiddels meer dan een jaar geledenrelatief eenvoudig, omdat in het kader van door de gemeente met Waternet voor een het projectbureau Wibaut aan de Amstel al dat het zwembad is geopend. Op mooiede bestemmingsplanprocedure voor stukje grond en het stuk water. Hoewel de dan niet gezamenlijk geïnformeerd via het dagen deze zomer is het er behoorlijk druk.Overamstel Buitendijks een zwembad in de Amstel provinciaal water is, is er een overeen- bestuurlijk overleg en weekendmappen. Je kunt er lekker loungen en zwemmen isonderzoeken was meegenomen. Een vergun- komst tussen de gemeente en de provincie Allemaal vonden ze het een leuk initiatief een ervaring die je niet mag missen.ning in het kader van de Wet Milieubeheer die regelt dat de gemeente sommige ver- en ondersteunden ze het - met hier en daar Het uitzicht is prachtig, de sfeer goed. In dewas niet nodig, wel een melding gunningen en verhuringen mag doen voor een constructieve kanttekening - van harte. verkoopfolders voor de woningen van deActiviteitenbesluit. Een aanlegvergunning het water tien meter uit de oever. Dit is vooral Bestuurlijk commitment kwam goed van ontwikkelaars van het Amstelkwartier staat(Verdrag van Malta, monumenten/ gedaan met het oog op woonboten. pas. Op een gegeven moment werden er het zwembad zonder uitzondering genoemd.archeologie) was niet nodig want, hoewel zelfs Tweede Kamervragen over het zwem- Wat dat betreft is het dus vanuit de project-de oever volgens het bestemmingsplan een Versterkte muziek bad gesteld, namelijk: of de aanleg van een groep Overamstel gezien zeker geslaagd.archeologische zone is, werd feitelijk niet Niet iedereen was enthousiast over de komst zwembad wel past binnen de taken van een Daarbij is achteraf gezien het enthousiasmegegraven voor de aanleg van het zwembad. van het zwembad. Door een aantal woon- drinkwaterbedrijf. van betrokken partijen doorslaggevend ge-Een bouwvergunning was gelukkig - gezien weest voor het op zo korte termijn realiserende termijnen die daarvoor staan en de hele van dit tijdelijke project. Waternet had eenkrappe planning - niet nodig omdat geen onvermoeibare projectleider gevonden, dievaste verbinding met de grond is gemaakt.Bestaande palen in het water zijn gebruikt Het enthousiasme van betrokken partijen ook voldoende steun en hulp had binnen de organisatie. Het werd politiek gezienom het zwembad te verankeren. Het zwem-bad is daar niet ‘aard- en nagelvast’ aan be- was doorslaggevend gesteund. (Bijna) alle Alliantiediensten, de DMB, BBA en het stadsdeel hebben allemaalvestigd. Dat houdt in dat het ook losgemaakt een belangrijke bijdrage geleverd. Erg goedkan worden. Dat is bijvoorbeeld gebeurd om te merken was dat betrokkenen binnentijdens Sail, toen het zwembad in de Zout- de diensten en het stadsdeel ook hun best In de verkoopfolders voor de woningen van de ontwikkelaars van het Amstelkwartier staat het zwembadhaven heeft gelegen. bleven doen: als er ergens in de organisatie zonder uitzondering genoemd.16 17
  • Tijdelijke toevalstreffer amsterdam tijdelijkTijdelijke toevalstreffer maar twee jaar gebruik van mogen worden gemaakt. Vanaf de start van het bedrijf was het duidelijk dat deze plek alleen tijdelijk een onderkomen zou kunnen bieden. Uiteindelijk bereikte in 2009 de ontwikkeling van de Meerdere Amsterdamse media hebben Houthavens het stadium dat Neef Louis aandacht besteed aan de zoektocht na tien jaar écht moest vertrekken. ErgensMedia-aandacht kan behulpzaam zijn bij de zoektocht naar een tijdelijk anders in de Houthavens of in stadsdeel Westerpark kon geen alternatieve locatie ge-onderkomen. Neef Louis en Amsterdam-Noord bleek een perfecte match. vonden worden. Daarmee begon voor Louis Vlaarkamp (‘Neef Louis’ ) een intensieveMaar de verschillende rollen van de gemeente hadden de initiatiefnemers nog zoektocht naar een geschikte plek elders in of desnoods buiten de stad. Dit werd uit- Neef Louis te zien, te huur en te koop is een gemeente vanuit de rol als aanjager van deakelig in de weg kunnen zitten. De formele rol van vergunningverlener en eindelijk Buiksloterham aan de Noordelijke plek te kunnen geven, was minstens een paar gewenste transformatie van het project- IJ-oevers. Daar huurt het bedrijf, samen met duizend m2 vloeroppervlak nodig. Alleen gebied Neef Louis graag naar Noord halen.handhaver verhoudt zich niet altijd goed met die van aanjager van de gewenste Van Dijk&Co, een loods van bijna 7000m2 de huurprijs van een tijdelijk gebouw was Zeker ook met het oog op het creëren van een in een monumentaal gebouw dat eigendom voor Neef Louis op te brengen. Zeker als je als aantrekkelijk vestiginggebied voor (al dantransformatie van een projectgebied. is van de Alliantie. De Alliantie heeft het bedrijf met die ruimtebehoefte liefst ook nog niet tijdelijke) bedrijven en ondernemers. In monumentale fabriekspand, dat deels onder in de stad gevestigd wilt blijven. Amsterdam dit dossier stelde de afdeling vergunningendoor Joreen Röben architectuur is ontworpen, aangekocht met Noord was in Amsterdam eigenlijk het enige zich vanuit haar rol formeel op en beoordeel- het idee om dit in 2014 te gaan herontwik- gebied waar nog geschikte ruimte beschik- de aanvankelijk dat het bedrijf qua functie kelen naar een gemengde woon-werk- baar bleek te zijn. Stadsdeel Amsterdam (detailhandel) niet paste binnen het bestem-W ie via de nieuwe Ridderspoor- gaat om de transformatie van het voormalig beïnvloedt, is het voor het project en het bestemming. Om in de periode tot 2014 te Noord zag Neef Louis bovendien heel graag mingsplan Buiksloterham. Hierdoor zou een weg Buiksloterham inrijdt, industrie- en bedrijventerrein naar een gebied wenselijk om in de tussentijd voorkomen dat het gebouw zou verloederen komen. Binnen de stadsdeelorganisatie was langdurig traject doorlopen moeten worden, passeert een bouwbord waarop gemengd gebied met de functies wonen en tijdelijke initiatieven een plek te kunnen of gekraakt zou worden, ging de Alliantie op het de accountmanager die actief heeft mee- terwijl Neef Louis inmiddels echt de oudestaat dat de gemeente Amsterdam werkt aan werken naast elkaar. Nu de economische geven. Het liefst natuurlijk tijdelijke zoek naar een passende tijdelijke huurder. gedacht wat geschikte locaties zouden kun- locatie moest verlaten. Deze formele houdingde transformatie van Buiksloterham. Het crisis ook het tempo van deze transformatie initiatieven die het gebied op de kaart kun- nen zijn. Uiteindelijk hebben naamsbekend leek er bovendien toe te leiden dat de nen zetten en passen bij het (industriële), Zetje heid en een welbewuste publiciteitsstunt van initiatiefnemer nodeloos op kosten zou karakter maar ook het toekomstige beeld Voor de Alliantie was het vinden van een Neef Louis ervoor gezorgd dat de zoektocht worden gejaagd om diverse aanpassingen FOTO: Wesley Luntungan / PMB van het gebied. In de praktijk is het helemaal tijdelijke huurder voor het aangekochte naar een nieuwe locatie breed bekend werd. aan het gebouw te doen voor een tijdelijk nog niet makkelijk om dit voor elkaar te pand een noodzaak. Leegstand totdat de Meerdere Amsterdamse media hebben onderkomen. Tegelijkertijd had het bestuur krijgen. Veel leuke tijdelijke initiatieven definitieve ontwikkeling vorm zou krijgen, aandacht besteed aan de zoektocht naar een de komst van Neef Louis al omarmd. stranden op de weerbarstige praktijk. Maar was geen optie. Daarvoor was de tussen- nieuwe plek en het dreigende vertrek uit soms hoef je er als projectbureau bijna niets liggende periode te lang. Omdat een deel van de stad omdat het maar niet leek te lukken. De bemoeienis van projectbureau Noord- voor te doen en vestigt een tijdelijke aan- het gebouw een gemeentelijk monument is, Uiteindelijk heeft dat het zetje gegeven, waarts bij de komst van Neef Louis is al winst zich ‘zomaar’ in je projectgebied. Dit moest voorkomen worden dat het pand in waardoor het bedrijf werd benaderd door een met al relatief beperkt geweest. Het heeft in laatste gebeurde met de tijdelijke vestiging de periode tot de definitieve ontwikkeling makelaar uit Amsterdam Noord, die namens Buiksloterham geen beschikking over leeg- van Neef Louis, op de hoek van diezelfde zou verloederen of zou worden gekraakt. de Alliantie een passend gebouw beschikbaar staande gebouwen waar tijdelijke gebruikers, Ridderspoorweg met de Papaverweg, Bovendien is het uiteraard prettig als het dacht te hebben aan de Papaverweg. Dat in afwachting van een definitieve ontwik- midden in Buiksloterham. pand in deze tussenliggende jaren ook nog bleek inderdaad het geval. Neef Louis kon en keling, een onderkomen kunnen vinden. wat opbrengt. De Alliantie zag het als opgave wilde voor de duur van in ieder geval vier jaar Het projectbureau was wel van mening dat Zoektocht om op zoek te gaan naar een ‘leuke huurder’, zijn intrek nemen in het gebouw. Neef Louis helemaal past bij Buiksloterham Neef Louis is een begrip onder de liefhebbers die echt wat toe te voegen heeft aan het met haar industriële verleden. Bovendien van tweedehands designmeubelen. Tafels, gebied en het gebied op de kaart kan zetten. Neuzen sluit het qua type bedrijf helemaal aan bij stoelen, lampen, kasten en allerlei bijzondere Niet perse een huurder die het meeste zou De formele afhandeling van de komst naar de verkleuring naar onder andere creatieve objecten zijn er te vinden. En niet alleen opbrengen. Neef Louis is een ‘mooie toevals- de nieuwe tijdelijke locatie verliep voor bedrijvigheid die zich inmiddels in het particulieren weten Neef Louis te vinden. treffer’ geweest, volgens Alex Mollee die initiatiefnemer Louis Vlaarkamp niet zonder gebied aan het voltrekken is. Neef Louis zou Ook de film- en theaterwereld maakt regel- namens de Alliantie de tijdelijke verhuur heeft slag of stoot. Vanuit de verschillende rollen bovendien mensen naar het gebied kunnen matig gebruik van het designmeubilair voor geregeld. Voor Louis Vlaarkamp van Neef van de gemeente werd er heel anders mee trekken die anders misschien helemaal geen een bijzonder decor. Het bedrijf is begonnen Louis was het vinden van een nieuwe tijde- omgegaan. Aan de ene kant had de gemeente reden hebben om naar Buiksloterham te in een loods in de Spaarndammerstraat in lijke locatie ook een noodzaak. ‘Juist tijdelijk’, de formele rol als vergunningverlener en komen. Daarom heeft het projectbureau haarNeef Louis is een begrip onder de liefhebbers van tweedehands designmeubelen. de Houthavens. Daar zou in eerste instantie aldus Louis Vlaarkamp. Om alles wat er bij handhaver. Aan de andere kant wilde de invloed aangewend toen het door de lastige18 19
  • Tijdelijke toevalstreffer Verlengde tijdelijkheid op Science Park Amsterdam amsterdam tijdelijk Neef Louis zorgt voor levendigheid vergunningprocedure en noodzakelijk geachte bestemmingswijziging toch fout leek te gaan. Er werd een positief advies gegeven aan de afdeling bouwtoezicht van het Verlengde tijdelijk- heid op Science Park in een gebied waar het nog behoorlijk stadsdeel om zo nodig af te wijken van het bestemmingsplan. Bovendien werd door het projectbureau nogmaals onderstreept dat het verlaten kan zijn erg wenselijk zou zijn deze functie een plek in Buiksloterham te geven. Daarnaast heeft Amsterdam het bestuur-lijke draagvlak bij het stadsdeel en de inzet van de accountmanager om Neef Louis een plek te geven in Buiksloterham, FOTO: Wesley Luntungan / PMB er mede toe bijgedragen dat het bedrijf hier eind 2009 toch de deuren kon openen. De accountmanager heeft als taak bedrijven te faciliteren en te begeleiden als zij zich in stadsdeel Noord willen vestigen of vragen hebben over bijvoorbeeld uitbreidings- Om de ontwikkeling van Science Park Amsterdam een kickstart te geven op mogelijkheden. Daarnaast speelt de account- manager een belangrijke rol binnen de een moment dat het gebied door velen nog gezien werd als een saaie uithoek van interne organisatie om de neuzen dezelfde kant op te krijgen en draagvlak voor een de stad, is in 2008 besloten om er tijdelijke horeca te ontwikkelen. En met initiatief te creëren. Uiteindelijk bleek dat er voor de vestiging van Neef Louis in succes. Café restaurant Polder werd een ontmoetingsplek voor studenten, Buiksloterham toch geen bestemmingsplan- wijziging nodig was, omdat geoordeeld werd universitair medewerkers, zakenmensen en buurtbewoners. Eigenlijk te leuk dat de detailhandel ondergeschikt was aan de groothandel en de verhuur van meubilair. om weg te halen. Een uitgebreide procedure was achteraf dus toch niet noodzakelijk. door Jan Straub Aanwinst S Uiteindelijk is Neef Louis een aanwinst voor cience Park Amsterdam is een bètafaculteit van het Roeterseiland in zijn van start gegaan. Belangrijkste doelstelling: FOTO: Wesley Luntungan / PMB het gebied en een aanwinst voor Noord. Het gezamenlijk project van de gemeente geheel naar Science Park Amsterdam te een sciencepark creëren. Middelen: bedrijf zorgt voor levendigheid in een gebied Amsterdam, de Nederlandse verplaatsen. gebouwen neerzetten en ontmoetingen waar het in het weekend nog behoorlijk Organisatie voor Wetenschappelijk In opdracht van de drie partijen is een ste- organiseren. Gewenst resultaat: meer verlaten kan zijn. Er heeft zich inmiddels Onderwijs (NWO) en de Universiteit denbouwkundig masterplan opgesteld door ondernemerschap, betere wetenschap, meer ook een kleine horecaonderneming in het van Amsterdam (UvA). In een door Kees Christiaanse van KCAP en Bart Brands kansen voor studenten om een uitdagende gebouw gevestigd, waar niet alleen de klanten infrastructuur omzoomd gebied in het van Karres & Brands landschapsarchitecten. baan te beginnen of een succesvol bedrijf maar ook de buurt van kan profiteren. Er oosten van de Watergraafsmeerpolder Dit masterplan probeert het ontmoeten op te zetten. Grootste gemis daarbij: een wordt naar samenwerking gezocht met andere werken deze drie partijen samen aan de van studenten, docenten en ondernemers ontmoetingsplek. creatieve bedrijven in Buiksloterham. En ontwikkeling. Doel is een sciencepark waar te organiseren door een netwerk van paden naast de groothandel en verkoop van design onderwijs, onderzoek en ondernemen en groenstroken aan te leggen, dat de naar Dus was in het masterplan ook voorzien in meubelen, worden er ook regelmatig foto’s samen komen. De uitgangspositie was bij de buiten gekeerde gebouwen met elkaar en met ontmoetingsplekken. Er komt een hotel, er geëxposeerd of is de loods het decor van een start in 2006 goed. Er waren toen al drie grote de bushaltes en parkeergarages verbindt. In is een oude boerderij die eigendom is van toneel- of muziekvoorstelling. Inmiddels is het nationale onderzoeksinstellingen gevestigd: 2006 heeft de UvA het bouwbesluit voor de UvA en die verbouwd zal worden ten vanwege de economische crisis zeer waar- de NWO-instituten NIKHEF, AMOLF en het nieuwe bètafaculteitsgebouw genomen: behoeve van horeca. Maar voordat het zover schijnlijk dat de herontwikkeling van het CWI (het centrum voor wiskunde en 55.000 m2 bvo met een architectonische was, was er bijna niks. De biologieafdeling gebouw door de Alliantie niet in 2014 maar informatica). Daarnaast zijn de Amsterdam ambitie. Op het NWO-terrein was inmiddels van de UvA had een kantine voor studenten later van start zal gaan. De tijdelijke vestiging Internet Exchange en het rekencentrum het startsein gegeven voor de bouw van en medewerkers waar ook bezoekers een van Neef Louis in Buiksloterham gaat dus SARA in het gebied aanwezig. De UvA nieuwe huisvesting voor AMOLF. Kortom, boterham of een broodje kroket konden eten,Neef Louis is een aanwinst voor Noord. naar verwachting langer duren. tenslotte had het besluit genomen om haar het project was na jaren van voorbereiding maar die kantine was gesloopt om ruimte20 21
  • Verlengde tijdelijkheid op Science Park Amsterdam amsterdam tijdelijk FOTO: Wesley Luntungan / PMBte maken voor de nieuwbouw van de facul- lijke omgeving voor een terras met groente- van kabels en leidingen is een zodanige loca- professionele bediening werkt goed uit opteit. Op het NWO-terrein was en is een be- tuin, met de mogelijkheid om te picknicken tie gekozen, dat deze ook bruikbaar zijn voor wetenschappers, studenten, ondernemersdrijfskantine die van alle gemakken van een in het gras van de tuin, te eten en te drinken nieuwe horeca in of naast de oude boerderij. en projectontwikkelaars. Vanuit de ontwik-bedrijfskantine voorzien was en is: koel- aan lange tafels en binnen een moderne en Op die basis was het projectbureau bereid kelorganisatie van Science Park Amsterdamvitrines voor de melk, de voorverpakte ontspannen inrichting. Bij de indiening was de aansluitkosten te betalen. Omdat er nog wordt de locatie ingezet voor allerlei activi-kaasplakjes en de toetjes in eenpersoons- een businessplan ingediend dat aangaf dat geen behoorlijke aansluitingen waren voor teiten, zoals de netwerkbijeenkomsten vanverpakking, een warmhoudplaat voor de al na het eerste jaar een kostendekkende elektra, gas, water en riolering, liepen deze het Amsterdamse Lifescience-cluster. In hetkroketten en een grote pan met soep. exploitatie mogelijk was. De indiening ging kosten erg hoog op. Het verkrijgen van een gebouw is ook een vergaderzaaltje dat veelFunctioneel volledig in orde, maar nog gepaard met de naam Naar Oostenrijk, een tijdelijke bouwvergunning kostte meer tijd geboekt wordt voor bedrijven die een dagjesteeds geen ontmoetingsplaats waar je voor je referentie aan de laatste boer van boerderij de en moeite dan verwacht, omdat de noodzaak op de hei willen zitten, maar ook door instel-plezier mensen mee naar toe neemt. Er moest Anna Hoeve. In een nadere planuitwerking is van tijdelijkheid aangetoond moest worden. lingen uit Science Park Amsterdam zelf. Opsnel iets gebeuren om de periode te over- de naam veranderd in café-restaurant Polder, Dit is in samenwerking tussen exploitant en donderdagen en vrijdagen zijn er veel borrelsbruggen tot het gereedkomen van het hotel omdat de eerdere werktitel te veel associaties projectbureau wel gelukt. Daarnaast vielen voor verjaardagen, bul-uitreikingen enen de verbouwing van de oude boerderij. De mix van een ontspannen gebouw - een vloer van sloophout, strakke witte tafeltjes en een houtkachel opriep met eikenhouten Bierstubes, chalets de bouwkosten van de romneyloods tegen. jubilea. Daarmee is Polder inderdaad de ont- met leren feauteuils - en professionele bediening werkt goed uit op wetenschappers, studenten, onder- met bloeiende geraniums en lederhosen en Omdat dit de verantwoordelijkheid van de moetingsplek voor Science Park AmsterdamHoreca! Snel! nemers en projectontwikkelaars. dirndel-jurken. exploitant betrof, is niet precies duidelijk geworden die we wilden. De exploitantenDe belangrijkste locatie voor horeca in geworden hoe groot de overschrijding was. hebben geprobeerd om feesten voor studen-Science Park Amsterdam is de oude boerde- daarbij behorende selectie van een ont- richten. Vanuit de grondeigenaren zijn geen De gemeente sloot een huurovereenkomst Kort na de optekening bleek ook nog eens ten uit de nabij gelegen studentenhuisvestingrij de Anna Hoeve. Deze boerderij is hier al wikkelaar danwel een horeca-exploitant te bouwkundige eisen gesteld. Doordat het voor de huur van het terrein met de gese- het aantal studenten dat het gebied bezoekt te organiseren, maar dat bleek bij een grotesinds de 17e eeuw gevestigd. Eind 19e eeuw lang zou gaan duren. Tijdelijke horeca was een tijdelijk project betrof kon volstaan lecteerde partij voor een looptijd van vier tegen te vallen, omdat de eerste fase van de opkomst van buitenlandse studenten nietis het oude gebouw uitgebrand en vervangen daarvoor de oplossing en de UvA heeft de worden met een tijdelijke bouwvergunning, jaar. De huurprijs voor het eerste (gebroken nieuwbouw van de nieuwe bètafaculteit wel- beheersbaar te zijn. Wel worden er tegen-door een nieuw woonhuis en koeienstal. gemeente gevraagd dit te organiseren. zodat geen welstandstoetsing noodzake- jaar) was een symbolisch bedrag. In de jaren iswaar gerealiseerd was (en de tweede fase woordig zeer succesvolle 30+ avondenTot in de jaren ’60 heeft de familie Oosten- lijk was. In voorgaande jaren was contact daarna zou de huurprijs oplopen tot het in aanbouw), maar er nog geen studenten en voor bewoners van de Watergraafsmeerrijk hier een melkveehouderij gevoerd. De Naast de boerderij de Anna Hoeve was geweest met diverse exploitanten die ook 10-voudige hiervan, maar nog steeds een medewerkers uit de binnenstad naar Science georganiseerd.familie was pachter van bijna alle grond ten voldoende ruimte om iets te bouwen. Het al exploitatieplannen hadden ingediend: zij zeer bescheiden bedrag. In de huurovereen- Park Amsterdam verplaatst waren. Kortoosten van de Kruislaan. In 1962 heeft de bestemmingsplan liet horeca op die plaats toe hadden geen interesse in tijdelijke horeca, komst is vastgelegd welke verplichtingen de daarna besloot de UvA om ook het sport- Hoe verder? De investeringen die nodig zijnUvA de boerenfamilie uitgekocht, omdat er en de wens was ook duidelijk: leuke horeca. waarmee de UvA zich vrij voelde om deze huurder heeft, zoals de bouw van de opstal centrum van de UvA te verplaatsen van de voor een goed ingericht en ook goed ver-toen al plannen waren voor nieuwbouw door Een werkgroep van de UvA, gemeente en locatie in een tender aan te kunnen besteden. en sloop en afvoer van de opstal bij beëindi- De Boelelaan aan de Zuidas naar Science warmbaar café-restaurant zijn stevig, zelfs alsde UvA in het gebied. Tot begin jaren ’80 kon adviseur LaGroup hebben eerst de randvoor- Grootste zorg was de exploiteerbaarheid van ging van het contract. Maar ook de verplich- Park Amsterdam, waardoor het perspectief het een tijdelijk gebouw betreft. De exploitantde oude boer doorgaan met zijn bedrijf, waar- waarden voor de horeca en het bouwkundig horeca op deze locatie. Daarom waren vooral ting om ’s ochtends om 9.00 uur open te op nog meer studenten ontstond. heeft minstens de periode van een tijdelijkebij hij steeds vaker ging samenwerken met concept uitgewerkt. Met LaGroup is veel ervaring, professionaliteit en een stevige gaan. Daarnaast is opgenomen dat er geen bouwvergunning nodig om de investeringde biologen van de UvA. Begin jaren ’80 is overleg geweest welke soort horeca gewenst financiële basis van de exploitant van belang. raamverkoop mag plaatsvinden en - voor Extra personeel terug te kunnen verdienen. Verlenging ishet bedrijf beëindigd. De boerderij is daarna was: een broodjeszaak, een bierhal, een In Het Parool en een horecavakblad is gead- de zekerheid - er geen seksinrichtingen en De opening van café-restaurant Polder vond voor de exploitant mooi meegenomen. Door-tot twee keer toe gekraakt geweest en daarna chique restaurant. Daaruit is een omschrij- verteerd voor de selectieprocedure. nachtclubs geëxploiteerd mogen worden. plaats in februari 2009. Vanaf het eerste dat Polder een behoorlijke goede exploitatieanti-kraak bewoond. Het heeft de gebouwen ving voortgekomen van het soort horeca dat De huurtermijn van vier jaar was afgestemd begin was Polder een ontmoetingsplek voor heeft, loopt het goed. Ook de gebruikers zijngeen goed gedaan. Om er een café-restaurant we wilden: een café-restaurant dat van Oostenrijk op de planning voor de renovatie en ver- wetenschappers en ondernemers. Doordat erg tevreden over Polder, vanwege de goedein te vestigen diende de woning en de bijge- ’s ochtends vroeg open zou zijn om even- Uit de aanbesteding kwamen vijf min of bouwing van de Anna Hoeve. Deze termijn er in de Watergraafsmeer (op dat moment) sfeer en het juiste programma. Vanuit debouwen eerst hersteld te worden en vervol- tuele zakenontbijten te kunnen organiseren, meer serieuze plannen. Twee sprongen er uit legt beperkingen op aan de terugverdientijd weinig andere horeca aanwezig was, werd gebiedsontwikkeling is Sience Parkgens verbouwd. Het herstel is nodig om de ’s middags lunch en ’s avonds restaurant voor door de professionele horeca-exploitanten voor de exploitant van zijn investeringen. het ook al heel snel een veel bezochte lunch- Amsterdam ook blij met Polder. De exploitantlevensduur van de gebouwen te verlengen Science Park Amsterdam, maar ook voor achter de voorstellen. De andere indieners en dinerplek voor bewoners van Amsterdam stelt zich flexibel op en wil graag mee-en de verbouwing om het geschikt te maken Amsterdam-Oost. Vervolgens is gewerkt waren min of meer hobbyisten en/of wel- In overleg met de stedenbouwkundige van Oost. Op donderdag-, vrijdag- en zaterdag- werken aan evenementen. Eigenlijk is Poldervoor horeca. De verdiepinghoogte van de aan het aanbod dat we de exploitant zouden zijnswerkers. De uiteindelijke winnaar van het projectbureau Science Park Amsterdam avonden moest er gereserveerd worden voor te leuk om weg te halen, maar in verband metstallen en het woonhuis is te laag om prak- doen. Uitgangspunt daarbij was dat we als de selectie had ruime ervaring in Amster- is de beste locatie in het terrein gezocht het diner. Op zaterdag en zondagmiddag zat vergunningen (tijdelijke bouwvergunning)tisch bruikbaar te zijn. Technisch allemaal grondeigenaren zo min mogelijk zelf wilden dam met horeca en een visie om de locatie te voor de romneyloods. Het projectbureau en zit het terras vaak vol met gezinnen met is dat een probleem. Aan de andere kant isgoed mogelijk maar wel een langdurig proces doen: niet bouwen, niet exploiteren. De UvA ontwikkelen. Het betrof de eigenaren van het heeft op eigen kosten het terrein bouwrijp kinderen. In de zomermaanden bij mooi een langere exploitatieperiode voor Polderdat door de UvA werd voorbereid. en gemeente hadden namelijk geen middelen voormalige café-restaurant Plancius aan de gemaakt en het parkeerterrein, onderdeel van weer moeten een extra kok en extra bar- gunstig, omdat het overeengekomen vier-Omdat de eerste heipalen voor de nieuw- en niet de organisatie om zelf goede horeca te Plantage Kerklaan tegenover Artis, eigena- het huurcontract, aangelegd. Deze kosten personeel ingezet worden om de gasten te jaarcontract te kort is om alle investeringenbouw van de faculteit inmiddels waren bouwen of te exploiteren. Potentiële ren die daarvoor ook al uitbaters waren van zouden in alle gevallen ook gemaakt zijn voor kunnen bedienen. Polder is ook een goede in het gebouw volledig terug te verdienen.geslagen, was er haast bij goede horeca. exploitanten werd een terrein in huur aange- twee andere cafés. Hun voorstel was om een de herontwikkeling van de Anna Hoeve. locatie om gasten te ontvangen. De mix Omdat de verbouwing van de Anna HoeveDuidelijk werd dat het proces van herstel boden. Dat betekende dat de exploitant zelf zogeheten romneyloods, een prefabgebouw Overigens gaat dit over beperkte bedragen, van een ontspannen gebouw - een vloer langer duurt dan gedacht wordt nu gewerkten verbouwen van de boerderij plus besluit- een tijdelijk gebouw moest neerzetten en de bestaande uit een dak van gebogen golfplaat, omdat het terrein een ‘ontspannen’ indruk van sloophout, strakke witte tafeltjes en aan verlenging van de tijdelijke vergunningvorming over het exploitatiemodel en de openbare ruimte, terras en tuin moest in- te bouwen en gebruik te maken van de lande- moet blijven maken. Voor de aansluitingen een houtkachel met leren feauteuils - en zodat Polder langer kan blijven.22 23
  • Tijdelijk Amsterdam amsterdam tijdelijkTijdelijk Amsterdam op zoek te gaan naar ruimtelijke interventie- methoden die niet afhankelijk zijn van grootkapitaal, maar gebruik maken van goedkopere en effectievere mechanismen, Tijdelijk ruimtegebruik kan een ver- naar minimale interventies met een maximaal effect. Deze mechanismen zijn rassend effectief middel zijn bij stedelijke latent al aanwezig in de ontwikkeling vanIn 2010 organiseerde Amsterdam in één ruime week Koninginnedag, doden- onze stad: Amsterdam kent immers een ontwikkeling, met de tijd als hefboom lange traditie van tijdelijk ruimtegebruik.herdenking, bevrijdingsfeest en de eerste etappe van de Giro. Deze complexe Tijdelijk ruimtegebruikevenementen zijn net als permanente interventies gebonden aan complexe De meeste mensen kennen tijdelijk ruimte- gebruik als een niet al te ambitieuze manierwet- en regelgeving. Hoe kan dat? Het is opvallend dat dezelfde stad die maar om in een acute ruimtebehoefte te voorzien, hetzij in de vorm van een evenement als degeen metro en museum binnen budget en planning kan bouwen, in één week Parade, hetzij in de vorm van een tijdelijke noodvoorziening als een brug of studenten-tijd de grootste vrijmarkt van het land weet te organiseren, een gracht tot woningen. Ze worden zo goed en zo kwaad als het kan ‘uit de grond gestampt’ door prag-een drijvend theater kan omtoveren en van haar binnenstad een circuit voor matische ingenieurs of handige aannemers. Tijdelijk ruimtegebruik lijkt daardoor eerdereen van de grootste mondiale wieler-events weet te maken. En en passant haar een kortstondig, noodzakelijk kwaad dan een serieuze bijdrage aan de stad te zijn.inwonertal verdubbelt met eenzelfde aantal bezoekers. Wat als dat enorme Maar als je beter kijkt, wordt duidelijk dat deze manier van ruimtelijke ontwikkelingorganisatievermogen eens zou worden ingezet voor de tijdelijkheid? juist succesvol is waar onze reguliere ont- BEELD: © temp.architecture.urbanism wikkeling momenteel hapert. Uit ons retro-door Maarten van Tuijl en Tom Bergevoet spectief onderzoek Tijdelijk Amsterdam, waarbij we voorbeelden van tijdelijk voorbeelden. Er blijkt dat de gemeente gefrustreerd in plaats van gestimuleerd. ruimtegebruik door de eeuwen heen hebben Amsterdam veel ervaring heeft met tijdelijke Op dit moment wordt het omgevingsrechtD e ruimtelijke ontwikkeling van onderzocht, blijkt dat tijdelijk ruimtegebruik ingrepen, van tijdelijke infrastructuur en herzien. Een voorstel dat wordt mee- Amsterdam zit op slot. Het enorme een verrassend effectief middel kan zijn tijdelijke studentenwoningen tot groot- genomen is het oprekken van de tijdelijke oppervlak aan braakliggendebouwgrond en leegstaand vastgoed zijn We zullen moeten overstappen op bij stadsontwikkeling. Zo is het niet alleen mogelijk snel op veranderingen te reageren, schalige evenementen. Kennis over deze ingrepen zou wat ons betreft op een open bouwvergunning tot tien jaar, hetgeen - gezien vanuit de exploitatie van tijdelijkesymptomen van dit vastlopen. Op het eerstegezicht lijkt de impasse veroorzaakt door een hogere snelheid, een lichtere impact maar kunnen - met de tijd als hefboom - zelfs op grote schaal langdurige veranderingen source-achtige manier gedeeld moeten worden om alle relevante randvoorwaarden programma’s - een aanzienlijke verbetering is. Het zou goed zijn als binnen dit kader ookde financiële crisis. Toch was er in worden gerealiseerd. en de mogelijke problematiek bij een zo groot de mogelijkheid wordt gecreëerd om vanuitNederland ook vóór 2009 al sprake van en een kleiner budget mogelijke doelgroep inzichtelijk te maken. een evenementenvergunning over te kunnengroeiende leegstand en lag er ook toen al Naar een bruikbaar steden- gaan in een tijdelijke en vervolgens in eeneen oppervlak ter grootte van Texel bouwkundig instrument Wil de inzet van tijdelijke ingrepen echter permanente vergunning, zonder steeds hetgedurende gemiddeld tien jaar braak. In Tijdelijk Amsterdam hebben we de het incidentele overstijgen en een bruikbaar voorgaande stadium te hoeven afbreken.Belangrijkste oorzaak van de ruimtelijke 1,3 miljoen vierkante meter kantoor- behoeftes van haar inwoners. Stoppen met lange-termijn-effecten van tijdelijke stedenbouwkundig instrument worden, is Met deze aanpassing kan tijdelijk ruimte-impasse is de koppeling van een grote schaal oppervlak leeg. Een tweede consequentie is stedelijke ontwikkeling totdat de financiële ingrepen in retrospectief onderzocht. het cruciaal dat deze minimale ingrepen ook gebruik zich verder ontwikkelen tot eenaan het vooraf willen vastleggen van zo dat er steeds meer ongebruikte grond is, die crisis over is in de hoop dat alles dan weer Door deze veranderingsprocessen gedetail- mogen doorgroeien. Bij de door ons bekeken goedkoop en effectief stedenbouwkundigveel mogelijk garanties binnen een steeds steeds langer braak ligt. In Amsterdam ligt wordt als daarvoor, is daarom geen optie. leerd in beeld te brengen, hopen wij dat de historische voorbeelden is dat telkens het ge- instrument, waar binnen de gemeente nucomplexer wordende context. Deze context een gebied ter grootte van IJburg braak. Willen we onze steden leefbaar houden, bewustwording hiervan wordt vergroot. val. Op dit moment zit de regelgeving echter zo’n behoefte aan is.bestaat uit complexere regelgeving, dan zullen we op zoek moeten gaan naar Wij hebben steeds de situatie voor, tijdens in de weg. Doorgroeien van een evenement Op de volgende pagina’s laten we eenfinancieringsmodellen, techniek en De huidige impasse staat op gespannen voet eenvoudiger, minder conjunctuurgevoelige en na een ingreep in kaart gebracht. Hieruit naar een tijdelijke bestemming, alsmede selectie van door ons geanalyseerde tijdelijkeprocessen. Als gevolg hiervan is een met de leefbaarheid van onze steden. Een ontwikkelstrategieën. We zullen moeten komen verassend langdurige effecten naar doorgroeien van een tijdelijke naar een interventies in Amsterdam zien.onoverbrugbare kloof ontstaan tussen stad is immers niet een statisch, maar een overstappen op een hogere snelheid, een voren, zowel in ruimtelijke als in program- permanente bestemming, is niet mogelijk. Meer voorbeelden zijn te zien via de linkvraag en aanbod, die zich uit in leegstaand levend organisme dat, om te overleven, moet lichtere impact en een kleiner budget. Het is matische zin. Hieronder tonen we hiervan Hierdoor wordt de minimale energie die www.temparchitecture.com ondervastgoed. In Amsterdam alleen staat kunnen meegroeien met de veranderende daarom zinvol om binnen de huidige context enkele, van de vele door ons onderzochte er vanuit bottom-up initiatieven is, ‘tijdelijk Amsterdam’.24 25
  • Tijdelijk Amsterdam amsterdam tijdelijk SCHEMA: © temp.architecture.urbanism SCHEMA: © temp.architecture.urbanism Amstelveld Zeedijk Tijdelijke ingreep met Tijdelijke ingreep met effect op morfologie effect op morfologie 1 verkaveld landschap voor van de stad van de stad 1 Weghalen bouwplaatsafscheiding voorDe Amstelkerk, gebouwd in 1668, had een De Zeedijk is een lange smalle straat, met eentijdelijke functie als kerk, wachtend op de berucht verleden. In 1944 zijn hier twee aan-voltooiing van een permanente stenen kerk. grenzende winkelpanden gesloopt. Tot 1956 isDeze stenen kerk is er echter door een financiële dit braakliggende terrein door middel van eencrisis nooit gekomen, waardoor de houten dichte bakstenen muur aan het zicht onttrokken.noodkerk tot op de dag van vandaag nog in In 1956 is deze erfafscheiding verwijderd en isgebruik is. Het gebouw herbergt tegenwoordig de locatie naar ontwerp van Aldo van Eyckwoningen, een restaurant-cafe, een kinder- omgevormd tot een openbare speelplaats.dagverblijf, de dienst Stadsherstel en enkele Hiermee heeft de Zeedijk tijdelijk een welkome 2 Zeedijk, 1959-1998: tijdelijke speelplaats tijdensculturele programma’s. 2 1668: tijdelijke noodkerk Amstelveld tijdens verbreding gekregen.Het belangrijkste resultaat van het niet bouwen In de op deze plek in 2000 gerealiseerdevan de stenen kerk is echter de ruimte die boeddhistische He Hua tempel is het effect vandaardoor open is gebleven. Het Amstelveld is deze succesvolle tussenfase terug te zien.een van de weinige pleinen aan een gracht in De bebouwing ligt zo’n vijf meter terug van dede historische binnenstad van Amsterdam. rooilijn, waardoor de Zeedijk zijn tijdelijke ver- breding heeft behouden. 3 nu: noodkerk is een permanente kerk na 3 Zeedijk, nu: Boeddhistische tempel > straatwand gewijzigd na FOTO: Stadsarchief Amsterdam FOTO: Stadsarchief Amsterdam26 27
  • Tijdelijk Amsterdam amsterdam tijdelijk SCHEMA: © temp.architecture.urbanism SCHEMA: © temp.architecture.urbanism ELTA C&A Tijdelijke ingreep met Tijdelijke ingreep met effect op programma 1 polder voor effect op programma 1 C&A, tot 1963 voorDe ELTA (Eerste Luchtverkeer Tentoonstelling In 1963 is de toenmalige vestiging van C&A aanAmsterdam) was een tentoonstelling over de lucht- het Damrak afgebrand. Gedurende de nieuw-vaart, die van 1 augustus tot 14 september 1919 bouw op de oude locatie werd toegestaan dat er 2 ELTA, 1919: tijdelijk vliegveld tijdensin Amsterdam Noord werd gehouden. tweehonderd meter verderop, achter de Beurs vanIn een grote tentoonstellingshal aan de Papaver- Berlage, een tijdelijk onderkomen in het waterweg in Amsterdam-Noord toonden vliegtuig- werd geplaatst, waardoor de winkelfunctie tijdensbouwers uit binnen- en buitenland hun producten. de bouw voor de plek behouden kon blijven.Na de tentoonstelling vestigde Anthony Fokker zijn Het tijdelijk onderkomen lag op de plek waar 2 C&A, 1968 tijdensfabriek in de tentoonstellingshal op het voormalige normaal rondvaartboten aanmeerden. Vandaar dattentoonstellingsterrein. Rondom deze fabriek 3 Fokkerfabriek, 1920-1936: samenraapsel van de hallen van ELTA, semi- na er ook tijdelijke aanlegsteigers in het ontwerp zijn permanente golfplaten gebouwtjes en demontabele ijzeren loodsenontstond langzaam meer industriële bedrijvigheid. meegenomen. Dit principe van programmabindingMomenteel staat het gebied bekend als industrie- aan de locatie wordt tegenwoordig veelvuldigterrein Buiksloterham. De ELTA vormt een fraai toegepast, bijvoorbeeld bij wisselwoningen,voorbeeld van een expositie als gebiedsaanjager. tijdelijke winkels of zelfs bij een tijdelijke coffeeshop in containers op de Mauritskade. 4 Fokkerfabriek door Maaskant en Van Tijen, 1936-1951 na 3 C&A, tot nu na FOTO: Stadsarchief Amsterdam FOTO: Stadsarchief Amsterdam28 29
  • Tijdelijk Amsterdam amsterdam tijdelijk SCHEMA: © temp.architecture.urbanism SCHEMA: © temp.architecture.urbanism SAIL Blijburg Tijdelijke ingreep met Tijdelijke ingreep met effect op grootschalige effect op grootschalige gebiedsontwikkeling gebiedsontwikkeling 1 voor 1978, ij-oevers voor SAIL: stad is afgekeerd van het water, voor 1 IJburg, bouwplaats op een kunstmatig eiland voor inactieve oeversSAIL Amsterdam is het grootste, gratis toeganke- De strandtent Blijburg betrok in juni 2010 al weerlijke publieksevenement van Nederland. In 2005 haar derde locatie op IJburg. Blijburg heeft ertrok het evenement 1,8 miljoen bezoekers. in relatief korte tijd voor gezorgd dat de nieuweDe eerste SAIL werd in 1975 georganiseerd in het uitbreidingswijk IJburg op de kaart staat.kader van het 700-jarig bestaan van Amsterdam, Blijburg heeft in een vroeg stadium aangetoondeen periode waarin het gebied rond het IJ weinig dat IJburg niet slechts een saaie woonwijk is.geliefd was. Sindsdien is elke vijf jaar het water Hierdoor is het gebied aantrekkelijker gewordenvoor een periode van een week weer het centrum 2 1978, ij-oevers tijdens SAIL: stad richt zich op het water, tijdens als vestigingsplaats en is het bovendien ook een 2 Blijburg, strandtent en happenings tussen de bouwplaatsen tijdensvan de stad geweest. tijdelijke actieve oevers bestemming geworden voor mensen die erHiermee heeft SAIL een grote rol gehad in niet wonen. Dit heeft Blijburg bereikt door hetde heroriëntatie van de stad op het IJ en is SAIL organiseren van vele evenementen en haar des-mede verantwoordelijk voor de recente gebieds- tijds unieke selling point als stadsstrand.ontwikkelingen aan de IJ-oevers. Blijburg toont aan dat relatief kleine interventies op termijn grote resultaten kunnen hebben. 3 nu 21e eeuw, ij-oevers na SAIL: nieuwe stedelijke ontwikkelingen, na blijvend actieve oevers 3 Ijburg staat op de kaart, dankzij Blijburg na FOTO: Stadsarchief Amsterdam FOTO: Stadsarchief Amsterdam30 31
  • Tijdelijkheid in beheer amsterdam tijdelijkTijdelijkheid in beheer een spanningsveld. Maar het projectbureau FOTO: Bob Duynstee mag een exploitant nooit zekerheden bieden die de gemeente niet kan waarmaken, want dat kan heel veel geld kosten. Inmiddels zijn strand en strandtent twee keer verplaatst: in 2005/2006 en in 2009/2010. Elke verplaat- sing kost de gemeente heel veel geld , wat eenEen projectbureau is geen beheerorganisatie. Daarvoor ontbreekt de juridische, tijdige reservering in de gemeentebegroting noodzakelijk maakt. Maar het moment datfinanciële en procedurele capaciteit. Toch voerde projectbureau IJburg vijf jaar de gemeentebegroting sluit heeft natuurlijk geen enkele relatie met de bouwproductie oplang het beheer over het tijdelijke strand. Belangrijke les: leg het beheer zo snel IJburg. Dus wanneer dien je zo’n begrotings- post in? Je bent al gauw óf te vroeg óf te laat.mogelijk bij een partij die daar ook toe in staat is. In het geval van Blijburg betrof de tijdelijk-door Herman Groot en Marcel Niewold heid op de eerste twee locaties een periode van drie jaar en op de huidige locatie een periode van drie jaar met een optie om erI n de zomer van 2003, toen IJburg nog twee keer een jaar aan vast te plakken. Iedere FOTO: Bob Duynstee één grote bouwplaat was, kreeg het keer een nieuwe locatie betekent ook iedere nog maagdelijke zand er een publieks- keer (tijdelijke) kabels en leidingen leggentrekker van de eerste orde bij: Strand IJburg en nieuwe vergunningen aanvragen wanten strandpaviljoen Blijburg. Aanvankelijk die zijn locatie gebonden. Maar vanuit hetbedoeld als beheersmaatregel maar al snel perspectief van de exploitanten lijkt er vanuitgegroeid tot een publiekstrekker van tijdelijkheid al bijna geen sprake meer. Zeformaat. 2002 was een crisisjaar en er was doen al bijna tien jaar precies hetzelfde, zij hetprojectbureau IJburg veel aan gelegen om steeds net op een andere locatie in de buurt. In de zomer trekt het strand wel 3000 bezoekers.de verkoop van huizen te stimuleren. De gemeenteraad heeft al laten weten inge-Daar kon Blijburg aan bijdragen. Bij de nomen te zijn met strandpaviljoen Blijburg, naar een nieuwe locatie, het projectbureau al Zeker in het licht van de tijdelijkheid. Tijd-opening was al bekend dat de recreatieplaats waarmee gezegd wil zijn dat de exploitant een jaar van tevoren begint met de procedure rovend was ook de onduidelijkheid die in dein september 2005 zou moeten wijken voor van Blijburg een first right of refusal heeft op tot aanwijzing van het zwemwater (Europese aanloop naar de tweede verhuizing bij DMBde voortschrijdende bouw. Afgesproken het in erfpacht nemen van een daartoe regelgeving) en het aanvragen van de ontstond toen er meerdere vergunnings-was dat het strand dan zou opschuiven naar benodigd terrein op of aan het strand in de zwemwatervergunning Dat is nu eenmaal de trajecten liepen voor precies hetzelfde gebied:een locatie iets verderop. Daarmee gold tweede fase van IJburg, maar dan wel onder belangrijkste vergunning voor een strand- die van het projectbureau voor de aanleg vanook voor Blijburg een tijdelijkheid van, in dan geldende marktconforme condities en houder. En met zo’n vergunning komen er het strand en die van de exploitanten voorprincipe, drie zomers. Maar de gemeente wet en regelgeving. Op dit moment, begin ook plichten. Bijvoorbeeld om regelmatig de de bouw van Blijburg. Dat maakte het voorzou de exploitant beschouwen als eerst Strandpaviljoen Blijburg is een publiekstrekker van de eerste orde. 2012, wordt weer gekeken of het mogelijk is kwaliteit van het zwemwater te meten. DMB verwarrend. Om die twee processengegadigde voor het opvolgende strand. om de termijn voor Blijburg op de huidige Om die kwaliteit te garanderen, worden om te stroomlijnen en met iedereen contact teEn in 2008 voor het dááropvolgende. En zo Met Blijburg zouden badgasten naar één Tijdelijkheid op IJburg is voortdurend een locatie opnieuw met een jaar te verlengen tot de twee weken watermonsters genomen. houden, maakte het projectbureau graagbaat strandpaviljoen Blijburg nu al bijna locatie verleid worden. Het concept sloeg kwestie van vooruitkijken. Van rekenen. en met 2014. Daarnaast bestaat de mogelijk- De regelgeving met betrekking tot de zwem- voldoende capaciteit vrij want als het intien jaar de tijdelijkheid uit. meteen aan. Op een warme zomerdag trekt Met zo’n groot bouwproject is het echter heid dat het strand andermaal moet verhuizen waterkwaliteit en de veiligheid zijn streng. zo’n traject misgaat, heb je met elkaar een het strand zo’n 3.000 mensen. Aan dat succes lastig te voorspellen hoe zaken lopen. Hoe ten behoeve van de aanleg van de 2e fase.Prijskaartje hangt wel een prijskaartje. Met zo’n toeloop staat het met de verkoop van huizen over Behalve IJburg op de kaart zetten had waren verkeersmaatregelen nodig om het een jaar? In haar korte bestaan beleeft de Zorgplichthet projectbureau met Blijburg ook eenhele praktische doelstelling: namelijk de recreatieverkeer zoveel mogelijk te scheiden van het bouwverkeer. Zeker op momenten nieuwe stadswijk al haar tweede crisis op de woningmarkt. Daarom is het projectbureau Wat het projectbureau heeft onderschat waren de trajecten voor de vergunningen die Een projectbureau isstrandrecreatie kanaliseren. Daarmeekon voorkomen worden dat dagjesmensen dat er grote zandtransporten uitgevoerd werden. Dat betekende verkeersregelaars en ook voorzichtig bij het bepalen van de duur van de tijdelijkheid voor Blijburg. Telkens bij de aanleg van een strand komen kijken. Voor een zwemwater-vergunning voor open een uitvoeringsorganisatie enongecontroleerd over de bouwplaatsen slagbomen. Allemaal niet van tevoren be- niet langer dan twee à drie jaar. Aan de andere water moest niet alleen bij Rijkswaterstaat,zouden gaan struinen. Er waren al feesten dacht, maar als de tijdelijkheid zo in de smaak kant heeft Blijburg zekerheid nodig omdat maar ook bij de provincie een vergunnings- geen beheerorganisatieen partijen georganiseerd op plekken waar valt, kon het wel eens misgaan en dat wilde anders banken niet bereid zijn te financieren aanvraag worden ingediend. Een belangrijkeook bouwmateriaal opgeslagen lag. het projectbureau koste wat kost voorkomen. vanwege de korte terugverdientijd. Dat is les is dat bij de verplaatsing van het strand32 33
  • Tijdelijkheid in beheer Vacante terreinen op de kaart amsterdam tijdelijk Strand IJburg viel de eerste jaren niet verwijderen of het strandprofiel aan te passen. Dat heeft ook met steeds opnieuw met tijde- lijkheid te maken, want je kunt niet voor een dure, definitieve oplossing gaan. Vacante terreinen op de kaart onder het stadsdeel Honden Een projectbureau is een uitvoeringsorga- nisatie en geen beheerorganisatie. Leg het beheer dus zo snel mogelijk bij een partij die daar ook toe in staat is. Het ontbreekt een projectbureau immers simpelweg aan procedurele, communicatieve, financiële en FOTO: Bob Duynstee juridische kennis op dat terrein. Het stads- Door de economische crisis blijven veel terreinen in de regio komende jaren deel is natuurlijk wel een beheerorganisatie, maar het project en het strand IJburg viel de braak liggen. Om de omgeving van zo’n terrein leefbaar te houden, speelt eerste jaren niet onder het stadsdeel. Beheer- problemen op een strand betroffen bijvoor- tijdelijkheid een grote rol. Sinds 23 juni 2011 geeft een digitale aanklikbare kaart beeld loslopende honden. Het projectbureau kan op zo’n punt niet handhaven, stadsdeel informatie over de status van alle braakliggende terreinen. De kaart is te en milieupolitie wel. Ook voor het bestrijden van overlast gevende jongeren op en rondom vinden op: www.gisdro.nl/braakliggende_terreinen. Zo helpt de gemeente het strand is een projectbureau niet toe- gerust. Daarin heeft het stadsdeel toen het initiatiefnemers voor tijdelijk gebruik op weg. voortouw genomen. Er kwam extra politiesurveillance en Blijburg werd ‘in de door Barbara Ponteyn hekken gezet’. Vanaf de zomer van 2009 kon het projectbureau het beheer en toezicht A over het strand officieel aan het stadsdeel anleiding voor de kaart vormden neerwaartse spiraal. Immers, ongebruikte overdragen, waarmee het in vertrouwde drie gelijktijdige ontwikkelingen. terreinen en leegstaand vastgoed kunnen handen kwam. Zo was daar het raadsinitiatief- vervuiling, verloedering en (sociale) on- voorstel ‘Ruimte voor tijdelijk gebruik van veiligheid aantrekken. Een overzicht van Duidelijk is dat er zowel bij stadsdeel als braakliggende terreinen’ dat in maart 2011 braakliggende terreinen zou kunnen helpen bij projectbureau voldoende ambtelijke door Van Doorninck, Combrink (GrLi) en het beleid in de wijkaanpakwijken verder te capaciteit beschikbaar moet zijn om deze Alberts (SP) aan het College werd voorgelegd. focussen. Hoewel succes niet altijd verzekerd vorm van tijdelijkheid voor elkaar te boksen. De raadsleden willen braakliggende terrei- is, kan tijdelijk gebruik leiden tot sociaal-Strand en strandtent, gemeente en exploitant… veel meer dan permanente projecten kennen tijdelijk Daar verkijkt iedereen zich toch vaak op. nen in de stad veranderen in levendige plek- maatschappelijke, culturele en economischeprojecten een gemeenschappelijk belang en een gedeelde verantwoordelijkheid. Bij elke verplaatsing van het strand met ken waar buurtbewoners kunnen tuinieren, meerwaarde. Dit biedt een mogelijkheid om opstal komt gewoon elke keer weer een kinderen mogen spelen en waar kunstenaars een eventuele neerwaartse spiraal te keren.groot probleem: de strandtent wil zo spoedig gebouwd, waar geen brandweerauto door- heleboel kijken. Terugkijkend heeft het de ruimte krijgen om mooie dingen te doen. rol vervullen en zich tot taak stellen mensenmogelijk open, anders redt ze het niet qua heen paste. De poort, die buiten de bouwver- projectbureau de tijdelijke vergunnings- Door braakliggende terreinen tijdelijk aan de in hun activiteiten te steunen. De raadsleden En in de derde plaats werd de behoefte aanomzet. Strand en strandtent, gemeente en gunning om was neergezet, werd alsnog in de trajecten in de sfeer van het bestemmings- buurtbewoners te geven en hen zelf te laten vroegen het College in dat verband onder een overzicht ook buiten de gemeente sterkexploitant… veel meer dan permanente tekening opgenomen, maar de maten werden plan als enigszins overdreven ervaren. kiezen voor de invulling en voor het onder- meer een overzicht van braakliggende gevoeld. Zo heeft de linkedincommunityprojecten kennen tijdelijk projecten een aangepast aan de maten van een brandweer- Een bouwvergunning is echter wezenlijk houd, wordt het ook de plek van de buurt terreinen te maken. ‘Manifest Leegtevol’, nu bekend als ‘Onder-gemeenschappelijk belang en een gedeelde auto. Het is een continu proces waar je met anders omdat het hier om o.a. de veiligheid waar bewoners samen komen en samen voor Tussen’, in het voortraject van de kaart eenverantwoordelijkheid. Er is in wezen sprake elkaar in terecht komt. Dat zagen partijen van mensen gaat. Daar moet je niks aan af hun eigen leefomgeving zorgen. Op grote Een tweede ontwikkeling volgde uit de rol gespeeld. Een groep ruimtelijk betrokkenvan een wederzijdse afhankelijkheidsrelatie. ook terug in een noodlottig zwemongeval willen doen, ook niet als het om een terreinen, aan de rafelranden van de stad, relatie met sociale veiligheid en leefbaarheid. mensen (ambtenaren, ontwerpers, kunste-De uitbaters zijn bijvoorbeeld verantwoorde- waarbij in 2004 een negentien jarige jongen tijdelijk project gaat. Zo moet de brandweer zouden bijvoorbeeld tijdelijke huisvesting, Wethouder Ossel (Wonen en Wijken) wil naars en andere creatievelingen) hield zichlijk voor wat er in en om hun opstal gebeurt, is verdronken. Dat leidde tot vele vragen over natuurlijk kunnen controleren op de bebouwing of festivalterreinen kunnen ver- weten waar de problemen in wijkaanpak- bezig met het aandragen van oplossingenmaar de gemeente is er verantwoordelijk toezicht en verantwoordelijkheden en ook brandveiligheid. Maar of het ontwerp nou rijzen. Het gaat om tijdelijke nieuwe functies gebieden zich opstapelen. Braakliggende voor de braakliggende terreinen in Amster-voor dat de brandweer op de plaats van tot een aantal rechtszaken. Voor de laatste ver- helemaal in het bestemmingsplan past voor de buurt, totdat de definitieve bouw terreinen of (deels) dichtgetimmerde dam en Zaanstad. Goede creatieve ideeën tebestemming kan komen. Bij het eerste strand plaatsingen werden steeds budgetten voor be- terwijl de bouw maar voor een paar jaar op kan starten. De gemeente moet, volgens de huizenblokken en blokken met achter- over, maar een overzicht van braakliggendehadden de exploitanten een toegangspoort heer gereserveerd om bijvoorbeeld stenen te die locatie bedoeld is? raadsleden, hierbij vooral een faciliterende stallig onderhoud kunnen leiden tot een terreinen ontbrak. Architecten maakten er34 35
  • Vacante terreinen op de kaart amsterdam tijdelijk via Google Maps een inventarisatie van. waar ze niets mee kunnen en die wel tijd Lancering kaart Betrokken ambtenaren van OGA, IBA en kosten. De middelen zijn beperkt, ook om- De kaart werd ‘gelanceerd’ tijdens de raads- DRO begonnen een interne lobby om hier dat de proces- en uitvoeringskosten onder commissie voor ruimtelijke ordening (BWK) een bruikbaarder overzicht van te krijgen. druk staan, en er komt veel kijken bij op 23 juni 2011. Het was één van de antwoor- De gemeente Zaanstad sloot zich hier graag tijdelijk gebruik. Denk aan vraagstukken van den van het College op het raadsinitiatief- bij aan en later ook enkele andere gemeenten milieutechnisch, planologisch-juridisch en voorstel ‘Ruimte voor tijdelijk gebruik van uit de Metropoolregio. beheertechnische aard, bijvoorbeeld veilig- braakliggende terreinen’ van Van Doorninck, heid en aansprakelijkheid. Combrink en Alberts. De raadsleden riepen Wat staat er op de kaart Door een gemeentelijke kaart uit te brengen in de vergadering op tot een vrolijke anarchie, De digitale aanklikbare kaart ‘Tijdelijk gebruik en actuele informatie te delen, was de waarbij Amsterdammers de kans krijgen van braakliggende terreinen’ geeft onder gedachte juist bij te kunnen dragen aan het om zelf hun stad te verfraaien. Raadslid meer inzicht in de locaties, omvang, onder- managen van de verwachtingen. Informatie Van Dalen (VVD) riep Amsterdammers wel grond en beschikbaarheid van braakliggende over de locaties van braakliggende terreinen op om het enthousiasme hiervoor boven het terreinen. De terreinen zijn ingedeeld in ver- was immers al vrijgegeven met de kaart van niveau van de Pippi Langkousdorpen te tillen, schillende categorieën van beschikbaarheid bijvoorbeeld TEMP-architecten. In de media zodat er kwalitatief waardevolle bijdragen aan voor tijdelijk gebruik: direct beschikbaar, circuleerden berichten dat er ‘zo’n 450 ha de stad zullen worden gerealiseerd. De media op termijn beschikbaar, onder voorbehoud in Amsterdam, Zaanstad en Amstelveen hebben het onderwerp uitgebreid opgepakt. beschikbaar, inmiddels ingevuld en niet be- braak ligt’. Maar die TEMP-kaart gaf geen Diverse kranten hebben er aandacht aan be- schikbaar/overig. Bewoners, maatschappe- inzicht in de status van de terreinen; zijn ze steed, van Parool en Volkskrant tot het lokale lijke organisaties en ondernemers met goede beschikbaar voor tijdelijk gebruik bijvoor- Amsterdamse stadsblad en op internet popte initiatieven voor een tijdelijke invulling beeld? De digitale aanklikbare kaart is in het overal op. Ook RTV-Noord-Holland be- kunnen contact opnemen met de betrokken feite een vorm van open-data die past in de steedde er aandacht aan en AT5 heeft er zelfs personen bij stadsdelen en projectbureaus. geest van de Hervormingsagenda van de een programmareeks op gebaseerd: Stadsoase. Het is dus een kaart die doorverwijst, waar- ruimtelijke sector. door de kaart drempelverlagend werkt voor Stand van zaken initiatiefnemers. Naast de contactpersonen Faciliterende rol en sociale media Een half jaar na de lancering hebben al zo’n bij stadsdelen en projectbureaus wordt ook De verantwoordelijkheid voor de braak- 7.000 ‘unieke’ personen de site bekeken. Bij verwezen naar de Stadsloods voor stadsbrede liggende terreinen ligt bij de planeigenaren. de Stadsloods en bij de diverse planeigenaren ruimtevragen. De Stadsloods houdt zich be- Het College van B&W wil het tijdelijk hebben zo’n honderd ondernemers en zig met het adviseren over passende functies gebruik - naast de kaart - faciliteren door particulieren zich gemeld, via de kaart of voor (tijdelijk) leegstaande panden of kavels lichte kennisnetwerken. Zo is er een intern via andere wegen. Het varieert van concrete en helpt organisaties en ondernemingen met gemeentelijk digitaal kennisnetwerk plannen tot ideeën. De helft van de binnen- bijzondere huisvestingseisen bij het vinden ‘Tijdelijke gebruik braakliggende terreinen’ gekomen initiatieven zijn maatschappelijk van de juiste plek in de stad. gestart voor het stimuleren van het uit- van karakter, de andere helft commercieel. wisselen van kennis en ervaringen en het Het gaat dan om initiatieven als camper- Totstandkoming kaart actief koppelen van contacten. Daarnaast terrein, stadscamping, mobiele horeca, paard- Een gemiddelde gemeente zal wellicht wordt door een brede inzet van sociale media rijden voor gehandicapten, hondenschool, denken dat een kaart met alle terreinen in linkedin en twitter bijgedragen aan het buurtmoestuin, speeltuin, kunst, verbouw de stad niet zo bijzonder is. Maar voor blijvend informeren en interesseren van olifantengras of bamboe voor biobrandstof Amsterdam is het dat wel, want hier is potentiële initiatiefnemers. Op twitter wordt en het laten grazen van schaapskudden. de verantwoordelijkheid voor terreinen de hashtag #blt020 gebruikt. De toegevoeg- Of deze initiatieven ook daadwerkelijk uitge- verdeeld over zeven stadsdelen, met elk een de waarde van sociale media bij de nieuwe voerd gaan worden, kan gevolgd worden op eigen organisatiestructuur, en een kleine aanpak van gebiedsontwikkeling wordt de website. Als het goed is komen er dan meer tiental grootstedelijke projectbureaus of steeds duidelijker. Ook bijvoorbeeld bij locaties in de categorie ‘inmiddels ingevuld’ te coalitieprojecten. Toch was binnen twee zelfbouw, erfpacht en ‘groene daken’ wordt staan. Er zijn immers mensen en organisaties maanden de meeste informatie verzameld. er gebruik gemaakt van twitter, linkedin of genoeg in de stad die goede en leuke ideeën Men was genegen de informatie te geven, facebook. Sociale media helpen stakeholders hebben voor deze lege plekken. En, zoals maar ook huiverig. Zo gaven enkele project- heel snel hun kansen te inventariseren en wethouder Van Poelgeest het formuleerde: bureaus aan de tijdelijkheid prima zelf te initiatieven te nemen. Zoals professor in de ‘die mensen helpen wij graag een eindje op kunnen organiseren en daar ook al druk bestuurskunde Geert Teisman het zo mooi weg, want een terrein dat gebruikt wordt is doende mee te zijn. Mogelijk worden ze via zei: ‘De kracht van je handelen hangt sterk bijna altijd beter dan een terrein waar eenDe actuele, aanklikbare kaart is te vinden op www.gisdro.nl/braakliggende_terreinen de kaart geconfronteerd met initiatieven af van de diversiteit van je netwerk’. hek omheen staat en dat leeg blijft.’36 37
  • Tijdelijke duurzaamheid amsterdam tijdelijkTijdelijke duurzaamheid FOTO: Wesley Luntungan / PMBOp de kop van de Dijksgracht opende Hannekes Boom op 30 april 2011 haardeuren. En hoe! Het tijdelijke complex werd meteen een hotspot van jewelstedie precies deed wat er van werd verwacht: publiek trekken en de verbindingmet de voorzieningen op de Oostelijke Handelskade versterken.O osterdokseiland, het gebied achter de klimmuur naast het Centraal Station, waar voorheenhet oude postkantoor stond, wordt opnieuw Uitwerking en voorbereiding vanontwikkeld. Er staan al een paar markantegebouwen zoals de Openbare Bibliotheek het idee slokten alle energie van deAmsterdam (OBA), het AmsterdamsConservatorium, een internationaal hotel en initiatiefnemers opcongrescentrum en het Aziatisch handels-centrum. Daarnaast moeten er ookwoningen en winkelvoorzieningen komen.Toen in 2009 de plannen voor de verdere een horecaondernemer, een docent van de De hele bebouwing is gemaakt van tweede-ontwikkeling werden uitgesteld, bezon het Universiteit van Amsterdam en de coördi- hands gerecyclede materialen en over drieprojectbureau Zuidelijke IJ-oever zich op een nator Wijkcentrum Oostelijke Binnenstad. jaar moet het hele gebouw door klimplantentijdelijk initiatief dat het antwoord moest De criteria voor de prijsvraag waren beperkt zijn overwoekerd. Het dak doet dienst als Hannekes Boom ademt een maritieme, Bovendien hebben de initiatiefnemersvormen op twee vragen: hoe trekken we want het doel was duidelijk: reuring in het terras en op het gras om het gebouwtje staat nautische sfeer. de toetsmomenten als zwaar ervaren: komtmeer levendigheid naar het gebied toe en hoe gebied brengen met een horeca-concept dat een aantal picknicktafels. het ontwerp overeen met het ingediendemaken we een sterkere verbinding tussen de verrassend, kwalitatief en hoogwaardig was. Hachelijke momenten voor de initiatief- idee? Had het niet anders gekund? Wat debinnenstad en de Oostelijke Handelskade, Om de haalbaarheid te vergroten werden er Ontheffingstraject nemers waren de presentatie en de aanvraag initiatiefnemers betreft had dat ontheffings-gebieden die nu door een brede bundel van geen eisen gesteld aan het uiterlijk van het Gijs de Waal, Pim Evers en Wouter Valke- voor de bouwvergunning, al kwam die traject wat minder ambtelijk en meer mee-NS-sporen van elkaar gescheiden zijn? Voor gebouw. Op de prijsvraag kwamen zeven- nier, de drie initiatiefnemers, hebben in de veel sneller dan de initiatiefnemers hadden denkend gekund. FOTO: Wesley Luntungan / PMBdat laatste speelt de kop van de Dijksgracht tien inzendingen binnen, waarvan er zeven aanloop maximaal gebruik gemaakt van de gedacht. De financiering was nog het meest Hannekes Boom heeft inmiddels bijna 5.000een centrale rol als belangrijke schakel in de werden doorgestuurd naar de jury. De jury gemeentelijke kennis en know how. Zo be- zorgwekkende onderdeel. Banken financieren volgers op Facebook. Mede ook dankzij deroute van de binnenstad via het Oosterdoks- koos daaruit voor het concept van Hannekes spraken ze hun plan met Bureau Broedplaat- tijdelijke initiatieven niet. Ze willen geen vele activiteiten: een Ramses Shaffy festival,eiland naar de Oostelijke Handelskade. De Boom. Tijdens de presentatie spraken de sen en zeggen daar veel steun aan te hebben risico lopen en de initiatiefnemers moesten een locatie van het Fringe theaterfestival, jazzKop Dijksgracht was een plek in de luwte van initiatiefnemers alle zintuigen van de jury- gehad. Maar steun of niet, de uitwerking en driekwart zelf opbrengen. Dat is dankzij optredens, maar ook jamsessies, flamencode ontwikkelingen. Het viel in de categorie leden aan met muziek, eten en beelden. voorbereiding van het idee slokten alle energie vrienden gelukt. De verantwoordelijkheid dans en art exposities. Als iemand een goed‘rafelrand van het centrum’. Precies wat het initiatief ook beoogde. van de initiatiefnemers op. Dat het gelukt is, voor het verkrijgen van de tijdelijke idee heeft of zijn zelfgemaakte muziekkunst Eigenlijk is Hannekes Boom een soort danken ze aan een gratis beschikbaar gestelde ontheffing van het bestemmingsplan lag wil uitproberen op publiek, biedt HannekesVrijplaats vrijplaats, restaurant, café en haven op een loods waarin ze Hannekes Boom in elkaar ook bij de initiatiefnemers als winnaars van Boom een podium. Het is zo succesvol datHoreca werd op de kop van de Dijksgracht puntje land dat het water in steekt. Een hebben kunnen timmeren. Dat ging zoals het lopen, was er steeds iemand die het los ging de prijsvraag. Dit vonden ze een lastige bewoners hun beklag doen over de druktegezien als de beste tijdelijke invulling voor platform en podium voor allerlei creatieve vaak gaat: overal vragen, langs gaan, bellen, trekken: Pepi van Horeca Centrum Amster- opgave en ze vragen zich achteraf af of de in hun buurt. Maar de sociale veiligheid isdit doel: het trekt mensen aan en heeft veel uitingen, dat ruimte biedt voor improvisatie. tot ze in die ene loods aan de slag konden. dam, Loes Gratama van DRO Gemeente gemeente dit niet beter had kunnen doen. aantoonbaar toegenomen en de doorgaandeuitstraling naar de directe omgeving. Er werd De plek ademt een maritieme, nautische En zonder financiële bijdragen van vrienden Amsterdam. De initiatiefnemers hebben ook Het benodigde onderzoek was immers wandel- en fietsroute richting Oostelijkeeen onafhankelijke jury samengesteld, be- sfeer, wat nog versterkt wordt door het eigen en donateurs van spullen en ideeën was het steeds heel bewust het contact gezocht. Tot grotendeels al gedaan in verband met de Handelskade heeft een duidelijke stimulansstaande uit een zelfstandige procesmanager, haventje. Kinderen kunnen er knutselen. ook niet gelukt. Waar het plan vast dreigde te en met wethouder Van Poelgeest aan toe. ontwikkelingen op Oosterdokseiland. gekregen.38 39
  • Ervaring met de tijdelijkheid amsterdam tijdelijkErvaring met enthousiast en die hebben heel krachtig doorgezet dat het er moest komen. Op de locatie die ons voor ogen stond, zou ook de Flevo-Ferries met de veerdienst naar Almere ‘De eisen aan de tijdelijkheid inspecteur van DMB bij me die, nadat hij dat argument hoorde, zei: ‘nou, dan moet u eens een keer naar het Muziekgebouw gaan, want dáár kun je echt overal in het water vallen’.de tijdelijkheid en Lelystad komen. Die mochten niet door de sluizen en moesten dus aan het buiten-IJ zijn soms echt overdreven’ Wat ik ermee wil zeggen is: het kan ook alle-maal te ver doorslaan. Wat mij betreft op IJburg aanmeren. Daar was al een weg mag de gemeente de verantwoordelijkheid voor aangelegd. Maar op het moment dat wij wat meer bij de exploitant leggen. Dat scheelt begonnen was Flevo-Ferries al failliet. een hele hoop administratieve rompslomp. Ik had aan de Amstel een ouwe riolering die Kronkelweg uitkwam op de Amstel en die ik uiteindelijk Daar zit je dan in dat weiland en je moet toch Veel te bepalend in hun ogen, zeker omdat inzakte - weggegaan en kwam helemaal niet mocht gebruiken als steiger. Met een contractMartijn Hoytema is eigenaar van Kaap Kot, bijvoorbeeld water hebben. Dingen waarvan ze het hele gebied nog moesten gaan ontwik- meer op IJburg te liggen. Het ligt nu ergens dat alles op m’n eigen risico was. Maar wel ik nooit had gedacht dat die wel eens veel kelen. Uiteindelijk kwamen we uit op een in Noord, geloof ik. Toen de woningmarkt met een heel pakket aan voorschriften waar-een tijdelijk restaurant dat eerst bijzonder ingewikkelder konden liggen dan wanneer je hele simpele loods, gewoon uit de catalogus. in 2003 inzakte, raakte iedereen binnen het aan die steiger moest voldoen. De gemeente je deuren in de stad opent. Ons waterputje We gingen open in september 2000 en in stadsdeel en het projectbureau in paniek. Wij dekt zich heel goed in.succesvol op IJburg uitserveerde en aansluitend lag ongeveer 600 m verderop. Dichterbij het begin dachten we: ‘dit wordt niks, er zijn gewoon gebleven en we draaiden goed Het gedoe rondom de vergunning heeft veel kon niet, zeiden ze. Van daaruit moest een komt geen hond’. Amsterdammers willen door. Dus zowel in de samenwerking met de langer geduurd dan gedacht. Ik kon daardoorverliesgevend aan de Amstel bij de Utrechtsebrug. binnenleiding helemaal naar Kaap Kot, on- graag makkelijk ergens lopend of met de fiets gemeente als business-wise was ik tevreden ook net niet meer in het goeie seizoen open betaalbaar. En dat voor de tijdelijkheid vijf kunnen komen. Maar het was meteen een en ik vond het dan ook jammer dat ik in en mijn exploitatieperiode was al anderhalfHoytema is dus ervaringsdeskundige, zowel jaar. Maar projectbureau IJburg was heel erg instant succes en we zaten vanaf de eerste dag september 2006 weg moest omdat het gebied korter dan de vijf jaar die ik in het vooruit- behulpzaam. De kosten konden meegeno- vol. Je kon er niet alleen lekker eten, maar ook gesaneerd moest worden. Achteraf had ik er zicht gesteld had gekregen. Ik heb verschrik-in positieve als in negatieve zin. Hoe heeft hij men worden met de aansluitkosten voor het goed parkeren. In feite was het een weg- nog gewoon een paar jaar kunnen blijven. kelijk veel verlies gedraaid, ook al draaide informatiecentrum. Dat scheelde nogal. restaurant, vlak langs de snelweg. Zoiets raars ik soms hele goeie seizoenen. Echt zonde.als exploitant de tijdelijkheid ervaren? Dat wil ik graag gezegd hebben: ik ben erg was nog nooit vertoond en ook nog eens in Hek Als ik dat anderhalve jaar erbij had gepakt, enthousiast over de rol die de projectleiders zo’n raar gebied. Moeilijk te bereiken, via een In het begin word je binnengehaald als iets had ik mogelijk quitte gedraaid. Maar indoor Bob Duynstee van het PMB hebben gespeeld. Voor mij in rare kronkelweg. Mensen die ons uiteinde- leuks, iets nieuws, iets wat toevoegt. Maar 2011 moest ik weg, al vraag je je af waarom eerste instantie Henk van Veldhuizen en later lijk gevonden hadden, namen weer iemand op een gegeven moment word je een last. eigenlijk? De gemeente wil dat terrein aan anders mee: ‘ik heb nou toch iets ontdekt!’ Dan willen ze weer van je af. Ook al was het de Amstel saneren en dan is mijn aanwezig-‘I k kom uit de creatieve sector, richtte Al die raarheid bij elkaar trok veel mensen. tijdelijk voor vijf jaar, uiteindelijk heb ik er heid gewoon lastig, omdat ze om mij heen FOTO: Nels van Malsen decors in. Dat tijdelijke sprak me aan. Die basic loods, dat vonden ze leuk. Ook de zes jaar gezeten. Ik kreeg een nieuwe plek aan moeten werken. Het projectbureau schat de Juist dat begin, die opbouwperiode kritieken waren positief. Het straalde aan de Amstel bij de Utrechtsebrug aangeboden. extra kosten op 350 duizend euro. Dat lijktvind ik de meest aantrekkelijke periode. alle kanten tijdelijkheid uit. Het was allemaal Het projectbureau daar zei: ‘We willen dit me overdreven. Een aantal politici vond hetRond 1997 bezocht ik een informatievond zo simpel als maar kon, maar toch zaten we gebied gaan ontwikkelen, jullie hebben jammer dat we weg moesten. Zeker in dezeover IJburg. Met een paar vrienden waren we aan het plafond qua investering en was het een bepaalde naam en dat trekt mensen.’ tijd. Maar het projectbureau was heel stellig.eigenlijk van plan om iets met een bioscoop in het begin lastig om personeel te krijgen. Zo’n verhuizing ziet er misschien simpel Wegwezen en zo snel mogelijk. Beetje hard-te gaan doen op Panama, maar daar bleek Hoe kom je ’s avonds weer thuis? uit, maar er komt heel wat bij kijken als je vochtig. Ze beginnen daar nu te bouwen, hetal zoiets in de planning te zitten en twee De gemeente wilde bekendheid geven aan alles moet afbreken en weer opnieuw moet wordt een park. De eerste woningen wordenbioscopen daar vond men iets teveel van het IJburg door mensen naar dat informatie- opbouwen. En toen kreeg ik ook nog eens volgens mij begin 2013 opgeleverd. Ik denkgoede. De plannen van IJburg waren nog in centrum te lokken. Aanvankelijk was het problemen met DMB omdat ze daar met veel dat het helemaal niet zo nadelig was geweesteen zodanig pril stadium, dat we eigenlijk In feite was Kaap Kot een wegrestaurant vlakbij de snelweg. idee om Kaap Kot aan dat drijvend informa- tijdelijke werknemers werkten. Had ik net voor het gebied als ik daar nog wat langer hadal weer verder wilden denken. Maar toen tiecentrum vast te maken. Als dat centrum alles rond, dan ging zo’n inspecteur weer gezeten. Maar inmiddels ben ik wel zoverkwamen we in gesprek met de projectleider Dan staat er al iets terwijl we dat eiland nog zijn opvolger Igor Roovers. Beiden waren dan later zou doorschuiven richting IJburg, weg en kon het hele circus weer van voren af dat ik weet dat ik dit niet meer wil. Er zittendie vertelde dat er eerder dan alle andere moeten gaan ontwikkelen.’ Maar we zijn vanaf het begin heel erg betrokken en be- konden wij in één beweging mee. Dat wilde aan beginnen. Dramatisch! De eisen aan de teveel haken en ogen aan die tijdelijkheid. Jeplannen ook een drijvend informatie- toch gewoon doorgegaan. Dat was een leuke naderbaar. Dat vind ik bijzonder binnen een ik absoluut niet. Ik vond het belangrijk dat tijdelijkheid zijn soms echt overdreven. Toen krijgt het gewoon niet echt winstgevend. Ikcentrum zou komen. Was het niet leuk om tijd, omdat er nog helemaal niks was. Het gemeente, zij durfden echt zelf dingen te mensen, die ons eenmaal gevonden hadden, ik begon aan de Amstel had ik problemen tenminste niet. Op IJburg ging het vanaf hetdat te combineren met horeca? was gewoon weiland. Als ik vertelde: ‘hier doen en waren altijd bereikbaar en betrok- moesten kunnen terugkomen. Als je na met mijn vergunning, die kwam maar niet begin goed, maar aan de Amstel zat het vanafDaar zijn we steeds verder op ingegaan. Het ga ik een restaurant beginnen’, dan vroegen ken, ook voor een kleine partij zoals ik. Maar twee jaar opeens weer ergens anders ligt, af. Uiteindelijk bleek de oorzaak dat ik geen het begin tegen. Het succes van de tijdelijk-punt was alleen dat wij op Zeeburg zouden mensen zich af of ik wel goed bij m’n hoofd zij konden niet alles in hun eentje beslissen. moet je alles weer opnieuw gaan opbouwen. hek om mijn terras had staan, waardoor - zo heid staat en valt met de aanloop en toeloopkomen, samen met het informatiecentrum. was. Eigenlijk heb je helemaal geen idee waar We hadden een heel mooi gebouw ont- En ook al was het maar voor vijf jaar, argumenteerde de afdeling vergunningen van die je hebt, maar met een exploitatietermijnIJburg was heel enthousiast, maar Zeeburg je aan begint. Toch nam het steeds vastere worpen. Op palen, met een vuurtoren erbij. achteraf was het een goeie keuze. Want dat Stadsdeel Oost - mensen zomaar in het water van maximaal vijf jaar moet je wel vanaf hethad zoiets van: ‘wat moeten we daarmee? vormen aan. Het projectbureau was Maar dat vond de gemeente niet goed. informatiecentrum is - toen de woningmarkt konden vallen. Net op dat moment was een eerste moment kunnen draaien.’40 41
  • Budget neutrale tijdelijkheid amsterdam tijdelijkBudget neutrale beroep kunnen doen op huurbescherming. FOTO: Wesley Luntungan / PMB Maar de huurders van Lips willen mogelijk in de toekomst meer. Zij zouden op de kavel wellicht graag een tijdelijk café-restauranttijdelijkheid beginnen. Een horecabedrijf is weliswaar strijdig met het huidige bestemmingsplan, maar de gemeente wil Lips en de huurders in- dien nodig behulpzaam zijn. Maar toen Lips opperde om zo’n etablissement te openen aan de zijde van de Koffiefabriek die direct aan de Duivendrechtsevaart gelegen is, klonk er een gedecideerd ‘njet’ van projectbureauEigenaar en huurders hebben de Koffiefabriek aan de Duivendrechtse Vaart Wibaut aan de Amstel. Het projectbureau wees de ontwikkelaar er op dat, gezien deop eigen kosten omgetoverd tot een broedplaats. Het enige dat nodig was, toekomstige ontwikkeling van het gebied, horeca op de kade niet gewenst is. De kade zalwas een soepele opstelling van de gemeente. Iedereen blij. immers op termijn worden ingericht als ver- keersweg, noodzakelijk om de omliggendedoor Natascha van Bennekom en Kristel Heijnen percelen te ontsluiten. Bovendien zou horeca langs het water mogelijk stuiten op bezwaren van woonbootbewoners direct aan de kadeK omende twintig jaar wil de autonome creatieven, web- en media bedrij- Welke strategie is gebruikt of er tegenover. De gemeente was wel bereid gemeente het bedrijventerrein ven, concept ontwikkelaars en netwerkers, voor de invulling? om mee te werken aan een tijdelijke horeca- tussen de ring A10 en de adviseurs en coaches. De locatie zou, behalve Hoewel projectbureau Wibaut aan de Amstel voorziening in het pand van de Koffiefabriek.Utrechtsebrug transformeren tot gemengd werkplaatsen die onderling gedeeld kunnen niet met zekerheid kon aangeven wanneer Omdat projectbureau Wibaut aan de Amstelwoon-werkgebied. Tot die tijd kunnen worden, een gezamenlijke plek krijgen waar de ontwikkeling van dit gebied tot woning- werkt aan een nieuw (conserverend)de bestaande bedrijven, de Canadese bosjes, deelnemers elkaar konden ontmoeten. Om bouwlocatie werd opgestart, was wel bestemmingsplan voor het gebied dat inde lege en gevulde kantoren min of meer in dit alles te ondersteunen zou er een digitaal duidelijk dat op de kavel van de koffiefabriek 2013 klaar moet zijn, is het mogelijk omde huidige vorm blijven bestaan. Net als het platform gerealiseerd worden waarop de de komende vijf jaar niets stond te gebeuren. een horeca bestemming op te nemen voorMercurehotel, de woonboten, het tank- deelnemers elkaar, intern en extern, virtueel Daarom kon de gemeente met Lips een deze kavel. Maar ook nu weer onder destation en de snelweg. In de veronderstelling konden leren kennen. Een aantal van de tijdelijk grondhuurcontract overeenkomen conditie dat Lips alle proceskosten voorin het projectgebied een ontwikkelpositie beoogde huurders had al eerder ervaring op- dat inging op het moment dat het erfpacht- zijn rekening neemt.te bemachtigen, kocht projectontwikkelaar gedaan met de oprichting van broedplaatsen. contract zou expireren, te weten in 2011. In de Een aantal van de beoogde huurders had al eerder ervaring opgedaan met de oprichtingLips in 2006 de voormalige koffiefabriek aan Kortom: een leuk initiatief in tijden van crisis privaatrechtelijke afspraken met Lips rond- van broedplaatsen. Wat heeft het opgeleverdde Duivendrechtse Vaart. Maar het erfpacht- - zeker als het alternatief leegstand betekent - om tijdelijk gebruik werden de voorwaarden Begin 2012 is de helft van de Koffiefabriekrecht liep begin 2011 af, nog vóórdat er van en gezien de fasering van de woningbouw in uit het aflopende erfpachtcontract (sloop van gemeente als voorwaarde dat het project haar bij de gemeente in beeld te blijven als een tijdelijk verhuurd. Huurders hebben hetenige ontwikkeling sprake was. En vanwege het gebied ook realistisch. Het gebouw zelf is opstallen e.d.) overgenomen. Tevens werd geen cent mag kosten. Lips betaalt ook alle van de ontwikkelpartijen voor de toekomst gebouw ook inmiddels naar hun wensende verwachte ontwikkeling werd dat contract ruig-solide van karakter en werd deels door er enige flexibiliteit ingebouwd in de termijn ambtelijke proceskosten. van het gebied. En de huurders hebben er verbouwd en ingericht met behulp vanniet geconverteerd. Op de plek van de kraakwachten bewoond. De ligging is, on- van exploitatie: na vijf jaar kan het contract Gezocht is naar een huurprijs die ergens ligt weer een broedplaats bij. de lening. De andere helft van het gebouwkoffiefabriek wil de gemeente in de toekomst danks dat het in een bedrijvengebied gelegen maximaal drie keer met één jaar stilzwijgend tussen de canon die voor een dergelijk pand Publiekrechtelijk is ook gepuzzeld. De wordt nog deels door kraakwachten be- een openbare kade maken en de rest van is, bijna als groen en rustiek te bestempelen. worden verlengd. Bovendien stelde de bij conversie van het erfpachtcontract zou gronden waarop de Koffiefabriek is gelegen woond en is deels in gebruik als werkplaatsde huidige kavel vrij maken om uit te zijn gevraagd en een prijs die het voor Lips kennen de bestemming ’handel en industrie’. voor meubels en boten. Het bijzondere aankunnen geven. In plaats van een ontwikkel- mogelijk maakt om het project rendabel te Broedplaatsachtige bedrijvigheid past daar deze casus is dat het een tijdelijk projectpositie dient Lips volgens het tijdelijke exploiteren. Bureau Broedplaatsen heeft er binnen, eventuele bouwaanvragen binnen betreft dat volledig op kosten van eenerfpachtcontract de grond vrij van opstallenterug te leveren. Het tijdelijk project zet het gebied mede voor gezorgd dat de beoogde huurders een lening kregen voor de benodigde die bestemming kunnen dus vergund wor- den. Lips kreeg toestemming om het perceel private partij is ontwikkeld, maar dat alle partijen er zo hun voordeel mee doen.Lips zag zijn verlies in 2009 al aankomen enstelde de gemeente voor om het pand tijdelijk op de kaart zonder dat het de gemeente verbouwing. Zo is de Koffiefabriek een win-win-win project. De gemeente krijgt aan derden onder te verhuren conform de geldende publiekrechtelijke bestemming. Tenminste als de gemeente straks niet wordt geconfronteerd met bezwaren tegen de sloopte exploiteren met creatieve broedplaats- een tijdelijk project dat het gebied op de Bij de notaris moest door Lips wel geregeld van het bestaande gebouw, met planschade,achtige functies. Wat Lips voor ogen stond op kosten jaagt kaart zet zonder dat het haar op kosten jaagt. worden dat het om tijdelijke contracten gaat, met ongewenste verlenging van een aflopendwas een groep huurders met een brede, De ontwikkelaar krijgt inkomsten uit een zodat de gemeente straks niet met huurders recht van erfpacht of met huurders die eenelkaar aanvullende set van disciplines, zoals anders leegstaand pand en hoopt wellicht geconfronteerd wordt die met succes een beroep doen op huurbescherming.42 43
  • Tussentuinen in Nieuw-West amsterdam tijdelijkTussentuinen in de moestuin kunnen kinderen spelen. En in moestuin Confuciusveld hebben bewoners ook een kijktuin gerealiseerd.Nieuw-West Aandachtspunten voor een succes- volle tijdelijke buurtmoestuin In de tijdelijke buurtmoestuinen wordt inmiddels flink voedsel verbouwd. Courgettes, tomaten, ui, pompoen en kruiden, aardappels en zelfs vijgen zijn in de tuinen te vinden. De tuinen zijn plekken waar iets te doen en waar iets te zien valtKomende jaren worden in Nieuw-West in verschillende wijken huizen voor passanten. Draagvlak en enthousiasme van bewoners en een goede samenwerkinggesloopt en gebouwd. Stadsdeel en woningbouwcorporaties streven ernaar tussen woningcorporatie, het stadsdeel en andere buurt-organisaties zorgden in Nieuw-om de leefbaarheid tijdens deze buurtvernieuwing zo hoog mogelijk te houden. West voor een snelle realisatie van de tijde- lijke tuinen. Er zijn drie aandachtspuntenEen tijdelijke buurtmoestuin kan hier aan bijdragen. Dit is namelijk ‘sociaal belangrijk bij de aanleg van een tijdelijke tuin. In de eerste plaats schone grond. De grondgroen’, groen dat gebruikt wordt en ontmoetingen uitlokt. Bewoners zijn op een (braakliggend) terrein is niet zondermeer geschikt voor een moestuin.blij met de buurtmoestuinen. Onderzoek naar bodemvervuiling is daarom in de eerste plaats nodig. Bij de huidigedoor Eva Lems en Christel Baeten tuinen is dit onderzoek betaald door Ymere c.q. het stadsdeel. De vraag is of deze partijen De tuintjes zijn populair bij omwonenden, er is zelfs een wachtlijst (Moestuin Parmenidesstraat). bij toekomstige initiatieven nog kunnen enO p veertien verschillende plekken Van grasveld naar moestuin weging zijn. En eigen groenten verbouwen willen opdraaien voor deze kosten. vervuiling en het soort gewassen dat ge- en naast ruimte om te tuinieren ook een in stadsdeel Nieuw-West zijn Voor de tijdelijke moestuinen in vernieu- is bovendien goed voor de portemonnee. Bezuinigingen en het stopzetten van de kweekt wordt. Sla bijvoorbeeld neemt eerder (grond)waterpomp, een ontmoetingsplek ongebruikt groen en braakliggende wingswijken de Reimerswaalbuurt, De In de Reimerswaalbuurt gaven bewoners Wijkaanpak-gelden door de rijksoverheid schadelijke stoffen uit de bodem op dan een zoals een picknicktafel en spelmogelijk-terreinen omgetoverd tot buurtmoestuinen, Punt en Sonderbuur, hebben bewoners en aan dat ze het ook leuk vonden om kinde- zullen ongetwijfeld hun invloed hebben. fruitboom. Om het zekere voor het onzekere heden voor kinderen. Vormgeving is minderwijktuinen waar bewoners samen groenten Woningbouwcorporatie Ymere het initiatief ren te onderwijzen over milieu en gezonde Maar zonder bodemonderzoek is een moes- te nemen en kosten te beperken zijn mobiele belangrijk. Een tijdelijke moestuin is omen fruit verbouwen en elkaar ontmoeten. Zes genomen. Het stadsdeel heeft financieel voeding. Daar ondersteunt de huis(tuin) tuin niet verantwoord. Toch is volgens bakken voor tijdelijke tuinen een uitkomst. in te tuinieren en elkaar te ontmoeten, nietvan deze tuinen zijn tijdelijke moestuinen, bijgedragen. Voor het grootste deel zijn de meester van Ymere de tuincommissie nu Paul Römkens, bodemexpert van Alterra- Een tweede aandachtspunt heeft te maken om een landschapsarchitectuur prijs mee tegerealiseerd op initiatief van bewoners en tuinen door Ymere gefinancierd. De aanleg nog, maar op termijn moet de groep volledig Wageningen UR, groenten en fruit geteeld met het ontwerp. Over wat een ‘mooie’ tuin winnen! In het realisatieproces is verder welondersteund door woningcorporaties en het van een moestuin met twintig tuintjes, een zelfstandig draaien. Hoewel de tuin slechts is op stadsgrond over het algemeen net zo is verschillen de meningen. Goed overleg eens discussie tussen bewoners en het stads-stadsdeel. Op twee braakliggende terreinen waterpomp en een picknickbak kost onge- afgesloten door een laag hekje, komt diefstal voedselveilig als gewassen van het platteland. tussen bewoners, corporatie en het stads- deel of woningcorporatie over de mate vanzijn mobiele moestuinbakken geplaatst voor veer 10.000 euro. En hoewel elke moestuin amper voor. Bewoners houden vanuit hun Hoewel de bodem in de stad vaker vervuild deel is belangrijk. Een moestuin zal pas echt openbaarheid van de tuin: sluit je de tuin incirca een jaar. Vier andere ‘tussentuinen’ zijn via een eigen proces tot stand is gekomen, woning in de Reimerswaalbuurt toezicht op is dan in landelijke gebieden, komen schade- worden gebruikt, als het die mogelijkheden verband met diefstal af of niet? Diefstal blijktvoor een periode van circa vijf jaar aangelegd ziet de politiek de invulling van de braaklig- de tuin die letterlijk onder hun balkon ligt. lijke stoffen niet vaker voor in zelfgekweekt biedt waar ook behoefte aan is. Dit betekent echter in de praktijk amper een probleem.in stedelijke vernieuwingswijken. De moes- gende terreinen graag vanuit de bewoners ‘Ik ken slechts één verhaal van een gestolen eten. Dit is wel afhankelijk van de mate van tuintjes in praktische, rechthoekige vormen Net als vandalisme. Jongeren chillen niettuinen bestaan elk uit vijftien tot twintig komen. Dat is goed voor de buurtbinding. courgette’, aldus de huismeester. De tuintjes graag in een moestuin. Ze zitten dan veel tetuintjes van zo’n 10 m2. Het toezicht op de Bewoners hebben immers direct invloed zijn populair bij omwonenden, er is zelfs een veel in het zicht. Ogen op de tuin zijn dustuinen is in handen van een tuincommissie. op de inrichting van hun fysieke leef- wachtlijst. Bij moestuin De Punt is bewust belangrijk. De moestuin niet omsluiten doorDe tuinen zorgen niet alleen voor tijdelijkgebruik van de openbare ruimte, maar dragen omgeving. Er wordt geld beschikbaar gesteld door woningcorporaties en het stadsdeel gekozen om de tuin naast een zandbak aan te leggen en een stuk gras te behouden zodat Jongeren chillen niet graag in een moestuin. hoge bosjes of hekken, maar goed zichtbaar houden voor omwonenden en passanten.ook bij aan de sociale cohesie en leefbaarheidin stadsdeel Nieuw-West. De moestuinen voor bewoners die iets willen met de buurt en bij stedelijke vernieuwing komen er ook kinderen kunnen spelen rondom de tuin, terwijl ouders er werken. In vernieuwings- Ze zitten dan veel te veel in het zicht. Een derde aandachtspunt tot slot heeft met het beheer te maken. Het enthousiasmemaken allen onderdeel uit van sociale plan- regelmatig aanvragen voor moestuinen bin- wijk Sonderbuur is de tuin, naast de oogst, voor een moestuin is in het begin vaak grootnen in wijken waar de gemeente stuurt op nen. Bewoners zeggen blij te zijn met hun vooral bedoeld om elkaar meer te zien en een bij bewoners, maar kan afnemen als blijktsociale samenhang, veiligheid en maatschap- tuintje. In de moestuin komen mensen gezellige sfeer te maken op straat tijdens de dat een tuin in de praktijk veel bewerkelijkerpelijke ontwikkeling. tot rust terwijl ze in de buitenlucht in be- vernieuwing van de buurt. Om de hoek van is dan gedacht. Een tuin heeft twaalf44 45
  • Tussentuinen in Nieuw-West Tijdelijke studentenhuisvesting; lust, last amsterdam tijdelijk én must voor de stad hebben dat ze op iemand van het stadsdeel Tijdelijke studenten- FOTO: Friso Spoelstra (of woningcorporatie) terug kunnen vallen in de vorm van een vast aanspreekpunt voor vragen en advies. Gezamenlijke werkdagen huisvesting; en eetfeestjes zijn juiste manieren om het onderlinge contact te versterken en om ook bewoners zonder tuintje te betrekken. Ondanks kleine moeilijkheden rondom het beheer van sommige tuinen, liggen de lust, last én must tuinen in Nieuw-West er mooi bij. Trots kweken Het realiseren van een tijdelijke buurtmoes- tuin lijkt dus een manier om met bewoners voor de stad een buurt leefbaar te houden tijdens stedelij- ke vernieuwing in Nieuw-West. Alle vormen van sociale cohesie bevorderende aspecten komen terug in de moestuin: trots kwekenEen tuin heeft twaalf maanden per jaar verzorging nodig en dat beseft niet iedereen (letterlijk en figuurlijk), uitvoeren van eendie aan een tuin begint. eigen idee, wederzijdse betrokkenheid, net- werken, sociaal (intercultureel) contact, etenmaanden per jaar verzorging nodig en dat bewoners die mensen aanspreekt en (verbinden) en tuinieren (recreëren). Vooralbeseft niet iedereen die aan een tuin begint. stimuleert om aan het werk te gaan is ook het gezamenlijke beheer van de tuin is in Met de komst van de tijdelijke containerdorpen was er in zeer korte tijdVoor sommige bewoners is het werken in belangrijk, maar in de praktijk is het niet al- dit opzicht belangrijk, omdat het om voort-de tuin fysiek te zwaar of ze missen tuinier- tijd eenvoudig om daar voldoende geschikte durend contact vraagt en er zo vertrouwen voorzien in een paar duizend studentenwoningen. De containerdorpen zijnkennis. Tuinen en gemeenschappelijke grond mensen voor te vinden. Het blijkt lastig kan groeien tussen bewoners onderling.zoals paadjes, worden soms verwaarloosd voor mensen om elkaar aan te spreken op Omdat een buurtmoestuin dicht bij huis bekend en geliefd. De ervaringen met de tijdelijke complexen hebben echterin de vakantieperioden en in de winter. verantwoordelijkheden. Vooral als mensen ligt, kan men elkaar frequenter ontmoetenBij bewoners bestaat vaak behoefte aan vanwege de vernieuwing verhuizen en niet dan in bijvoorbeeld het park of buurtcentrum meer opgeleverd: een nieuwe blik op tijdelijkheid.ondersteuning bij de tuinierwerkzaamheden, meer direct aan de tuin wonen waardoor verderop. Buurtmoestuinen zijn geenbijvoorbeeld door vrijwilligers of studenten het ‘ons-kent-ons’ gevoel kan verdwijnen. wondermiddel voor sociale problematiek, door Esther Moors en Lous Vinkenuit de buurt. Een tuincommissie van Bewoners willen verder graag het gevoel maar kunnen een middel zijn om Nieuw- West tijdens de wijkvernieuwing leefbaar te A houden. In elk geval zijn bewoners er blij mee msterdam is een educational hub. braak. Hemelsbreed lagen deze locaties aan ontheffing van het bestemmingsplan en en dragen de moestuinen nu al bij aan het Twee universiteiten en tal van de rafelranden van de stad niet zo ver van het type woningen maakten dat veel zaken Tips imago van Nieuw-West als groene tuinstad hogescholen trekken studenten de universiteiten af. De combinatie van soepeler verliepen dan bij permanente Wat zijn nou de ervaringen met bewonersinitiatieven in de Wijkaanpak? Kunnen die gebruikt van Amsterdam. De tijdelijke en perma- uit binnen- en buitenland aan. De dynami- beschikbare locaties en vele studenten op ontwikkelingen: de eisen voor een tijdelijke worden om bewoners enthousiast te krijgen voor tijdelijk gebruik van braakliggende terreinen? nente moestuinen dienen als voorbeeld sche stad past bij de dynamische levensfase zoek naar onderdak leidde tot een nieuw bouwvergunning liggen lager dan die voor Daarvoor is het in de eerste plaats van belang dat betrokken organisaties, van stadsdeel tot voor andere (tijdelijke) moestuin-projecten waarin studenten zich bevinden. Studenten fenomeen: tijdelijke containerdorpen. gewone, permanente bouw. Het proces van woningbouwvereniging, bewoners stimuleren om op een andere manier naar de woon- in de stad, zoals het Schoffeltuinproject in vormen een zichzelf voortdurend verversen- Op de Wenckebachweg, de NDSM-werf en vergunningverlening gaat sneller. De tijd omgeving te kijken. Geef bewoners met ideeën vervolgens ook de ruimte. Afwijken van beleid de Transvaalbuurt in Oost en de Pop-up de groep nieuwe, soms tijdelijke, bewoners in de Houthavens verrezen zo in korte tijd die nodig was om de wooncontainers te moet mogelijk zijn. Dat vraagt wel wat van de organisaties. Bij de Dienst Wonen Zorg en moestuin in West. Wie weet zijn de tijdelijke van de stad. Pioniers ook, die bijdagen aan stoere studentencomplexen. Aan de kade van stapelen en prefab elementen te monteren Samenleven, het Amsterdamse Bureau voor de Wijkaanpak en de stadsdelen is veel kennis tuinen in Amsterdam over een aantal jaren de stad door verjonging en kennis te brengen Houthavens werd bovendien de Rochdale is een fractie van de tijd die met reguliere voor handen over het stimuleren van bewonersinitiatieven, maar het zijn de stadsdelen die net zo beroemd als de Prinzessinnengarten en in ruil om nieuwe voorzieningen vragen, One afgemeerd, een voormalig cruiseship dat bouw gemoeid is. de echte contacten in de buurt hebben. in Berlijn, een voormalig verwaarloosd ter- bijvoorbeeld op uitgaansgebied, cultuur en nu door studenten kon worden bewoond. Echter, de termijn van vijf jaar waarvoor Professionele ondersteuning voor bewoners met ideeën is handig. Een bewoner die een rein getransformeerd tot een aantrekkelijke horeca. een ontheffing van het bestemmingsplan buurttuin wil, moet meer bewoners zien mee te krijgen, zodat een initiatief gewicht krijgt. stedelijke plek met moestuin en café, een Al jaren is er een grote vraag naar huisvesting Containerdorpen kon worden verleend was te kort om de Dat is voor een individuele bewoner niet altijd makkelijk. En tot slot valt op dat een budget ontmoetingspunt voor de buurtbewoners voor studenten in de stad. In de eerste jaren De snelle bouw van veel studentenwoningen studentenwoningen rendabel te exploiteren. helpt maar dat het niet heel hoog hoeft te zijn. Bij buurttuinen wordt wel eens gevraagd en toeristen. van de 21e eeuw was de nijpende behoefte aan vergde inzet van alle betrokkenen. Voor- Corporaties De Key en DUWO, die de con- om een schuur om het gereedschap in op te bergen maar daar zijn ook andere oplossingen studentenhuisvesting aanleiding om naar dat de eerste containers werden geplaatst, tainerdorpen zouden bouwen, exploiteren voor te bedenken. Meer info www.nieuwwest.amsterdam.nl/ nieuwe oplossingen te zoeken. Op verschil- was helderheid nodig over de termijn van en beheren, hadden een termijn van tien jaar buurtmoestuinen lende plekken in de stad lagen terreinen tijdelijkheid. Het verlenen van een tijdelijke nodig om de investering terug te verdienen.46 47
  • Tijdelijke studentenhuisvesting; lust, last amsterdam tijdelijk én must voor de stad voorwaarde was, werd de discussie over het Vervangende locaties worden nu tijdelijk verhuurd aan bewoners is ook voor bouw op tijdelijke locaties een wonen - wordt gebruikt als broedplaats voor FOTO: Wesley Luntungan / PMB moment waarop de pont zou gaan varen be- Het bleek niet eenvoudig locaties te vinden. die zelf andere woonruimte moeten zoeken exploitatietermijn van zo’n vijftien jaar nodig. kleine creatieve ondernemers. Een kans om slecht. Alle bewoners van Noord, studenten, Locaties waren niet groot genoeg, niet op het wanneer het complex verdwijnt. Met name ‘Semi-permanent’ in plaats van tijdelijk. wonen en werken te combineren. gebruikers en bezoekers van de NDSM-werf, juiste moment of voor de juiste termijn be- voor deze bewoners is het tijdelijke karakter De omvang van een locatie was altijd van Alle betrokken partijen moeten een bijdrage varen er wel bij. schikbaar. Daarnaast speelde een rol dat een een lust en een last. Het biedt ze nu een dak belang en is dat nog steeds. Huisvestende leveren om de rendabele exploitatie, en daar- locatie geschikt moest zijn voor het huisves- boven het hoofd, maar het is onzeker voor partijen willen massa maken. Uit optiek mee het tijdelijk wonen in het pand, mogelijk Pionieren ten van studenten. Een goede bereikbaarheid hoe lang. Deze onrust ontgaat ook de politiek van goed beheer en reductie van beheer- te maken: Inmiddels zijn de eerste vijf jaar verstreken. per fiets en openbaar vervoer speelt hierbij niet die hier regelmatig aandacht voor vraagt. kosten, maar ook om op een locatie een de eigenaar ontvangt slechts een gering De complexen kregen snel naamsbekend- een belangrijke rol. Aan het eind van een Tegelijkertijd blijft er een roep om vooral ge- geschikt woonklimaat te creëren. bedrag aan huur voor gebruik van het heid onder studenten en werden een gewilde lange zoektocht waren twee locaties gevon- bruik te maken van tijdelijke, braakliggende In de beschikbaarheid van locaties zit een pand; plek om te wonen. Twijfels over studenten- den die gezamenlijk voldoende ruimte boden locaties. paradox. Tijdelijke locaties worden meestal de toekomstige bewoners cq. studenten woningen op deze locaties ‘buiten de stad’ voor de eenheden van de Houthavens. aangeboden voor een periode van vijf jaar. werken mee aan de verbouwing van het werden weggenomen. Over de keus van Eén van deze locaties is inmiddels in gebruik Verlenging Het gaat om (relatief) veel locaties. Men pand (zelfwerkzaamheid), ondersteund de locatie aan de Wenckebachweg was niet als vervanging voor de Houthavens. Zo’n Voor de complexen aan de NDSM-werf en verwacht dat over vijf jaar het oorspronke- door een aannemer; iedereen enthousiast. Was het wel verstandig 400 studenten pionieren nu op het Zeeburger- de Wenckebachweg bleek het niet nodig om lijk geplande programma kan worden om jonge mensen te laten wonen in een eiland, maar hun woningen zijn niet een vervangende locatie aan te bieden. Ze uitgevoerd. Te kort voor een rendabeleOm toch de locaties tijdelijk te benutten en gebied ingeklemd tussen Bijlmerbajes en afkomstig uit de Houthavens. kunnen nog even blijven staan. Dit betekent exploitatie van studentenwoningen. Maar FOTO: Wesley Luntungan / PMBstudentenhuisvesting toe te voegen, is de een bedrijventerrein met de Hells Angels als Verplaatsen van tijdelijke woningen bleek niet dat hiervoor niets hoefde te gebeuren. de benodigde vijftien jaar wordt als een tegemeente de corporaties tegemoet gekomen. buren? Een plek waar het ’s avonds stil was? niet zo eenvoudig als eerder gedacht. Wanneer tijdelijke projecten langer dan vijf lange periode gezien, reden om een tijde-Het bleek namelijk mogelijk om de tijdelijke Het heeft goed uitgepakt. De duizend Technisch is het meestal wel mogelijk om jaar blijven staan, vallen deze niet meer onder lijke locatie toch niet beschikbaar te stellen,studentenwoningen langer te laten staan dan bewoners van het complex zorgen voor flink een complex te demonteren en woning voor de juridische definitie van ‘tijdelijk’. Alle Een te rooskleurig toekomstbeeld overde termijn van vijf jaar. Hiervoor moesten nog wat loop- en fietsverkeer, het gebied is ’s woning over te brengen naar een nieuwe regels die gelden voor reguliere, permanente de termijn waarop het oorspronkelijkwel diverse procedures worden doorlopen. avonds niet meer uitgestorven. Sterker nog: plek. Maar de kosten van verplaatsen zijn bouw worden dan van kracht, in plaats van geplande programma zal worden ge- de sociale veiligheid op het naastgelegen veel hoger dan indertijd gedacht. Bovendien de ‘light-versie’ waaraan tijdelijke woningen realiseerd, zorgt ervoor dat men zeer terug-Spin off bedrijventerrein is verbeterd. moet de gemeente, voordat een vervangende worden getoetst. Zo heeft eigenaar De Key houdend is met inspringen op de vraagMet de zekerheid dat tegenover de in- De stedelijke vernieuwing van de Spaarn- locatie in gebruik kan worden genomen, nog het Wenckebachwegcomplex moeten naar studentenhuisvesting. Een huis-vesteringen in de studentenwoningen huur- dammerbuurt was in volle gang toen studen- flink investeren in het bouw- en woonrijp voorzien van een sprinklerinstallatie zodat vestingsvraag die ook nu nog toeneemt.inkomsten voor een periode van tien jaar ten in de Houthavens kwamen wonen. Zij maken. Dit geldt zeker voor gebieden waar weer aan alle regelgeving wordt voldaan. Een gemiste kans.stonden, gingen de corporaties aan de slag. hebben de stedelijke vernieuwing een extra woningbouw net geïntroduceerd wordt. Een kostbare aangelegenheid. Alleen de Studenten vragen niet om dure woning-In korte tijd kwamen er heel veel studenten- impuls gegeven en gezorgd voor waarde- Op het Zeeburgereiland zijn uiteindelijk tijdelijke studentenkamers op de Rochdale bouw. Ze stellen prijs op zelfstandigewoningen bij: 1.000 op de Wenckebachweg, vermeerdering van het (nieuwe) onroerend gloednieuwe studentenwoningen geplaatst One zijn inmiddels definitief verdwenen. woonruimte en een ‘eigen’ karakter vanruim 900 in de Houthavens (waarvan 192 goed in de buurt. Het voorzieningenaanbod ter vervanging van een deel van de een- Een nieuwe ligplaats leek gevonden, maar een complex, maar locatie en prijs zijndrijvende studentenkamers op de Rochdale in de Spaarndammerstraat is door de vraag heden uit de Houthavens. De achtergebleven de investeringen nodig om langer aan wet- belangrijker dan de kwaliteit van deOne) en 380 op de NDSM-werf. Studenten van de studenten gevarieerder geworden, met woonruimte in de Houthavens bleek toch en regelgeving te voldoen waren hier te groot woning. Een student die een paar jaar in de bewoners cq. studenten dragen bij aankregen de beschikking over een kleine maar name in de horeca. De ondernemers in de nog langer beschikbaar door uitstel van de om het schip te blijven exploiteren. een studentenwoning woont, stelt andere het beheer (zelfbeheer), ondersteund doorzelfstandige, van alle gemakken voorziene straat zien de studenten niet graag vertrekken. definitieve nieuwbouwplannen. eisen dan een gezin dat misschien wel een Raad van Toezicht;woonruimte. Bewoners van het complex aan Naast successen hebben de tijdelijke Ervaringen voor de toekomst decennialang in een woning blijft wonen. de bewoners nemen genoegen metde Wenckebachweg hebben zelfs allemaal complexen ook kopzorgen gegeven. Voor Onrust onder bewoners In zeer korte tijd was er voor een paar duizend onzelfstandige eenheden, waarbij keukeneen eigen balkon. gemeente en corporaties bleek het niet De onduidelijkheid over hoe lang het studenten een eigen plek om te wonen in Dit resulteert in nieuwe concepten voor en sanitair gedeeld worden;Daar waar nog geen voorzieningen aanwezig eenvoudig om aan de afspraken over een tien complex nog zal blijven staan trekt een wissel Amsterdam. De containerdorpen zijn bekend studentenhuisvesting in Amsterdam met als de plint wordt verhuurd aan een beheer-waren, werden deze toegevoegd. De omvang jarige exploitatietermijn te voldoen. Dit heeft op de bewoners. De woningen in de Hout- en geliefd. De ervaringen met de tijdelijke uitgangspunten tijdelijk, rendabel, met organisatie voor broedplaatsen;van het complex aan de Wenckebachweg ook zijn weerslag gehad op de bewoners. havens werden aan studenten verhuurd met complexen hebben meer opgeleverd: een gebruikmaking van leegstaande panden en de gemeente stelt niet alle eisen diebiedt voldoende draagvlak voor een kleine Vrijwel direct na oplevering van de complexen campuscontracten. Met zo’n contract geniet nieuwe blik op tijdelijkheid. met inzet van de toekomstige bewoners/ voor reguliere woningen gelden, maarsupermarkt, een (eet)café, fietsenmaker en begon voor de gemeente de zoektocht naar een student huurbescherming zolang hij of Juist nu - in economisch lastige tijden - en studenten. Een plan voor het ACTA-gebouw hanteert de eisen die gelden voorandere kleinschalige, op studenten gerichte nieuwe locaties. Immers, de woningen zou- zij studeert. Na beëindiging van de studie juist bij tijdelijke bouw waarbij geen sprake is een mooi voorbeeld van hoe het anders tijdelijke woningen.voorzieningen. Naast de woningen in de Hout- den wellicht langer op de bestaande locaties moet de bewoner de studentenwoning is van waardeontwikkeling van vastgoed kan. Het ACTA-gebouw heeft vele jaren stu-havens verschenen horecagelegenheden. kunnen blijven staan, maar daarover zou verlaten en plaatsmaken voor een nieuwe op de lange termijn, is een rendabele denten tandheelkunde onderdak geboden. Een sympathiek concept, dat in ietsDe studentenwoningen bij de NDSM- pas op een later moment uitsluitsel komen. student. Bij oplevering van het vervangende exploitatie de kern van de zaak. Inmiddels staat het pand leeg in afwachting andere vorm al goede resultaten opleverdewerf versnelden het in de vaart nemen van Wachten op zekerheid zou betekenen dat complex op het Zeeburgereiland is eigenaar Tijdelijk gebruik van locaties met modu- van toekomstige ontwikkelingen. Een plan in Utrecht. Een nieuwe manier van omgaaneen pont voor een directe verbinding met onvoldoende tijd overbleef om nieuwe loca- De Key begonnen met het herhuisvesten laire, prefab bouw is goedkoper en sneller is opgesteld met als uitgangspunt tijdelijk met tijdelijkheid én het realiseren vanhet Centraal Station. Met 400 extra reizigers ties te zoeken en de plaatsing van woningen van huurders met een campuscontract uit de dan permanente bouw. Maar door alle wonen voor studenten met een rendabele studentenhuisvesting. Een uitdaging voorwaarvoor de verbinding een absolute juridisch-planologisch voor te bereiden. Houthavens. De achtergebleven woningen eisen die aan woningbouw worden gesteld exploitatie. De plint - die niet geschikt is voor de komende tijd!48 49
  • Tijdelijkheid schroeft verblijfskwaliteit op amsterdam tijdelijkTijdelijkheid schroeft FOTO: Wesley Luntungan / PMBverblijfskwaliteit opVoor het bedrijventerrein Teleport, het gebied rondom station Sloterdijk, iseen nieuw bestemmingsplan in de maak. Van louter kantoren gaat het naar eengemengde bestemming van kantoren, commercie, onderwijs en wonen. In detussentijd is het zaak om de leegstroom te stoppen en de verblijfskwaliteit vanhet gebied op te krikken. Daarin speelt de tijdelijkheid een belangrijke rol.door Delphine van WageningenR ondom station Sloterdijk is in de aan OGA en het ‘natte deel’ (de havens) aan het gebied. Er is budget voor proceskosten jaren zeventig bedrijventerrein de Haven heeft toegewezen. OGA op zijn vrijgemaakt en sinds ongeveer anderhalf In Teleport gaat het behalve om maak-industrie, vooral om beeldbepalende grote kantoren van KPN, het UVW, de Belastingdienst en de Telegraaf. Teleport, onderdeel van Westpoort, beurt heeft het beheer over het droge deel jaar werkt een projectgroep Westpoort aanaangelegd. Met het idee dat de opkomende weer aan de Haven overgedragen. Het betreft de transformatie van het Teleport-gebied. Er moet een beetje liefde in dat verweesde ge- gingen zoekt de projectmanager tijdelijkheid ling voor te vinden. Niet zozeer door zelftelecombranche zich daar zou vestigen, kon in beheeropzicht eigenlijk een verweesd ge- Dat is bijzonder omdat voor veel ontwik- bied gepompt worden. De bekende architect actief kleinere ondernemers op om te beluis- projecten te initiëren, maar door projectendat gebied als een komeet de lucht in schie- bied, al is het er wel altijd netjes, in de zin van kelingen in Amsterdam de knip op de beurs Don Murphy is als supervisor van het gebied teren welke ideeën daar leven. Met andere en ideeën van derden te coördineren en teten. Letterlijk. Volgens het bestemmingsplan schoon en veilig. De mensen die dagelijks is gezet. Maar verantwoordelijk wethouder aangesteld en kijkt mee of nieuwe initiatie- woorden: het is de gemeente ernst met het ondersteunen op hun weg door de ambtelijkemochten daar de hoogste kantoortorens van naar Teleport komen - vooral kantoormede- Ossel ziet voor tijdelijkheid in dit gebied een ven passen binnen de gewenste uitstraling. opwaarderen van het Teleport-gebied. instituties. Het gaat er om dat de bedrijvenNederland verrijzen. Maar op het moment werkers - geven het straatbeeld een schich- even belangrijke rol weggelegd als voor de Daarnaast is vanuit Economische Zaken weer vertrouwen krijgen in de gemeente,dat het voor een deel was afgebouwd, was tige aanblik: ze komen het station uitgerend, structurele transformatie van lege kantoren. iemand aangesteld die zich specifiek richt op Ondertussen gaat de transformatie van maar uiteindelijk moeten ze zelf met ideeënhet hele idee van Teleport of Telehub alweer haasten zich naar hun kantoren en weten niet Tijdelijkheid en transformatie gaan namelijk de gebiedsmarketing en vanuit die invalshoek kantoorpanden waar mogelijk gewoon door. en initiatieven komen. Vrij bepalend voorvoorbij en kwamen de nieuwe media in hoe snel ze na kantoortijd weer naar het samen op, al is dat laatste nog lastiger, omdat ook de contacten met bedrijven aanhaalt. Zo zijn twee kantoren omgetoverd tot hotel. de sfeer in het gebied is station Sloterdijk.zwang. Een aantal kavels met een gezamen- station moeten komen. Kortom: geen aan- je daar te maken hebt met buitenlandse Onderling, maar ook tussen gemeente en Omdat het onwaarschijnlijk is dat de vrije Afgezien van een nieuwgebouwd busstationlijk oppervlak van 60.000 m2 bvo is zelfs trekkelijke entourage, terwijl Teleport toch eigenaren die vaak helemaal niet betrokken bedrijven. Projectgroep Westpoort doet kavels van in totaal 60.000 m2 komende aan de achterzijde, zijn station en openbarenooit uitgegeven. In heel Westpoort, dus heel dicht bij de stad ligt, tegen het Wester- zijn bij de gebiedsontwikkeling waarin hun hetzelfde, maar dan vanuit de invalshoek van vijf jaar uitgegeven gaan worden, probeert ruimte er rond omheen sterk verouderd eninclusief de haven, zijn momenteel zo’n park, de Westergasfabriek en natuurgebied vastgoed staat. Als eerste wordt nu het de openbare ruimte. Tussen die grote bewe- de projectgroep daar een tijdelijke invul- moeten worden opgeknapt. Eerst zou er een1.500 bedrijven gevestigd. In Teleport gaat de Brettenzone aan. bestemmingsplan vernieuwd. Dat plan zou heel nieuw station verrijzen, maar de samen-het behalve om maak-industrie, vooral om in 2013 toch verlopen zijn. werkingsovereenkomst tussen gemeente,beeldbepalende grote kantoren van KPN, het Liefde NS en ProRail werd voor de zomer 2011UVW, de Belastingdienst en de Telegraaf. Toen begin 2009 de kantorencrisis toesloeg, De tijdelijkheid is een middel voor de struc- Het voornemen om de wet aan te passen en de opgezegd. Nu er definitief geen nieuw stationDe gemeente heeft jarenlang grond kunnen was de maat vol. Als er geen maatregelen turele transformatie. Doel van de tijdelijk- meer komt, probeert de projectorganisatieuitgeven zonder echt in het gebied te investe-ren. Dat heeft wellicht ook met de afwijkende werden genomen, zou het gebied een ‘point of no return’ bereiken. Grond werd er allang heid: de verblijfskwaliteit op korte termijn omhoog brengen. Vandaar dat binnen de termijn van de tijdelijkheid uit te breiden van vijf Westpoort het vrijgevallen budget van 29 miljoen euro veilig te stellen voor het gebied.beheerstructuur te maken. Westpoort valt niet meer uitgegeven, de uitstroom van projectgroep Westpoort een ‘projectmanager In juni 2012, zo is de bedoeling, neemt deniet onder een stadsdeel, maar rechtstreeks bedrijven nam zienderogen toe, net als het tijdelijkheid’ is benoemd, met als opdracht naar tien jaar zou al heel veel uitmaken gemeenteraad een besluit op wat voor manieronder het College van B&W, dat het beheer gemor bij de achterblijvers. Daarop heeft de om de openbare ruimte met een aantal initia- we nu omgaan met Teleport, nu het stationvoor wat betreft het ‘droge deel’ (Teleport) gemeenteraad besloten om te investeren in tieven te verzachten en te veraangenamen. niet doorgaat.50 51
  • Tijdelijkheid schroeft verblijfskwaliteit op Tolhuistuin; op de grens van tijdelijkheid amsterdam tijdelijk Tolhuistuin; op de grens FOTO: Wesley Luntungan / PMB van tijdelijkheid De Shell-kantine aan de Tolhuistuin in Amsterdam-Noord wordt omgetoverd tot cultureel centrum. Het plan voor het project is met een prijsvraag voor een tijdelijke invulling in januari 2006 gestart, maar door diverse tegenvallers isOok werknemers profiteren van de groene oase. de opening pas mogelijk in de zomer van 2012. Zes jaar dus na de initiële startTrapveldje een hogere verblijfswaarde voor studenten inspelen op initiatieven die ook nog eens en dat voor een periode van, in principe, vijf jaar. Wat zegt dat? Verdraagt zo’nVolgens het nieuwe bestemmingsplan is en werknemers. Zeker ook omdat inmiddels een veel langere exploitatietijd krijgen.behalve de kantoorfunctie straks ook wonen bekend is dat er een studentenhuisvesting Maar zoals het nu is, maken we het onszelf ingewikkelde functieverandering tijdelijkheid wel?en een uitbreiding van de functies horeca en komt. Daar is al een kavel voor gereserveerd, behoorlijk lastig. Voor dat trapveldje en datcommercie toegestaan. Verder zet het plan nadat eerst is onderzocht of een leegstaand park konden we nog een fijne truc bedenken: door Sjaak Huijsman en Ronald van Warmerdamin op nog meer onderwijsinstellingen. kantoor daarvoor in aanmerking kwam. in het bestemmingsplan staat ‘kantoor metEr zijn al heel wat beroepsonderwijsscholen Studentenhuisvesting is weer een stap buitenruimte’. Toen hebben wij gezegd: Evan vmbo en HBO gevestigd. Meer scholen richting bewoning, want meteen woon- ‘nou, dan gaan we de buitenruimte alvast rgens in 2005 ontstonden de eerste door de gemeente gestelde criteria, zoals een aldus de stichting, te dwingend. Maar de uit-zou de levendigheid van het gebied alleen gebouwen neerzetten, verkoopt niet. Er zul- aanleggen’. Daardoor hoefden we niet dat plannen om de Tolhuistuin en Shell- relatie met Amsterdam-Noord, betekenisvol gangspunten voor de prijsvraag waren duide-maar opkrikken. Alleen… studenten kunnen len eerst voorzieningen moeten komen. hele scala aan procedures te doorlopen. kantine te gebruiken voor een voor Noord en de stad, en een gezonde balans lijk en streng: de winnaar krijgt een contractnergens heen tijdens de pauze. Daarom is aan Maar als je op een kavel een variété theater tijdelijke culturele invulling. Met het vertrek tussen cultuur en commercie. Er was slechts van vijf jaar op basis van een lage huur. En alsde achterzijde van het station een tijdelijk Truc wilt neerzetten, dan moet je je bouw- van Shell naar een nabijgelegen nieuwe stek één aspect niet helemaal rond: de business het initiatief levensvatbaar is, wordt de huurpark met trapveld aangelegd. Weliswaar met Een element van die voorzieningen is cul- vergunning aanvragen en alle andere nood- was het gebied in handen gekomen van de case. De stichting kreeg van projectbureau marktconform en verlengd met opnieuw vijfminimale middelen ingericht, maar er is nu tuur. We zijn nu bezig om een variété-theater zakelijke procedures doorlopen. We kun- gemeente. De Shell-kantine betreft een groot Noordwaarts een aantal maanden de tijd om jaar. Met deze bepalingen was het volgenseen sportveld, een groene plek en een hele in een tent te faciliteren. Wat enorm zou nen niet zeggen: ‘het kantoor is in een tent bedrijfsrestaurant uit 1976 met een schitte- de financiën uit te werken. de stichting niet mogelijk om financiers tegrote bank. Ook werknemers profiteren van helpen is een juridisch-planologisch regime gehuisvest’. rend uitzicht over het IJ. In januari 2006 werd vinden; een periode van vijf jaar achtte Chrisdie groene oase. Het trapveldje lag er nog niet waarmee we de tijdelijkheid in gebieden als een prijsvraag uitgeschreven waarvan in sep- Het plan Keulemans, directeur van de stichting, teof van alle kanten kwamen studenten aan- Westpoort kunnen oppakken. Want aan de Er is nu een kentering gaande, mensen gaan tember 2007 uit 49 inzendingen de winnaar De stichting bleek echter niet bij machte om krap om de investeringen terug te verdienen.gehold. Iedere dag wordt er gevoetbald. Maar ene kant verwacht de politiek terecht dat wij er weer in geloven. De Aristozalen, gelegen bekend werd gemaakt: stichting ‘Cultuur aan binnen een paar maanden een compleet en De stichting deed daarom meermaals eenals er morgen iemand komt die de kavel af wil snel schakelen en in ultrakorte tijd projecten aan de kavel waar het nieuwe park is aange- het IJ’. Met onder meer een Paradiso-concert- financieel sluitend plaatje te presenteren. De verzoek tot het verlengen van de contract-nemen tegen de grondwaarde, dan hebben realiseren. Maar zelfs in de tijdelijkheid heb legd, stonden op het punt om te vertrekken zaal voldeed het plan van de stichting aan alle eisen ten aanzien van de tijdelijkheid waren, termijn, maar de directeur van projectbureauwe daar weliswaar net een ton in geïnves- je met procedures te maken die niet verschil- uit het gebied. Nu ze gemerkt hebben dat de Noordwaarts, toentertijd René Grotendorst,teerd, maar als je daar een paar miljoen kan len van definitieve juridisch-planologische gemeente wél iets wil doen, hebben ze toch liet weten dat de regels bekend waren bij deverdienen dan is het opruimen en weg- procedures. Het enige verschil is dat je maar weer een verlenging van hun huurcontract inschrijving en niet halverwege de wedstrijdwezen. Het trapveld is van honderd procentrecyclebaar kunstgras, dus dat rol je zo op en een tijdshorizon hebt van vijf jaar. Het voor- nemen om de wet aan te passen en de termijn getekend. Het werkt dus. En een horeca- ondernemer - een van de weinigen, want er is De investering was te verantwoorden uit veranderd konden worden zonder het begin- sel van ‘eerlijk spel’ geweld aan te doen.z0 elders weer uit. En die lange bank kunnenwe in vier delen elders in het gebied terug- van de tijdelijkheid uit te breiden van vijf naar tien jaar zou al heel veel uitmaken. haast geen horeca op het Orlyplein - luchtte tijdens gesprekken zijn hart. Hij durfde niet de toename van de waarde van het pand De eerste reddingplaatsen. Maar de maatregelen die we hebben Zeker omdat het ook nog eens de bedoeling meer te investeren, maar onlangs heeft hij Het vinden van financiers was echter nietmoeten nemen voor drainage, aanpassen is dat het verschil tussen een korte en een zijn etablissement toch opgeknapt. Hij ziet het enige obstakel voor de tijdelijkheid.van verlichting en dat soort dingen, die zijn uitgebreide omgevingsvergunning komt te het nu weer zitten. Mede door de komst van Die stond ook fors onder druk doordat dewe dan kwijt. Toch investeren we graag in vervallen. Als dat doorgaat, kun je sneller dat hotel trekt hij nu meer klanten. stichting haar plan wijzigde. Na afloop van52 53
  • Tolhuistuin; op de grens van tijdelijkheid amsterdam tijdelijkde prijsvraag bleek dat een Paradiso-concert- FOTO: Wesley Luntungang / PMBzaal helemaal niet in het gebouw paste. Datkon alleen als het dak voor een deel van hetgebouw omhoog ging. Met circa acht ton Uiteindelijk is ook gebleken dat eenwaren de kosten daarvan echter fors en destichting bleek deze niet te kunnen dragen. periode van vijf jaar onmogelijk was omGrotendorst adviseerde negatief op dezeaanpassing van het plan, maar de bestuur- financiële zaken op orde te krijgenders van stad en stadsdeel gaven toe aan dewensen van de stichting en zeiden toe datAmsterdam de kosten op zich zou nemen.Eigenlijk, zo stelt René Grotendorst achteraf, onroerend goed zelf dragen. Die investering nu door een andere architect ontworpen,was daarmee al in een vroeg stadium tijde- was, volgens Grotendorst, te verantwoorden maar het was nog steeds niet duidelijk watlijkheid als kader voor het project verlaten. uit de toename van de waarde van het pand. het interieurontwerp nou precies inhield. De stichting zou zich, vanaf nu, opstellen als Dat punt bleef voor iedereen een ‘grote zorg’.Het ontwerp huurder en zich alléén richten op het interieur,Aan de andere kant ging het ook mis. Het de inrichting en de financiering daarvan. De derde reddingbeeld was dat een mengeling van nieuwe Noordwaarts nam het plan van de stichting Als Hans Gerson in juni 2010 directeurfuncties ‘als sprinkhanen’ het gebouw en de over, werd opdrachtgever en verantwoor- wordt van projectbureau Noordwaarts, lijkttuinen zouden bevolken. Tijdelijk, snel, uit- delijk voor de verbouwing, op basis van het alles nog goed te komen. Heineken zou hetdagend en Rock and Roll volgens Keulemans. schetsplan van de architect van de stichting. interieur financieren en het inrichtings-Hij stelde dat dit vaker is vertoond in de stad Zo werd het ontwerp, waaraan door stichting plan van de stichting was rond. Maar na deen waarom zou dat in de Tolhuistuin ook niet en architect lang was gewerkt, toch uitge- problemen met het Kooistra-imperium,kunnen? Echter, de nieuwe functies voor de voerd. Zij het op kosten van Noordwaarts. veranderden de regels bij Heineken en kwamShell-kantine en het intensieve gebruik ervan de overeenkomst met de stichting niet tot Iedereen is het er over eens dat de invulling van de Tolhuistuin gewenst is en positief bijdraagt aan het imago van Noord en Noordwaarts.vroegen - nee, eisten - grote aanpassingen aan Strenge opdrachtgever stand. Opnieuw een grote tegenvaller voorhet gebouw. Voor een Paradiso-concertzaal Begin 2009, drie jaar na de start van de de stichting en het project en opnieuw eenmoest niet alleen het dak meters omhoog, prijsvraag, werd het minder Rock en Roll en bron van vertraging met mogelijk grote aanvang af wel lid van de stichting maar had gaan vervullen om het plan te laten slagen. met gebouwen en projecten en hoopt dat hetmaar om overlast te beperken moesten er ook meer zakelijk. Noordwaarts was nu verant- gevolgen. In 2009 was namelijk door René zich tot dan toe ‘in de achterhoede’ opgesteld. Die rol hebben partijen zakelijk ingevuld. De met de financiën wel goed komt? Deze goknog eens kostbare akoestische voorzieningen woordelijk en wilde de kosten streng in de Grotendorst een belangrijke eis gesteld ten In het crisisoverleg zegde de directie van gemeente heeft bovendien de noodzakelijke heeft de stichting genomen en uiteindelijkworden getroffen. Met honderden bezoekers hand houden. Als opdrachtgever wilde zij aanzien van het interieur en de financiering Paradiso toe bereid te zijn de kosten van het middelen vrijgemaakt. De stichting leek deze de gemeente ook. ‘Bezint eer ge begint’ isin het gebouw treden bovendien alle bouw- niet meer geconfronteerd worden met extra daarvan: voordat Noordwaarts aan een aan- interieur op zich te nemen. Daarmee was verandering niet te kunnen volgen. Behalve een van de lessen van de burgemeester uit debesluiteisen in werking. Uit een onderzoek kosten. Het PMB kreeg de opdracht om de nemer de opdracht zou verstrekken voor de het project voor de derde maal gered. Maar dat zij niet in staat bleek om zich eveneens enquête over de Noord/Zuidlijn. Het is bij devan het PMB in 2007 bleek, dat de noodzake- verbouwing te begeleiden en aangezien het verbouw van het casco, moest de stichting de door alle vertragingen werd de aanvankelijk zakelijk op te stellen, stak het de stichting Tolhuistuin niet anders. Zowel Noordwaartslijke aanpassingen aan het gebouw circa 2,5 schetsontwerp klaar was, werd een contract dekking van het interieur contractueel rond gewenste opening in mei 2010 niet gehaald. met name dat zij de zeggenschap was kwijt- als de stichting hadden zich tijdig wat meermiljoen euro zouden kosten. Een fors bedrag: opgesteld met de architect voor het uitwer- hebben. Toen de aannemer klaar stond om te Gelukkig liep de verbouwing verder redelijk geraakt. Toch vinden beide partijen dat de kunnen bezinnen op de haalbaarheid vannoodzakelijk om met het plan verder te kun- ken van het plan. De stichting werd niet ver- beginnen met de verbouwing, bleek dit niet en kan - zoals het er nu naar uitziet - het gemeente niet de taak had de stichting nog dit plan.nen, maar wel ‘scherp en zakelijk, zonder der betrokken bij de ontwikkeling, maar kon het geval en werd de start van de verbouwing gebouw in de zomer van 2012 eindelijk haar verder zakelijk tegemoet te komen.toeters en bellen’, dus zonder uitbundige voor de inrichting wel verder met haar eigen maanden uitgesteld. Volgens Gerson dreigde deuren openen. Toch is iedereen het er over eens dat dearchitectuur of duurzaamheidsmaatregelen. architect. Alleen kreeg de stichting moeite er opnieuw een patstelling en leek het erop Is het uitgangspunt ‘tijdelijk’ niet het ver- invulling van de Tolhuistuin gewenst is en met de zakelijke aanpak, de organisatieop- alsof het project alsnog zou stranden. De Tijdelijk of eeuwig? keerde uitgangspunt voor de invulling van de positief bijdraagt aan het imago van Noord enDe tweede redding zet en de strikte scheiding tussen casco en gemeente vond de interieurplannen van de Deze geschiedenis is begrijpelijk en verwon- Shell-kantine? Want uiteindelijk is gebleken Noordwaarts. En ondanks alle tegenvallers isOver deze hoge verbouwingskosten is veel inrichting. Zij voelde zich buiten spel gezet. stichting onduidelijk en was teleurgesteld dat derlijk tegelijk. Als voor een tijdelijke functie dat het gekozen plan zonder een investe- iedereen in het plan blijven geloven. Laten ween intensief gesproken door projectbureau Om tegemoet te komen aan dit bezwaar is de stichting de afspraak om de financiering van vijf jaar een proces van voorbereiding ring van bijna tweeëneenhalf miljoen euro hopen dat de Tolhuistuin zich in de komendeNoordwaarts, de stichting, geldschieters, het door projectbureau Noordwaarts, in 2010 van het interieur rond te hebben bij de start van zes jaar nodig is, heeft de invulling dan onmogelijk was. Uiteindelijk is ook gebleken jaren ontwikkelt als een krachtig instituutbestuur van de stad en het stadsdeelbestuur. voorgesteld om het interieurplan van de van de verbouwing, niet was nagekomen. het predicaat tijdelijk? Is de ingewikkelde dat een periode van vijf jaar onmogelijk was in Noord, want iets beters gaat nu niemandNadat de bestuurders financiële toezeggingen stichting af te stemmen op het bestek. Maar De stichting op haar beurt vond dat zij veel transformatie van kantine naar culturele hot- om financiële zaken op orde te krijgen. Zijn meer verzinnen. Dan wordt het contracthadden gedaan was de oplossing van project- dat kon dan weer geen doorgang vinden om- te weinig inspraak in het ontwerp had gehad. spot niet door iedereen onderschat en heeft de problemen ontstaan doordat de stichting volgens afspraak verlengd en verdwijnt debureau Noordwaarts praktisch en charmant: dat het interieurplan van de stichting op het Om de impasse te doorbreken arrangeerde de wens naar tijdelijk gebruik niet iedereen geen idee had van de consequenties van de muziektempel wellicht nooit meer. Met eenNoordwaarts ging zich opstellen als eigenaar, afgesproken moment niet gereed was. In een Hans Gerson eind 2010 een breed overleg op het verkeerde been gezet? Begin 2008 voorgestelde plannen: een concertzaal en beetje ironie zijn de voortekenen gunstig:verhuurder en opdrachtgever voor de casco- later stadium verbreekt de stichting zelfs de met alle betrokkenen, waarbij ook de directie hebben de politiek en Noordwaarts begrepen honderden mensen in huis? Is het niet vaak het dak was er al af voordat de deuren warenverbouwing en zou de investering in haar relatie met haar architect. Het interieur werd van Paradiso aanwezig was. Paradiso was van dat de gemeente een belangrijke rol moest zo, in de culturele wereld, dat men graag start geopend.54 55
  • Strategische tijdelijkheid aan de Zuidas amsterdam tijdelijkStrategische tijdelijk- FOTO: Dienst Zuidas Kunst Kunst en Zuidas gaan goed samen. Eenheid aan de Zuidas aantal van de aanwezige bedrijven is kunst- minded, en dan vooral fotografie en mode. Ook kunst in de openbare ruimte is de laatste jaren via het Virtueel Museum Zuidas nadrukkelijk aanwezig geweest. Het grote videoscherm op het Zuidplein zendt 24 uur per dag art-films uit. Daarnaast wordt Dienst Zuidas met grote regelmaat benaderd metMet zijn diversiteit aan werknemers, reizigers en horeca laat Zuidas overdag het verzoek om bemiddeling voor een locatie, geld of toegang tot haar netwerk.een levendig beeld zien van internationale allure. Die schwung ziet Dienst Na een eerste selectie probeert de dienst met minimale middelen een aantal kansrijkeZuidas graag doorgetrokken na kantoortijd en in het weekend. Tijdelijke initiatieven te helpen. Dit jaar was het Holland Festival voor hetactiviteiten helpen daarbij. Mits iedere actie inschiet op het kosmopolitische eerst op de Zuidas. In een nog net niet opgeleverd gebouw is de voorstellingkarakter van Zuidas. Before I Sleep opgevoerd, geïnspireerd op het tragikomische stuk De Kersentuin vandoor Harry Wien, Juan-Mei Hu, Monique Lemmens en Jean Pierre Langayroux Anton Tsjechov. Tjeschov op de Zuidas bleek een enorm succes. Ontwikkelaar van Zuidas is een gewilde vestigings- en werklocatie voor Nederlandse en internationale hoofdkantoren. en belegger in het gebouw warenI n de eerste tien jaar van de 21e eeuw is en naar station Amsterdam Zuid en klanten enthousiast. In de plinten van het gebouw grofweg 650.000 m² vastgoed ont- van de diverse (horeca)voorzieningen zorgen Dat heeft geleid tot een concrete actielijst. is een aantal tijdelijke ateliers gevestigd. wikkeld op Zuidas. Veel gebouwen zijn voor een bruisende sfeer. Echter, buiten Evenementen Samen vormen deze acties het programma Als kunstenaars hun werk ergens met succesmarkant qua architectuur en materiaal- kantoortijden en in het weekend is het over- Zuidas heeft een paar goed bruikbare ‘Fifteen by Fifteen’, vijftien acties die vanaf De Pluk- en Moestuin kunnen afzetten, is het hier wel. Ook liepgebruik. Diverse beroemde architecten, zoals wegend stil op Zuidas. Cafés zijn dicht, er pleinen en enkele verharde kavels. Deze 2010 tot 2015 van Zuidas ook na werktijd een Op het voormalige maisveld is nu een de kunstroute Art Zuid met beelden in deToyo Ito, Rafael Vinoly, en Micheal Graves zijn weinig winkels en woningen. Groot- openbare ruimten en kavels zijn uitermate levendige plek moeten maken. Een aantal pluk- en moestuin aangelegd. De moestuin openbare ruimte in 2011 voor het eersthebben zo hun handtekening achtergelaten schalige ontwikkeling van woningen is voor- geschikt om kortstondig grootschalige van de acties heeft betrekking op tijdelijkheid - circa 1 ha groot - wordt beheerd door de door tot in Zuidas.in Zuidas. Het gebied is een gewilde vesti- alsnog lastig in deze tijd van financiële crisis evenementen te accommederen. In 2011 (zie kadertjes). horeca-ondernemer van restaurant Boleniusgings- en werklocatie voor Nederlandse en zolang de woningmarkt op slot zit. En omdat waren dat bijvoorbeeld een circus, de op de Zuidas. De groenten en kruiden uitinternationale hoofdkantoren. Vooral zake- er nog te weinig woningen zijn, is het draag- Zuidas Run, eerder de start van de Giro, Apart stukje stad de moestuin worden verwerkt in de keuken toon zetten. Daarnaast worden er aan delijke dienstverlening strijkt hier neer. Tijdens vlak voor meer voorzieningen nog te klein. Dance for Life en City Chase. Zuidas Culinair Zuidas is een relatief nieuw ontwikkelings- van het restaurant. Naast de moestuin is er tijdelijkheid een paar praktische eisenlunchtijd ontstaat op het Zuidplein een voor Een kip/ei verhaal. Wat te doen? Naar bleek een schot in de roos. Samen met de gebied en beschikt niet, zoals andere delen een pluktuin aangelegd die wordt beheerd gesteld. Ten eerste moeten de aanwezigeNederland ongeëvenaard levendig beeld aanleiding van een aantal interactieve work- Indiase gemeenschap werd het Bollywood van Amsterdam, over grote hoeveelheden door vrijwilligers uit de omgeving. Net als mogelijkheden en kwaliteiten van het gebiedwaarin hakken en pakken domineren waar- shops met bewoners, marketeers, kunstenaars festival georganiseerd met een voorstelling leegstaand of her te ontwikkelen vastgoed. het maïsveld kennen ook de tuinen één benut worden, zoals de perfecte bereikbaar-van de helft een buitenlandse taal spreekt. en ondernemers uit Zuidas heeft Dienst in de openlucht. Het VU orkest speelde in Wel zijn er diverse braakliggende kavels die tijdelijkheid van maximaal twee jaar. heid per auto en openbaar vervoer, de koop-Werknemers van kantoren, reizigers van Zuidas haar visie en missie aangescherpt. de openlucht en het grachtenfestival had dit tijdelijk gebruikt kunnen worden. Die kavels krachtige populatie, moderne hoogbouw en jaar voor het eerst diverse optredens in moeten er in ieder geval behoorlijk bij liggen. ambiance van ontwikkeling. Ten tweede is de woon- en kantoortorens in het gebied. Naast het inzaaien met bloemrijk gras en panden en kantoorgebouwen kan benaderen. het de bedoeling om het gebied bij specifieke Op het Gershwinplein is in de zomer van het planten van bloembollen is een aantal Tevens kan zij, in samenspraak met Stadsdeel doelgroepen breder bekend te maken; vooral Alle initiatieven zijn erop gericht 2011 de Pure Markt van start gegaan, een markt op zondagen voor lekkere en andere inrichtingen van braakliggende kavels gefaciliteerd of geïnitieerd. Daarnaast zijn in Zuid, de openbare ruimte - waaronder de diverse pleinen - tijdelijk en multifunctioneel internationale doelgroepen waarvan groei te verwachten is en groepen die het gebied nog mensen naar de Zuidas te halen gezonde dingen. In oktober van dat jaar was Station Zuid het middelpunt van het enkele gebouwen de plinten nog niet (vol- ledig) ingevuld. Door de belangrijke rol van gebruiken en inrichten. Tijdelijke functies en tijdelijke invulling van niet kennen. Ten derde zullen acties alleen worden ingezet samen met een andere partij NS Try Out festival en in 2012 hoopt plinten en de ervaring van gebruikers van het terreinen moeten daarbij inspelen op de gro- waarbij cofinanciering en samenwerking het Dienst Zuidas het eerste Rooftop Film- gebied, vraagt dit punt veel aandacht. Dienst tere strategie om Zuidas om te vormen tot een uitgangspunt is. Gedacht kan worden aan festival op de Zuidas te houden. Zuidas beschikt zelf over een relatienetwerk, levendige en gemengde wijk van Amsterdam bedrijven, de Oram, het Expatcenter, de VU, waardoor zij snel makelaars en eigenaren van waar ambitie en internationale oriëntatie de enzovoort.56 57
  • Strategische tijdelijkheid aan de Zuidas Zes aandachtspunten bij tijdelijkheid als amsterdam tijdelijk strategie voor gebiedsontwikkelingDienst Zuidas heeft een projectteamsamengesteld dat het programma ‘Fifteenby Fifteen’ coördineert en uitdraagt. Zij istevens het eerste aanspreekpunt voor externe Mais- en tennisveld Toen bleek dat de kavels op de hoek van de Buitenveldertselaan en de G. Mahlerlaan voor Zes aandachtspunten bij tijdelijkheid alsinitiatieven. De projectmanagers van de twee jaar leeg zouden blijven staan, is besloten de lege kavels tijdelijk en groen in te vullen alsdiverse deelgebieden in Zuidas zijn vervol- contrast met de stenige achtergrond van Zuidas. Bij de invulling is ook gedacht aan de gebruikersgens verantwoordelijk voor begeleiding en en omwonenden. In 2010 is een maisveld in de vorm van eendoolhof, naar een idee van kunste-realisatie van de acties. Om navelstaren te naars van het Sandberg instituut, aangelegd. Het mais is op dierendag door - jawel - varkens vanvoorkomen en de eisen, uitgangspunten en een boerderij uit de omgeving geoogst. Naast het maisveld zijn een tennisbaan en een terras strategie voor gebieds-randvoorwaarden te bewaken, is de Zuidas aangelegd. De tennisbaan, die door iedereen vrij te gebruiken is, wordt goed gebruikt door deDenktank opgericht, een groep van marke- bewoners en omwonenden van Zuidas en de wijde omgeving.teers, wetenschappers en bewoners. Alleinitiatieven zijn erop gericht mensen naarZuidas te halen. Mensen uit Amsterdam ontwikkelingmaar ook van daarbuiten. Mensen die hieranders niet naartoe zouden komen. Mensen Tijdelijke studentenhuisvestingdie Zuidas misschien wel leuk vinden; die In de ontwikkeling van Zuidas tot een gemengd stedelijk woon- en werkmilieu worden er volgenshier wellicht een woning willen kopen, hun de huidige planning t/m 2019 circa 3.000 woningen in aanbouw genomen. Hier maken permanentekantoor willen vestigen, een winkel willen jongeren- en studentenwoningen deel van uit. Dienst Zuidas kiest er voor om, vooruitlopend opbeginnen of gewoon een keer willen zijn. permanente huisvesting, tijdelijke woningen te realiseren. Hierbij ligt de nadruk op studentenhuis-Hierdoor wordt het gebied onderdeel van vesting. Simpelweg vanwege de staande vraag naar studentenwoningen in Amsterdam, deAmsterdam.. Het zal altijd wel een apart aanwezigheid van de VU en de ambitie van Zuidas als ondermeer hoogwaardig kenniscentrum.stukje stad blijven. De bebouwingsdichtheid, Op de gekozen locatie in het deelgebied Ravel worden in 2013 de eerste studentenwoningen Als de cases in dit tijdschrift tot één inzicht moeten leiden, is het datde zakelijke cultuur, de gebouwmaat en het geplaatst en bewoond.internationale karakter zijn bijzonder. ieder tijdelijk initiatief of tijdelijk project anders is. Er is geen goudenBlauwe Engel formule of silver bullet voor tijdelijkheid. Een ‘handboek soldaatWat heeft het tot nu toe opgeleverd. Het isdeels hard te maken, deels niet. Het is druk- Oase in Zuidas tijdelijkheid’ heeft dan ook geen zin. Eerder is gesignaleerd dat tijdelijk-ker geworden op Zuidas. Er zijn nu een paar In de zomer is een tender uitgeschreven voor het gebruik van een kavel in het centrumgebiedwinkels, de plinten worden langzaam aan van Zuidas. De kavel ligt vlak bij de VU en omgeven door kantoren en woongebouwen. De heid een verschijnsel van alle tijden is. Kenmerk van de huidige tijd isgevuld, en je kunt er op meerdere plekken komende zeven jaar wordt de kavel niet bebouwd, vanwege de tramboog die over een jaar ofgoed eten en drinken. Op donderdag en zeven verwijderd zal worden. In de tender is geselecteerd op, onder andere, toegevoegde waarde de omvang van het aantal braakliggende terreinen en lege gebouwen,vrijdag eind van de middag fietsen en lopen en realiteitszin. Gekozen is voor een plan genaamd OASE. Het plan OASE is letterlijk een oase invan alle kanten mensen naar de horeca op het Zuidas. OASE is groen, duurzaam en tijdelijk, waar stad en natuur samenkomen en een versmelting gepaard aan de maatschappelijke behoefte om hier iets aan te doen.Zuidplein en Mahlerplein. Zij kiezen er voor van business met cultuur. Een publieke plek die 24/7 open is voor zowel bestaande als nieuweom op Zuidas hun borrels te houden in plaats Zuidasbezoekers, zowel internationaal als Amsterdams van karakter. Een ontmoetingsplaats die de Maar hoe maak je van een braakliggend stuk grond een tijdelijke envan de binnenstad of de Pijp. Elk weekend, leefbaarheid en toegankelijkheid van Zuidas vergroot, waar je kan eten, uitgaan en overnachten;tenminste in de zomer, is er wel iets te doen. waar exposities, congressen en media-events zijn. Dit alles in gesloten en open ruimtes, liefst spannende activiteit?Ook kleine activiteiten wijzen in de goede opgebouwd vanuit een stalen hoofddraagconstructie met prefab geveldelen van hout en glas.richting: de introductieweek van een VU- OASE wordt een gestapeld park in een tijdelijk systeemgebouw van zes verdiepingen met daarin Istudentenvereniging begon dit jaar op het een restaurant waar na het diner de ruimte transformeert in een club, met vooruitstrevende n een vogelvlucht blijkt dat bij bijna alle heeft een logische opbouw gebaseerd opZuidplein bij de Blauwe Engel. Daarnaast openbare kunst en designexposities, shows, presentaties en vernissages. Een ontmoetingsplaats cases een aantal onderwerpen standaard ervaringen in de praktijk. De stappen kunnen STAP 1 (Ruimtelijke) rand-loopt de verkoop van de woningen in het voor business en bohemiens. In 2013 zal OASE worden geopend. De keuzevoor dit initiatief past terug komt. De manier van omgang chronologisch gevolgd worden, maar dat hoeft voorwaardenmiddensegment behoorlijk goed. Er zijn zelfs in de strategie. Het woord kampeerflat, zoals het plan in eerste instantie door de pers naar per casus is telkens op een andere manier niet. Al naar gelang de situatie, kan vrijelijkal bewoners die klagen over overlast van buiten is gebracht, bracht niet bij iedereen positieve associaties teweeg. Of zoals een grote afhankelijk van de context van de opgave gegrasduind worden in het plan. Per stap De eerste stap is het feitelijk vastleggen vanevenementen. En last but not least: de huurder aangaf: ‘Denken jullie dat onze board het leuk vindt om een blowende Italiaan een en de keuzes die gemaakt zijn. Het is zinvol wordt de meest relevante informatie gegeven de belangrijkste ruimtelijke randvoorwaardebouw staat nog niet stil in Zuidas. Kortom bommetje in het zwembad te zien maken?’. Dienst Zuidas wil met dit plan een bijdrage leveren om deze werkwijze inzichtelijk te maken, en wordt gerefereerd aan de voorbeelden in voor de tijdelijke opgave. Waar, wat,tijdelijkheid helpt om Zuidas die levendige, aan de kernkwaliteit ‘levendigheid’aan Zuidas. De omgeving onderschrijft dit streven, mits zodat daar ook in andere situaties gebruik deze uitgave of elders. Het stappenplan biedt omvang? Gaat het om tijdelijk braakliggendeambitieuze en internationale wijk te maken. het voldoet aan ‘Zuidaskwaliteit’. Daarom is de urban camping inmiddels getransformeerd van kan worden gemaakt. In dit artikel wordt de gebruiker een handvat om een strategie te kavels of een leegstaand gebouw? En ga zoOnderdeel van Amsterdam maar ook in kekke hotelcabins. hiervoor een stappenplan voor de aanpak van kiezen voor de eigen opgave van tijdelijkheid. maar door. Het lijken voor de hand liggendebijzonder in Amsterdam. tijdelijkheid gepresenteerd. Het stappenplan Het echte werk begint daarna. gegevens, maar ze kunnen richting geven58 59
  • Zes aandachtspunten bij tijdelijkheid als amsterdam tijdelijk strategie voor gebiedsontwikkelingaan de opgave. Zeker als het gaat om leeg- gebouw een permanente tijdelijke functie is ideeën geldt dat tijdelijkheid geen nieuw tijdelijk in te richten als park en geschikt te ongekend populair en druk bezocht. Dit veel gevallen nog niet nagedacht overstaande gebouwen is er binnen Amsterdam gewenst, incidenteel tijdelijk gebruik of een verschijnsel is. Door de gehele stad worden maken als evenemententerrein. succes is mede te danken aan de aanpak van een ondernemingsplan.veel expertise beschikbaar voor de invulling evenementen-functie. Duur en mate van gedurende het gehele jaar vele tijdelijke het selectieproces. Toeval bestaat niet, maarvan (tijdelijk) programma, bijvoorbeeld tijdelijkheid bepalen hoofdzakelijk de ver- initiatieven genomen: kermissen, de ijsbaan Welke wensen hebben de stakeholders? het is wel mogelijk om condities te creëren Het is een misverstand dat lege terreinende kantorenloods, de stadsloods, bureau dere mogelijkheden. Het gaat dan vooral om op het Leidseplein, fototentoonstellingen en Er zijn altijd belanghebbenden bij lege kavels voor toevallig succes. vooral een gemeentelijke verantwoordelijk-broedplaatsen en studentenhuisvesting. investeringsmogelijkheden en het juridisch kunstprojecten. De ervaring van de juiste in- en gebouwen. Denk aan bewoners, lokale heid zijn, analoog aan het beheer vanVoor braakliggende terreinen bestaat er een regime. Bij meerdere cases is deze randvoor- vulling op de juiste locatie is stadsbreed vol- ondernemers, eigenaars, gemeente en Bij selectie van initiatieven voor het de openbare ruimte. In een ruimtelijk ont-netwerk van centrale diensten en stads- waarde in sterke mate bepalend geweest voor doende aanwezig. De volgende onderwerpen anderen. Een interessant voorbeeld van deze programma 15 by 15 van de Zuidas zijn juist wikkelingsproces hebben lege bouwkavelsdelen. Daarnaast biedt de kaart braakliggende de invulling. Zo heeft Polder een tijdelijke kunnen helpen bij de selectie van ideeën: invalshoek van selectie van een initiatief wel duidelijke criteria gesteld. Tijdelijke of niet gebruikte terreinen een financiëleterreinen basale informatie over ruimtelijke horecavoorziening van maximaal vier jaar is de tijdelijke pluk- en moestuin op de initiatieven moeten bijdragen aan doelen waarde. De volgende financiële aspectenrandvoorwaarden en contactpersonen en het drijvende zwembad in de Amstel een Wat is het stedelijke belang van het gebied? Zuidas. Een kavel die al langere tijd leeg staat, en imago van de Zuidas door voor meer spelen een rol in het proces om tot eenper kavel. tijdelijke ontheffing van maximaal vijf jaar. Als de locatie een stedelijke betekenis heeft, kende al meerdere tijdelijke invullingen die levendigheid te zorgen; het verhogen van tijdelijke functie te komen. Tussen ambitie, investering en duur van is het logisch om bij een tijdelijk initiatief aansloten op de behoefte van bewoners en beleving en waardering bij de doelgroepenDe eerste stap is om een aantal gegevens te de tijdelijke opgave zit niet zelden een span- te zoeken naar ideeën die voorzien in een ondernemers in de buurt. In het verleden met aandacht voor de internationale ambitie. Ten eerste is het een keuze om plan(voor-verzamelen om een inschatting te maken ningsveld: een interessante invulling voor stedelijke behoefte. Een mooi voorbeeld is de lag op de kavel een maïsveld en een tennis- Zo moeten tijdelijke kraampjes in de bereiding)kosten wel of niet door te be-van de haalbaarheid. Niet gelimiteerd gaat tijdelijkheid vraagt om investeringen. invulling van de Tolhuistuin. Een belangrijke baan. Recent is de kavel in gebruik openbare ruimte aan meer dan gemiddelde rekenen aan de initiatiefnemer. Stadsbreedhet om zaken als: wat is de aard van de Vanwege de juridische beperkingen van de drijfveer voor de initiatiefnemers was de genomen als moestuin voor horeca- eisen van architectuur voldoen. wordt hier heel verschillende mee omgegaan.opgave: betreft het een braakliggend gebied, tijdelijkheid moeten de investeringen in korte overtuiging dat de locatie in een spannend ondernemer Bolenius en als pluktuin voor Een aantal projectbureaus zoals Zuidas eneen gebouw of een waterkavel? Wie is de tijd worden terug verdiend. Ambitieuze gebouw, direct bij de pont naar CS om een de buurt. De pluktuin wordt beheerd door Tenslotte is marktconsultatie nog een manier Teleport, heeft binnen de eigen begrotingeigenaar, nu en in de toekomst? Welke par- plannen voor tijdelijkheid zijn bijna onhaal- invulling vraagt met uitstraling voor Noord vrijwilligers uit de buurt. om tot selectie te komen. Kern van markt- budget beschikbaar gesteld voor tijdelijkheid.tijen hebben al rechten verworven, zijn er al baar. De enige manier om investeringen snel én Amsterdam. Door de samenwerking consultatie is het verkrijgen van informatie Voor Zuidas is binnen de begroting van hetcontracten getekend? Wat zijn de afmetingen terug te verdienen is een combinatie van met Paradiso zijn de initiatiefnemers hierin Ook is het mogelijk om bij selectie van ideeën van de markt over ontwikkelingen om projectbureau beperkt budget beschikbaar(lengte, breedte of vloeroppervlakte)? Wat functies met horeca en/of andere commercie. geslaagd. in te spelen op de toekomstige bestemming vervolgens zelf het initiatief te nemen. Het is voor het programma 15 by 15. Bij Teleportis de technische staat van verontreiniging, Het alternatief is een niet rendabele investe- van de locatie. Dat kan twee kanten op: daarbij wel zaak om de spelregels voor aan- speelt de urgentie van de opgave in relatieverharding, bouwrijp, kraterlandschap, ring of een simpele invulling. Als een tijdelijk lege kavel of gebouw een een tijdelijke invulling die vooruitloopt op besteding voor ogen te houden Meervoudige tot de hoge leegstandscijfers in het gebiedaanwezige voorzieningen? Wie betaalt de betekenis heeft op stadsdeel of wijkniveau, de toekomst of daar juist van afwijkt. De openbare aanbesteding is uitgangspunt van een rol. Verantwoordelijk wethouder Osselkosten voor het tijdelijk gebruiksklaar ma- is het logisch om een initiatief te zoeken dat strategie volgt uit het project. Zo anticipeert het Amsterdamse selectiebeleid. Alleen onder heeft het gebied tot één van zijn prioriteitenken, denk aan verharding, hekwerk, kappen, STAP 2 Initiëren en selecteren daarop aansluit. In de casus van de buurt- het drijvend zwembad in de Amstel op de strikte randvoorwaarden is het mogelijk om gemaakt en er extra middelen voor vrijleeflaag? Liggen er kabels en leidingen in de van ideeën moestuinen is dit goed terug te zien. Hierbij mogelijkheid om in de toekomst op een naast marktpartijen één op één te binden. gemaakt. Maar Zuidas en Teleport zijngrond en moeten deze eventueel worden blijkt ook het belang van een benadering van gelegen locatie een definitief zwembad te uitzonderingen. In de meeste gevallen is deverlegd? Wat laat het bestemmingsplan toe Een belangrijke opgave is koppeling van onderop. In het kader van de wijkaanpak is vestigen. Bij de vrije kavels op Teleport wordt organisatie van tijdelijkheid een activiteit(wat zijn beperkingen? Is er een ontheffing het juiste initiatief aan een locatie. Voor op meerdere locaties nadrukkelijk de samen- ervoor gekozen om bij de invulling van het STAP 3 Zicht op Financiën die bovenop de reguliere werkzaamhedennodig? Is de Tijdelijkheid aantoonbaar?) Wat interessante en gewilde plekken dienen zich werking en invulling door bewoners gezocht. tijdelijke programma juist af te wijken van de komt. De verklaring schuilt in de opgebeurt er in de omgeving van het kavel/ge- soms tientallen initiatiefnemers aan. Een Hiermee dragen de buurtmoestuinen niet toekomstig gewenste bestemming. De vrije productie en erfpacht gerichte verdeling vanbouw? Zijn er maatschappelijke of stedelijke selectieproces kan helpen om tot een keuze alleen bij aan een invulling van tijdelijk kavels worden gebruikt om levendigheid te De derde stap is invulling geven aan een aan- geldstromen binnen de ruimtelijke sectorbelangen te noemen die vragen om tijdelijke te komen. Op minder gewilde of ‘moeilijke’ braakliggende grond, maar ook aan sociale creëren en functies toe te voegen die nu juist tal financiële randvoorwaarden op het gebied van Amsterdam. Tijdelijk braakliggendeinvulling? Wie draagt de kosten voor het tot locaties kan het een opgave zijn om zelfs binding in de buurt. afwezig zijn in het gebied. van erfpacht, huur, contractvorm en voorbe- grond en leegstaande gebouwen genererenstand brengen van het tijdelijke gebruik, en een enkel initiatief van de grond te krijgen. reidingskosten. Vaak leeft bij initiatiefnemers geen van te voren te ramen opbrengsten. Allede inrichtingskosten? Wie doet de exploitatie In het artikel tijdelijk Amsterdam van Welke behoefte is er in het gebied? Een Een open prijsvraag met selectiecriteria is een het idee dat de gemeente c.q. een particulier tijd en voor-investeringen moeten komenen beheer en is dit voldoende geborgd? temp.architecten is geprobeerd om op basis tijdelijk initiatief kan inspelen op bestaande geschikte en veel gebruikte manier om tot tijdelijk gebruik voor een koopje wil toestaan uit de vrije ruimten van de begroting. van inzichten in al gerealiseerde tijdelijke behoefte in een gebied, bijvoorbeeld een een selectie te komen voor tijdelijk gebruik. of wil subsidiëren. De eerste ervaringen vanHoewel al deze vragen van belang zijn, initiatieven een stedenbouwkundig speelvoorziening of een buurtontmoetings- Het organiseren van een prijsvraag is natuur- de kaart van braakliggende terreinen zijn Dit maakt dat in de meeste gevallen tijdelijk-zijn de twee belangrijkste ruimtelijke rand- instrument te maken voor de toekomst. plek. Aan de andere kant kan ook gezocht lijk niks nieuws. Bij tijdelijkheid is de crux in dit opzicht illustratief. Er hebben zich al heid een opgave is die binnen projectorgani-voorwaarden de periode van tijdelijkheid, De initiatiefnemers zoeken naar een goede worden naar een initiatief dat iets nieuws of om van tevoren goed na te denken over de vele tientallen initiatiefnemers gemeld, saties creatief, budgettair onzichtbaar of metgecombineerd met de aard van de functie. koppeling van beschikbare middelen, regel- iets geheel anders toevoegt aan een locatie. selectiecriteria. Zo is bij de prijsvraag voor met soms de meest creatieve ideeën voor de minimale middelen moet worden opgepakt.De wet legt een beperking op voor de periode geving en locatiekenmerken om meer inzicht De ontwikkeling van Arena Park is een goed Kop Dijksgracht bewust het aantal criteria braakliggende kavels. Het aantal daad- In een enkel geval wordt geprobeerd om devan tijdelijkheid. Hoewel voorgenomen te krijgen in de vraag welke tijdelijke in- voorbeeld van inspelen op de behoefte. beperkt gehouden. Doel van de prijsvraag werkelijke matches tussen aanbieders van plankosten door te berekenen aan de ontwik-wetgeving de duur van de tijdelijkheid grepen wel werken, en welke niet. Meer Vanwege het afblazen van het GETZ- was om een gebruiker te selecteren die lege kavels en initiatiefnemers is echter zeer kelaar van een locatie, zoals bij de koffie-uitbreidt van vijf naar tien jaar, mag een kennis over actuele en historische cases, initiatief blijft het Arenagebied zitten met een reuring kan veroorzaken en het gebied op beperkt. Voor een groot deel komt dit door fabriek in Overamstel. Of dat lukt, moet echterfunctie tot op de dag van vandaag maximaal draagt er aan bij om tot betere selectie van open ruimte tussen grote publiektrekkende de kaart zet. Het uiterlijk deed er letterlijk gebrekkig doorgedachte ideeën en hoge ver- nog blijken. Een lichtpuntje in de marginalevijf jaar afwijken van de huidige bestemming. ideeën te komen bij toekomstige locaties. functies. Uit consultatie van deze betrokken niet toe, de haalbaarheid stond voorop. wachtingen van een financiële bijdrage van financiële ruimte voor tijdelijkheid is hetHet doet er dus toe of voor de kavel of het Ook voor het initiëren en selecteren van partijen bleek de behoefte om de GETZ-kavel Sinds de opening in 2011 is Hannekes Boom de gemeente. Bij enig doorvragen blijkt in initiatief van Wethouder Van Poelgeest60 61
  • Zes aandachtspunten bij tijdelijkheid als amsterdam tijdelijk strategie voor gebiedsontwikkelingjaarlijks budget voor tijdelijkheid vrij te ma- een bewuste ontwikkelingsstrategie voor niet baten. Het gebied is kennelijk niet Mede onder druk van de gemeente Amsterdam exploitatie van het tijdelijke zwembad in de getrokken dat Tolhuistuin past in het rijtjeken. Overigens is voor studentenhuisvesting een gebied. In veel cases wordt tijdelijk- aantrekkelijk, niet hip genoeg, voor tijdelijke wordt door de wetgever in Den Haag onder- Amstel niet minder dan dertig vergunning van ‘bezint eer ge begint’, of de Tolhuistuinen broedplaatsen al jaren een apart potje voor heid gezien als vliegwiel voor toekomstige initiatieven. zocht of het regime voor tijdelijke functies nodig. bewijst zich als een krachtig instituut en ver-de kosten (bemensing) van het aanjagen ontwikkeling. Zo heeft het tijdelijke initiatief verlengd kan worden tot tien jaar. Het is dwijnt nooit meer. In het laatste geval geldtvan projecten voor deze twee doelgroepen. Blijburg eraan bijgedragen om IJburg op de hoopvol, maar geen reden om nieuwe Sinds de invoering van de Wet Algemene eens te meer de wet van Murphy: niets is zoOok voor deze twee programmabureautjes kaart te zetten. In meer bescheiden vorm is STAP 5 Juridisch-Planologisch initiatieven voor tijdelijke functies te staken, Bepaling Omgevingsrecht (Wabo) zijn de permanent als tijdelijkheid’.geldt dat de budgetten steeds kleiner worden tijdelijkheid letterlijk een tijdelijke opvulling regime of lopende procedures op te schorten. Ver- tijdelijke ontheffing en het projectbesluiten er daarnaast niet of nauwelijks geld is van een anders leegstaand gebouw of braak- andering van wetgeving is een taai en lang- onderdeel geworden van de omgevings-voor fysieke investeringen in gebouwen. liggend gebied. Het alternatief van tijdelijk De juridisch-planologische inpassing van durig proces en hoe hoopvol de berichten uit vergunning. Artikel 2.12 van de Wabo bevat STAP 6 Uitvoering en beheer gebruik is dan anti-kraak. tijdelijk gebruik is niet eenvoudig en moet Den Haag ook mogen zijn, het is beter om door een regeling voor tijdelijke afwijking.Het is het doordenken waard of bij financieel niet lichtzinnig worden opgevat. Tijdelijk- te roeien met de riemen die we nu hebben. Afhankelijk van de tijdelijke functie kunnensucces van tijdelijke initiatieven een regeling Voor tijdelijkheid als strategie voor gebieds- heid sluit vaak niet aan op het bestaande verschillende andere vergunningen nodig Bij tijdelijkheid verdienen uitvoering enkan worden getroffen voor terugbetalen van ontwikkeling is het vliegwiel een passende juridisch-planlogische kader (bestemmings- Afgezien van dit wetgevingstraject biedt zijn. Houd daarbij rekening met de procedure- beheer dezelfde, zo niet nog meer aandachtde voorbereidingskosten aan de gemeente. metafoor. In het essay ‘Ruimte voor de plan). In dat geval moet een procedure de wetgever de locale overheid de ruimte tijd. Te denken valt aan een kermisvergunning, dan bij een regulier project. Zowel bijHet nadeel is dat dit initiatiefnemers kan Tussenmaat’ over de ervaringen met worden doorlopen om de maatregel mogelijk om uitzonderingen te maken op de wet. evenementenvergunning, gebruiks- gemeente als bij particuliere initiatiefnemersweerhouden om in eerste instantie mee te Zwischennutzung in Berlijn worden een paar te maken. Er zijn verschillende procedures Oftewel, Amsterdam kan zelf tijdelijkheid vergunning, objectvergunning, ontheffing is het vaak makkelijker om incidenteel gelddoen aan een prijsvraag. En daarnaast laat een conclusies getrokken over wat het vlieg- om de tijdelijke maatregelen mogelijk te langer toestaan dan de maximale vijf jaar. geluidsnormen, ontheffing Drank- en vrij te maken dan om structurele dekking tesucces zich nooit op voorhand voorspellen. wieleffect kan inhouden: (tijdelijke) werk- maken waarvan de meest voor de hand Bij studentenhuisvesting is hier actief Horecawet of een vergunning voor het plaatsen krijgen. Voor tijdelijke initiatieven geldt datTegenover één succesvoorbeeld en navenante gelegenheid, opwaardering van kwaliteit liggend zijn: de tijdelijke ontheffing op het gebruik van gemaakt om letterlijk meer tijd van reclameobjecten. Voor studentenhuis- het verkrijgen van incidenteel budget vaaklucratieve onderneming zijn minstens tien van de omgeving en innovaties en cross- bestemmingsplan, een projectbesluit en te hebben om de hoge investeringskosten vesting is er een gedoogbesluit DMB. al ingewikkeld is (zie stap 3). Voor budgetmislukkingen te noemen. In het laatste geval overs die economisch, sociaal en cultureel een voorlopige bestemming. Uit het artikel van containerdorpen terug te verdienen. voor onderhoud en beheer bij tijdelijkheidwil de gemeente ook niet opdraaien voor het verrijkend zijn voor de stad. Tijdelijke functies in transformatiegebieden In andere situaties wordt verlenging van de Voor de bouwvergunning is het aantonen geldt dit in het kwadraat. Zeker als het eenverlies van een ondernemer. Kortom, het is van Renée van Bommel (jurist DRO) en tijdelijke invulling na vijf jaar stilzwijgend van de tijdelijkheid van de functie van belang. project voor meerdere jaren betreft. Bijte kortzichtig om als algemeen uitgangspunt Het is goed deze ambities voor ogen te houden Erik Minderhoud (gemeenteadvocaat) volgt verlengd of overschrijding gedoogd. Voor een tijdelijke bouwvergunning gelden onderhoudsgevoelige tijdelijke initiatievente kiezen dat plankosten moeten worden bij het gebruik van het vliegwiel als metafoor dat het instrumentarium weinig flexibiliteit minder zware eisen dan voor een reguliere of grotere maatregelen is het zaak het beheerdoorbelast aan initiatiefnemers. Daar staat bij tijdelijkheid. De bedreiging is dat zonder biedt om tijdelijke functies op eenvoudige Maar er zit ook een andere kant aan die bouwvergunning. Dit maakt de tijdelijke bij voorbaat goed geregeld te hebben. Bijtegenover dat zeker bij locaties waar veel inhoudelijke invulling het vliegwiel een wijze mogelijk te maken. De drie beschikbare medaille: zonder handhaving en kraakheldere bouwvergunning vanzelfsprekend aantrek- de buurtmoestuinen zijn goede ervaringeninitiatieven voor worden aangedragen, een loze kreet wordt. Met andere woorden: het planlogisch-juridische middelen hebben alle vergunning kan het lastig zijn om eenmaal kelijk. Net als bij het juridische regime voor opgedaan met beheer door buurtbewonersvorm van een bijdrage onderdeel kan uitma- is belangrijk om een koppeling te leggen drie hun eigen nadelen. gevestigd tijdelijk initiatief weer weg te afwijking van het bestemmingsplan is het en vrijwilligers. Een ander pakkend voor-ken van de selectiecriteria. Een andere moge- tussen het tijdelijke initiatief en de visie van krijgen als dat voor de gebiedsontwikkeling voor de tijdelijke bouwvergunning vaak beeld van slim omgaan met kosten komt vanlijkheid is om een omzet gerelateerd huur- de gebiedsontwikkeling. Daarbij kan breed Zo is de tijdelijke ontheffing ex artikel 3.22 gewenst is. Deze mogelijke bedreiging was lastig om de tijdelijkheid voor vijf jaar aan de Zuidas. Het tijdelijke maïsveld tussen decontract af te sluiten voor grond of gebouw. gedacht worden. Het tijdelijke initiatief kan WRO beperkt tot vijf jaar. Daarnaast is het voor Zuidas aanleiding om voor alle tijdelijke te tonen. In dat geval moet (alsnog) een hoge torens kreeg enorme media-aandacht. vooruitlopen op een definitieve bestemming instrument alleen toegestaan voor gebruik initiatieven te werken met standaard permanente bouwvergunning worden Het inzaaien van het maïsveld heeft slechtsNet als bij plankosten is het ook een keuze met hetzelfde karakter, maar het kan ook dat daadwerkelijk in een tijdelijke behoefte contracten die aan het tijdelijke karakter geen aangevraagd, met bijgaand kostenverhogend een luttel bedrag gekost, maar dat het maïsom kosten om een terrein geschikt te maken, andersom: een tijdelijk initiatief dat (sterk) voorziet en niet in een permanente behoefte. ruimte laat voor enige juridische onduidelijk- effect. Het initiatief van de Tolhuistuin laat op dierendag 2010 werd geoogst doordoor te berekenen aan een initiatiefnemer: afwijkt van de toekomstige bestemming. In juridisch zin is dit veelal een mijl op heid op dat punt. De contracten benoemen zich in dat opzicht lezen als een thriller. varkens van een boerderij uit de omgeving,eenmalig, in de huurprijs (drempelverhogend Dit kan spanning opleveren, zoals blijkt uit zeven. In Overamstel is dit mede de oorzaak nadrukkelijk de tijdelijke aard van het ge- Doordat voor het beoogde gebruik alle eisen trok wereldwijd de aandacht. Het is werkvoor de initiatiefnemer) of niet. Ook kan de tijdelijke camping op Zuidas. Voor een geweest om niet mee te werken aan een bruik en sluiten vervangende verplichtingen van het bouwbesluit geldig zijn, stapelden met werk maken, maar dan anders. Het isde grond ‘om niet’ worden verhuurd. Dat aantal stakeholders is Oase bij de Zuidas, een tijdelijke bestemmingswijziging voor horeca uit. De contracten kennen een begin- en een de bouwkosten zich op tot maar liefst precies het soort creatieve aanpak waardoorhoeft niet alleen het geval te zijn bij een gestapeld park dat in de zomer dienst doet bij de Duivendrechtsevaart. Het nadeel einddatum. Kleine en onervaren initiatief- 2,5 miljoen euro. Tot drie keer toe was een tijdelijkheid soms wel en soms niet eenniet-commercieel initiatief. Uit strategisch als camping en in de winter functioneert als van de procedure van het projectbesluit is nemers schrikken wel eens terug van het reddingsplan voor het initiatief nodig, succesvolle strategie is voor gebiedsontwik-oogpunt kan een commercieel initiatief evenementen- en expositieterrein, een brug dat het een zware (langdurige) procedure standaardcontract, omdat allerhande risico’s waarbij het maar zeer de vraag is of de keling. Het is te hopen voor Amsterdamevengoed om niet worden verhuurd. te ver. Soms moet men realistisch zijn en is er betreft die vraagt om een goede ruimtelijke (zoals vervuiling van de grond) bij de huurder investeringskosten voor het tijdelijke dat nog vele inspirerende voorbeelden voor geen sprake van een vliegwieleffect, laat staan onderbouwing. En tenslotte geldt de titel worden gelegd. Tegelijk kan een project- initiatief ooit worden terugverdiend. tijdelijke invulling zullen volgen. dat er voor alle locaties initiatiefnemers klaar van ‘voorlopige bestemming’ slechts voor bureau met een stevig contract ook testen of En toch hebben initiatiefnemer en gemeente STAP 4 Draagvlak creëren staan. De casus van de tijdelijke invulling van maximaal vijf jaar. Voor veel initiatiefnemers de initiatiefnemer wel serieus is. doorgezet om het project van de grond te Namens het ProjectManagement Bureau, kavels in het Centrum gebied van Amsterdam is deze periode, vooral vanwege afschrijving krijgen. Een beter bewijs dat tijdelijkheid Dries Drogendijk Noord is een treffende illustratie dat tijdelijk- en investeringskosten, veel te kort. Een ander Vergunningen vraagt om initiatiefnemers met durf, door-Tijdelijk gebruik en tijdelijke functies zijn heid geen wondermiddel is voor alle locaties. nadeel van deze procedure is dat tegelijk met Naast het juridisch-planologisch regime is zettingsvermogen en Amsterdams bravoure,geen doel op zichzelf. Uiteindelijk moet het Werkelijk alles is uit de kast gehaald om de voorlopige bestemming de definitieve ook het verkrijgen van de benodigde ver- is nauwelijks te geven. Het kan zoals debijdragen aan het belang van het project of initiatiefnemers te vinden voor een tijdelijke bestemming bekend moet zijn. Dit zal vaak gunningen voor tijdelijke initiatieven een schrijvers zelf aangeven twee kanten op: ofhet gebied. In veel situaties is tijdelijkheid groenstrook, maar het mocht tot op heden niet het geval zijn. opgave. Zo waren voor de realisatie en over een aantal jaren wordt de conclusie62 63
  • Geen stad van naam die er tegenwoordig nietaan doet: urban pharming. Het is misschienwel de meest in het oog springende invullingdie aan tijdelijk braakliggende grond gegevenwordt. Ook Amsterdam kent vele voorbeeldenvan ‘sociaal groen’, van buurtmoestuinen voorlokale verkoop tot een kruidentuin voor eentoprestaurant. Bij een totale omvang vanbraakliggende grond en leegstaande kavels tergrootte van heel IJburg is echter meer nodigdan wat lokale akkerbouw alleen. Bewoners,bedrijven en professionals hebben ideeëngenoeg om aan de tijdelijkheid een invullingte geven, maar de bottle neck om ook totuitvoering te komen is vaak de organisatie vantijdelijkheid. Het Projectmanagement Bureauheeft jarenlang ervaring opgebouwd mettijdelijk gebruik van braakliggende grond enleegstaande gebouwen of kavels. Ter inspiratievoor iedereen die met tijdelijkheid te makenheeft of krijgt, bevat deze bundel een breedpalet aan Amsterdamse projecten.64