FMM 191
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

FMM 191

on

  • 2,433 views

 

Statistics

Views

Total Views
2,433
Views on SlideShare
2,433
Embed Views
0

Actions

Likes
0
Downloads
22
Comments
0

0 Embeds 0

No embeds

Accessibility

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

FMM 191 FMM 191 Document Transcript

  • FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE 191 Integrated FM René Pruijssers (Enexis)JUNI 2011| BHP Billiton Best in Class FMWEKA UITGEVERIJ Duurzaam bouwen Programma van Eisen High Performance Workspace Meetinstrument 24 e jaargang | juni 2011 www.fmm.nl
  • Hun flexibiliteit entoepassingsmogelijkheden.De TRILUX Inperla Ligra LED.www.trilux.nl/inperlaligra
  • INH OUD 8 Kwaliteit in plaats van Vaste rubrieken kosten drijfveer DOOR: PETER BEKKERING 15 De visie van “Integrated FM is een kwestie van vertrouwen.” 25 Buitenland Dat is de stelling van René Pruijssers, facility 28 FMM.nl meest gelezen manager van Enexis. Bij het invoeren van Integra- 33 Outside In ted FM is het credo: alles wat de markt beter kan, 38 Het Gebouw moet je aan de markt overlaten. Essentieel is dan wel de juiste partij te kiezen. Een uitgesproken interview met René Pruijssers. 51 Boeken 58 Markt 60 FM Infogids 65 Agenda 66 Uitgelezen En verder 16 Ambitieus FM als krachtig strategisch instrument Door: Peter Bekkering 20 Inzicht in de financiële marges en risico’s26 Nieuw instrument meet Door: Christiaan van der Heijden en Miranda Maarssen kwaliteit werkomgeving 30 Contentorial: BCL Real Estate DOOR: JACK VAN EEKELEN Strategisch huisvestingsplan voor uw vastgoed Tina van der Meer en Emma Honderslo van Hogeschool Saxion ontwikkelden samen met 42 Contentorial: Koninklijke Ginkel Groep docent Arrien Termaat de Werkomgeving Pres- ‘Groene revolutie niet meer te stoppen’ tatie Meter (WPM). Deze quickscan geeft onder andere infor matie over de toegevoegde waarde van een werkplek. 55 Energiebesparing en de Wet Milieubeheer Door: Annemieke van Ramshorst FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE | 191 | JUNI 2011 3 View slide
  • VOORUITGANG VRAAGT OVERZICHTWant overzicht geeft rust. Het stelt u bovendien in staat om delen met afdelingen, vestigingen, klanten en leveranciers.goed te beheren, maar ook om gedegen te bouwen. Als u Last but not least, door het SaaS-model (Software as a Service)vanuit rust beslissingen kunt nemen, ziet u de resultaten groeien. bespaart u kosten omdat de prijs wordt bepaald door hetDe facilitaire oplossingen van Axxerion geven u een uitzonderlijk feitelijke gebruik.goed totaalbeeld van uw werkzaamheden. Het systeem is uiterst Kortom: Het Facility Management Informatie Systeem vangebruiksvriendelijk en biedt u een duidelijk overzicht door de Axxerion garandeert overzichtelijkheid. U creëert rust enheldere dashboards en rapportages en overzichtelijke workflows. helpt daarmee uw onderneming vooruit.Voor kleinere organisaties betekent het de directe beschikkingover een totaaloplossing voor gegevens- en procesbeheer. Wilt u ook overzicht creëren: Neemt u dan gerust contact metGrote organisaties kunnen eenvoudig informatie en processen ons op via nummer 026 - 474 2420. Advancing your businessRessenerbroek 26b - 6666 MR Heteren - T. +31 26 474 2420 - E. info@axxerionfs.nl - www.axxerionfs.nl View slide
  • IN H OUD34 Het inrichten van onbemande Beste lezer, dienstverlening DOOR: ROBERT BOL In deze uitgave kunt u lezen hoe ik als verant- Het bedienen van meer studenten met minder woordelijke voor het facilitair bedrijf van Essent geld is geen en later Enexis de reis heb ervaren op zoek naar de eenvoudige beste Integrated Facility Management (IFM)-oplos- zaak. In dit sing voor ons bedrijf. Een zoektocht met verwar- tweede deel ring over definities, onverwachte wendingen en de over facilitaire emotie van betrokken medewerkers. dienstverlening wordt ingegaan Als niet FM-er verbaast het me dat de beroepsgroep hoe onderwijs- zich zo bescheiden opstelt naar de buitenwereld. instellingen Gemiddeld brengen medewerkers meer tijd door in hiermee om hun leven op een werkplek dan ergens anders. kunnen gaan. Ongetwijfeld gaat dit de komende jaren veranderen door de grootschalige uitrol van het Nieuwe Werken. Als beroepsgroep moeten Facility Managers meer van zich laten horen in het maatschappelijke debat.44 Programmeren van Te vaak nog gaan andere partijen in de markt aan de haal met ‘onze’ onderwerpen als HNW, duur- zaamheid en mobiliteit. Ongetwijfeld wordt onze duurzaamheid bescheidenheid ingegeven door onze servicege- richte instelling. We willen graag dienstbaar zijn DOOR: ALIJD VAN DOORN, THEO VAN DER VOORDT (niet te verwarren met gedienstig). EN MICHIEL ROGAAR De motivatie voor duurzaam bouwen varieert We kunnen hierbij leren van de IT-branche of de van maatschappelijke verantwoordelijkheid tot wereld van de inkopers. Zij zijn in staat om zich verplicht duur- beter (of meer) te manifesteren op boardroomni- zaam inkopen veau dan de gemiddelde Facility Manager. Ikzelf heb of het verster- ervoor gekozen om de strategische samenwerking ken van het met de HRM-afdeling aan te gaan binnen ons bedrijfsimago. bedrijf. HRM en FM liggen qua gedachtegoed dicht Een goed Pro- bij elkaar; we willen immers het beste voor de gramma van medewerker en de organisatie. HRM ziet in FM een Eisen lijkt de belangrijke schakel in de ‘war on talent’ om mede- basis voor een werkers aan te trekken en te behouden. We kunnen succesvol duur- ons op deze manier beter profileren en onze the- zaam project. ma’s weer naar ons toe halen. Kortom, op weg naar de top. Laat dat nu toevallig ook de benaming zijn van mijn project om faci- lity management te52 Sociale innovatie in de professionaliseren bij mijn werkgever. praktijk: begin bij jezelf Veel leesplezier. René Pruijssers DOOR: KAROLIEN NIEDERER EN ANNETTE VAN WANING Niet verder bezuinigen, maar meer brengen, met als versneller de mens. De wereld om ons heen verandert zo snel dat alleen veel creativiteit ons in staat stelt om goede diensten neer te zetten. FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE | 191 | JUNI 2011 5
  • Flexibele ruimte voor ondernemers! Heeft u behoefte aan een nieuw pand of wilt u het bestaande kantoor uitbreiden? De Meeuw biedt tijdelijke en permanente oplossingen voor uw kantoor- of productieruimte. Eenvoudig en doelmatig of luxueus met alle moderne faciliteiten. Met de bouwsystemen van De Meeuw beschikt u snel over kantoorruimte op maat voorzien van de gewenste uitstraling, sfeer en veiligheidsvoorzieningen! www.demeeuw.com/kantorenDe Meeuw NederlandPostbus 18, 5688 ZG Oirschot, T +31 (0)499 57 20 24
  • 0 EDITOR IA L Gezondheid &mheid Comfort van medewerkers Over duurzaam huisvesten en High Performance Workspace Imago Het realiseren van duurzame huisvesting krijgt met een aantal aansprekende projecten steeds meer gevolg. Relevant daarbij is de inbreng van Facility Management. Hoe eerder de Facility Manager aan tafel zit om de plannen te bespreken, hoe efficiënter en duurzamer een gebouw kan worden beheerd. Zo’n gebouw is het nieuwe kantoor van de Belastingdienst in Doetinchem. De Rijksgebouwendienst heeft bij de PPS-constructie gekozen voor Facilicom en daarmee voor één private partij die verantwoordelijk was voor het ontwerp, de bouw en het beheer voor de komende vijftien jaar. Een duurzaam effect daarvan is dat een aantal investeringen met hogere initiële kosten konden worden gedaan die zichzelf op langere termijn terugverdienen. Zodoende liggen de exploitatiekosten dan ook 10% lager dan normaal is. Meer over dit voor- beeld van duurzaam huisvesten leest u in de rubriek Het Gebouw. Interessant is in dit verband ook het artikel ‘Programmeren van duurzaamheid’ van Alijd van Doorn, Theo van der Voordt en Michiel Rogaar. Zij hebben onderzoek gedaan naar de mate waarin duurzaamheidsaspecten voor nieuwbouwprojecten in een Programma van Eisen is of kan worden verwerkt. Gevraagd werd wat de motivatie was om duurzaam te bouwen, hoe de ambities zijn geformuleerd en wie daarvoor verantwoordelijk was. Essentieel is de definitie van het begrip duurzame kwaliteit. Gangbaar is dat duurzame kwaliteit technisch wordt benaderd en een gebouw op haar energieverbruik wordt beoordeeld. Daar staat tegenover dat duurzaam- heid ook kan worden afgemeten aan het welzijn van de gebruiker. En zo kan duurzaamheid op vele manieren worden bezien. Een Programma van Eisen is zeker een belangrijk basisdocument, maar – zoals de auteurs ook al aangeven – een inspirerende opdrachtgever, Facility Manager en ontwerper zijn evenzeer van belang voor een succesvol duurzaam project. Eindeloos lijkt wel de stroom aan informatie over Het Nieuwe Werken. Arrien Termaat is docent aan de Hogeschool Saxion en plaatst kritische kanttekeningen bij het begrip Het Nieuwe Wer- ken. Zo merkt Termaat in deze editie onder andere op: ‘Van dat begrip wordt ik echt niet vrolijk. Niemand heeft een antwoord op wat Het Nieuwe Werken is.’ Termaat voelt zich meer thuis bij het begrip High Performance Workspace en heeft op LinkedIn een gelijknamig platform opge- zet. In het kader van een onderzoek naar High Performance Workspace heeft hij samen met studenten Emma Honderslo en Tina van der Meer in opdracht van draaijer+partners en het Kenniscentrum Business Development & Hospitality van Saxion een nieuw meetinstrument ontwikkeld dat in vijf minuten een overzicht geeft van de prestaties van de werkomgeving. Het vakgebied Facility Management blijft met al deze initiatieven en discussies sterk in ontwik- keling. En wanneer u de rubriek Buitenland van Fred Kloet leest over de kansen van Facility Management in Europa dan ligt een dynamische toekomst in het verschiet. Ik wens u een prachtige zomer toe. Wim Kooyman Hoofdredacteur FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE | 191 | JUNI 2011 7
  • IN T E RVI EW R EN É PRUIJSSERS René Pruijssers8 FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE | 191 | JUNI 2011
  • RE NÉ P RU IJS S E RS INTERVIEW Unieke aanbesteding bij zoektocht juiste partij voor Integrated FMKwaliteitsverbetering in plaats van kostenbesparing Essent koos in 2005 om te starten voor Integrated FM. Daarbij was het adagium: alles wat de markt beter kan, moet je aan de markt overlaten. Maar hoe kies je de juiste partij? Essent koos voor een uniek aanbestedingstraject en werd vervolgens geconfronteerd in 2009 met de gedwongen splitsing tussen Essent en Enexis. Een interview met René Pruijssers, facility manager van Enexis: ‘Integrated FM is een kwestie van vertrouwen. Als Enexis willen we stapsgewijs naar de “hoge knip”.’ INTERVIEW: PETER BEKKERING | FOTO: MICHAEL KOOREN Wanneer is de beslissing genomen Centraal in ons plan stond dat we om met Integrated FM te starten en een partij wilden, die de regie ging te gaan outsourcen? voeren over alle FM-activiteiten, René Pruijssers: ‘Die beslissing maar die ze zelf niet ging uitvoeren.’ dateert van 2005, dus nog voor de door de minister afgedwongen split- Vanwaar die beslissing? sing tussen Essent en Enexis. Daar- René Pruijssers: ‘Essent zat op dat bij heb ik eerst als consultant het moment in een transitieperiode: ze plan voor een reorganisatie van het wilden terug naar hun corebusi- facilitair bedrijf vormgegeven en ness. Dat betekende dat ook stafaf- ben vervolgens gevraagd om dit plan delingen keuzes moesten maken. ook te implementeren. Mijn uitgangspunt daarbij is: defini- Essent had in 2005 een grote facili- eer de strategie van het bedrijf en taire organisatie met circa 500 probeer die concreet te vertalen medewerkers. Opvallend was dat er naar doelstellingen voor mijn eigen veel branchevreemde activiteiten organisatie. Ik heb een bloedhekel waren, die je normaal niet bij een aan (facility) managers, die hun facilitair bedrijf vindt. Zo was er eigen koers willen varen en daarbij een bijvoorbeeld een intern uit- zich niet laten hinderen door de zendbureau en een jobcenter. strategie van de organisatie. Die FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE | 191 | JUNI 2011 9
  • IN T E RVI EW R EN É PRUIJSSERS stellen: ‘we zullen de mening van zen voor een tussenstap: van single Daarbij hanteerden we twee uit- de Raad van Bestuur laten meewe- services naar multi services. Dat gangspunten: ten eerste wilden we gen in ons besluit’. Hoe bestaat het! betekende dat we een aantal activi- een partij die onafhankelijk in de Het gaat er mijns inziens namelijk teiten gingen clusteren. Tegelijker- markt opereerde en dus niet vast juist om dat je als facility manager tijd zijn we in de periode 2005-2008 zat aan leveranciers. Ten tweede altijd moet kunnen verklaren welke teruggegaan van 500 naar 120 mede- zochten we een partij die een cultu- toegevoegde waarde je hebt voor de werkers in onze eigen facilitaire rele fit had met ons. Een belangrijk organisatie.’ organisatie. De diensten die overble- item daarbij was het personeelsbe- ven waren vooral receptie en de leid. Essent en Enexis hebben een En waar kwam de beslissing op lokatiebeheerders. Een bewuste keus naam hoog te houden als topwerk- neer? destijds, want beide diensten zijn gever en wilden daarom een partij, René Pruijssers: ‘Uiteindelijk zijn het gezicht van je organisatie.’ die op dat punt ook hoog scoorde.’ we, in overleg met Rob Veeke van Significant, die daarbij een advies- En hoe ging het proces verder? Dat betekende dat veel aandacht functie had, tot de conclusie geko- René Pruijssers: ‘In 2008 hebben we voor de medewerkers, die in een men: alles wat de markt beter kan, als Essent een Europese tender nieuwe organisatie moesten worden moet je aan de markt overlaten. We opgestart om zo een partij te vin- ondergebracht. hadden wel al een aantal zaken uit- den die Integrated FM kon leveren. René Pruijssers: ‘Inderdaad. De besteed, zoals catering en schoon- energiewereld kende, net als ban- maak, maar we ontdekten dat we ken en verzekeraars, veel long life nog veel meer konden outsourcen.’ adviezen van employment. Mensen werkten, soms meerdere generaties, hun Wat waren jullie uitgangspunten René leven lang bij het bedrijf. Dat was al bij de keuze voor Integrated FM? Pruijssers minder aan het worden, omdat we René Pruijssers: ‘Als eerste dat het enerzijds drastisch verjongden en ging om een strategische keuze, anderzijds steeds meer op zoek waarbij kostenbesparing niet de 1 gingen naar hoger opgeleiden. belangrijkste drijfveer was. We Zorg ervoor dat je de strategie Voor veel oudere medewerkers was wilden ons focussen op die taken van het moederbedrijf uit je het echter een enorme cultuurschok waarin wij onderscheidend zijn van hoofd kent. Toets regelmatig of om over te moeten gaan naar een de partijen om ons heen en waarin je nog aantoonbaar de toege- nieuwe partij. Daarom hebben we we toegevoegde waarde creëren voegtde waarde levert. Je zou dit gekozen voor intensieve begeleiding voor de organisatie. niet zelf moeten beoordelen en een transparante opstelling rich- Een tweede uitgangspunt was, dat maar overlaten aan de Raad ting OR. Bovendien hebben we we continuiteit wilden borgen. Voor van Bestuur of een afdeling medewerkers bedrijfsbezoeken laten de organisatie en voor de medewer- Strategie. afleggen bij Arcadis Aqumen, de kers. We hadden binnen onze afde- winnaar van de Europese tender, en ling te maken met een sterk ver- 2 ze daar laten praten met medewer- grijsde groep mensen, waarvan velen Kwaliteitsbeleving is belangrij- kers van Arcadis Aqumen die zelf bovendien niet konden doorgroeien, ker dan objectieve kwaliteit. zo’n proces doorlopen hebben. En omdat Essent als bedrijf aan het Uiteindelijk ben je net zo goed, we hebben concessies aan de vak- consolideren c.q. krimpen was.’ als dat je klanten vinden dat je bonden gedaan om nogmaals aan te bent. Toets dus regelmatig bij tonen dat het ons niet om de kosten En konden jullie in 2005 de juiste alle stakeholders (klanten, ging maar om de continnuiteit.’ partij vinden voor Integrated FM? opdrachtgevers, leveranciers, René Pruijssers: ‘Dat was lastig. In medewerkers) of je performance Terug naar de tender. Jullie kozen 2005 bevond Integrated FM zich nog nog goed is en laat je niet in daarbij voor een bijzondere aanpak. in de opstartfase. Je kwam dus vaak slaap sussen door cijfers op René Pruijssers: ‘Wij hebben, op uit bij single service suppliers. Dat een dashboard. advies van Significant, bij de aanbe- betekende dat ik weliswaar meer steding gekozen voor een concur- ging uitbesteden, maar dat ik ook 3 rentiegerichte dialoog. Daarbij heb- meer mensen in de regierol nodig Maak onderscheid tussen het ben we niet gekozen voor een had om de contracten te managen. doel en de weg er naar toe. houd dichtgetimmerde Request for Pro- Een tweede probleem waar we je doel altijd voor ogen, dit is de posal met allerlei detailvragen, tegenaan liepen was, dat Essent een stip op de horizon. de weg er maar zijn we de discussie met de internationaal georienteerd bedrijf naar toe kan aangepast worden drie laatstovergebleven aanbieders was met kantoren binnen Europa afhankelijk van de omstandig- aangegaan over hun bedoelingen. en dat er weinig partijen waren, die heden die vaak buiten je eigen Die formule paste binnen de Euro- dat konden servicen.’ beinvloedingssfeer liggen. dit pese aanbestedingsregels. Boven- houdt je plan flexibel zonder dien hadden we daarmee een Hoe hebben jullie dat opgelost? het doel uit het oog te verliezen. unieke kans om elkaars business René Pruijssers: ‘We hebben geko- beter te begrijpen.10 FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE | 191 | JUNI 2011
  • RE NÉ P RU IJS S E RS INTERVI E WAan het eind hadden we simulatie- Wat bepaalde uiteindelijke de keuze bedrijf en dus aanbestedingsplich-dagen, waarbij ze een case moesten voor Arcadis Aqumen? tig, Essent daarentegen is een com-naspelen. Daarbij beoordeelden we René Pruijssers: ‘Het feit dat ze op mercieel bedrijf en dus niet meerzowel het resultaat als het proces, alle elementen – concurrentie- aanbestedingsplichtig.’dat ze daarbij volgden.’ dialoog, simalatiedagen, business- model en prijsstelling – het beste Waren er in de praktijk nog meerEn voldeed deze aanpak aan de aansloten bij onze behoeften.’ verschillen tussen Essent enverwachtingen? Enexis?René Pruijssers: ‘Het was voor ons Terwijl de inkt van het contract met René Pruijssers: ‘Een van de verschil-een eye-opener om te zien hoe pro- Essent amper droog was, gingen per len is dat er bij Essent meer op kos-fessioneel sommige partijen het 1 januari 2009 de netwerken van ten c.q. prijs gestuurd wordt dooraanpakten. En anderen juist niet! Essent zelfstandig verder als Enexis. consolidatie van het aantal kantorenEen van de cases was de inkoop van Wat had dit voor gevolgen voor het en de introductie van Het Nieuweeen schoonmaakcontract. De partijen contract met Arcadis Aqumen? Werken. Een ander verschil is dat wijmoesten met een plan van aanpak René Pruijssers: ‘Dat er twee con- vanaf het begin wilden dat de men-op hoofdlijnen komen. We wilden tracten moesten komen. Daar kwam sen die geoutsourced werden ook opzien of ze onze business begrepen bij dat veel van de mensen uit de de loonlijst zouden komen van Arca-en of ze onze drives bij het aangaan regieorganisatie die een belangrijke dis Aqumen. Wij geloven niet in eenvan schoonmaakcontracten konden rol hadden gespeeld in het aanbe- undermanagement-constructie,achterhalen. stedingsproces van Integrated FM – waarbij ze gedetacheerd worden,Een van de partijen deed aannames de contractmanager, de manager maar bij ons op de payroll blijven.omtrent die drives en vroeg aan de regie, de controller – meegingen Essent heeft ervoor gekozen dat juisthand daarvan offertes aan, de andere naar Enexis en dat Essent dus wel te doen bij een kleine groeptwee wilden eerst met ons aan tafel nieuwe mensen aan moest nemen medewerkers.over de achterliggende doelstellin- om de kennis in huis te halen. Daar- Overigens zijn we nog een stap ver-gen voor het schoonmaakcontract. naast kwam er bij Essent een der gegaan: we hebben ook bedon-Een ander belangrijk onderdeel van nieuwe directeur van het facilitair gen dat de medewerkers door Arca-deze aanpak was dat we de partijen bedrijf, die een ander beeld had over dis Aqumen vijf jaar lang niet mogenmeteen de kandidaat lieten presen- de snelheid van implementatie en worden gedoorsourced. Zo blijven zeteren, die de toekomstige linking over de uitkomsten.’ actief hun eigen vertrouwde omge-pin zou worden tussen onze organi- ving. Een voorbeeld van goed werk-satie en de leveranciers. Voor Arcadis Aqumen een lastige geverschap en continuiteit voor deDoor de concurrentiegerichte dialoog situatie? medewerkers waarborgen, inder-en de simulatiedagen kregen we een René Pruijssers: ‘Ja, zij merkten dat daad.’goed beeld hoe het businessmodel ze het bij Essent anders moestenvan de partijen werkte. De partijen aanvliegen dan bij Enexis. Het ver- Bij jullie traject hebben jullie gekozenop hun beurt konden zo goed kennis- schil in cultuur tussen Essent en voor het toegroeien naar de zgn.maken met onze regieorganisatie. Enexis kwam ook tot uiting in het ‘hoge knip’.Met deze aanpak hebben we de basis Integrated FM-traject. Uiteindelijk René Pruijssers: ‘Wat bijzonder waskunnen leggen voor een duurzame leidde het tot een implementatie op in de onderhandelingen met de par-relatie. Dat was ook vanaf het begin twee snelheden. tijen en in het uiteindelijk traject, isonze insteek: we wilden een partij Inmiddels heeft Essent de schade dat we zeiden: we willen de basis-waar we zeven tot acht jaar mee overigens alweer ruimschoots inge- dienstverlening laten verzorgenvooruit konden, zodat we niet elke haald en nu zijn de trajecten weer door jullie, maar tegelijkertijd eendrie jaar hoefden te tenderen. Want vergelijkbaar. aantal ontwikkeldimensies in hetzo’n proces kost veel geld en resour- De uitgangspositie is dat sinds de contract afspreken. Waarbij weces en brengt implementatie risico’s splitsing overigens niet meer: wij groeien van ‘lage knip’ naar ‘hogemet zich mee.’ als Enexis zijn een semi-overheids- knip’. Dus van alleen operationeelBen je dan nog wel flexibel wanneerde samenwerking niet naar wens Enexisverloopt? Enexis bestaat sinds 2009 en is een afsplitsing van energiebedrijf Essent.René Pruijssers: ‘Hoewel we een Enexis beheert grotendeels ondergrondse netwerken op het gebied van elek-groot vertrouwen hebben in de uit- triciteit en gas in Noordoost-Nederland en Zuid-Nederland. Enexis heeft circagekozen partij omdat we de over- 2.500.000 klanten en circa 4.000 werknemers. Enexis heeft 12 regiokantoren entuiging hebben dat de business- 30 logistieke steunpunten. Het hoofdkantoor van Enexis staat in Rosmalen. De belangrijkste strategische speerpunten van Enexis zijn Betaalbaarheid,modellen goed bij elkaar aansluiten, Betrouwbaarheid en Duurzaamheid. Betaalbaar: omdat Enexis een semip-hebben we vanzelfsprekend wel publiek bedrijf is, wil de directie geen winstmaximalisatie, maar betaalbareeen aantal ‘achterdeurtjes’ gecre- tarieven. Betrouwbaar: Enexis heeft per klant gemiddeld 25 minuten storingeerd in de vorm van tussentijdse per jaar; 9 minuten onder het landelijk gemiddelde. Duurzaam: Enexis werktevaluaties. Dat geldt overigens voor met slimme netwerken en stimuleert elektrisch rijden.beide partijen.’ FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE | 191 | JUNI 2011 11
  • RE NÉ P RU IJS S E RS INTERVI E Wnaar operationeel en grotendeelstactisch. Van een ‘plat’ contractnaar een management contract. In René Pruijssers René Pruijssers (43) werkte tot voor kort bij Enexis als manager Facilitydat over te dragen tactisch deel zit- Management. Sinds kort is hij directeur van de businessunits Enexis Infraten met name zaken als inkoop, Products BV en Enexis Meetbedrijf BV die zich bezig houden met aanleggen,productbeleid maken, de IT-onder- onderhouden en beheren van energieinfrastructuren van zakelijke klanten.steuning, projectmanagement (bij- René heeft Informatica gestudeerd en is zijn loopbaan gestart als IT specialistvoorbeeld bouwprojecten en ver- bij een grote projectontwikkelaar. Na de overstap naar Essent heeft hij zichhuizingen). daar vooral bezig gehouden met opzetten van kwaliteitsmanagement voor hetZelf willen we ons beperken tot de beheer van de IT infrastructuur als manager van het computercentrum enrol van opdrachtgever.’ kantoorautomatisering. Via de rol van Informatiemanager kwam hij per toeval bij het facilitair bedrijf van Essent terecht (2005) als manager van het projec- tenbureau.Is de markt daar klaar voor?René Pruijssers: ‘We hadden in het De eerste opdracht die hij kreeg was het onderzoeken wat de nieuwe strategiebegin koudwatervrees, omdat we van de organisatie zou moeten worden. In 2007 werd René eindverantwoorde-vonden dat de markt wel heel goed lijk voor het facilitair bedrijf, incl vastgoed van Essent. In 2009 werd het con-is in het operationaliseren van de tract met Arcadis Aqumen (thans AAfm facility Management) gesloten.dagelijkse dienstverlening, maar Na de opsplitsing van Essent in een commercieel leveringsbedrijf en een net-dat we zagen dat partijen nog niet werkbedrijf (Enexis) en de verkoop van Essent aan RWE koos René voor Enexisuitblonken in het doorgroeien naar als werkgever. Daar heeft hij leiding gegeven aan de implementatie van heteen meer tactische rol.’ IFM contract en de outsourcing van de operationele activiteiten. Tot de huidige activiteiten van de afdeling Facility Management behoren, naast het voeren van regie over het IFM contract, de ontwikkeling van een 3-tal energieneutraleHoe hebben jullie dat opgelost? kantoren en het uitrollen van elektrisch vervoer binnen Enexis.René Pruijssers: ‘Door een case-gewijze aanpak. We zijn begonnen René is getrouwd, heeft 3 kinderen en woont in Bernheze.met projectmanagement en hebbentegen Arcadis Aqumen gezegd: alsdit goed loopt, nemen we het op inhet contract en kijken we naar de beperkt aantal producten en de meten we op drie niveaus: wat vin-volgende stap. Zo bouw je staps- aanbesteding verzorgt. Als dit goed den de opdrachtgevers (de directiegewijs vertrouwen op. Een evolutio- loopt kunnen we weer een stap zet- van Enexis), wat vinden de mede-nair proces dus en geen big-bang ten naar de hoge knip.’ werkers en wat vinden we alsscenario. demandteam zelf.Uiteindelijk is het in beider belang. Hoe worden de prestaties bepaald? Uiteindelijk geloven wij er namelijkWant hier geldt het adagium: wat René Pruijssers: ‘Daarvoor wil ik heilig in dat als je investeert in kwa-de markt beter kan, moet je de eerst even teruggaan naar de aan- liteitsbeleving, dat medewerkers danmarkt laten doen. Dat geldt voor de bestedingsprocedure. Wat me daar- beter presteren en dus je klanteninkoop van schoonmaak, maar ook bij opvielen dat de partijen vooral de beter bedienen.bijvoorbeeld voor het formuleren nadruk legden op de besparingen Ik geloof niet in het credo Meten isvan facilitair duurzaamheidsbeleid.’ die ze voor ons konden realiseren. Weten. FM is voor mij gevoel, emo- Ze keken me vreemd aan, wanneer tie. En een prettige werkomgevingEn wat houden jullie zelf als regie- ik zei dat ik uit was op kwaliteits- kan een Unique Selling Point zijn oporganisatie van Enexis over? verbetering in plaats van kosten- de arbeidsmarkt.’René Pruijssers: ‘Het strategische reductie.niveau, dus het vertalen van de Alle partijen baseerden hun belo- Als je nu terugkijkt, wat is er danbedrijfsfilosofie van de boardroom ning ook op kostenreductie: als wij goed gegaan en wat zou je andersnaar FM, maar ook bijvoorbeeld het voor jullie een ton besparen, willen doen?assetmanagement. We hebben nog we daarvan tig procent. Ik wilde René Pruijssers: ‘Wat we goed heb-behoorlijk wat vastgoed, dat willen daarentegen een beloning gebaseerd ben gedaan is dat we onze visie uitwe niet outsourcen. op verbetering van de klantbeleving. 2005 nooit hebben losgelaten en bijOok demandmanagement op hoger Alle partijen hadden echter grote de keus voor Integrated FM steedsniveau doen we nog zelf. We hebben terughoudendheid om zich daaraan het bedrijfsbelang voor ogen hiel-drie facility business partners, die te committeren. den. Een verbeterpunt is de lengtemet onze opdrachtgevers – de direc- Uiteindelijk sturen we op drie items: van de onderhandelingen. Die hadteuren van Enexis – overleggen hoe eindprijs (prijs per fte of vierkante korter gekund. Hetzelfde geldt voorwe de business met onze producten meter), subjectieve kwaliteitsbele- de periode van onzekerheid voor deen diensten kunnen ondersteunen. ving van klanten en veiligheid. We medewerkers.’Een aantal andere functies zie je hebben een Performance Manage-opschuiven: momenteel zetten we ment Systeem ontwikkeld waarinde eerste stappen waarbij AAfm deze items centraal staan. En alleenverantwoordelijk wordt voor het als ze in balans zijn, kan er eenopstellen van beleid omtrent een bonus worden verdiend. Daarbij FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE | 191 | JUNI 2011 13
  • Tijdelijkehuisvesting die met u meegroeit? Volwaardige faciliteiten: • 10.500 m2 gemeubileerde kantoorruimte • Airco, data, telefonie en internet • Portiersloge met ambulancepost • Sanitaire voorzieningen voor 1500 personen Bouwtijd: in fases Verwachte gebruikstijd: 3 jaar Bij grootschalige projecten is op het bouwterrein vaak tijdelijke huisvesting nodig. Dat geldt zeker als je een nieuwe energiecentrale bouwt op de Maasvlakte. Voor Electrabel heeft Jan Snel maar liefst 800 units geplaatst. Volledig gefaseerd opgebouwd, op basis van de actuele capaciteitsbehoefte. Meer weten? Ga meteen naar jansnel.nl of bel: 0800 348 0 348. Tot Snel! Electrabel te Rotterdam (Maasvlakte)
  • COL UMN Hoe duurzaam durf je te zijn? De visie van Harmen WahabIn de natuur heb je aan natuurlijk leiderschap weinig.Denk maar terug aan de paarden in Friesland die op eendoor water omzoomd eiland verzeilden doordat ze eenwitte hengst als hun natuurlijke leider volgden. Uitein-delijk kwamen ze voor veel geld en begeleidt door veelmediabelangstelling weer op het droge.Ook duurzame energie dreigt een zachte dood in isole-ment te sterven als we alléén de leiders van organisa-ties zouden volgen. Als facilitair manager is het vanbelang om zelf in de ‘lead’ te blijven en een eigenduurzame koers uit te stippelen. Bij Baker & McKenziekreeg ik een unieke kans toen in 2006 het huurcontractvan het Hirschgebouw in Amsterdam afliep en binnenanderhalf jaar een nieuw representatief pand moestworden gerealiseerd. Er werden tal van commissiesgevormd waaronder de bouwcommissie. Ik heb MVO, Harmen Wahab was gastspreker tijdens de ‘24 uur vanMilieubeleid en duurzaamheid daar expres niet Maastricht’ over duurzame energie en leiderschap.nadrukkelijk op de agenda gezet om zo te voorkomen Harmen is op dit moment werkzaam als Director Operational Services bij Baker en McKenzie en hij isdat het als ‘te duur, te veel tijd, goed voor anderen, nu verantwoordelijk voor de afdelingen ICT, Informatieeven niet’ in een vroeg stadium zou worden afgedaan. Centrum en Bibliotheek, Interne Dienst en Archivering.In het Programma van Eisen heb ik wel duurzameelementen en onderwerpen opgenomen en weldusdanig dat het geen hoge meerprijs zou vertegen-woordigen. duurzaamheid dan kom je van een koude kermis thuis. Iedere keer als je voor een langere periode duurzaam-Dit heb ik gedaan door goed te luisteren bij de toekom- beleid wilt inzetten, veelal met subsidies en terugverdien-stige gebruikers van het gebouw: de topadvocaten en effecten dan wordt er op korte termijn weer een anderstaf én vooral na te gaan wat ik zelf wil: een modern beleid geëist. Dit kan door de economische/financiëlegebouw neerzetten die waar het kon zo veel mogelijk crisis komen of doordat duurzaamheid in het bedrijfs-duurzaam in onderhoud en voorzieningen is. Alle leven uiteindelijk toch niet zo hoog op de agenda staat;mogelijkheden zijn met de architect besproken en in het zal (uiteindelijk) wel moeten maar nu even niet.het ontwerp opgenomen. Zoals duurzame materialen,verlichting, energie, warmtewerend glas, hoogfrequente Mijn boodschap tijdens de ‘24 uur van Maastricht’ wasliften, enzovoorts. Nu pluk ik daar de vruchten van: ik dan ook: maak als facility manager een eigen duurzamezie een structurele daling van mijn onderhouds- en agenda, pas dit vroeg in het ontwikkelproces vanservicekosten. Mijn energienota is ver onder het projecten toe en benut de kansen om die te realiseren.gemiddelde en ik heb een Co2 neutraal gebouw. De organisatie zal u later dankbaar zijn.Indien je als facility manager iedere keer de laatste‘mode’-ontwikkelingen moet volgen op het vlak van FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE | 191 | JUNI 2011 15
  • IN T E GRAT ED FM BEST IN CL ASS F M Integrated Facility Management BHP Billiton op weg naar Best in Class Restaurant Noordzee is het interne bedrijfsrestaurant waar medewerkers en gasten van BHP Billiton dagelijks een vers bereide lunch kunnen genieten. Ambitieus FM als krachtig strategisch instrument BHP Billiton, ’s werelds grootste handelsmaatschappij in grondstoffen, was negen jaar geleden een voorloper met de beslissing om haar facility management volledig te gaan outsourcen. Ondanks een vliegende start kon de facilitaire aanbieder uiteindelijk onvoldoende meegroeien met de wensen van BHP Billiton. Na de overstap per 1 januari 2010 naar een nieuwe aanbieder van Integrated FM, D&B The Facility Group, lijkt de gewenste doorontwikkeling naar een Best In Class FM haalbaar. TEKST: PETER BEKKERING Petra Groeneveld, hoofd Facility tot onderdeel van de strategie van Laakkwartier, waarbij BHP Billiton Management en Real Estate bij BHP de onderneming te maken, met omschakelde van traditionele huis- Billiton voor de regio Europa, Afrika Nederland als pilot. vesting naar een ‘open plan/open en de Amerika’s, werd negen jaar floor’-omgeving. Het bedrijf wilde geleden aangetrokken om een con- Verhuizing tegelijkertijd de services outsourcen, cept neer te zetten waarmee het Groeneveld: ‘De invoering van Inte- maar had nog geen strategie daar- bedrijf facility management volledig grated FM viel destijds samen met voor bedacht. Wel wilde men de kon outsourcen. Daarbij had BHP de verhuizing van de Haagse vesti- absolute specialisten uit de markt, Billiton nadrukkelijk de wens om FM ging van Mariahoeve naar het om hen de verantwoordelijkheid te16 FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE | 191 | JUNI 2011
  • BE S T IN CLA S S FM INTEGR ATED F Mkunnen geven over de uitwerking.’ name leveranciersmanagement per maand met de accountverant-Groeneveld en haar afdeling kregen aanpakte, en de steun die zij daarbij woordelijken van deze ‘big four’ sub-vier maanden om dit proces georga- kreeg van haar backoffice, gaven ons contractors. Dit levert eveneens eenniseerd te krijgen. ‘We moesten ons vertrouwen en aanleiding om D&B bijdrage aan het optimaliseren vanafvragen: Wat willen we bereiken, te laten offreren voor het Integrated de integrale dienstverlening.’welke servicelevels moeten er zijn FM-contract.’ Groeneveld: ‘Uiteindelijk gaat het omen waar ga je mensen op aanspre- Volgens Groeneveld zijn de FM- het complete plaatje. Een concreetken? Vanwege de omvang en de processen individueel niet lastig te voorbeeld: we kunnen een primacomplexiteit van die opdracht heb- managen, maar ligt de complexiteit chef-kok in dienst nemen, maarben we het bureau Significant inge- daar waar de processen in elkaar wanneer deze wordt ‘afgeblaft’ doorschakeld.’ grijpen, wat gebeurt bij Integrated een beveiligingsbeambte, heeft datRob Veeke, partner bij Significant, FM. Hetzelfde geldt voor het daad- direct invloed op zijn prestaties. Dathad in 2002 als consultant bij Price- werkelijk nakomen van afspraken. is wat D&B goed begrijpt: die laatsteWaterhouseCoopers al contacten Meijer: ‘Ik zeg vaak: zolang we nog 15 procent van facility managementmet BHP Billiton. ‘BHP Billiton wilde niet getrouwd zijn, beloven we elkaar wordt bepaald door hoe de mensenFM bij een externe partij onderbren- de wereld; daarna zijn de witte- zich gedragen binnen die processen.gen. Wij kregen de opdracht hen te broodsweken echter razendsnel De gehele facilitaire organisatie moethelpen om de juiste partij te vinden. voorbij.’ in feite ambassadeur van je bedrijfBHP Billiton was destijds een pionier zijn. Medewerkers moeten flexibelop het gebied van Integrated FM en Kwaliteitsniveau zijn en met de klant meebewegen.outsourcen. Dat maakte de opdracht Bij de start van de samenwerking Die klantspecifieke benadering islastig, want de markt was er nog met D&B gaf BHP Billiton managing uiteindelijk de kern van een Best inniet aan toe het door BHP Billiton partner D&B de opdracht ‘invulling Classs Experience. Wat wij als FMgewenste niveau en concept te leve- te geven aan het kwaliteitsniveau binnen BHP Billiton willen bereikenren. De HR-director van BHP Billiton dat we nu met elkaar hebben onder- is dat zowel bezoeker als medewer-zei daarop: ‘Dan gaan we de markt schreven’. Groeneveld: ‘Ik geloof dat ker aan het eind van de dag hetmaar ontwikkelen!’’ 85 procent van FM ‘operational gevoel heeft: ik werd onopvallendOnder leiding van Significant werd excellence’ is; het op een verstan- maar volledig ontzorgd vandaag, ineen leverancier geselecteerd en een dige manier inrichten van je proces- een inspirerende omgeving, en doorvliegende start gemaakt. Veeke: sen en kijken waar je je processen service met een smile. Wij willen‘Ondanks de goede aanloop bleek na kunt integreren met elkaar. Daarop onze medewerkers een unieke omge-verloop van tijd toch dat het hogeniveau niet kon worden geleverd. Zowerden leveranciers onvoldoende ‘De laatste 15 procent van FM wordtaangestuurd om tot een eenduidigeuitvoering van het concept te komen. bepaald door hoe de mensen zich gedragen’Ook op gebieden als strategie eninnovatie kon onvoldoende op dekwaliteiten van de partner worden moet je je leveranciers sturen. Om ving bieden, herkenbaar en comfor-geleund.’ Het gevolg hiervan was dat het ultieme – de laatste 15 procent – tabel. Waar ze niet worden gestoord,BHP Billiton zelf toch nog een aan- te bereiken heb je leveranciers nodig maar juist worden geïnspireerd. Omzienlijke hoeveelheid tijd en energie die daarbij ook nog zelf gaan naden- dat te bereiken moet je geen omkij-aan facilitaire dienstverlening ken over hun eigen werkveld en die ken hebben naar de eerste 85 procentmoest besteden. de klant – BHP Billiton in dit geval – (de ‘operational excellence’), zodat tot in de finesses begrijpen en daar je je kunt focussen op de 15 procentHoge knip adequaat mee weten om te gaan.’ die het verschil maakt.’Omdat BHP Billiton ook op tactisch Door D&B is dit laatste ondermeer Groeneveld benadrukt dat excellenteen strategisch niveau wilde samen- ingevuld door een Integraal Facili- dienstverlening geen extra geld hoeftwerken, gaf Groeneveld in 2010 Sig- tair Management Overleg met de te kosten: ‘Ik durf te zeggen dat iknificant de opdracht mee te helpen ‘big four’ subcontractors te houden: met mijn aanpak van Integrated FMzoeken naar een nieuwe aanbieder office cleaning & housekeeping, in vergelijking met vergelijkbarevoor een Integrated FM-contract die catering, security en reception & partijen op maximaal 70 procenthier invulling aan kon geven. Groe- servicedesk. Meijer, als facility mana- van de kosten per medewerker zit.’neveld: ‘Daarnaast waren we bezig ger namens D&B eindverantwoorde-met een gecompliceerd verbou- lijk voor de locaties Den Haag en Kwaliteitstoename enwingsproject, waarbij op conceptu- Antwerpen: ‘We overleggen een keer kostenreductieeel niveau nieuwe ideeën waren Bij de start op 1 januari 2010 alsontwikkeld over bedrijfscatering. managing partner van BHP BillitonTijdens dat project zijn we voor het Peter Bekkering is journalist voor nam D&B alle contracten met leve-eerst in aanraking gekomen met Facility Management Magazine. ranciers voor een halfjaar over, omD&B. De voortvarende manier zo de afweging te kunnen makenwaarop Astrid Meijer van D&B met welke leverancier wel of niet binnen FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE | 191 | JUNI 2011 17
  • IN T E GRAT ED FM BEST IN CL ASS F M de aanpak paste en op welke terrei- Dat lijkt logisch, maar is niet nor- (hoofdkantoor D&B) voor concept- nen de dienstverlening aangepast maal in de facilitaire wereld. Door- ontwikkeling, tendertrajecten en diende te worden. Meijer: ‘Het crite- dat D&B dezelfde filosofie hanteert financiële zaken: ‘Vanuit D&B zetten rium was: Past de leverancier bij naar haar leveranciers, krijg je een we op strategisch niveau op verschil- BHP Billiton, maar ook bij D&B? Dat soort sociale controle in je systeem.’ lende gebieden vakspecialisten in, leidde tot een substantiële kwali- bijvoorbeeld op het gebied van HR. teitstoename en een kostenreductie Vertrouwen verdienen Ons hele team zorgt ervoor dat de van minimaal 20 procent.’ D&B is als managing partner voor core values van Billiton in de hele Groeneveld vult aan: ‘Kostenreductie BHP Billiton ook betrokken bij stra- facilitaire dienstverlening terug- was nooit een uitgangspunt. Wel tegievorming en conceptontwikke- komen.’ Groeneveld vult aan: ‘Mijn wilden we betalen naar geleverde ling. Dat was niet gemakkelijk, legt eigen corecompetentie is vooral dat kwaliteit. Verborgen opbrengsten Groeneveld uit: ‘Dit vergt een grote ik in staat ben om de organisatie- accepteren we niet bij BHP Billiton. mate van vertrouwen, en gezien de strategie van BHP Billiton te vertalen En D&B stelt zich net zo op richting ervaring uit het verleden moest D&B naar het vakgebied FM, maar ook de leveranciers.’ dit vertrouwen eerst verdienen. dat ik weet waar mijn beperkingen liggen en wie ik daarvoor moet inschakelen.’ Excellente dienstverlening hoeft D&B trapt niet in een van de valkui- len van Integrated FM, zegt Veeke. geen extra geld te kosten ‘We gaan er in ons vakgebied te veel vanuit dat alle competenties in een Veeke: ‘BHP Billiton accepteert dat Maar daar zijn ze snel en goed in persoon verenigd moeten zijn. D&B er een goede marge moet zijn, dat is geslaagd.’ Veeke: ‘Het is ook niet maakt die fout niet, zij zet bewust de smeerolie van de samenwerking. niks: als je Integrated FM volledig vakspecialisten uit de backoffice in Maar er moet wel een transparante outsourcet, zeg je in feite: hier heb ter ondersteuning, afhankelijk van prijsstelling zijn. In het contract met je mijn volledige FM-budget.’ het vraagstuk dat speelt. Ook op D&B is ook opgenomen dat BHP Bil- In de samenwerking doet Meijer de locatie bij BHP Billiton worden door liton te allen tijde moet kunnen zien tactische invulling op locatie en is er D&B op verschillende vakgebieden hoe een prijs tot stand is gekomen. ondersteuning vanuit de backoffice de juiste personen ingezet. Zo is er advertentie SNELLE ALS HET SNEL KOEL MOET LEVERIN G Met de zomer komt de warmte. En de klachten. Warme werkplekken, over- verhitte servers, lusteloze medewerkers. Huur nu snel airconditioning. Geen verbouwing, geen investering en alleen huren wanneer het werkelijk nodig is. Bovenal zorgeloos: het wordt full-service geplaatst door onze klant-vriendelijke medewerkers. Bekijk www.aircorent.nl voor onze voordelige zomer tarieven. Of bel 0800 55555 12 voor een afspraak of offerte. Baarn • Dordrecht • Amsterdam Tel. 0800 55555 12 (Belgie 022 52 52 00) WWW.AIRCORENT.NL Meppel • Eindhoven • Antwerpen18 FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE | 191 | JUNI 2011
  • BE S T IN CLA S S FM INTEGR ATED F Mnaast Meijer onder meer een deputymanager, die met name verantwoor-delijk is voor Health & Safety, eenspeerpunt voor BHP Billiton.’Naarmate D&B meer vertrouwenverdient, verdwijnt Significant – aan-vankelijk nadrukkelijk aanwezig alsstrategisch partner van BHP Billiton– steeds meer naar de achtergrond.Veeke: ‘Het uiteindelijke doel is datSignificant aan het eind van dit 3,5-jarig contract, op 30 juni 2013, over-bodig is geworden. Eerder mag ook.’Een tweede pluspunt van D&B isvolgens Groeneveld dat ze de bereid-heid tonen en de ruimte geven aanmensen op locatie om te groeien.‘Ze zijn actief met het personeelbezig en Astrid leidt zelfs mensenbinnen BHP Billiton op! Daarmeespeelt D&B, net als Significant overi-gens, een belangrijke rol bij een vande uitgangspunten van BHP Billiton, Van links naar rechts: Astrid Meijer, Petra Groeneveld en Rob Veeke.namelijk kennisdeling.’Valkuilen het concept dat we nastreven. We soonsonafhankelijk te borgen.’ Groene-Groeneveld ziet als grootste valkuil gaan alleen in zee met leveranciers veld vult aan: ‘Excellente dienst-van volledige outsourcing en Inte- die dat concept begrijpen en willen verlening is ook het waarborgen vangrated FM dat je als klant de dien- verrijken en kunnen realiseren.’ continuïteit in alle geledingen.’sten geleverd krijgt die de leveran- Maar ook daarna moet D&B scherp Een andere succesfactor is volgensciers bereid zijn je aan te bieden. ‘In blijven. Meijer: ‘Als je te veel ruimte Veeke dat Groeneveld als FM-ver-plaats van dat het de diensten zijn laat ontstaan, wordt die gepakt. Je antwoordelijke bij BHP Billiton eenwaarom jij hebt gevraagd. Je wordt moet dus continu strak managen op duidelijke visie heeft op Integratedgestuurd door de beperkingen van datgene wat je minimaal vraagt.’ FM: ‘Te vaak zie je dat de integraleleveranciers in plaats van door demogelijkheden. Dat gevaar om alsklant daarin mee te bewegen wordt ‘We gaan alleen in zee met leveranciersnog versterkt door het feit dat FMnog te veel een door leveranciers die ons concept willen verrijken’gedomineerde markt is.’Om ervoor te zorgen dat leveranciersde Best in Class Experience leveren, Want juist daarin schuilt ook een uitbesteding wordt ingezet met alszoals BHP Billiton wenst, en dus ook gevaar, aldus Meijer: ‘In het eerste primaire doelstelling om kosten tehandelen naar de core values van jaar van een samenwerking kun je reduceren of de formatie te flexibili-BHP Billiton, werkt D&B onder meer best wel quick wins realiseren, maar seren (payrollreductie). Te weinigmet performance measurement het is nog vele malen lastiger om dat stellen organisaties zich de vraag ofscorecards. BHP Billiton, Significant niveau vervolgens vast te houden en ze wel in staat zijn een fatsoenlijken D&B hebben samen geconclu- te verhogen.’ opdrachtgever te zijn.’ Groeneveld:deerd dat met name de inzet van Een van de succesfactoren van de ‘Ik zie kostenreductie en payroll alsondernemende, innovatieve, maar samenwerking tussen BHP Billiton, gevolgen, niet als vertrekpunt. Ver-vooral betrokken leveranciers en D&B en Significant is daarom volgens trekpunt is om Integrated FM 100medewerkers leidt tot deze Best In Meijer dat partijen zonodig onder- procent ondersteunend te laten zijnClass FM. ling ook scherp kritiek kunnen leve- aan het primaire proces van de orga-Daarnaast is er een strikte selectie- ren en elkaar permanent uitdagen. nisatie. Alleen dan kun je als facilityprocedure. Meijer: ‘Met name bij Groeneveld: ‘Daarom hebben we aan manager een volwaardig gespreks-contracten met de ‘big four’ wordt het begin gezegd: we nemen zaken in partner zijn voor de leiding van eenSignificant nauw betrokken.’ Veeke: het werk nooit persoonlijk en gaan bedrijf en alleen dan kom je ook tot‘Daarbij hechten we een groot belang lastige onderwerpen niet uit de weg.’ een Best in Class resultaat.’aan inkoop. Dat is een specifiek vak- Veeke: ‘Een valkuil is daarbij ook datgebied, niet iets dat je er ‘zomaar’ bij samenwerking te zeer afhangt vandoet. Maar het belangrijkste is dat personen. Wij streven er daarom naarde (nieuwe) leveranciers meegaan in om de kwaliteit van de processen per- FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE | 191 | JUNI 2011 19
  • PU BL IE K- PRI VAT E SA MENWERKI NG KO S T E NBE H E E RS ING De voorbereidingsfase van een PPS-project Inzicht in de financiële marges en risico’s Binnen Rijkswaterstaat is anderhalf jaar geleden gestart met de voorbereiding van een PPS- project in Delft voor de Dienst Verkeer en Scheepvaart. Vanuit de scope van het projectmanagement bleek het gedurende de voorbereidingen naar besluitvorming moeilijk een gelijk kader aan definities en verwachtingen te creëren op het bestuurlijke niveau, het projectmanagementniveau, met de daarbij horende leveranciers en stakeholders, en het eindgebruikersniveau. Een centrale vraag in deze voorbereidingsfase was: Hoe interpreteren we de financiële risico’s en marges die er zijn om een besluit voor go/no go te nemen? TEKST: CHRISTIAAN VAN DER HEIJDEN EN MIRANDA MAARSSEN Dit artikel gaat in op de boven- satie en exploitatie zijn opgenomen alle onderdelen afzonderlijk uitbe- staande vraag en is gebaseerd op de (Design, Build, Finance, Main- steedt en/of zelf uitvoert; alle onder- ervaring van Rijkswaterstaat in de tenance, Operate, DBFMO) – kan delen moeten in beide keuzes wor- voorbereidingsfase van het PPS- leiden tot een efficiëntere en hoog- den geleverd om de huisvesting project (publiek-private samenwer- waardigere kwaliteit van huisves- (gebouw en diensten) volledig te king) in Delft. Het geeft inzicht in de ting. De eerste echte stappen op het realiseren. opbouw van de financiële compo- gebied van PPS binnen de Rijksover- Voor de omvang van de kosten is er nenten die meewegen bij besluitvor- heid werden gezet met de renovatie wel een verschil. Bij de aanpak via ming in het voorbereidingstraject. van het kernministerie van Finan- een geïntegreerde benadering wordt Eveneens maakt het duidelijk welke ciën aan de Korte Voorhout in Den er een meerwaarde bereikt omdat nauwkeurigheid van gegevens – de Haag. Inmiddels is het nieuwe de verschillende onderdelen opti- marges – in acht moet worden geno- gebouw van de Belastingdienst in maal op elkaar kunnen worden men bij de momenten van besluit- Doetinchem recentelijk geopend, afgestemd door de aanbieders. Dit vorming binnen de voorbereidings- het tweede voorbeeld van een gere- effect wordt versterkt door de con- fase van een PPS-project. aliseerd huisvestingsproject binnen currentie tijdens de aanbestedings- Binnen de Rijksoverheid wordt al het Rijk onder PPS. fase. De meerwaarde kan zich – in enige jaren gestudeerd of het reali- De componenten van de huisves- uiterste vorm – op twee manieren seren van huisvestingsprojecten via tingskosten bij realisatie via een PPS voordoen: voor hetzelfde geld meer publiek-private samenwerking – op op basis van DBFMO komen overeen kwaliteit of dezelfde kwaliteit voor basis van een geïntegreerd contract met die via een niet-geïntegreerde minder geld. waarin alle componenten voor reali- aanpak waarbij de opdrachtgever20 FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE | 191 | JUNI 2011
  • KO S TE NBE H E E RS ING PUBL IEK -PRIVATE SAMEN WER KIN GStatus van de kostenramingen afstoot van huidige objecten en ver- Voor het PPS-project in Delft is hetVoorafgaand aan de start van een huizingen, niet zijn meegenomen in kostenoverzicht uit tabel 1 gehan-PPS-project wordt een businesscase de PPC. Dit inzicht is van belang om teerd. In de tabel is zichtbaar(doel: het besluit tot nieuwbouw) te voorkomen dat bestuurders in de gemaakt met welke kostencompo-opgemaakt en vindt een afwegingplaats om vast te stellen of de reali-satie via een PPS meerwaarde ople- De eerste echte stappen op het gebied vanvert. Deze afweging is de PPC (PublicPrivate Comparator). Hierin worden PPS binnen de Rijksoverheid zijn gezetkosten voor bouw, onderhoud,inrichting en dagelijks beheergeraamd. Zowel de businesscase als veronderstelling zijn een beslissing nenten rekening dient te wordende PPC geeft geen volledig overzicht tot go/no go te nemen op basis van gehouden en welke verschillen ervan alle huisvestingskosten; het een volledig financieel overzicht zijn tussen het wel of niet meene-totaal is niet 100 procent. De reden terwijl deze kosten dan vaak nog men van deze componenten in deis dat eenmalige kosten, zoals niet (of onvoldoende) bekend zijn. geïntegreerde (DBFMO) contract- Op te nemen Geïntegreerd (PPS) Niet-geïntegreerd kosten door DBFMO RWS [1] [2] [3] Beschikbaarheids- Gebruiksvergoeding vergoeding (BBV) (GBV) in BBV buiten Rgd in GBV buiten Rgd (scope) BBV direct GBV direct Grond rente nee - afschrijving boekwaarde nee - Beschikbaarheidsvergoeding (BBV) ja - n.v.t. of gebruiksvergoeding (GBV) (niet-geïntegreerd) n.v.t. ja Bouwkosten ja Parkeren ja Inrichting ja Ontwerp, advies, begeleiding ja Opslag Rgd - - P.M. 47,15/m2 Transactiekosten Rgd voorbereiding/leveringsovk. (PPS) nee Rgd ontwikkelkosten (niet-geïntegreerd) nee Ontwerpvergoeding (PPS) nee Energie, water - Onderhoud planmatig nee - niet-planmatig nee - gebruikerszaken nee Belastingen nee - Heffingen nee - Diensten Eigen diensten RWS nee Diensten (in scope) deels - Indexeringen nee P.M. nee BTW ja n.v.t. n.v.t. [a] [b] [c] [a] [b] [c] Totaal 100% som[a]+[b]+[c]=100% som[a]+[b]+[c]=100% Legenda: • Kolom a of nee opgenomen in de greerde oplossing (PPS); in de beschik- • Kolom Verdeling van alle ostencom- beschouwing van de volledige huisves- baarheidsvergoeding (scope), buiten de ponenten ingeval van een niet-geïnte- tingskosten door RWS; het totaal is scope (zelf te doen door RWS en/of greerde oplossing; in de gebruiksver- < 100%. Rijksgebouwendienst) en kosten van de goeding, buiten de gebruiksvergoeding • Kolom erdeling van alle kosten om- Rijksgebouwendienst (het totaal en kosten van de Rijksgebouwendienst ponenten ingeval van een geïnte- = 100%). (het totaal = 100%).Tabel 1. Vergelijking huisvestingskosten geïntegreerde en niet-geïntegreerde contractvorm. FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE | 191 | JUNI 2011 21
  • PU BL IE K- PRI VAT E SA MENWERKI NG KO S T E NBE H E E RS ING vorm en de niet-geïntegreerde (tra- tor Comparator) en omvat alle gang in het proces gedurende de ditionele) contractvorm. Dit over- onderdelen van de PPS-uitvraag. voorbereidingsfase van het PPS- zicht heeft ertoe geleid dat de Naast de directe kosten voor de project in Delft. Hierbij is duidelijk besluitvormers meegenomen wer- gevraagde onderdelen wordt er ook de benadering ‘van grof naar fijn’ den in de andere samenstelling van rekening gehouden met alle indi- zichtbaar. de financiële componenten bij een recte kosten die door de inschrijvers PPS met DBFMO, in de wetenschap moeten worden gerekend (bijvoor- Referentiebudget dat de referentie van de besluitvor- beeld financieringskosten, risico- Om de besluitvormers op het bestuurlijke niveau inzicht te geven in de effecten van een DBFMO-con- Voor hetzelfde geld meer kwaliteit of tract, is vanuit de projectgroep gezocht naar een duidelijk referen- dezelfde kwaliteit voor minder geld tiepunt. Dit heeft uitgemond in een zogenaamd referentiebudget waar- binnen het nieuwbouwproject in mers merendeels nog gebaseerd opslagen); het totaal is dan wel 100 Delft moest worden uitgevoerd. Bij was op de traditionele – niet-geïnte- procent. dreigende overschrijdingen zou zo greerde – contractvorm. Overigens worden de aanbiedingen snel mogelijk worden opgeschaald, In de tabel zijn de kostenposten uit de markt beoordeeld ten omdat de financiële voordelen van opgenomen die betrekking hebben opzichte van de richtprijs, de pla- het project onder PPS dan in het op alle aspecten van DBFMO. Daarbij fondprijs (overschrijding geeft aftrek geding zouden komen. is een splitsing gemaakt tussen de van punten of uitsluiting, onder- Het referentiebudget was opgebouwd posten die opgenomen zijn in de schrijding geeft extra punten). Deze uit de volgende componenten: gebruiksvergoeding die een departe- prijs is, grofweg, de PSC met aftrek • huidige kosten van de exploitatie ment betaalt aan de Rijksgebouwen- van een verwachte meerwaarde. van de Dienst Verkeer en Scheep- dienst voor het gebruik van huisves- vaart, geprognosticeerd naar 2014, ting, en de kosten die een dienst zelf Case: PPS-project in Delft • eenmalige kosten, bestaande uit Het PPS-project voor de Dienst Ver- de proceskosten van de Rijksge-Christiaan van der Heijden is keer en Scheepvaart bevond zich bouwendienst en Rijkswaterstaat,werkzaam bij Rijkswaterstaat begin 2010 in de voorbereidingsfase de afkoop en afstoot van het over-als hoofd Advies en Projecten van de aanbesteding. Deze voorbe- tollige vastgoed, de verhuiskosten op de terreinen Huisvesting, reidingsfase liep nog tot einde 2010. en aanschaf van ICT. Facility Management en De aanbestedingsfase zou dan door- Documentair informatiemanagement. lopen tot in 2011. Vanaf 2012 zou na De huidige exploitatiekosten van de gunning de uitvoeringsfase plaats- Dienst Verkeer en Scheepvaart zijn vinden (realisatie tot medio 2014 en als uitgangspunt gebruikt, vanuit betaalt (bijvoorbeeld voor schoon- exploitatie vanaf medio 2014 gedu- het perspectief dat DBFMO beoogt maak en catering). Vervolgens zijn rende een looptijd van vijftien jaar). voordeliger te zijn dan een traditio- die afgezet tegen de kosten die Er was een ruwe PSC beschikbaar. nele contractvorm, en daarmee opgenomen zijn in de beschikbaar- De afspraak was dat er een tweede voordeliger dan de huidige situatie. heidsvergoeding die een departe- kostenraming zou worden gemaakt, De ruwe PSC bevestigde dit beeld. ment betaalt aan de Rijksgebouwen- voorafgaand aan de aanbesteding, De eenmalige kosten zijn te dienst voor het gebruik van huisves- op het moment dat de outputspeci- beschouwen als autonome kosten: ting en faciliteiten op basis van een ficaties voor het aanbestedingsdo- deze kosten worden voor ieder geïntegreerd contract. De opbouw cument zouden zijn opgemaakt. nieuwbouwtraject gemaakt. De van deze vergoedingen verschilt dus In deze fase van het project was het keuze voor een bepaalde contract- aanzienlijk van elkaar, hetgeen een nog niet mogelijk om aan alle varia- vorm heeft hier geen invloed op. financiële vergelijking lastig maakt. belen waarden toe te kennen. Belangrijke waarden waarover nog Lessons learned Raming tijdens het PPS-project moest worden gesproken waren de De ervaring met de voorbereidings- Tijdens het PPS-project maakt de restwaarde (na afloop van de loop- fase van het PPS-project in Delft staat een kostenraming om de aan- tijd), de te hanteren indexeringen en heeft al doende nieuwe inzichten biedingen te kunnen beoordelen. de discontovoet. Dit hield in dat alle geboden. Allereerst werd al snel Deze raming is de PSC (Private Sec- genoemde bedragen in de ruwe PSC duidelijk dat de vergelijking tussen een ruime bandbreedte en/of onze- een geïntegreerde contractvorm en Miranda Maarssen is kerheidsmarge kenden. Deze mar- een traditionele – niet-geïntegreerdewerkzaam bij Rijkswaterstaat ges zouden verder afnemen naar- – contractvorm houvast gaf aan het als senior adviseur mate het project zich verder in de bestuurlijk niveau. Het naast elkaar Huisvesting, met als tijd zou bevinden. zetten van de financiële componen- expertises publiek-private In het overzicht in figuur 1 is aange- ten gerelateerd aan bovenstaande samenwerking en Het Nieuwe Werken. geven hoe de ontwikkeling van de contractvormen bood hiervoor de kosten zich verhoudt tot de voort- juiste uitkomst.22 FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE | 191 | JUNI 2011
  • KO S TE NBE H E E RS ING PUBL IEK -PRIVATE SAMENWER KIN G Norm RWS ‘Ruwe’ PSC PSC Inschrijving PPC Businesscase 2008 04-2010 10-2010 2012 De pijl geeft de financiële fluctuatie door Bandbreedte (stand van het proces) en variabelenFiguur 1. De voorbereidingsfase van het PPS-project in Delft: de ontwikkeling van de kosten in verhouding tot de voortgang in hetproces.Ten tweede kwam het besef naarvoren dat de opbouw van een PPS- DBFMO beoogt voordeliger te zijn danproject naar aanbesteding een wegvan verdere verfijning betrof, waar- een traditionele contractvormbij de financiële marges gaandeweghet proces steeds verder afnamen.De behoefte aan een toetssteen van- ciële componenten de ruimte om op Uiteindelijk is het PPS-project inuit het bestuurlijke niveau werd bestuurlijk niveau te wijzen op de Delft niet verder doorgezet, vanwegeondervangen door het opstellen van niet-financiële voordelen van het de bezuinigingsplannen van heteen referentiebudget, waarmee het DBFMO-contract, waardoor nog kabinet-Rutte. Eind 2010 is derhalvegevoel van controle op de onzeker- meer meerwaarde kon ontstaan bin- besloten het project te beëindigenheidsmarges binnen de voorberei- nen de realisatie van het project. De en als Rijkswaterstaat te zoekendingsfase van het PPS-project toe- expliciete vergelijking van de twee naar mogelijkheden binnen denam. Dit heeft ertoe geleid dat onei- contractvormen bracht ook aan het bestaande huisvesting om het huis-genlijke vergelijkingen tussen twee licht dat de kosten voor een DBFMO- vestingsvraagstuk in Delft op teanders opgebouwde contractvor- contract gedurende de contractperi- lossen.men, het overbekende appels met ode niet significant zouden wijzi-peren vergelijken, in de kiem wer- gen. Dit in tegenstelling tot bij deden gesmoord en de vergelijking het traditionele vorm, waarbij de erva-doorgronden van de financiële ring is dat na een aantal jarenstand van zaken binnen het project opnieuw moet worden geïnvesteerd,juist versterkte. hetgeen een prijsopdrijvende wer-Tot slot gaf het inzicht op de finan- king tot gevolg zou hebben. Ook interessant Ondanks voorbeelden in het buitenland en stimulering door de ministeries van VWS en Financiën blijkt dat publiek-private samenwerking (PPS) als realisatiestrategie voor bouwinitiatieven in de Nederlandse zorgsector niet van de grond komt. Wat zouden hiervan de oorzaken kunnen zijn? Ga naar www.fmm.nl/magazine06-2011 FMM.NL FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE | 191 | JUNI 2011 23
  • Leergang Bedrijfskunde voor facility managers in 8 stappen van operationeel naar strategisch management Op 20 september 2011 start de leergang Bedrijfskunde voor facility managers i.s.m. RSM – Erasmus Universiteit. Deze leergang stelt u in staat om uw invloed binnen uw organisatie te vergroten. Want uw facilitair beleid raakt alle hoeken van de organisatie. In acht diepgaande modules krijgt u inzicht in alle facetten van uw organisatie, zoals strategisch, financieel, inkoop- en vastgoedmanagement. Hierna bent u in staat om als business- partner uw beleid te presenteren en te beargumenteren voor uw management en directie. drs. job hoogendoorn, hoofddocent: “Facility managers moeten mee kunnen praten over wat de operations betekenen voor de organisatiestrategie. Dat vraagt om een bijscholing van de facility manager, vooral in de sfeer van strategisch management, integratie van verschillende bijdragen en de doorvertaling daarvan naar facility management.” zo schrijft u in: • Via www.fmm.nl/leergang • Per mail via seminars@weka.nl • Telefonisch op 020 – 582 6600Download de brochure op: www.fmm.nl/leergang
  • BUITENL A N DDe Europese droomVolgens hem is Europa beter gepositioneerd king en verdeling. Andere continenten gaandan andere regio’s om een perfect energie-, de competitie aan. Europa moet daarom sneltransport- en communicatienetwerk te bou- wakker worden en haar meerjarige ervaringwen. Een slimme infrastructuur. Een ver- omzetten in leiderschap. De Aziatische Uniesterkte Europese integratie en een model voornieuwe laterale besturing van 1 miljard men-sen. Volgens hem is de Europese droom hele-maal niet dood. De derde industriële revolutieis mogelijk. Het partnership met 500 miljoeninwoners in de Mediterrane regio helpen Fred Kloet is directeur van Villa FM BV.daarbij. Volgens hem is Europa het laborato-rium van de wereld. Europa heeft 191 miljoengebouwen die omgebouwd kunnen wordentot energiebronnen. Met hulp van internet-technologie, sensoren en logistiek. Het vereistechter wel een andere besturingsmentaliteit. ontwikkelt zich gestaag. De Afrikaanse Unie isHij is de president van de ‘Foundation on Eco- groeiende. De Zuid-Amerikaanse Unie bestaatnomic Trends’ (www.foet.org) en adviseert al pas twee jaar. Het feit dat Duitsland haarjaren de Europese Commissie. Hij heeft het eigen grondstoffen weer heeft ontdekt is eenboek ‘The European Dream’ geschreven. Uit direct gevolg van de door Rifkin omschreven2004 maar nu pas actueel. Zijn nieuwe boek ontwikkeling. Ook de NFC Index Coöperatiegaat over de derde industriële revolutie. Hij past in dit plaatje.heeft het al besproken met de Belg HermanVan Rompuy. Er lijkt een proces te zijn dat Het is dus niet zo raar dat de Europese FM-zich richt op toenemend ‘community feeling’. sector zich ook sterker continentaal gaatFamilie-denken. We realiseren ons steeds organiseren en daarbij geholpen wordt doormeer dat we afhankelijk zijn van onze buur- Herman van Rompuy en Barroso. Het grotelanden. We vormen een continentale biosfeer gevaar is dat de huidige leiders in silo’s blij-begrenst door watermassa’s. De jongere gene- ven denken. ‘Make it happen’ vereist pragma-raties moeten door Van Rompuy en Barroso tisme, realisme, transparantie, respect en heelworden aangespoord samen te werken aan de veel ervaring met integratie en het ontwikke-ontwikkeling van continentale biosferen ver- len van communities. En dat heeft de Euro-gelijkbaar met de huidige sociale media. Dit pese FM-sector. En daarom is het lezen vanvereist een verschuiving van de macht van het nieuwe boek van Jeremy Rifkin cruciaalverticale hiërarchische macht naar laterale voor de Europese facility manager om hetmacht. Er komt een einde aan de top-down kwartje te laten vallen. Of hem uitnodigenmodellen en de beweging is al gestart. Een voor een key-note. Of zijn columns in denieuw pragmatisme. Volkskrant lezen. Of hem op twitter of face- book volgen. Onze Europese leiders doen hetVolgens Jeremy Rifkin heeft Europa de ideale al en gaan Facility Management veranderen.positie om de wereld te gaan leiden, maarweet Europa dat zelf nog niet. Het continen-tale besturingsmodel. De Europese regeringmet lateraal gezag gebaseerd op samenwer- FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE | 191 | JUNI 2011 25
  • HI GH PERF ORM A N C E WORKSPAC E ME E T IN S TRU M E NT Van links naar rechts: Emma Honderslo, docent Arrien Termaat en Tina van der Meer. High performance workspace Nieuw instrument meet kwaliteit werkomgeving Hoe meet je de kwaliteit van de werkomgeving en wat is de toegevoegde waarde van een werkplek? Tina van der Meer en Emma Honderslo, vierdejaars studenten van de opleiding Facility Management en Real Estate van Saxion Hogescholen, ontwikkelden samen met hun begeleider Arrien Termaat voor dit doel de Werkomgeving Prestatie Meter (WPM). Met hun quickscan werden de twee afstudeerders vorige maand eervol tweede in de posterwedstrijd van het congres van EuroFM in Wenen. TEKST: JACK VAN EEKELEN Arrien Termaat, docent en onder- het invoeren, maar niemand weet een term die ook internationaal zoeker aan de opleiding FM en Real wat het feitelijk inhoudt. Wat wil je toepasbaar is: high performance Estate van Saxion in Deventer, is in de praktijk dan wel? Een werk- workspace. Wat me bovendien niet bijster gecharmeerd van het plek die zo goed mogelijk aansluit stoort, is dat Het Nieuwe Werken in begrip Nieuwe Werken. ‘Van dat bij wat zowel de organisatie als de de beeldvorming meer als doel begrip word ik echt niet vrolijk. Nie- gebruiker verlangt. In ons onderzoek wordt gebruikt dan als middel om mand heeft een antwoord op wat hebben we het bewust niet over Het de prestaties van je medewerkers en Het Nieuwe Werken is. Iedereen wil Nieuwe Werken, maar hanteren we je organisatie te verbeteren.’26 FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE | 191 | JUNI 2011
  • M E E TINS TRU M E NT H IGH P E RFO RM A NCE WOR K SPAC EIn het kader van een breed onder-zoek naar de high performance Flexibiliteitworkspace heeft Termaat de afgelo- 4pen maanden, samen met de tweegenoemde afstudeerders, een meet- 3instrument ontwikkeld dat bedrij- Aansluiting 2 Kostenbesparingven en instellingen inzicht moet werkprocessengeven in de actuele prestaties van 1de werkplek. Opdrachtgevers van de HPWerkomgeving Prestatie Meter 0(WPM) zijn draaijer+partners en het MPKenniscentrum Business Develop- Gezondheid &ment & Hospitality van Saxion. High Duurzaamheid Comfort vanDe twee studenten hebben de pres- Medium medewerkerstatie-indicatoren van de werkomge- Lowving vertaald naar meetinstrumen-ten. Een quickscan geeft in vijfminuten een globaal inzicht in de Imagoplussen en minnen van de werkom-geving. Voor het vervolg is een ver- Figuur 1. De Werkomgeving Prestatie Meter.diepend onderzoek samengesteld Flexibiliteit en kostenbesparing worden op dit moment als het belangrijkste beoordeeldmet een uitgebreidere vraagstelling. binnen de WPM, maar dit betekent niet dat iedereen daar op dit moment ook het hoog-Op basis van die resultaten kan in ste op scoort. Vanuit het gemiddelde belang wordt de drempelwaarde voor medium eneen later stadium een consultant, high performance vastgesteld.rekening houdend met de ambitiesvan de opdrachtgever, gericht advi- omgeving zich verhoudt tot de deel dat je gemakkelijker nieuweseren hoe de kwaliteit van de werk- gemiddelde performance.’ mensen, bijvoorbeeld jong talent,omgeving te verbeteren valt. De Workspace Performance Meter is kunt binnenhalen? Overigens blijkt‘Wat de WPM echt onderscheidend opgebouwd uit zes pijlers: flexibili- dat de topvijf van de werkgevers welmaakt, is dat we er een prestatie teit, duurzaamheid, kostenbesparing, inzet op een zo hoog mogelijke scoreaan koppelen. Bovendien kun je er productiviteit (aansluiting van werk- van alle onderdelen van de WPM. Zijin korte tijd een eindscore uit processen), imago en gezondheid en kiezen niet voor kostenbesparing ofhalen’, stelt Tina van der Meer. De comfort van werknemers. Over deze voor duurzaamheid en slagen erWPM is niet trendgevoelig, de meter onderdelen worden in de quickscan kennelijk in die high performancehoudt rekening met ontwikkelingen in totaal achttien vragen gesteld, over een breed front te managen. Hetdie in de werkomgeving kunnenplaatsvinden. ‘Het uitgangspunt waseen dynamisch, conjunctuuronge- ‘Wat de WPM onderscheidt, is dat wevoelig product te maken’, verduide-lijkt Termaat. ‘Met de resultaten er een prestatie aan koppelen’wordt zichtbaar wat een kantooror-ganisatie elk jaar met betrekking totde werkomgeving belangrijk vindt. veelal in de vorm van stellingen. Een optimaliseren van de werkomgevingJe ziet bijvoorbeeld dat momenteel voorbeeld: voor het onderdeel Flexi- is van het grootste belang. Vergrij-kostenbesparing en flexibiliteit het biliteit is in de scan de volgende zing, leegstandsproblematiek: allerleihoogst scoren. Dat blijkt ook uit de vraag opgenomen: Hoeveel dagen actuele thema’s komen in die omge-resultaten van de organisaties die per week is het mogelijk op andere ving samen.’de scan hebben ingevuld. In tijden plekken dan op kantoor te werken?van hoogconjunctuur nemen naar Wie twee dagen of meer invult ver- Een op zesverwachting imago en comfort een dient vier punten; een werkgever die In het kader van het onderzoek heb-belangrijkere plaats in. De pijlers hier ‘nul’ noteert, blijft puntloos. ben beide Saxion-studenten enkelevan de WPM schuiven dus mee met Volgens Termaat is het een utopie te tientallen bedrijven en instellingenhet tijdsbeeld. Daardoor heb je als veronderstellen dat organisaties op geraadpleegd. Daaruit komt naarorganisatie elk jaar een goede alle onderdelen van de WPM maxi-benchmark om te zien hoe je werk- maal zullen scoren. ’Niet elk bedrijf hoeft een high performance na te De uitkomsten van het totale streven. Het is maar waar je voor onderzoek worden gepresenteerd tijdens het congres High Perfor- Jack van Eekelen is kiest. Ga je besparen op huisvesting mance Workspace op 22 september freelance journalist. of investeer je juist daarin, met als 2011 in Deventer. oogmerk medewerkers tevreden te stellen en met als bijkomend voor- FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE | 191 | JUNI 2011 27
  • FMM . N L M EE S T G EL EZ EN meest gelezen berichten op www.fmm.nl van de afgelopen maand Facility manager bespaart per werkplek 8 procent op zichzelf Gemeten naar de kosten per werkplek hebben facility managers in 2010 een kleine 8 procent bespaard op de eigen inzet. De kosten van facility management bedroegen afgelopen jaar 447 per werkplek ten opzichte van 484 in 2009. ...lees verder op fmm.nl Bouwbesluit 2012 veroorzaakt rumoer onder facility professionals De Nederlandse Vereniging voor Technisch facilitair management in de Gezondheids- zorg (NVTG) verzet zich tegen het concept Bouwbesluit 2012 dat nu bij de Eerste en Tweede Kamer ligt. ...lees verder op fmm.nl ‘Overheid moet investeren in professionele inkoopfunctie’ De overheid doet er goed aan te investeren in de kwaliteit van de inkoopfunctie, zodat inkopers beter in staat zijn om al in de voorbereidingsfase te kiezen voor duurzame en innovatieve oplossingen. ...lees verder op fmm.nl Nieuwe code voor inkoop schoonmaak bevat veel actiepunten voor facility De Code Verantwoordelijk Marktgedrag in de schoonmaak- en glazenwasserbranche is een feit. FMN zette haar handtekening eronder namens Facility Management Nederland. ...lees verder op fmm.nl28 FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE | 191 | JUNI 2011
  • M E E TINS TRU M E NT H IGH P E RFO RM A NCE WOR K SPAC Evoren dat ‘slechts’ een op de zesbenaderde organisaties in aanmer- ‘Nederland trendsetter in FM’king komt voor het predikaat ‘high Nee, toeval is het volgens Tina van der Meer niet, het feit dat het podium bij de strijdperformance workspace’. De uit- om de EuroFM Poster Award eind mei tijdens de EFMC in Wenen geheel oranje gekleurd was.komsten verbazen Emma Hondersloen Tina van der Meer niet. ‘Iedereen ‘Nederland loopt voorop, is trendsetter op het gebied van FM’, zo vingen wij ook opgaat zich nu bezighouden met Het in de wandelgangen. De drie Nederlandse inzendingen, op een totaal van vijftien, betroffen elk een presentatie van meetinstrumenten. De award werd gewonnen doorNieuwe Werken, maar dat wil nog Sigrid van der Pluijm, afstudeerder aan de NHTV Academy voor Real Estate en Faci-niet zeggen dat ze alles goed georga- lity Management in Breda. Zij onderzoekt in opdracht van Hospitality Consultants deniseerd hebben.’ Termaat stipt in dit mogelijkheid klanttevredenheid te verhogen tegen gelijke of zelfs geringere facili-verband een significant verschil aan taire kosten. Tina van der Meer en Emma Honderslo van de opleiding Facilitytussen de harde en zachte sector. Management & Real Estate van Saxion in Deventer eindigden met hun Werkomge- ving Prestatie Meter op een fraaie gedeelde tweede plaats.‘Non-profitinstellingen zijn op ditmoment erg bezig met kostenbespa- ‘We zijn dik en dik tevreden’, jubelt Van der Meer bij terugkeer. ‘Het was een prach-ringen, terwijl het bedrijfsleven zich tige ervaring. Onze korte presentatie verliep goed. Opvallend dat nogal wat poster- presentaties het thema van Het Nieuwe Werken raakten. Kennelijk leeft die ontwik-sterk richt op de gezondheid en het keling internationaal ook sterk. Uiteraard hebben we in Wenen veel genetwerkt encomfort van de werknemers. De meters visitekaartjes uitgewisseld. Zelfs een bezoeker uit China sprak ons aan.’ Deachtergrond daarvan is de gehoopte twee studenten zijn tijdens het congres enkele keren benaderd om in Nederland hunverhoging van de productiviteit van verhaal over de WPM uit de doeken te doen. Hun succesvolle presentatie in Wenende werknemers en de aantrekkings- krijgt dus nog een of meer staartjes.kracht als werkgever. Dat is ook hetmooie van de Werkomgeving Presta-tie Meter; het is een model datmeegroeit met het tijdsbeeld en een ‘De pijlers van de WPM schuivenranking geeft van wat op eenbepaald moment belangrijk wordt mee met het tijdsbeeld’geacht.’De samenwerking tussen FM, HRM,Vastgoed en ICT is in de werkomge- handen. Kennelijk is er onvoldoende ‘Die raakt meer aan dan de zes pij-ving van de toekomst een must, risico aanwezig om dit soort gege- lers uit de quickscan. Ook thema’sconcluderen de studenten van vens op een rijtje te hoeven zetten. als cultuur en innovatie wordenSaxion in hun onderzoeksrapport. Er wordt niet naar gevraagd, zo hoor daarin meegewogen, gekoppeld aanDeze samenwerking is min of meer je in de praktijk, dus waarom zou je de visie, strategie en missie van eeneen gedwongen huwelijk. Van der gaan meten’, aldus de docent/ organisatie.’ Volgens Termaat moe-Meer: ‘FM zet in veranderingsproces- onderzoeker van Saxion. ten de scans beoordeeld worden alssen in een organisatie vaak de eerste ‘Het ontbreken van de parate kennis een intake. ‘Na een kwartiertje hebstap, maar HRM is heel belangrijk van die gegevens heeft ons ver- je nog geen advies. De gegevens zijnom medewerkers mee te krijgen in baasd’, vult Van der Meer aan. de basis voor interactie tussen dedie veranderingen. Uiteraard is ookICT onmisbaar, want de virtuelewereld wordt alsmaar belangrijker. In 5 minuten een overzicht van deDe drie disciplines moeten samen-werken om een high performance prestaties van de werkomgevingwerkomgeving te creëren.’Leerzaam proces ‘Daarom waren we genoodzaakt de opdrachtgever en de consultant.’De totstandkoming van de WPM is oorspronkelijke opzet bij te stellen. De WPM werd vorige maand gepre-voor de betrokkenen een uiterst In onze pilot bleek namelijk dat senteerd op het congres van EuroFMleerzaam proces geweest, zo bena- door deze hiaten niemand in staat in Wenen. Honderslo: ‘Het zou inte-drukken zij. Termaat: ‘Waar wij was onze quickscan fatsoenlijk in te ressant zijn te bekijken of dit instru-steeds tegenaan liepen, is dat ieder- vullen. Met onze vereenvoudigde ment ook elders in West-Europaeen wil weten wat de performance quickscan kunnen organisaties nu toepasbaar is. Dat te onderzoeken isvan de werkplek is, maar niemand in vijf minuten een globaal inzicht een van onze aanbevelingen.’weet hoe die gemeten wordt. Wat krijgen in de prestaties van de werk-feitelijk gemeten wordt, zijn de kos- omgeving.’ten. Vragen over het aantal vier- De scan wordt in de toekomst onlinekante meters, het aantal medewer- aangeboden. Het ligt in de lijn derkers en fte’s, het ziekteverzuim en verwachtingen dat een aantal orga-het personeelsverloop bleken veelal nisaties zich niet tevreden zal stel-niet of nauwelijks door de onder- len met een globaal overzicht. ‘Voorvraagden te beantwoorden. Die hen hebben wij een verdiependegegevens zijn überhaupt niet voor- scan ontwikkeld’, aldus Honderslo. FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE | 191 | JUNI 2011 29
  • C ON TE NTO RIA L BCL R EAL E STAT E Bespaar en verbeter uw huisvesting Strategisch huisvestingsplan voor uw vastgoed Bedrijven en instellingen onderschatten vaak de betekenis van de eigen huisvesting, vooral omdat men het ‘gebouw’ als een vast gegeven beschouwt. Huisvesting is een dynamisch middel dat behoort tot het strategische instrumentarium van het management. Het is één van de waarborgen voor de continuïteit van de onderneming. Ook het financiële vastgoedperspectief is betekenisvol. Het is belangrijk dat de organisatie (net als de werkprocessen) op een goede manier wordt voorzien van passende huisvesting. Dit heeft positieve gevolgen voor onder meer de arbeidsproductiviteit, de facilitaire kosten, het bedrijfsimago en de werknemerstevredenheid. TEKST: LYSANDER BOS In de keuze voor bedrijfshuisvesting wikkelingen, interne, externe en 2, 3, 4 en 5 (gewenste situatie), spelen meer factoren een rol dan maatschappelijke factoren, 7. mogelijke huisvestingsscenario’s alleen maar besparen en Het Nieuwe 4. QuickScanmodel ontwikkelen opstellen naar aanleiding van Werken (HNW). Er gaat een evalua- naar aanleiding van uitgangs- punt 6 en marktinventarisatie, tieproces aan vooraf waarin de hele punten, 8. huisvestingsscenario’s beoordelen bedrijfsstrategie van belang is. Ieder 5. analyse maken van de huidige door middel van QuickScan en beleidsterrein heeft invloed op de situatie, met behulp van het netto contante waardeberekening, uiteindelijke vorm van de huisves- QuickScanmodel, 9. keuze maken definitieve huis- ting: het marketingbeleid bepaalt 6. definitieve uitgangspunten op- vestingssituatie, het imago dat een kantoor moet uit- stellen naar aanleiding van punt 10. projecten bepalen en planning stralen, het personeelsbeleid houdt opstellen (definitieve situatie zich bezig met het welbevinden van realiseren), de werknemers in hun werkomge- 11. evaluatie. ving en het financiële beleid bepaalt de grenzen waarbinnen het budget Missie, visie en imago kan worden vastgesteld. Passende huisvesting moet het In een strategisch huisvestingsplan gewenste imago van een organisatie (zie figuur 1) kunnen alle elementen benadrukken, voor bezoekers, klan- worden meegenomen. Dat kan als ten, relaties en medewerkers. volgt worden aangepakt: Immers, een goed imago draagt bij 1. missie en visie gehele organisa- aan continuïteit, winstgevendheid, tie en facilitaire organisatie, Lysander Bos MSc MRICS werkt bij concurrentievermogen, uitstraling 2. huisvestingsdoelen en beleids- BCL Real Estate, dat gebruikers van en werkplezier. Beeldvorming is in uitgangspunten opstellen vastgoed adviseert over huisvestings- hoge mate afhankelijk van de soort naar aanleiding van punt 1, en vastgoedvraagstukken. publieksgroep en de positie die zij 3. onderzoek naar toekomstige ont- inneemt in relatie tot de organisatie.30 FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE | 191 | JUNI 2011
  • BCL RE A L ES TATE CON TEN TOR IA LEen gebouw maakt tastbaar wat de drie rationaliseringsprincipes: ken bedrijfskundige oriëntatie.organisatie is en moet dus passen - scheiding uitvoering & regeling, Daarbij ging het vooral om hetbij de missie, visie en kernwaarden - splitsing regelende functies, bedenken van de meest efficiëntedaarvan. - splitsing uitvoerende functies. wijze om het werk te organiseren • et doel van deze methodie was en het verbinden van monetaireToekomstige ontwikkelingen maximale efficiëntie en beheers- beloningen aan individuele pres-Veel beslissingen in huisvesting wor- baarheid van arbeidersgedrag (eco- taties (‘output’).den op korte termijn ad-hoc geno-men, vaak top-down met de opdrachtom de bezuiniging te regelen, terwijl Passende huisvesting moet het gewenstehet vastgoedcomponent statisch ismet eigendomsposities en/of te lange imago van een organisatie benadrukkenhuurcontracten. Het is dus vanbelang te weten welke toekomstigeontwikkelingen er op organisaties nomische en sociale beheersing). Het Tayloriaans model heeft onsafkomen. Door de management- • Ontwerpen van controlestructu- hele maatschappelijke denken door-theorie van Peter Drucker te verge- ren: nauwkeurig toezicht, monito- drongen: in alle opzichten wordt erlijken met die van Taylor worden ring van systemen, stabiliseren en gedacht en gehandeld in termenveel knelpunten zichtbaar waar intensiveren van arbeidsprestatie van specialisatie, tot in het onder-organisaties mee worstelen. door gebruik van prestatiebelo- wijs aan toe. Een Tayloriaanse (func-Drucker heeft het in zijn boek ningssystemen. Taylorisme impli- tionele) organisatie is opgebouwdManagement: Uitdagingen in de 21e ceert een herstructurering van de uit afdelingen als marketing, ont-eeuw over de opkomst van de ken- totale arbeidsorganisatie en wordt wikkeling, engineering, productie,niswerker. Drucker stelt dat kennis- gekenmerkt door een uitgespro- kwaliteitscontrole, verkoop enwerkers mobiel zijn en dat ze huneigen ‘productiemiddel’ bezitten,namelijk de kennis die zij hebben. QuickScanWerknemers zullen steeds meer Kwaliteit, flexibiliteit, identiteit, enz.gemanaged moeten worden alsof ze Pand-kwaliteit-vrijwilligers zijn: geld motiveert niet, meting eisen Enquêtete weinig geld demotiveert. Vrijwilli-gers werken omdat het werk bevre-digend is. Werknemers moeten op - Missie - Visiede hoogte zijn van de missie van de - Imago Huidige Uitgangs- - Normeringen Knelpunten punten Oplossen via... Gewensteorganisatie en erin geloven, continu situatie - Wetgeving situatiegetraind worden en resultaten zien. - Beleidsuitgangs-Dat motiveert. Volgens Drucker dient puntenniet het managen van mensen cen- Toekomstige ontwikkelingen Scenario’straal te staan: ‘Het streven naar een eisen -Techniek, -Mensen,hogere productiviteit van kennis- -Maatschappelijkwerkers wordt waarschijnlijk de -Ruimtebehoeftekern van het management van Definitieve Projectenmensen.’ evaluatie situatieDe ‘wetenschappelijke bedrijfsvoe-ring’ van Taylor is een typische inge-nieursoplossing voor problemen van Figuur 1. Structuur strategisch huisvestingsplan.prestatiebereidheid en discipline- 10ring. De kern is tweeledig: 9 Streefniveau• aylorisme is gericht op het ont- Minimale niveau 8 werpen van arbeidstaakstructuren met maximale technische 7 arbeidsdeling en vergaande taak- 6 Uitkomst pandmeting fragmentatie. Voor een optimale 5 sociale beheersbaarheid van de 4 arbeid(ers) is het volgens Taylor 3 van cruciaal belang dat er een vol- 2 ledige personele scheiding wordt 1 aangebracht tussen louter uitvoe- 1 2 3 4 5 6 7 rende taken en voorbereidende, Uitkomst Quick-scan controlerende en program- merende taken. Dit resulteert in Figuur 2. Satisfactiematrix. FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE | 191 | JUNI 2011 31
  • C ON TE NTO RIA L BCL R EAL ESTAT E administratie, terwijl het feitelijke zocht. De scan verstrekt informatie kan met behulp van de juiste strate- proces dwars door alle afdelingen over het geanalyseerde gebied in ter- gie veel worden bespaard, zeker als heen loopt. men van kwaliteit. Daarmee leent hij meerdere locaties worden samenge- zich bij uitstek voor het analyseren voegd tot een locatie. Samen met de Conclusie Taylor - Drucker van velerlei aan huisvesting gerela- gebruikers van een pand moet de Taylor zei tegen de werkers ‘hoe’ ze teerde aspecten. Deze scan wordt vastgoedadviseur willen nadenken hun werk moesten uitvoeren. In de met behulp van experts gemaakt. over de korte- en langetermijnrich- procesgerichte organisatie wordt Omdat dit enigszins su ectief is, ting van een strategisch huisves- tegen de werkers gezegd ‘wat’ ze wordt door middel van pand-kwali- tingsplan. Je moet nu al in kaart moeten doen. Het ‘waar’ komt op de teit-meting de uitkomst objectiever brengen wat voor vastgoed je over tweede plaats. De medewerker is gemaakt. Uiteindelijk worden de een aantal jaar nodig hebt en daar je een kenniswerker geworden en het gebouwen in een satisfactiematrix eigendom en de huurcontracten op zou niet meer hoeven uit te maken (zie figuur 2) met elkaar vergeleken. afstemmen. Vaak betekent dat een waar hij zijn werkplek heeft. Hier kun je ook zien hoe de huidige strategische kern en een aantal Bij veel organisaties is het probleem huisvesting scoort ten opzichte van flexibele huurcontracten. Door de dat er volgens het model van Taylor het vastgestelde streefniveau. juiste vastgoedadviseur te kiezen is of wordt gehuisvest, dus traditio- Nadat de huidige situatie in kaart is kunnen bedrijven vaak 20 procent neel. Dit betekent dat afdelingen gebracht en de knelpunten zijn op de korte tot middellange termijn eilanden zijn die niet of nauwelijks benoemd, kan de stap naar de gewen- en tot 45 procent op de lange ter- met elkaar communiceren en ste situatie worden gemaakt door uit- mijn op hun huisvestingskosten samenwer en. Op deze eilanden gangspunten te formuleren. Daar- besparen, en hierbij de werkomge- heeft bijna iedereen een vaste werk- mee kunnen in de gewenste situatie ving verbeteren. Facility managers plek en men voelt zich verantwoor- de knelpunten van de huidige situa- hebben dus alle reden om serieus delijk voor het deelproces. tie worden opgelost. Door verschil- werk te maken van hun huisvesting lende scenario’s met elkaar te verge- en het bijbehorende vastgoedcom- QuickScan en pand-kwaliteit- lijken in een scan en een NCW-bere- ponent. meting kening kunnen de kwaliteit en de Een QuickScan is een analysetool besparing in kaart worden gebracht. waarmee snel allerlei soorten gege- In dit NCW-model worden ook de vens (‘harde en zachte’) en relaties exploitatiekosten meegenomen. daartussen kunnen worden onder- Gezien de huidige vastgoedmarkt advertentie 24/7 service-onderhoud Duurzame klimaatprestaties door specialistisch onderhoud De beste klimaatapparatuur fabriceren is één. Zorgen dat de kwaliteit ook op de langere termijn hoog blijft, vraagt om een juiste servicestrategie. Door middel van innovatieve technieken en uitgekiende servicecontracten zorgt Carrier’s eigen professionele serviceorganisatie ervoor dat de systemen onder alle omstandigheden optimaal blijven presteren voor een comfortabel binnenklimaat. Ook de integratie van Carrier systemen in geavanceerde gebouwbeheer-installaties. Dus, voor élke klimaatoplossing: turn to the experts. Carrier Airconditioning. T (071) 341 71 11, www.carrier.nl/klimaatoplossingen turn to the experts 461car Adv188x130 Duurzame.indd 1 02-12-10 11:1032 FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE | 191 | JUNI 2011
  • COL UMN Outside In SamenwerkenHet klinkt zo eenvoudig en het spreekt zo Lennart Harpe is actief alsmakkelijk uit: samenwerken. Maar hoe weer- coach, consultant en corres-barstig is de praktijk? Vraag dat maar eens pondent op het gebied vanaan ziekenhuisbestuurders, die niet zelden dienstverlening en bedrijfs-rollebollend door de gang gaan met hun voering en treedt op als sprekermedisch specialisten. Of aan de bestuurders en dagvoorzitter. In Outside Invan Facility Management Nederland en IFMA beschouwt hij de wereld om onsHolland, die al jarenlang in gesprek zijn over heen en vertaalt deze naar hetde bundeling van krachten. Zal het er nu dan facilitaire werkveld.eindelijk toch van komen?Ik krijg soms de indruk dat mensen en organi-saties helemaal niet willen samenwerken. financiële druk merken, kijken serieus naarWaarom samen optrekken als het ook lekker samenwerking met buurgemeenten, metsolo kan? Zelfs als dat betekent dat het wiel samenvoeging van diensten in één gemeen-opnieuw uitgevonden moet worden en evi- schappelijke back office als serieuze optie.dente kwaliteiten van de ‘tegenpartij’ onbenut Het is één van de mogelijkheden om de kwa-blijven. Suboptimaal presteren, inefficiency en liteit van dienstverlening op peil te houden,een hoger kostenniveau worden op de koop toe ondanks slinkende budgetten.genomen. Blijkbaar kan men zich dit veroor- Kon dat allemaal niet wat eerder? Waaromloven en komt men er mee weg. Of beter zagen bestuurders en managers er tot nu toegezegd: kwam. Want de diverse crises die over geen been in? Misschien heeft het toch iets teons heen komen schieten te hulp. Economische maken met ego’s en het niet willen delen vancrisis, eurocrisis, klimaatcrisis, voedselcrisis; macht en invloed. Nu maar hopen dat dehet is eigenlijk een blessing in disguise. Onder nieuwe samenwerkingsvormen duurzaam(financiële) druk wordt alles vloeibaar. Om te blijken te zijn en niet overboord gezet wordenoverleven en sterker uit de ellende te komen als de zaken weer beter gaan. Dat lukt alleenmoet je vandaag de dag wel samenwerken. als de betrokkenen zelf de toegevoegdeEn dus houden die twee elkaar tot voor kort waarde hiervan inzien. Samenwerken omdattegenwerkende collega’s de processen binnen het leuk en zinvol is en niet omdat het nuhun afdeling tegen het licht. Opeens kunnen even moet vanwege de crises.FM en ICT wel samen door één deur en in één De komende weken kunt u zelf ook meerfront office met gebruikmaking van één inhoud geven aan samenwerken. Bijvoorbeeldmanagementinformatiesysteem. Wat jarenlang bij het uitstippelen van de route naar Frank-onmogelijk bleek, blijkt nu wel te kunnen. Met rijk of bij het opzetten van de tent. Maardank aan de bankiers en Griekenland! natuurlijk vooral bij het overdragen van uwOok de samenwerking met externe partijen werk aan de achterblijvers. Prettige vakantie!krijgt een nieuwe impuls, met verdergaandeuitbesteding van de dienstverlening aan pro- Lennart Harpefessionele marktpartijen en integratie van l.harpe@pridair.nlwederzijdse processen als gevolg. Gemeenten,die later dan het bedrijfsleven nu ook echt de FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE | 191 | JUNI 2011 33
  • FACIL ITA IRE D I EN ST V ERLENI NG ON D E RWIJS De volgende stap in facilitaire dienstverlening (2) Het inrichten van onbemande dienstverlening Het bedienen van meer studenten met minder geld is geen eenvoudige zaak. Het vraagt om drastische veranderingen in facilitaire dienstverlening. Daarvoor moeten bestuurders en facilitair managers het aandurven om samen een compleet nieuw model voor onderwijs en facilitaire dienstverlening te ontwerpen en implementeren: één integraal ICT-platform voor het aanbieden, beheren en administreren van onbemande dienstverlening. Dat is een behoorlijke uitdaging, waarvoor onderwijsinstellingen hun behoeften en ambities goed op een rijtje moeten hebben. TEKST: ROBERT BOL In het eerste deel van deze artike- vorm van onderwijs en facilitaire de student wilt bieden. Studenten lenreeks werd gesteld dat meer stu- dienstverlening te verbeteren. willen als ‘prosumer’ participeren in denten bedienen voor minder geld Bestuurders en facilitair managers onderwijs en het facilitaire dienst- alleen mogelijk is als onderwijsin- moeten het aandurven om samen verleningsproces. In ruil voor hun stellingen vraaggestuurde organisa- een compleet nieuw ‘model voor inspanning verwachten ze dan wel ties worden die de studentgebonden onderwijs en facilitaire dienst- een hoge mate van persoonlijke manier van consumeren ondersteu- verlening’ te ontwerpen en imple- service, een aanbod op maat en nen. Voor onderwijsinstellingen menteren. betere kwaliteit tegen lage kosten. betekent dit het in samenhang Deze uitdaging ligt bij veel onder- Daarnaast willen zij in toenemende opnieuw inrichten van onderwijs, wijsinstellingen nog op de teken- mate inspraak hebben en zichtbaar leeromgeving en facilitaire dienst- tafel. ‘Even’ bij een andere onder- invloed hebben op het aanbod. verlening, zowel on-campus als wijsinstelling kijken hoe zij het in De behoefte vanuit het perspectief online (zie figuur 1). In dit tweede de praktijk opgelost hebben heeft van het bestuur is totaal anders. deel gaan we in op hoe onderwijsin- dus weinig zin. Een goed gesprek Hun behoefte is om het moment- en stellingen deze drastische verande- aangaan met een aanbieder van persoonsgebonden onderwijs en de ringen in facilitaire dienstverlening facilitaire dienstverlening geeft u facilitaire dienstverlening zo effec- stap voor stap kunnen doorvoeren. uitsluitend een toekomstbeeld van tief, maar ook zo goedkoop mogelijk haar specifieke onderdeel van onbe- aan te bieden. Hoe goed doen we Stap 1: Visie en ambitie mande dienstverlening. het? Wat vindt de student ervan? Het drastisch (moeten) veranderen Ook willen bestuurders graag kun- van onderwijs en facilitaire dienst- Behoeften nen benchmarken om vast te stellen verlening begint bij het accepteren Vanuit welke perspectieven dient u hoe goed hun onderwijsinstelling van de werkelijkheid van vandaag. uw ambitie en behoeften te definië- het doet ten opzichte van anderen. Meer studenten beter bedienen voor ren? Allereerst vanuit het perspec- Bestuurders blijken niet eenmaal minder geld kan namelijk alleen tief van de student en de zoge- per jaar maar continu inzicht te bereikt worden door de huidige naamde ‘student experience’ die u willen hebben in de performance-34 FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE | 191 | JUNI 2011
  • O ND E RWIJS FACIL ITAIRE DIEN STVER L EN IN Gen benchmarkinformatie. Een neren. Een Facility Managementonderwijsinstelling dient vandaag Dashboard op een iPad of anderede dag te beschikken over een ade- tablet is hierbij de ideale oplossing.quaat informatiemanagement- Optimale klant experience Ambitieniveau 4systeem en moet bereid zijn geag- Ambitieniveaugregeerde informatie te delen met Aanbieders van facilitaire dienstenandere onderwijsinstellingen. willen graag verkopen tegen een zo Optimaliseren onbemande hoog mogelijke prijs en zo laag Ambitieniveau 3 dienstverlening enDenkfase mogelijke kosten. Liefst krijgen ze geautomatiseerd verkeerDe behoefte van de facility manager alle vrijheid in de commerciële pro-begint bij het meedenken over de motie en exploitatie, en gebruikeninrichting van facilitaire dienst- ze de nieuwste communicatietech- Ambitieniveau 2 Integreren (alles met 1 kaart)verlening. In die denkfase worden nologie om een directe dialoog aanimmers alle uitgangspunten en te gaan met de student. Het zal dui-randvoorwaarden geschapen voor delijk zijn dat een onderwijsinstel-het dagelijks aansturen en beheren ling controle wil kunnen uitoefenen Ambitieniveau 1 Cashless betalenvan de facilitaire dienstverlening. op het aanbod, de dialoog en deEen facility manager managet zijn prijs. Ontwikkelingen in het buiten-omgeving ‘by walking around’ en is land geven aan dat onderwijsinstel-continu ambulant. Waar hij zich ook lingen en aanbieders gezamenlijkbevindt, de facility manager dient er bijvoorbeeld ‘Eet en drink gezond Figuur 2. Groeimodel Onbemande dienstverleningzeker van te zijn dat de facilitaire campagnes’ opstarten. (© Magna Carta Chipcard Solutions).dienstverlening naar behoren func- Nadat een onderwijsinstelling van-tioneert en dat bevoorrading, storin- uit de verschillende perspectieven verder gegaan dan het invoeren vangen en escalaties adequaat door de de behoeften in kaart heeft cashless betalen bij onbemandejuiste mensen worden opgelost. De gebracht, dient zij zich de vraag te dienstverlening (ambitieniveau 1).facility manager wil in control zijn stellen welk ambitieniveau van toe- Sommigen zijn gestart met hetmet betrekking tot de dagelijkse passing is ten aanzien van het introduceren van één identificatie-gang van zaken zonder overal als implementeren van onbemande middel (over het algemeen een stu-verplichte schakel in de ‘loop’ te dienstverlening (zie figuur 2). Iedere dentenkaart) om alle vormen vanzitten of het werk zelf te moeten onderwijsinstelling kiest afhankelijk onbemande dienstverlening te inte-uitvoeren. De administratie dient van haar ambitie en budget haar greren en qua functionaliteit te ver-automatisch verwerkt te worden en eigen groeimodel. Veel onderwijs- rijken (ambitieniveau 2).ICT dient probleemloos te functio- instellingen zijn tot op heden niet Slechts weinig instellingen gaan zo ver in het verwezenlijken van hun 1: Visie & Ambitie 2: Scenario’s ambitie dat ze onbemande dienst- verlening en geautomatiseerd beheer Strategie voor de Strategie vertaald naar optimaliseren (ambitieniveau 3) met toekomst waarin scenario’s: als einddoel het creëren van een keuzes zijn vastgelegd. 3 Klant centrisch en optimale ‘student experience’ ondersteunend. (ambitieniveau 4). Stap 2: Oplossingscenario’s 2 Vaststellen hoe onbemande dienst- Onderwijs verlening vanuit het perspectief van de eindgebruiker ingericht dient te worden blijkt voor veel bestuurders 1 en facilitair managers geen eenvou- Student dige zaak. In lijn met het gekozen Online Socializen Experience Omgeving On-Campus ambitieniveau dient vastgesteld te worden hoe onbemande dienstverle- Facilitaire dienst- verlening Scenario’s en Figuur 1. Hybride onderwijsorganisatie (© Magna architectuur Carta Chipcard Solutions). Voor het goed inrichten geven inzicht in van de Hybride Educatie Organisatie (online en de impact op FD on-campus) is samenhang vereist tussen onder- & ICT. Op basis van de impact wijs, een attractieve leeromgeving, socializen en wordt een programma opgesteld Scenario’s vertaald facilitaire dienstverlening, en ook tussen de inzet waarin in verschillende fasen de naar beoogde ICT- van mens, proces en ICT, omdat anders niet op ambities kunnen worden bereikt. architectuur. efficiënte en effectieve wijze tegemoet kan worden gekomen aan de momentgebonden behoeften van 4: Impact 3: Architectuur de student. FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE | 191 | JUNI 2011 35
  • workin’wonderland Bernard Drion Geoff Marée Frans MelissenWHERE PEOPLE GRAVITATE AND MANAGERS NAVIGATE“Workin’ Wonderland” is misschien niet zozeer een Navigation(Engelstalig) boek, als wel een vlaag van creatieve inspiratie,een rollercoaster, een totale “EXPERIENCE”. Precies zoals dedrie auteurs – vooraanstaande deskundigen op het terreinvan arbeidsorganisatie en facility management – voorzien Gravitationdat de waardepropositie van producten en diensten zich zalontwikkelen, de komende 10 tot 20 jaar.Organisaties bevinden zich tegenwoordig in een soortcontinue bètatoestand. Verandering is de regel. Onzeeconomie is in beweging, duurzaamheidvraagstukken vragenom aandacht, de technologie ontwikkelt zich snel en nieuwegeneraties professionals dienen zich aan. Tegelijkertijd rakenwerk en privé steeds meer met elkaar verweven. Hoe wordtdit op kantoor, in het ziekenhuis en op school gefaciliteerd?Met het duiden van het Workin’ Wonderland van morgenbeschrijven de auteurs op een beeldende, inspirerende enhumorvolle manier de overgang van managen in navigerenen van organiseren in graviteren.“Workin’ Wonderland” is een aanrader voor elke managerdie bewust met zijn vak bezig is. Of dit nu HRM is, FacilityManagement of General Management. Bovendien is “Workin’Wonderland” een aangename leeservaring. Een experience,inderdaad …Met een voorwoord van Nicolas Ind, schrijver van “Living theBrand”. 24,95 inclusief btwOmvang 160 pagina’sBestellen: Weka Uitgeverij telefoon 030 – 707 30 20Bestellen ook mogelijk via www.hrpraktijk.nl (shop)
  • O ND E RWIJS FACIL ITAIRE DIEN STVER L EN IN Gning concreet ingericht moet worden.Advies is hierbij gebruik te makenvan oplossingscenario’s. In een oplos-singscenario wordt op visuele wijze Catering Vending Kopiëren & Toegangelke stap en optie in het facilitaire Printendienstverleningsproces belicht. Menziet hoe ICT en mensen slim ingezetkunnen worden, welke consequen-ties dit heeft voor de inrichting en Identiteit Management & Cashless Betalenondersteuning van onbemandedienstverlening en hoe dit aansluit Customer Dialog, Marketing & Communicationop de nieuwe vorm van onderwijs,online en on-campus. Voor verder- Informatie Management & Administratiegaande uitleg en voorbeelden vanoplossingscenario’s verwijzen wenaar deel één van dit artikel in Faci- Beheer, Inkoop & Logistieklity Management Magazine 190. Figuur 3. Op de student gerichte diensten en de benodigde functionaliteitIn de onderwijssector is op initiatief (© Magna Carta Chipcard Solutions).van Magna Carta recent een markt- enklantonderzoek afgerond. Nieuwe Stap 3: Architectuur onbemande dienstverlening kunneninzichten uit dit onderzoek worden ophoofdlijnen beschreven in twee artike- Oplossingscenario’s dienen vertaald personaliseren, reserveren, bestellenlen. ‘Het onderzoeken van trends in te worden naar de beoogde organi- en (cashless) betalen.combinatie met het samen met klanten satie- en ICT-architectuur. De facility Vervolgens kunnen in samenwer-ontwikkelen van een passende visie manager speelt hierbij een belang- king met een ICT-architect de Usestaat bij Magna Carta centraal. Het rijke rol. Facility management zou Cases vertaald worden in functio-resultaat zijn concrete toepassingenvoor onbemande dienstverlening en een staffunctie moeten worden, nele eisen voor het inrichten vanbijbehorende businesscases die aanto- verantwoordelijk voor alle persoons- onder andere Identiteit Manage-nen dat betere dienstverlening tegen gebonden diensten (soft services) en ment & Cashless Betalen, Studentlagere kosten mogelijk is’, zegt Michiel gebouwgebonden diensten (hard Dialoog, Marketing & Communica-Wanninkhof, CEO van Magna Carta services) en met een hoge mate van tie, Informatie Management &Chipcard Solutions in Amsterdam. zeggenschap over de inrichting van Administratie en Beheer, Inkoop &Hoe onbemande dienstverlening vanuit de hiervoor benodigde inkoop, logis- Logistiek (zie figuur 3).het perspectief van de eindgebruiker tiek en ICT. Pas als onderwijsinstellingeningericht dient te worden blijkt voor Onderwijsinstellingen dienen in de beschikken over een heldere visie,veel bestuurders en werkgroepen geen toekomst te beschikken over één gedragen ambitie, goed doordachteeenvoudige zaak. Voor hen organiseertMagna Carta een Oplossing Scenario’s integraal ICT-platform voor het aan- oplossingscenario’s, uitgeschrevenWorkshop. Tijdens deze inspiratiesessie bieden, beheren en administreren Use Cases en functionele eisen,krijgen deelnemers (bestuurders, maar van onbemande dienstverlening. adviseren wij hen over te gaan totook facilitair managers) inzicht in alle Het creëren van de blauwdruk voor het selecteren en implementerennieuwe mogelijkheden. Men ziet hoe dit platform moet in twee stappen van het integrale ICT-platform: éénICT en mensen slim ingezet kunnenworden, welke consequenties dit heeft gebeuren. integraal ICT-platform voor het aan-voor de inrichting en ondersteuning Allereerst moeten per facilitaire bieden, beheren en administrerenvan onbemande dienstverlening en hoe dienst (catering, vending, kopiëren van onbemande dienstverlening.dit aansluit op de nieuwe vorm van & printen, toegang, enzovoort) deonderwijs, online en on-campus. oplossingscenario’s uitgewerkt wor-Onder andere de Hogeschool van den in de vorm van Use Cases. InAmsterdam, Hogeschool INHolland, elke Use Case staat beschreven hoeUniversiteit Wageningen en Universiteit studenten, docenten en gastenMaastricht, maar ook de Technische online en on-campus elke vorm vanHogeschool van Aken en de Universiteitvan Cardiff, zijn onderwijsinstellingendie een totaalaanbod voor het ontwerp,de realisatie en het beheer van applica- Ook interessantties en infrastructuur voor onbemande Onder het mom van verhoogde efficiency gaan ondersteunende afdelingendienstverlening kregen aangeboden van als ICT, Facilitaire Zaken en P&O steeds nauwer samenwerken. Een FMISMagna Carta. wordt binnengehaald om deze samenwerking succesvol te laten verlopen, maar vergeten wordt dat er nog andere dingen meespelen. DuidelijkeMeer informatie over de Oplossing afspraken, een heldere taakverdeling en aandacht voor de mensen die deScenario’s Workshop kunt u vinden op uiteindelijke dienst leveren, zijn minstens zo belangrijk.www.magnacarta.nl/facilitymanage-ment. Ga naar www.fmm.nl/magazine06-2011 FMM.NL FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE | 191 | JUNI 2011 37
  • HET GEBO UW Het Gebouw38 FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE | 191 | JUNI 2011
  • HET GEB OUW Het aanbesteden op de laagste initiële prijs leidt vaak tot onnodig hoge exploitatiekosten. Kan het ook anders? Ja, zo blijkt uit het recent opgeleverde belastingkantoor in Doetinchem. Facilicom realiseerde hier samen met de Rijksgebouwendienst en de Belastingdienst op efficiënte wijze een functioneel hoogwaardig pand dat tegen lage kosten geëxploiteerd wordt.Belastingkantoor Doetinchem TEKST: MARCO MULDERS In april van dit jaar werd het nieuwe Bouwen met het oog op kantoor van de Belastingdienst in exploitatie Doetinchem officieel geopend. De Het nieuwe kantoor ligt vlak aan de stad is daarmee een icoon rijker. Het Oude IJssel op bedrijventerrein fraai vormgegeven pand is niet Hamburgerbroek, met een trein- en alleen het hoogste van Doetinchem, busstation op korte loopafstand. Het maar kwam ook op een bijzondere gebouw beschikt over 7.500 vier- wijze tot stand. Waar opdrachtgever kante meter vloeroppervlak, her- de Rijksgebouwendienst er normali- bergt 120 parkeerplaatsen en kent ter bij een publiek-private samen- een hoogwaardige werkomgeving. werking (PPS) voor kiest om ieder Overal is aandacht besteed aan het deel in het traject door een afzon- creëren van licht en ruimte. In de derlijke partij te laten voldoen, koos kantoren zijn 350 flexibele werk- het bij dit project voor één private plekken gecreëerd, die verspreid zijn partij: Facilicom Services Group uit over een mix van open ruimtes, Schiedam. Dit bedrijf ontwierp, cockpits, coupés en loungeplaatsen. bouwde en financierde het gebouw ‘Deze mix maakt een efficiënte en en neemt daarnaast de komende taakgerichte indeling van de werk- vijftien jaar het volledige beheer vloer mogelijk’, vertelt Janssen. ‘Als voor zijn rekening. je geconcentreerd wilt werken, kun ‘Dankzij een goede samenwerking je het beste plaatsnemen in één van tussen opdrachtgever, gebruiker en de cockpits of coupés. De lounge het Facilicomteam is een organisa- leent zich juist goed voor overleg: de tiegerichte huisvesting ontstaan’, stoelen zijn verstelbaar, zodat je op vertelt Paul Janssen, directeur mar- een ontspannen manier kunt praten keting van Facilicom. ‘En dat binnen en luisteren.’ een strakke tijdsplanning en markt- Deze professionele werkomgeving conforme budgettaire kaders. We ging echter niet ten koste van het konden dit realiseren omdat we facility management. Integendeel, al gezamenlijk over alle benodigde vanaf het eerste overleg tussen de expertise beschikten en iedere partij betrokken partijen is de facilitaire wist wat hij wilde, zodat de faalkos- dienstverlening optimaal op de ten werden beperkt. Dit project is inrichting van het gebouw afge- dan ook een voorbeeld van toe- stemd. ‘Daar hadden alle partijen komstgericht aanbesteden en bou- belang bij, inclusief Facilicom’, ver- wen.’ telt Janssen. ‘Omdat wij de komende vijftien jaar de exploitatie voor onze rekening nemen, verschoof voor ons FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE | 191 | JUNI 2011 39
  • adv.EscapeLight-188x130L:advertenties 28-5-09 16:25 Pagina 2 ´ ET NÚ M% M T NÚ4 E gE eids- 4 RdiI h rGa k NaET I g GelijVEwSklERinN!GS- E r IN ver TaREK ! A F • Verlichte vluchtrouteaanduiding • Geen kabels • Geen lampen • Geen accu’s • Levensduur 15 jaar AAR • Onderhoudsvrij ICHTB R ! Z TE • Waterproof BE port • Explosieveilig NO ra p r T ikbaa besch ESCAP LIGHT B.V. Zichtbaar beter ! Geserweg 8 7861 BL Oosterhesselen The Netherlands T +31 (0)524 581093 F +31 (0)524 581601 E info@escapelight.nl W www.escapelight.nl
  • HET GEB OUWals opdrachtnemer de focus. Waar je meerwaarde meteen in de praktijk hebben we enthousiast benut omnormaal bij het kostenplaatje vooral implementeren om de dienstverle- onze duurzame kernwaarde gestalteop de bouw let, keken we nu naar de ning optimaal en marktconform te te geven.’gehele periode van vijftien jaar. houden.’ Duurzaamheid laat zich echter nietDaarom hebben we een aantal alleen vertalen naar een laag ener-investeringen gedaan die tot hogere Duurzaam rendement gieverbruik. Ook de periode waarininitiële kosten leidden, maar zich- Ook de duurzame inrichting van het een gebouw rendement oplevertzelf op de langere termijn terug zul- gebouw draagt bij aan de lagere speelt een rol. ‘Bij de bouw hebbenlen verdienen. De totale exploitatie- exploitatiekosten. Zo is de verlich- we rekening gehouden met de rest-kosten liggen door deze planning ting in bijna het hele pand gescha- waarde na vijftien jaar’, zegt Jans-dan ook 10 procent lager dan nor- keld op daglicht en aanwezigheids- sen. ‘Die afschrijving raakt ook eenmaal.’Die besparing wordt onder meergerealiseerd doordat het rookvrije ‘De totale exploitatiekosten liggengebouw onderhoudsarm is inge-richt. Voor de vloeren in de entree 10 procent lager dan normaal’en de hallen is bijvoorbeeld het slijt-vaste natuursteen gebruikt, datminder snel vuil wordt en makkelijk detectie. En achter de zonwering gebruiker als de Belastingdienst. Deschoon te houden is. In de kantoren aan de buitengevels wordt de toekomst is immers niet duidelijk:is gekozen voor Bolon, een vloerbe- warme lucht afgezogen, zodat er je kunt niet voorspellen welke func-dekking die behalve decoratief ook geen extra koeling nodig is. Een tie het pand na een bepaalde peri-slipveilig, geluidreducerend en snel warmtepomp zorgt voor een aange- ode krijgt. Daarom moesten we er alte stofzuigen is. De wandpanelen naam klimaat in het pand; pas bij tijdens de planning rekening meezijn van kunststof gemaakt en voor- een buitentemperatuur van 5 gra- houden dat dit gebouw flexibelzien van een sierlijk klein motief, den Celsius of lager hoeft er te wor- ingedeeld zou kunnen worden omzodat vingerafdrukken minder snel den bijgestookt. Andere geïnstal- het geschikt te maken voor meer-opvallen. leerde milieuvriendelijke toepassin- dere soorten gebruikers. Ook kan‘De dagelijkse dienstverlening wordt gen zijn waterbesparende spoelin- het pand worden gesplitst in afzon-met een door ons ontwikkeld richtingen die in de toiletten zijn derlijke delen, zodat het een woon-managementsysteem gemonitord’, geïnstalleerd en zonneboilers. Al flat wordt of een centrum voor kin-vertelt Janssen. ‘Daarin is gemakke- met al wordt er aantoonbaar minder deropvang. Zo behoudt het gebouwlijk te zien hoe storingen snel kun- energie verbruikt dan in een kan- ook in de toekomst zijn waarde.’nen worden verholpen en of dit toor van vergelijkbare grootte: er isbinnen de afgesproken termijn een GreenCalc-niveau van 187 engebeurt. Die afspraak houdt de druk een EPC-waarde van 0,578 gehaald.op de ketel: wordt die gestelde ter- ‘Binnen de grenzen van de outputmijn namelijk niet gehaald, dan die de Rijksgebouwendienst en dekrijgt de Belastingdienst een kor- Belastingdienst wilden realiseren,ting. Dit stimuleert bovendien dat kregen wij de vrijheid om onzewe nieuwe inzichten, standaarden innovatieve oplossingen in te zet-of machines met een aantoonbare ten’, vertelt Janssen. ‘Die vrijheid FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE | 191 | JUNI 2011 41
  • C ON TE NTO RIA L D UUR Z AAMHEID Gevelbegroeiing hot item in bouwwereld ‘Groene revolutie niet meer te stoppen’ ‘Van het simpele feit dat de overheid niet meer in duurzaamheid gelooft, en er minder in wil investeren, kan ik geen tel wakker liggen. De beweging komt inmiddels van onderaf. Deze groene revolutie valt niet meer te stoppen.’ Deze overtuiging wordt uitgedragen door directeur/eigenaar Wim van Ginkel van hoveniersbedrijf de Koninklijke Ginkel Groep. TEKST: JACK VAN EEKELEN Bij de hoofdvestiging in Veenendaal Gevelbegroeiing is een hot item in de tentafels. Een hele andere situatie van de Koninklijke Ginkel Groep bouwwereld, bemerkte directeur Van dan toen wij een jaar of vijftien gele- (bijna 200 medewerkers, opgericht Ginkel bij die gelegenheden. ‘Tot mijn den met groene daken de boer op in 1903) prijkt sinds enige tijd een verbazing zat de zaal vol met archi- gingen. Destijds had je, geloof ik, proefopstelling van groene gevels. tecten die in het verleden nauwelijks alleen de daktuin op Schiphol. Toen Stedenbouwkundigen, architecten, tijd voor ons hadden. De groene gevel moesten wij de markt openbreken.’ gebouwbeheerders en andere belang- is het eerste product sinds ik in 1984 Van Ginkel voorziet een sterke groei stellenden kunnen tijdens deze expo- in de sector begon waarnaar meer in het aantal gebouwen met gevel- sitie de verschillende opties van vraag is dan wij momenteel aankun- begroeiing (met name van binnen- gevelbegroeiing aanschouwen. In het nen. Al halen we die achterstand gevels), zeker nu er systemen zijn bedrijf werden er zelfs enkele (druk- langzaam in. Veel tekeningen met ontwikkeld die klimaatbestendig zijn. bezochte) studiemiddagen aan gewijd. groene gevels verlaten de architec- Hoewel er in het proces naar meer42 FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE | 191 | JUNI 2011
  • D U U RZA A M H E ID CONTEN TOR IA Lduurzaamheid voortdurend bedrei- is alles wat je doet immers te veel.’gingen op de loer liggen, is Van Ginkel In bedrijven wordt in tijden vanoptimistisch gestemd. ‘Groen stond economische tegenwind mindernog nooit zo hoog op de agenda als nu. rigoureus in de uitgavenpost ‘Groen’Eind jaren zeventig, begin jaren tach- gesnoeid, constateert Van Ginkel.tig werd ik opgeleid in de traditionele Toch is de laatste jaren ook in hetwaarden van groen. Je keek naar de bedrijfsleven in dit soort uitgavenbeleving, naar ruimtelijke aspecten, gefileerd. ‘Bij fusies wordt groen vaakmaar het was ook de tijd van Nieuwe het kind van de rekening. Tijdens deZakelijkheid, waarin heel erg crisis belden ons bedrijven, vaakgestuurd werd op kosten. Hoewel dat niet de kleinste, die zeiden: ‘Haal diein onze branche nog steeds zo is, zijn plantenbakken hier binnen maarmaatschappelijke waarden steeds weg, want die gaan er morgen uit.meer gaan tellen’, aldus de directeur Met name onze binnenbeplantings-van het familiebedrijf. afdeling heeft gemerkt hoe snel dat Wim van Ginkel (staand) en Bert Masselink.Op een congres van de Europese orga- ging. Nu zie je dat het weer een beetjenisatie van Landscape Contractors aantrekt. Anderzijds komen wij nemen van de facilitair manager. ‘Jein Brussel kreeg hij vorige maand bedrijven tegen die aangeven dat ze beheert als facilitair manager zoveel– wetenschappelijk onderbouwd – de duurzaamheid hoog in het vaandel disciplines en kunt nu eenmaal nietzoveelste bevestiging van de voor- hebben staan en een groen imago overal verstand van hebben’, betoogtdelen van de duurzame vergroening. van groot belang vinden. ‘Ook al Bert Masselink, hoofd AlgemeneGroen als antwoord op fijnstof bij- gaat het dan wat minder’, zeggen ze, Zaken bij de Ginkel Groep en in hetvoorbeeld, en de onmiskenbare rela- ‘wij blijven hierin investeren’. Dat verleden acht jaar werkzaam alstie tussen groen en gezondheid. ‘Er zijn voor mij hoopvolle signalen.’ facilitair manager in een zorgcen-is duidelijk aangetoond dat wie in trum. ‘De kwaliteit van onze dienst-een groene omgeving verblijft, lan- Veranderende inzichten verlening wordt door ons voort-ger leeft. Als je in zo’n ambiance De Koninklijke Ginkel Groep heeft durend geschouwd en gemeten. Derevalideert, herstel je sneller. Oude zich de afgelopen decennia zelf aan meetgegevens worden op een web-onderzoeken van NASA wezen al in veranderende inzichten moeten aan- site gezet, zodat de facilitair mana-die richting. Op de werkplek stimu- passen. Halverwege de jaren negentig ger of gebouwbeheerder de actueleleert groen de productiviteit en het werd uitgebreid gereflecteerd op voor status van de kwaliteit kan bekijken.welbevinden. Dit alles leidt ertoe dat de sector relevante maatschappelijke Met deze dienstverlening ontzorgende facilitair manager, of hij nu bij de ontwikkelingen. ‘Qua vervoer loopt we de facilitair manager. Ook knel-overheid of bij een profit-organisatie Nederland dicht, zo constateerden we punten als vernielde paaltjes, verzak-werkt, in toenemende mate te maken toen onder andere. Voordien konden kende grond en versleten beplantingkrijgt met groene aspecten. Wie zijn we gemakkelijk Amsterdam of Den worden in dit systeem gescand. Zobedrijf een betere uitstraling en een Haag bereiken. Die tijden waren voor- constateren we aandachtspunten enbeter imago wil geven, kan boven- bij. Een en ander heeft ertoe geleid komen we meteen met een oplos-dien niet om deze ontwikkeling heen.’ dat we meerdere vestigingen ver- sing die niet in alle gevallen in meer- spreid over het land hebben opgezet. kosten resulteert. Wij werken graagVogelvrij Anderzijds namen wij ontwikkelin- op basis van partnership met onzeDe steeds breder erkende maatschap- gen in ons vakgebied waar, in die zin opdrachtgevers door korte commu-pelijke en economische waarden van dat meer op kennis werd gestuurd. nicatielijnen en een goed advies.’ Tergroen staan haaks op de eenzijdige Boomverzorging werd een vak, de bewaking van kwaliteit en levensduurfocus op kostenbesparing. ‘Gek, dat aanleg van groene daken ook, evenals van bomen bij bedrijf of instellingklopt eigenlijk niet’, erkent Van Gin- interieurbeplanting. Vroeger ver- biedt de Ginkel Groep een zogehetenkel. ‘In tijden van krimp staat groen zorgde de lokale bloemist dat deel. In Visual Tree Assessment aan. ‘Want’,in de topdrie van bezuinigingen. Dat die tendens zijn we meegegaan. Ove- zo benadrukt directeur Van Ginkel,oude denken is er maar moeilijk uit rigens betekende dit wel dat je intern ‘hoezeer je groen ook verduurzaamt,te krijgen, niet in de laatste plaats in mensen anders moest scholen. Neem het heeft niet het eeuwige leven’.onze eigen beroepsgroep. Kijk naar nu de groene daken, daarvoor heb je Masselink: ‘Met ons aanbod willenhet openbaar groen, daar laat de medewerkers nodig die kennis in we opdrachtgevers bijstaan hunoverheid het lelijk liggen. Ga mor- huis hebben van bouwprocessen. Zij MVO-doelstellingen te behalen metgen naar het stadhuis en vraag de moeten op de hoogte zijn van techni- technische en sociale innovaties.verantwoordelijke ambtenaar wat sche details rond dakbedekking of Met ons ‘groene’ product hebben wehet groen in de gemeente eigenlijk isolatie en thuis zijn in allerlei bouw- immers een directe link met de duur-waard is. Hij zal je het antwoord kundige randvoorwaarden.’ zaamheidsgedachte. Voor ons houdtschuldig blijven. Openbaar groen duurzaamheid in: doen wat binnenheeft geen waarde. En daarmee is Omgevingszorg je mogelijkheden ligt; er niet te veelhet feitelijk vogelvrij verklaard en een Het hoveniersbedrijf heeft een dienst over praten, maar gewoon doen.’makkelijke prooi voor besparingen. Omgevingszorg ontwikkeld met alsIndien je uitsluitend denkt in kosten, uitgangspunt werk uit handen te FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE | 191 | JUNI 2011 43
  • DUURZA A M H EI D P R OG R AMMA VAN EI S EN Goed Programma van Eisen de basis voor duurzaam project? Programmeren van duurzaamheid Duurzaamheid is steeds vaker onderdeel van de ontwerpopgave. De motivatie voor duurzaam bouwen varieert van maatschappelijke verantwoordelijkheid tot verplicht duurzaam inkopen of het versterken van het bedrijfsimago. Het is een uitdaging om de duurzaamheidsambities tijdens het ontwikkelproces overeind te houden. Het lijkt vanzelfsprekend dat een goed Programma van Eisen met heldere prestatie-eisen en randvoorwaarden de basis is voor een succesvol duurzaam project. Onderzoek laat zien dat een bevlogen opdrachtgever en een professioneel ontwerpteam minstens zo belangrijk zijn. TEKST: ALIJD VAN DOORN, THEO VAN DER VOORDT EN MICHIEL ROGAAR Het Programma van Eisen (PvE) is de gebouwen met een commerciële Duurzaamheid in het Programma schriftelijke neerslag van de rand- functie (hotel en kantoor). Aan de van Eisen voorwaarden, eisen en wensen van de opdrachtgevers is gevraagd wat hun Hoewel de opbouw en indeling van opdrachtgever en daarmee belang- motivatie was om duurzaam te bou- het PvE per project kan verschillen, rijke input voor de architect en wen, hoe en wanneer de duurzaam- is volgens de literatuur (Ten Dam andere opdrachtnemers. Tijdens het heidsambities zijn geformuleerd en e.a., 1996) in ieder geval informatie ontwerpproces dient het PvE als wie daarvoor verantwoordelijk was. nodig over de projectdefinitie (huis- toetssteen van de kwaliteit en kosten Er is ook gesproken met diverse vestingsopgave, toekomstvisie en van het ontwerp (Van der Voordt en andere partijen. De resultaten heb- ambitie, informatie over de organisa- Van Wegen, 2009). Het PvE kan ook ben bruikbare adviezen opgeleverd tie, interne en externe randvoor- worden gebruikt als contractdocu- voor een succesvol eindresultaat. waarden zoals budget en regelgeving), ment. Het is een van de belangrijkste beeldverwachting (esthetische kwa- middelen die de opdrachtgever tot liteit van het gebouw en de afzon- zijn beschikking heeft om te sturen Alijd van Doorn en Theo van der derlijke ruimten, vaak met behulp op het beoogde eindresultaat. Het Voordt zijn als docent en onderzoeker van referentiebeelden), het functio- lijkt daarom vanzelfsprekend dat het verbonden aan de afdeling Real Estate neel Programma van Eisen (ruimte- PvE een centrale rol heeft in het stu- & Housing van de Faculteit lijst met gewenste vierkante meters ren op duurzame projectkwaliteit. Bouwkunde TU Delft. Michiel Rogaar per ruimte, gewenste functionaliteit Een belangrijke vraag is hoe dit vorm is recent afgestudeerd op het en comfort) en het technisch Pro- te geven. Welke mogelijkheden zijn er programmeren van duurzaamheid en gramma van Eisen (prestatie-eisen om duurzaamheid in het programma werkt thans bij Multi Vastgoed. Het op het gebied van onder meer lucht, te integreren? Om te verkennen hoe onderzoek is mede begeleid door Ellis licht en geluid). de praktijk hiermee omgaat zijn vier ten Dam van Royal Haskoning. De manier waarop de eisen en wen- duurzame projecten onderzocht: sen ten aanzien van duurzaamheid twee schoolgebouwen en twee in het PvE worden verwerkt, is mede44 FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE | 191 | JUNI 2011
  • P RO GRA M M A VA N E IS EN DUUR Z A A MH EIDHaagse Hogeschool Delft. Ontwerp: Syb van Breda (destijds in dienst bij Royal Haskoning). Fotograaf: Michael van Oosten.afhankelijk van de definitie en scope wanneer de opdrachtgever bewust Verwachting en werkelijkheidvan duurzame kwaliteit in het pro- een duurzaam imago mee wil geven Onze verwachting was dat de scopeject. In de regel wordt duurzame aan zijn vastgoedobject en bewust breder wordt naarmate de motivatiekwaliteit vooral beschouwd vanuit kiest voor een bepaalde uitstraling, een meer maatschappelijk karaktereen technische invalshoek, met een bijvoorbeeld organisch of high-tech. heeft (figuur 1). Dit vraagt om eennadruk op gebouwprestaties ten Voor wie duurzaamheid integraal meer integrale inpassing en kwalita-aanzien van energie (gas en elektra) mee wil nemen in de planontwikke- tieve benadering van duurzaamheiden soms ook water. Dan ligt het voor ling is het verweven van dit thema in in het Programma van Eisen. Dezede hand om duurzaamheid in kwan-tificeerbare prestatie-eisen te benoe-men in het technische deel van het Tijdens het ontwerpproces dient het PvEPvE. Duurzame kwaliteit kan ookvanuit een breder perspectief wor- als toetssteen van de kwaliteit en kostenden benaderd (Van Doorn, 2009), bij-voorbeeld vanuit ‘gezond bouwen’ enhet welbevinden van de gebruiker. het eerste deel van het Programma aanpak past bij een opdrachtgever dieIn dat geval ligt het voor de hand van Eisen, de projectdefinitie, onont- zelf eindgebruiker is. Het separaatom naast kwantitatieve eisen ook beerlijk. Hierin kan de opdrachtgever opnemen van een specifieke para-een kwalitatieve beschrijving te aangeven welk doel de organisatie graaf over duurzaamheid, met kwan-geven van de wensen op het gebied nastreeft op het gebied van duur- tificeerbare eisen, past eerder bijvan thermisch comfort, lucht, geluid zaamheid, welke rol het gebouw een commercieel projectperspectief.en licht. daarin speelt, en wat de financiële Uit de bestudeerde praktijkvoorbeel-De wens om duurzaam te ontwikke- randvoorwaarden zijn voor de inves- den blijkt dat niet alleen de ontwikke-len heeft ook effect op de uitstraling tering en exploitatie. Daarmee kan lende opdrachtgevers, maar ook devan het gebouw, en omgekeerd. hij sturen op behoudende of innova- scholen – op zijn minst gedeeltelijkGrote transparante geveloppervlak- tieve duurzaamheidstoepassingen. – gedreven zijn door financiële over-ten maken het koelen en verwarmen wegingen en commerciële belangen,van het gebouw moeilijker. De wenseen transparant gebouw te realiseren Opdrachtgever Maatschappelijke • Duurzaamheid integraal in PvEkan dus op gespannen voet staan met eigen gebruik motivatie • Kwantitatief en kwalitatiefde ambitie om duurzaam te bou-wen. Opdrachtgevers die een brederperspectief op duurzaamheid han- Ontwikkelende Commerciële • Duurzaamheid separaat in PvEteren zullen zich dus ook moeten opdrachtgever motivatie • Nadruk op kwantitatieve eisenafvragen hoe zij de duurzame ambi-tie willen vertalen in hun beeldver-wachting. In het bijzonder geldt dit Figuur 1. Verwachte relatie tussen type opdrachtgever en duurzaamheid in het PvE. FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE | 191 | JUNI 2011 45
  • DUURZA A M H EI D P R OG R AMMA VAN EI S EN In geen van de bestudeerde pro- gramma’s staan beeldverwachtingen in relatie tot duurzaamheid beschre- ven. Bij alle projecten ontbreekt in het PvE een beschrijving van de motivatie om duurzaam te bouwen. De meest integrale vertaling van duurzaamheid in het PvE is te vin- den bij een van de schoolprojecten. Dit PvE is geheel gestructureerd vol- gens de duurzaamheidsthema’s uit het BREEAM-label: energie, gezond- heid, materiaal, water, vervuiling, management, transport, afval, land- gebruik en ecologie. Dit project onderscheidt zich ook door het voorschrijven van een specifieke duurzaamheidsstrategie: de cradle- Haagse Hogeschool Delft. Ontwerp: Syb van Breda (destijds in dienst bij Royal to-cradle-benadering. Haskoning). Fotograaf: Michael van Oosten. De ontwikkeling van duurzaam- onder meer door de beoogde bespa- Het is opvallend dat een gezond bin- heid in het Programma van Eisen ring op de energielasten. Daarnaast nenklimaat naast het thema energie Volgens de literatuur zijn er globaal verwachten de opdrachtgevers dat de boventoon voert. Bij een van de twee verschillende mogelijkheden het duurzame imago van het gebouw schoolprojecten is ook een concrete om het Programma van Eisen te de aantrekkingskracht op beoogde energieprestatie-eis geformuleerd. ontwikkelen: in één keer zo volledig gebruikers zal versterken. De Bij de commerciële projecten is voor mogelijk uitschrijven, als onderdeel opdrachtgevers van de commerciële een zuiver kwantitatieve benadering van de initiatieffase en voorafgaand projecten veronderstellen dat duur- gekozen. De eisen op het gebied van aan het ontwerpproces, of gefaseerd zaamheid zich vertaalt in een hogere duurzaamheid zijn uitgedrukt in het en parallel aan het ontwerpproces marktwaarde. behalen van een certificaat, LEED (Wijk en Spekkink, 1998). Een uitge- schreven PvE vooraf heeft als voor- deel dat de opdrachtgever gedwon- Er is nog geen modus gevonden om gen wordt goed na te denken over de kaders van het project, zoals de duurzaamheid te verankeren in het PvE relatie tussen de beoogde kwalitei- ten en het beschikbare budget. Dit vergroot de kans op een soepel ver- Bij de onderzochte scholen denkt Platinum. Voor het hotel is geen PvE volgproces. Een ander voordeel is dat men dat het duurzame gebouw leidt uitgeschreven. In het PvE voor het de opdrachtnemende partijen bij tot een hoger aantal leerlingen en (bij kantoor is een paragraaf over duur- aanvang van het ontwerpproces één school) tot een hogere arbeids- zaamheid opgenomen in het alge- weten waar zij aan toe zijn. Wanneer productiviteit. Bij de scholen is naast mene deel. De uitgewerkte eisen het PvE ook als contractdocument een commerciële motivatie ook zijn in de vorm van voorgeschreven wordt gebruikt, zoals het geval is bij sprake van een ideële motivatie. De toepassingen opgenomen in het geïntegreerde organisatievormen opdrachtgevers willen de scholieren technische deel. In alle gevallen zijn (turn-key, DBFMO), is het zelfs nood- via het gebouw bewust maken van de eisen rond het thema gezondheid zakelijk om het programma vooraf hun impact op het milieu. Zoals ver- geformuleerd als prestatie-eisen. Of op te stellen. Bij een gefaseerde ont- wacht wordt van dit type opdracht- deze eisen uit duurzaamheidsover- wikkeling groeit het programma van gever, zijn de eisen bij de schoolpro- wegingen afwijken van de standaard grof naar fijn mee met de gedetail- jecten vooral kwalitatief ingestoken. is niet onderzocht. leerdheid van het ontwerp. Deze aanpak lijkt geschikt wanneer de opdrachtgever nog niet goed weet wat Maatschappelijke Ontwikkeling van het duurzame hij precies wil. Vanuit een continue motivatie PvE parallel aan het ontwerp reflectie op het ontwerp stelt hij zijn eisen en wensen steeds verder scherp. Omdat de ontwerpende partijen op Commerciële Ontwikkeling van het duurzame basis van een vrijere opdracht kun- motivatie PvE voorafgaand aan het ontwerp nen werken, ondersteunt deze aan- pak creativiteit en innovatie in het Figuur 2. Verwachte relatie tussen de motivatie om duurzaam te bouwen en de ontwerpproces. ontwikkeling van het PvE. Ten aanzien van deze twee verschil-46 FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE | 191 | JUNI 2011
  • P RO GRA M M A VA N E IS E N DUUR Z A A MH EIDlende ontwikkelprocessen was onzeverwachting dat commerciële op-drachtgevers hun duurzaamheidsei-sen eenmalig in een PvE vooraf for-muleren (figuur 2), vanuit de ver-onderstelling dat een commercieelperspectief samengaat met een meerkwantitatieve benadering van duur-zaamheid, bijvoorbeeld in de vormvan meetbare prestaties ontleendaan een energie- of duurzaamheids-label zoals LEED of BREEAM. Als deopdrachtgever goed weet wat hij wil,wordt innovatie in het project van-wege de risico’s die dat met zich mee-brengt waarschijnlijk eerder verme-den dan opgezocht. Een maatschap-pelijk perspectief lijkt zich beter telenen voor een innovatieve aanpak, OSG Schravenlant Schiedam. Ontwerp: Liag Architecten. Architect: Thomas Bögl.zeker zolang duurzaam bouwen nietstandaard wordt toegepast. Bij een kendheid met dit thema. Bij vervolg- projecten kan worden geconcludeerdideëel projectperspectief past de projecten zal een professionele en dat de praktijk nog geen modus heeftmaatschappelijke drijfveer om een commerciële opdrachtgever dit wel- gevonden om duurzaamheid te ver-bijdrage te leveren aan deze ontwik- licht anders aanpakken, omdat wij- ankeren in het Programma vankeling. Een parallelle ontwikkeling zigingen tijdens het proces altijd tot Eisen. In ieder project zijn de ambi-van programma en ontwerp sluit vertraging en meestal ook tot meer- ties volgens een andere systematiekhier goed op aan. kosten leiden. geoperationaliseerd en staan deDe praktijkvoorbeelden geven een Onze conclusie is dat duurzaamheid wensen op een andere plek in hetander beeld van de ontwikkeling op twee punten een uitgesproken programma. Ook de ontwikkelingvan het duurzame PvE dan we ver- effect heeft op de programmaont- van het duurzame programma is bijwachtten. Bij de scholen is het PvE wikkeling. Ten eerste vereist het de ieder project anders. In twee van devoorafgaand aan het ontwerpprocesopgesteld. Duurzaamheid was hier alvanaf het begin verankerd in het PvE. Bij de scholen was duurzaamheid alDit sluit aan op de eerder benoemdeintegrale aanpak van duurzaamheid vanaf het begin verankerd in het PvEbij projecten met een maatschappe-lijk perspectief. Bij beide schoolpro-jecten kreeg een aparte consultant toevoeging van een specifiek haal- vier onderzochte projecten ontbrakopdracht om de haalbaarheid te baarheidsonderzoek in de initiatief- het thema in het initiële Programmaonderzoeken van de duurzame ambi- fase. Ten tweede is er een belangrijke van Eisen. Hoewel vier projecten teties, respectievelijk een installatie- rol weggelegd voor architecten en weinig is om definitieve conclusies teadviseur en een ingenieurs- en andere ontwerpende professionals kunnen trekken, kunnen op basisarchitectenbureau. Bij de commerci- bij het concretiseren van de eisen. van de projectanalyses en aanvul-ele projecten werd het duurzaam- lende interviews met architecten enheidsaspect pas later toegevoegd, in Richtlijnen voor een duurzaam adviseurs de volgende richtlijnende ontwerpfase. Het ontwerpteam Programma van Eisen voor een duurzaam Programma vanspeelde in deze projecten een belang- Voor de borging van duurzame kwa- Eisen worden geformuleerd:rijke rol in het concretiseren van de liteit tijdens de ontwikkeling van • Neem de motivatie om duurzaam duurzaamheidsambitie. Dat duur- projecten is het vastleggen van de te bouwen op in het PvE. De moti-zaamheid pas later onderdeel werd duurzaamheidseisen en -wensen in vatie om duurzaam te bouwenvan de ontwerpopgave valt mogelijk het Programma van Eisen noodzake- bepaalt voor een deel welke posi-te verklaren uit de relatieve onbe- lijk. Op basis van de vier onderzochte tie de duurzaamheidseisen en -wensen hebben. Er kan onder- Ook interessant scheid worden gemaakt tussen een Duurzaam bouwen, Cradle to Cradle, global warming, maatschappelijk ver- maatschappelijke en een commer- antwoord ondernemen, groen consumeren en vele andere termen worden ciële motivatie. Het scherp formu- dagelijks gebruikt om mensen bewuster te maken van de milieuproblema- leren van de motivatie helpt tiek in de wereld. Ook de wet- en regelgeving wordt hierop aangepast, maar opdrachtnemers om de eisen en wat moet u er als facility manager eigenlijk mee? wensen op de juiste wijze te inter- Ga naar www.fmm.nl/magazine06-2011 FMM.NL preteren en te vertalen naar oplossingen. FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE | 191 | JUNI 2011 47
  • HET INSPIRERENDE WORKIN’ WONDERLAND ALS CADEAU! FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE 1 18 FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE 183 FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE 18 185 185 183 FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE 185 n e i tsma (Rijksgebouwendienst) llen iergever en a ueline a er homas hi ssen llen iergever en a ueline a er ( F Inde ) ( F Inde ) ( ector os ita it eisure a ion) Liesbeth van derLiesbeth van der Pol Pol 18 (Rijksbouwmeester) (Rijksbouwmeester) Gebouw en n e i tsma FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE Liesbeth van der Pol (Rijksbouwmeester) omgevingGebouww en i ei mee b uu me w i ei mee b omgeving m eni (Rijksgebouwendienst) Gebouw en ui ve ing m en OK OBER SEP EMBER omgeving Gedraagt bijzich duurzaam? OK OBER Duurzaamheid 3.0 u on inu ei oo Integrated FM Focusgebieden uitbesteding Duurzaamheid 3.0 Gedraagt u zich duurzaam? Imagineering Instrument voor de toekomst i s aterstaat trategisch everanciersmanagement WEKA UITGEVERIJ 185 Integrated FM Focusgebieden bij uitbesteding Duurzaamheid 3.0 Gedraagt u zich duurzaam? egi Imagineering Instrument voor de toekomst Duurzaam leiders ha re er meer verbinding etenintegratie WEKA UITGEVERIJ Integrated FM Focusgebieden bij uitbesteding uisvesting a s integraa midde i s aterstaat trategisch everanciersmanagement WEKA UITGEVERIJ Imagineering Instrument voor de toekomst itbestedingstra e ten ucces o mis ukking? PRIL ondeta el achte actoren basis samenwerking Duurzaam leiders ha re er meer verbinding t s m o k e o t e d r o ov t n e m u r t s n I g n i r e e n i g a m I limaatinstallaties uurzaam beheer en onderhoud gnidetsebtiu jib nedeibegsucoF MF detargetnI aargang o to er www.fmm.nl itbestedingstra e ten ucces o mis ukking? ?maazruud hciz u tgaardeG 0.3 diehmaazruuD D FM WEKA UITGEVERIJ eren van ervaringen uu me t s m o k e o t e d r o ov t n e m u r t s n I g n i r e e n i g a m I t s m o k e o t e d r o ov t n e m u r t s n I g n i r e e n i g a m I aargang septem er www.fmm.nl llen iergever en a ueline a er gnidetsebtiu jib nedeibegsucoF MF detargetnI tads antoor tre ht gnidetsebtiu jib nedeibegsucoF MF detargetnI ?maazruud hciz u tgaardeG 0.3 diehmaazruruDd hciz u tgaardeG 0.3 diehmaazruuD ?maaz u u aargang o to er www.fmm.nl et ieuwe Faci iteren i ui ve ing Inde ) ? g n i k k u s i m o s e c c u n e t e ar t s g n i d e t s e b t i ah srediel maazruuD gnidnibrev reem re er FMM 184 cover met new oor-(def2).indd 1 o or ing e u tieme vorm van e ibi isering 14-10-2010 13:24:32 ( F SEP EMBER i tnemeganamsreicnareve hcsigetart taatsreta s s e i ta l l a t s n i ta a m i l s e i ta l l a t s n i ta a m i l s e i ta l l a t s n i ta a m i l s e i ta l l a t s n i ta a m i l s e i ta l l a t s n i ta a m i l s e i ta l l a t s n i ta a m i l duohredno ne reeheb maazruu duohredno ne reeheb maazruu duohredno ne reeheb maazruu duohredno ne reeheb maazruu duohredno ne reeheb maazruu duohredno ne reeheb maazruu net e agnsgnidemaebtsab nerotca ethca le atedno rt ikrewnets s si i e i tar g e t n i n e t e eddim aargetni s a gnitsevsiu e aargang april www.fmm.nl ah srediel maazruuD gnidnibrev reem re er FMM 179 cover met new oor-(def2).indd 1 14-10-2010 14:42:20 etenintegratie WEKA UITGEVERIJ i tnemeganamsreicnareve hcsigetart taatsreta s uisvesting a s integraa midde ondeta el achte actoren basis samenwerking limaatinstallaties uurzaam beheer en onderhoud w i ei mee b m en gni ro o gni ro o OK OBER rootna sdat t h er t MF D e aargang septem er www.fmm.nl FMM 183 cover met new oor-(def2).indd 1 Liesbeth van der Pol 14-10-2010 13:23:12 i s aterstaat trategisch everanciersmanagement WEKA UITGEVERIJ (Rijksbouwmeester) Duurzaam leiders ha re er meer verbinding s e i ta l l a t s n i ta a m i l itbestedingstra e ten ucces o mis ukking? le atedno e i tar g e t n i n e t e Gebouw en e aargang o to er omgeving www.fmm.nl NOVEMBER FMM 184 cover met new oor-(def2).indd 1 14-10-2010 13:24:32Online + Magazine re ot o g n a gr a a e ln.mmf.www Duurzaamheid 3.0 Gedraagt u zich duurzaam? WEKA UITGEVERIJ ? g n i k k u s i m o s e c c u n e t e ar t s g n i d e t s e b t i ah srediel maazruuD gnidnibrev reem re er Integrated FM Focusgebieden bij uitbestedingDe marktleider binnen facility management i tnemeganamsreicnareve hcsigetart taatsreta s Imagineering Instrument voor de toekomst e aargang novem er www.fmm.nlHaak nu aan re mevon g n a gr a a e ln.mmf.www t s m o k e o t e d r o ov t n e m u r t s n I g n i r e e n i g a m I gnidetsebtiu jib nedeibegsucoF MF detargetnI ?maazruud hciz u tgaardeG 0.3 diehmaazruuDbij de top en wordabonnee! FMM abonnees pro teren van ✔ magazine 10 keer per jaar ✔ online database met de laatste 10 jaargangen van FMM ✔ korting op opleidingen en seminars ✔ jaarlijks het FMM Jaarboek ✔ online platform voor kennisdeling en netwerken Ontvang nu het inspirerende boek Workin’ wonderland als welkomstcadeau!Wilt u vooraan lopen in kennis en inzicht? Laat FMM u de weg wijzen.Ga nu naar www.fmm.nl/jaarabonnement en schrijf u in als abonnee voor €194,50 per jaar!
  • P RO GRA M M A VA N E IS EN DUUR Z A A MH EID• Neem een definitiefase op in de programmaontwi eling. Duur- zaamheid is een container egrip en ehoeft daarom voor ieder pro- ect een eigen uitwer ing. De am itie an eper t zi n tot een eoogde energieprestatie, maar oo het innen limaat als zwaarte- punt he en, of het willen eha- len van een duurzaamheidsla el. et is verstandig een definitiefase in te ouwen, waarin samen met de elangri ste sta eholders de duurzaamheidsam itie concreet wordt vormgegeven. • Maa de voorgeschreven duur- zaamheidsstrategie onderdeel van het PvE. In sommige gevallen wordt ge ozen voor een specifie e duur- OSG Schravenlant Schiedam. Ontwerp: Liag Architecten. Architect: Thomas Bögl. zaamheidsstrategie, i voor eeld de cradle to cradle enadering deze in de programmafase vooraf- deze studie li t het PvE niet door- van Michael Braungart. Neem in gaand aan het ontwerpproces te slaggevend. elfs i het duurzaam- een dergeli geval de ge ozen toetsen op haal aarheid ua ste gemeentehuis van Nederland, in strategie op in het PvE en leg uit eschi are ti d en eschi aar Bronc horst, ont ra en duurzaam- wat onder deze aanpa wordt ver- geld. heidseisen aanvan eli geheel in staan. • Stem de indeling van het PvE af op de enadering van duurzaam- Een bevlogen opdrachtgever lijkt heid. De ge ozen enadering van duurzaamheid heeft effect op haar belangrijker dan papieren eisen plaats in het PvE. Wanneer energie het enige thema is, dan is een energieprestatie eis in het techni- • Deel de verantwoordeli heid voor de pro ectopgave (Si randi , ). sche deel voldoende. Om een inte- het uitwer en van de duurzame Een evlogen opdrachtgever en een grale enadering van duurzaam- eisen. et vaststellen van eisen en professioneel ontwerpteam li en heid racht i te zetten an het wensen is primair de verantwoor- uiteindeli elangri er dan papie- gewenst zi n om de indeling van deli heid van de opdrachtgever. ren eisen. het Programma van Eisen volledig Bi duurzame pro ecten is het aan af te stemmen op de duurzaam- te raden professionals te etre - Literatuur heidsam ities. De prestaties ten en in het uitwer en van de initi- Dam, E. .M. ten, Smits, F.J. Spe in , D. aanzien van de van toepassing ele am ities. Niet alleen vergroot ( ), Programma van Eisen: Instrument voor zi n e thema s, zoals energie, d hun inhoudeli e ennis de ans kwaliteitsbeheersing, Rotterdam, Stichting water, materiaal, mo iliteit en op een succesvol eindresultaat, Bouwresearch. afval, unnen in separate hoofd- oo zorgt etro enheid i het Doorn, . van ( ), Duurzame Kwaliteit , stu en worden ehandeld. thema duurzaamheid voor draag- in J.W.F. Wamelin (red), Inleiding• Neem eeldverwachtingen ten vla innen het ontwerpteam. Bouwmanagement, Delft, VSSD, pp 4 . aanzien van duurzaamheid op in Rogaar, M. ( ), Het programmeren van het PvE. De wens om duurzaam te Niet doorslaggevend duurzaamheid, Delft, fstudeerscriptie ouwen heeft gewild en ongewild et onderzoe naar het programme- Faculteit Bouw unde Delft. effect op de esthetische waliteit ren van duurzaamheid is opgezet Si randi , J. ( ), emeente Bronc horst , van het ge ouw. Maa duideli in vanuit de veronderstelling dat het in Facility Management Magazine, decem er wel e mate en op wel e wi ze Programma van Eisen het elang- . wordt verwacht dat de duurzaam- ri ste middel is om te sturen op Voordt, h. van der, Wegen, . van ( ), heid zicht aar wordt in het ont- realisatie van duurzame waliteit. Architectuur en gebruikswaarde. werp en hoe duurzaamheidseisen it de voor eeldpro ecten li t dat Programmeren, ontwerpen, evalueren, en esthetische eisen op el aar dit in de pra ti niet noodza eli - Bussum, itgeveri hoth, vierde dru . worden afgestemd. erwi s zo is. Oo het hotel, waar i Wi , M. Spe in , D. ( ), Bouwstenen• Voer een haal aarheidsstudie uit het programma ont ra , en het an- voor het Programma van Eisen, Delft, W.D. ten aanzien van de duurzaamheid. toor, waar i de duurzaamheid pas Meinema B.V. Om er ze er van te zi n dat de duur- later in het proces een eis werd, zame wensen oo gerealiseerd he en tot goede resultaten geleid. unnen worden, is het verstandig Oo i duurzame pro ecten uiten FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE | 191 | JUNI 2011 49
  • FMM . N L ON L I N E FMM kennisplatform Laatste blogs op het Facility Management Platform • Lean Mean • Rapport r eidsinspectie daagt FM uit • NO zoe t moderne antoorge ouwen voor E onderzoe Sluit u gratis aan via FMM.nl/platform Populaire discussies op Facility Management Magazine LinkedIn • Wa er Dier meldt zich in uw edri fs antine • uisvesting is geen va voor schooldirecteuren • ezocht oe titels en arti elen over et Nieuwe Wer en 50 FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE | 191 | JUNI 2011
  • B OEKEN De BESTE-methode voor samenwerking in de zorg Drs. Michaël Geerdink is organisatie-adviseur bij Laanbroek Schoeman adviseurs te Rotterdam en tevens parttime docent Strategie en Organisatieverandering aan de Hogeschool Utrecht en de Haagse Hogeschool; mig@lsadviseurs.nl.Hoe houden we de zorg betaalbaar? Het kabi- marktwerking in de zorg, samenwerkingsvor-net heeft ingrijpende maatregelen aangekon- men, het verzamelen en gebruiken van stuur-digd om aan deze opgave het hoofd te bieden. informatie en voorbeelden van succesvolleZo zullen zorgverzekeraars vanaf 2013 lang- integraties. In de bijlagen vinden we een road-durige zorg voor hun verzekerden zelf regelen map die kan dienen als stappenplan enen komen er straks minder mensen in aan- checklist.merking voor een pgb. De verwachting is dat Ondanks de titel beperkt zich de aandachtonder druk van de markt de kosten van lang- voor de specifieke vraagstukken voor integra-durige zorg beheersbaar zullen blijven. ties in de zorg tot de hoofdstukken 1, 12 en 13.Strategieën die worden toegepast om aan de De BESTE-methode is een generieke methodegrillen van de markt het hoofd te bieden zijn die bij elk integratieproces gebruikt kan wor-schaalvergroting en samenwerken in de den; specifieke zorgaspecten worden helaasketen. Ziekenhuizen fuseren en zorgverzeke- nauwelijks genoemd. Naast focus voor de zorgraars gaan samenwerkingsverbanden aan met had wat mij betreft meer aandacht besteedhuisartsposten en klinieken in de hoop effi- mogen worden aan de afwerking van hetciency te verhogen en kosten te drukken. Met boek. Een typefout hier en daar kan natuurlijkIntegraties in de zorg gaat Marina de Haan in op altijd gebeuren, maar dat pp. 57-58 dubbel isdeze ontwikkeling en biedt zij een methode afgedrukt terwijl pp. 63-64 is vergeten hadom integraties zo optimaal mogelijk te laten niet over het hoofd gezien mogen worden.verlopen. Zij richt zich voornamelijk op joint Integraties in de zorg is vooral interessant voorventures binnen de zorg (maar bespreekt ook lezers die geïnteresseerd zijn in een gestruc-andere vormen van samenwerking). tureerde visie op integratie- en ontvlechtings-De projectmatige aanpak van integraties (en processen. FM’ers kennen Marina de Haan alsontvlechtingen) duidt zij met het acronym directeur Facilitair Bedrijf van het ErasmusBESTE. Voorwaarde voor een succesvolle inte- Medisch Centrum te Rotterdam; in het jaargratie is Bestuurlijke overeenstemming. Zon- 2006/2007 verkozen tot Facility Manager vander goede onderlinge relaties en gezamenlijke het jaar. Nu is zij directeur/eigenaar van Vir-intentie is elke integratie gedoemd te misluk- tual Real Estate Expert. Voor de FM’er is Deken. Daarnaast pleit De Haan voor een Erva- Haans visie op ontvlechten (Hoofdstuk 6)ren integratiemanager. Integraties in de zorg waarschijnlijk het interessants, gezien dezijn complex en vereisen een ervaren genera- trend binnen FM om steeds meer facilitairelist en bruggenbouwer. Daarna wordt het processen uit te besteden. Wie echter geïnte-Structureren van het integratieproces bespro- resseerd is in specifieke vraagstukken in deken. Dan komt het Testen van het proces tij- zorg zal worden teleurgesteld.dens een pilot. Dit is noodzakelijk zodat menniet tijdens de uitrol verrast wordt doordat de Integraties in de zorg. Betere zorg tegen lagere kostenpraktijk weerbarstiger blijkt dan de theorie. Marina de HaanAls laatste komt Evaluatie. De kern van het EPS Amsterdam, Amsterdam, 2010boek wordt aangevuld met hoofdstukken over ISBN 978-90-815938-1-6 FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE | 191 | JUNI 2011 51
  • M E N S E L IJ K G ED RAG SOCIAL E IN N OVAT IE Sociale innovatie in facilitaire dienstverlening (3) Sociale innovatie in praktijk: begin bij jezelf Aan de gang met sociale innovatie. In het derde deel van dit drieluik bespreken we sociale innovatie aan de hand van praktijkcases Hago Next en Albron. We pakken het hele spectrum. Wat was de urgentie en het geloof voor sociale innovatie, de resultaten en tips voor de implementatie. Met een pleidooi van opdrachtgever Schiphol voor meer betrokkenheid van HR voor sociaal innovatievere aanbestedingen. TEKST: KAROLIEN NIEDERER EN ANNETTE VAN WANING Hago Next: benutten eigen kracht er een groot verschil in rendement, nen van inspiratie die leidden tot de schoonmakers medewerkers- en klanttevredenheid fundamenten van Hago Next. De Iets meer dan een jaar geleden von- zit tussen goed en slecht preste- schoonmaker mag gezien worden den de langste stakingen sinds de rende objecten. Tot dan toe was dat en er is transparantie in de werk- Tweede Wereldoorlog plaats. In de vooral een probleem van de schoon- zaamheden die zijn verricht. Dat schoonmaak. De vakbonden deden maakbedrijven. De vakbonden leidde tot de keuze voor (het oplei- een beroep op respect voor schoon- maakten het probleem ook voor de den tot) vakmensen die overdag makers. De prijzenoorlog leidde tot opdrachtgevers relevant. Terecht, werken in de schoonmaak, onder- een te grote werkdruk op mensen. want dienstverlening is een vorm steund met een PDA die werkzaam- Voor Vebego en schoonmaakdochter van co-creatie. Je komt samen tot heden transparant en leuker maakt. Hago was de maat al langer vol. De afspraken en hebt beide een rol in prijzenoorlog paste niet bij bedrijfs- het tot stand komen van de dienst. waarden als samenwerken, waarde De stakingen maakten de situatie Over dit drieluik bieden en goed voor je mensen zijn. van de schoonmaker en de schoon- Dit is het derde deel in een drieluik Achter de schermen is de afgelopen maakbedrijven bespreekbaar, ook over sociale innovatie in facilitaire dienstverlening. Het drieluik brengt jaren al het nodige onderzoekswerk met opdrachtgevers. een ander perspectief: niet verder verzet naar onder andere ‘urenvre- bezuinigen, maar meer brengen, met ters’ en verborgen kosten en irrita- De kracht van de omkering als versneller de mens. Onze (facili- ties bij klanten en medewerkers. Omdat de faalkosten bij de mens taire) omgeving verandert zo snel dat Belangrijkste conclusie: de schoon- lagen, lag daar ook de grootste alleen veel creativiteit ons in staat stelt om goede diensten neer te zet- maakmarkt leidt aan een aantal ruimte voor innovatie. Om tot inno- ten. En voorlopig is nog weinig zo hardnekkig ingesleten patronen, die vatie te komen is de methode van creatief als de mens. Een pleidooi om moeilijk te doorbreken zijn, waaron- omkering gebruikt. Deze werkt als de unieke eigenschappen van men- der het sturen op korte termijn. volgt: stel de grootste paradigma’s sen te herontdekken en vervolgens Daardoor zijn er veel faalkosten. op en draai deze om. In het huidig medewerkers beter en waardevoller in te zetten. Deel 1 ging in op de Deze liggen voor een groot deel aan paradigma is de schoonmaker eindigheid van de huidige situatie. de ‘menskant’. Verloop en verzuim onzichtbaar. Hij werkt in de avond- Deel 2 ging over sociale innovatie als zijn duur. Slechte afstemming van uren, er is geen verbinding met het alternatief. Deel 3 gaat over van soci- afspraken met klanten en medewer- primaire werkproces. Daarnaast is ale innovatie in praktijkcases. Elk van kers zorgt voor nodeloze irritaties en de werkwijze niet transparant. Je de artikelen wordt becommentari- eerd door experts op hun gebied. een verhoging van de communica- weet nooit of het werk echt is tiekosten, en leidt tot het inzicht dat gedaan. Dit waren belangrijke bron-52 FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE | 191 | JUNI 2011
  • S O CIA LE INNOVATIE MENSEL IJ K GEDR AGAnder businessmodel managementmiddelen zijn zo veelDe keuzes gaven een goede leidraad mogelijk geautomatiseerd. Zo ont- Met dit drieluik willen we een alter-voor het ontwikkelen van het con- staat er ruimte voor informeel natief schetsen voor de huidige, wat ons betreft eindige, race naar uithol-cept. De gevolgen bleken echter management en daarmee aandacht ling van facilitaire dienstverlening opverdergaand dan op het eerste voor klanten en medewerkers. de werkvloer. Wij hopen dat meergezicht gedacht. Het betekende een opdrachtgevers en aanbieders metradicale vernieuwing van het busi- Albron: Good Food, Happy People sociale innovatie aan de slag gaan.nessmodel. Het ontwikkelen en aan- Albron heeft als ambitie de meest We realiseren ons dat er nog vragen zijn, en wellicht ook behoefte aansturen van vakmensen vraagt regie duurzame grote cateraar van Neder- kennisdeling. Geïnteresseerden wil-en geen controle. Daarnaast kun je land te worden en werkt vanuit len we graag verwijzen naar hetvakmensen niet voor een zesje laten interesse, respect en oprechtheid Facility Management Platform opwerken. Ze moeten trots kunnen voor mensen. Dit is de basis, waarbij LinkedIn waar aan de hand van vra-zijn op hun werk. De keuze voor de overtuiging is dat investeren in gen en stellingen verder over sociale innovatie kan worden gediscussieerd.transparantie betekende afscheid People en Planet op korte of langerenemen van ‘de boel een beetje termijn ook resulteert in Profit. Maarbedoezelen’, zoals Steph Feijen (RvB hoe bereik je dat, als je medewerkersVebego) het omschreef in een uit- je kapitaal zijn, met als complice- gezonde wijze diensten kunnenzending van Zembla in 2010. Hago rende factoren dat je werkt onder verlenen. Daarnaast neemt gezond-Next rekent af op tevredenheid en het dak van je opdrachtgever en de heidsmanagement een belangrijkeniet op gemaakte uren. Klant en arbeidsmarkt krapper wordt? Albron plaats in met het oog op het verla-medewerkers staan daardoor cen- vond het antwoord in een meer per- gen van ziekteverzuim. Momenteeltraal in de aansturing. Dat leverde soonlijke benadering van medewer- wordt gewerkt aan een toolkit voorspannende vragen op: Kunnen we kers, waarbij ook aandacht is voor leidinggevenden. Die moet hen hel-voldoende mensen ontwikkelen tot zaken buiten de directe werkomge- pen bij het bevorderen van de inzet-vakmensen? Willen klanten betalen ving, zoals de gezondheid van baarheid van medewerkers. Devoor een acht? medewerkers. wijze waarop Albron de toolkit De aandacht voor de informele kant, inzet, vinden wij een mooi voor-Eerst goed, dan groot zien wij binnen sociale innovatie als beeld van dynamisch managen. InGegeven de vragen en de risico’s een mooi voorbeeld van dynamisch het werkoverleg met medewerkerswordt Hago Next eerst in de Rand- managen. is er nadrukkelijk aandacht voorstad gelanceerd, als een apartbedrijf naast het ‘Grote’ Hago. Nood-zakelijk, omdat een ander business- Hago Next gaat uit van de krachtmodel een andere organisatievraagt. Hago Next staat model voor van de werkvloerde toekomst van Hago en van deandere schoonmaakbedrijven vanVebego. De lessen van Hago Next Aanleiding zaken buiten het werk die het werkworden stap voor stap geïmplemen- Albron constateerde vanuit haar wel kunnen beinvloeden. De toolkitteerd in de reguliere schoonmaak- betrokkenheid met medewerkers bevat een aantal hulpmiddelen diebedrijven. dat er verbeteringen mogelijk waren de leidinggevende ten behoeve van in de arbeidsomstandigheden. Hier- medewerkers kan inzetten, zoalsSociaal innovatief op alle fronten mee kan het verzuim omlaag. Voor ‘dedicated’ psychologen en bedrijfs-Hago Next is een voorbeeld van de opdrachtgever betekent het min- maatschappelijk werk. Ook kunnenslimmer werken. Mensen werken in der wisselende gezichten en conti- medewerkers via Albron een cursushun kracht in plaats van dat er een nuiteit van de dienstverlening. Ech- ‘Stoppen met roken’ volgen. Tevensstandaard schoonmaakprogramma ter, het aanpakken van arbeids- biedt Albron haar medewerkersis voor iedereen. Daarnaast gaat het omstandigheden konden ze niet sinds 1 januari 2010 aan om deel teover flexibel organiseren. Schoon- alleen oplossen, daar heb je ook de nemen aan het Nationaal Gezond-makers stemmen zelf met bewoners opdrachtgever voor nodig. heidsplan (http://www.nationaalge-de prioriteiten af. Ze delen zelf hun zondheidsplan.nl/b2b/). Hier kun-werk in. Het dynamisch managen In gesprek met klant en nen medewerkers zich inschrijvenzit in de korte lijnen en de rol van medewerkers voor diverse leefstijlprogramma’s.de praktijkcoaches van Hago Next. Deze constatering heeft geleid totDe units van Hago Next zijn nooit een andere aanpak. Al tijdens degroter dan honderd medewerkers. eerste gesprekken met potentiëlePraktijkcoaches zorgen voor de opdrachtgevers zijn de arbeidsom- Karolien Niederer isbegeleiding op de werkvloer. De standigheden een thema. Samen verantwoordelijk vooraandacht zit op de vakinhoud. kijken Albron en opdrachtgever of business innovatie bijIedereen is bezig met het toevoegen de omgeving voldoet aan de eisen Vebego Innovations.van waarde aan de klant en aan de en wensen van Albron, zodat mede-vakkrachten. Controle en formele werkers op een goede, veilige en FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE | 191 | JUNI 2011 53
  • M E N S E L IJ K G ED RAG SOCIAL E IN N OVAT IE Vitale mensen toegerust voor hun taken. Vooral bij percentage van 93 procent. Ook Albron is ervan overtuigd dat vitale de start van nieuwe contracten, opdrachtgevers zijn tevredener. Zij mensen aan de basis staan van een waarbij medewerkers worden over- ervaren minder wisselingen en gezonde organisatie. Medewerkers genomen, krijgt Albron positieve meer continuïteit van de dienstver- die zich prettiger en gewaardeerd reacties over de aanpak en persoon- lening. Als klap op de vuurpijl ont- voelen op de werkplek zijn beter lijke benadering. De resultaten van ving Albron van CNV Catering het gezondheidsmanagement zijn (onderdeel van CNV Vakmensen) de zichtbaar. Medewerkers voelen zich prijs voor ‘Werkgever van het Jaar fitter en zijn minder vaak ziek. Dit 2010’. Op basis van een medewer-Annette van Waning is vertaalt men bij Albron niet in een kerstevredenheidonderzoek kwamverantwoordelijk voor verzuimcijfer, maar in een gezond- Albron als beste uit de bus. MVO bij Vebego. heidscijfer. Tot en met mei 2011 was het gezondheidscijfer ruim 92%. Voor 2011 wordt gestreefd naar een Sociale innovatie vraagt andere arbeidsverhouding staat om de uitvoering van het besluit te implementeren, Mijn stelling is dat de Nederlandse arbeidsverhoudingen inclusief de eventuele overgang van personeel en het moge- belangrijke veranderingen ondergaan en dat dat ook betekent lijk afsluiten van een Sociaal Plan. En dat was het dan. Of dat de HR-professional zijn houding dient aan te passen. De toch niet? Terwijl zeker bij het co-makership van diensten HR-professional moet een onmisbare schakel zijn in het het aaneenrijgen van de vaste en de flexibele schil een oplossen van de grote strategische uitdagingen, waarvoor belangrijke succesfactor is in de tevredenheid of perceptie oplossingen nodig zijn die een betere benutting van het men- van de (eind)klant. Dan gaat het over competenties van men- selijk kapitaal vragen. En dat laatste nu kom ik nog veel te sen en de omstandigheden waaronder ze hun werk moeten weinig tegen. doen, ongeacht in welke schil ze zitten. Wat is er aan de hand? Organisaties anno 2010 zijn al lang Ook werknemers zijn zich anders gaan organiseren en mani- niet meer dezelfde organisaties van de jaren tachtig en festeren op de arbeidsmarkt. Dat geldt zeker voor de jongere negentig. Daarmee bedoel ik dat business- en operatingmo- ‘X- en Y-generaties’. Zij stellen andere eisen aan hun verbon- dellen fundamenteel anders zijn. Meer in het bijzonder geldt denheid met organisaties. Bovendien willen ze vaak ook niet dat organisaties in toenemende mate deel uitmaken van een (meer) gebonden zijn aan één organisatie, en al helemaal niet keten van partijen waarvan de gezamenlijk voortgebrachte op basis van een ‘vast dienstverband’, getuige de opkomst en toegevoegde waarde uiteindelijk een dienst of product ople- blijvend grote omvang van de groep zzp’ers. Kortom, zowel vert voor de eindgebruiker. In mooie MBO-termen: focus op organisaties als (grote groepen van) werknemers zijn of gaan core competenties en activiteiten, ‘strategic comakership’ en zich anders organiseren en zoeken nieuwe samenwerkings- flexible resourcing. In HR-land kregen wij ermee te maken modellen. Alle aspecten van sociale innovatie, of het nu slim- aan de hand van begrippen als de ‘flexibele schil’ en veelal mer werken, flexibel organiseren of dynamisch managen ‘zijdelings’ bij uitbesteding (al dan niet door middel van een betreft, komen hierbij aan bod. Hoe dat werkt zijn we met verplichte procedure van aanbesteding) van activiteiten die elkaar aan het uitvinden; werkgevers, werknemers én belan- niet (langer) als kernactiviteit werden beschouwd. Ik zeg genbehartigers. Daar zit de bron voor ‘open innovatie’ op het bewust ‘zijdelings’ omdat ik mij niet aan de indruk kan ont- gebied van sociale innovatie. trekken dat het nog maar hoogst zelden gebeurt dat de HR- discipline ook betrokken is bij het voorafgaande besluit tot Dat dit niet zonder slag of stoot gaat, bleek uit de stakingen uitbesteding danwel de strategische overwegingen die daar- in de schoonmaak. Maar ze zorgden wel voor een doorbraak, aan ten grondslag liggen. Natuurlijk zijn we uitstekend in want organisaties realiseren zich inmiddels (voor zover men dat al niet of onvoldoende deed) dat hun verantwoordelijk- heid niet ophoudt bij het ondertekenen van het contract tot uitbesteden van werk. Er is een nieuwe rol; die van actief betrokken opdrachtgever die per hetzelfde moment tot stand komt. Die actieve rol leidt tot betere en verantwoorde oplos- singen. Bedrijven voelen de reputatieschade bij het publiek van slechte en onverantwoorde oplossingen. U herinnert zich vast nog de ‘sweatshops’ van Nike. Ik ben van mening dat HR-managers zich ook het begrip ketenverantwoordelijkheid eigen moeten gaan maken. Met andere woorden, de verantwoordelijkheid houdt niet op bij het beheer van de eigen ‘payroll’. En uit- en aanbestedingen zijn niet (langer) alleen het domein van afdelingen Inkoop en Juridische zaken. Dat betekent meer werk voor de HR-profes- sional, maar, en dat is het goede nieuws, het is betekenisvol en van een steeds grotere strategische noodzaak in het licht van de eerder geschetste ontwikkelingen. Niet in de laatste plaats is het uitdagend en biedt het de kans tot verdere pro- fessionalisering van het vakgebied Human Resources. De HR-manager als ‘multi resource’ manager die vooruit kijkt en over de eigen (vak)grenzen en die van de organisatie heen kijkt, het lijkt mij een prachtig perspectief. Wim Mul is directeur HR van de Schiphol Group.54 FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE | 191 | JUNI 2011
  • WE T M ILIE U BE H E E R DUUR Z A A MH EID Energiebesparing en de Wet Milieubeheer Amsterdam haalt optimale uit verplichtingen Sinds 2008 vallen veel organisaties onder het Activiteitenbesluit van de Wet Milieubeheer. Dit betekent dat zij verplicht zijn om nadelige gevolgen voor het milieu zo veel mogelijk te voorkomen en diverse energiebesparende maatregelen te treffen. Veel facilitair managers zijn zich van deze verplichting niet bewust. Dat de verplichting geen verschrikking hoeft te betekenen, bewijst Amsterdam. De gemeente ondersteunt en motiveert organisaties bij het naleven van de wettelijke verplichtingen, met aanzienlijke energie- en kostenbesparingen als resultaat. TEKST: ANNEMIEKE VAN RAMSHORSTDe Wet Milieubeheer is de belang- bruik van 25.000 kubieke meter aan om een energieonderzoek uit te voe-rijkste milieuwet van Nederland. In gas; het merendeel van alle utili- ren. Als bedrijven niet voldoen aande wet staan maatregelen om het teitsgebouwen in Nederland. de verplichtingen, kan bovendienmilieu te beschermen. In het Activi- worden overgegaan tot het nementeitenbesluit, een onderdeel van de Afdwingen van gerechtelijke stappen, zoals hetwet, staat beschreven hoeveel In principe ligt de verantwoordelijk- opleggen van een boete of dwang-milieubelasting een bepaalde activi- heid om met de maatregelen aan de som.teit mag veroorzaken (de doelvoor- slag te gaan bij de bedrijven enschriften) en welke maatregelen een organisaties zelf, maar de gemeente Motivatie en draagvlakbedrijf kan nemen om hieraan te mag controleren of zij voldoen aan Het blijkt echter niet nodig om hetvoldoen (de middelvoorschriften). de verplichtingen en naleving Activiteitenbesluit als stok teDit geeft bedrijven duidelijkheid afdwingen. Als organisaties niet aan gebruiken, zo bewijst de gemeenteover wat zij nu zelf kunnen doen om de verplichtingen voldoen of als het Amsterdam. De gemeente zet dehet milieu te verbeteren. energieverbruik hoger is dan 200.000 wettelijke verplichtingen eerder inIn het Activiteitenbesluit staan ook KWh of 75.000 kubieke meter, kan als wortel. Een wortel die verbete-voorschriften voor energiebesparing. het bevoegd gezag – meestal de ring van het binnenklimaat, produc-Zo geldt de verplichting om energie- gemeente – een bedrijf verplichten tiviteit en natuurlijk een lagerebesparende maatregelen te nemen energienota in het vooruitzicht stelt.met een terugverdientijd van vijf De Dienst Milieu en Bouwtoezichtjaar of minder. Deze verplichting Annemieke van Ramshorst is (DMB) van de gemeente zoektgeldt voor alle organisaties met een werkzaam bij Agentschap NL. nadrukkelijk de samenwerking metminimaal jaarlijks elektriciteitsver- organisaties en bedrijven op en zetbruik van 50.000 kWh of een ver- in op het bieden van ondersteuning FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE | 191 | JUNI 2011 55
  • DUURZA A M H EI D W ET MIL IEUBEHEER EPA-U en IPS ‘Subliem voorbeeld van goede samenwerking’ Voor het onderzoek naar energieverbruik heeft Agentschap Eén van de koepelorganisaties die het convenant zal tekenen NL het EPA-U maatwerkadvies en de Installatie Performance is Amsta, een grote zorgaanbieder voor ouderen en mensen Scan (IPS) ontwikkeld. Het EPA-U geeft inzicht in bouwkun- met verstandelijke beperkingen. Cor Veenstra, Manager dige en installatietechnische verbetermaatregelen. De IPS Vastgoed & Projectontwikkeling bij Amsta: ‘We moeten steeds geeft juist advies over het gebruik van installaties. Hans meer rekening houden met milieuwetgeving. Dat is soms Scherpenzeel, adviseur utiliteitsbouw bij Agentschap NL, lastig. De Milieuthermometer spreekt mij erg aan, omdat het licht toe: ‘Bedrijven kunnen veel besparen op installaties en richting geeft aan de eisen waar we aan moeten voldoen.’ verlichting. Uit onderzoek is gebleken dat maar liefst 85 pro- Veenstra benadrukt dat dit initiatief een gezamenlijk project cent van de installaties verkeerd is ingesteld. Ze koelen en is, waarbij de gemeente, handhavers, de Stichting Milieukeur verwarmen bijvoorbeeld tegelijkertijd, waardoor veel energie Nederland en zorginstellingen de handen ineen slaan. wordt verspild. De IPS maakt dit soort problemen inzichtelijk ‘Vooral het enthousiasme van de gemeente Amsterdam werkt en geeft verbeteradvies.’ Patrick Teunissen: ‘De gemeente motiverend. De DMB dreigt niet met bekeuringen, maar biedt mag bepalen op welke termijn de organisatie de verbeterad- juist ondersteuning om problemen op te lossen. Het is een viezen uitvoert, maar vraagt de organisatie meestal om zelf subliem voorbeeld van goede samenwerking.’ een plan te maken. Zo kan de organisatie rekening houden Veenstra vindt het belangrijk om te laten zien dat Amsta met de ontwikkelingen van het bedrijf en een plan maken werkt aan een duurzame samenleving. Zo werkt Amsta met dat aansluit bij de bedrijfsvoering.’ bedrijfsenergieplannen, waarmee zij voor enkele jaren voor- uit kan zien welke investeringen eraan komen en wat de terugverdientijd daarvan is. De maatregelen uit de Milieuthermometer sluiten hier goed op aan. en het creëren van draagvlak. Ambities en instrumenten daarvan een plan voor verbetering Patrick Teunissen, adviseur duur- Als je bedenkt dat het werkgebied op te stellen en uit te voeren. ‘Dit zaamheid bij de DMB, licht toe: ‘Het van de DMB in Amsterdam maar onderzoek moet uiteraard van sturen op energiebesparing is een liefst 219 vierkante kilometer, circa goede kwaliteit zijn, en omdat relatief nieuw fenomeen. Bedrijven 762.000 inwoners en 17.000 bedrij- bedrijven tegenwoordig ook een en organisaties zijn zich vaak nog ven telt, is de gekozen aanpak energielabel moeten hebben, heb- niet bewust van de regels die gel- bewonderenswaardig, zeker als je de ben we gezocht naar een oplossing den. Bovendien grijpt een en ander nagestreefde doelen daarbij in die twee vliegen in een klap slaat. In direct in op de bedrijfsvoering. We beschouwing neemt. In 2025 wil de samenwerking met Agentschap NL gebruiken het Activiteitenbesluit gemeente een CO2-reductie hebben zetten we nu het EPA-U maatwerk- dan ook niet als slaghout, maar zor- gerealiseerd van 40 procent ten advies in, gecombineerd met de gen eerst voor voorlichting over de opzichte van 1990. Daarnaast wil Installatie Performance Scan. Dit voordelen die energiebesparing Amsterdam haar organisatie in 2015 biedt inzage in de mogelijke maatre- heeft voor de bedrijfsvoering. De volledig klimaatneutraal laten zijn. gelen en de inregeling van de instal- laties’, aldus Teunissen. Het blijkt niet nodig om het Convenant voor de zorg Om energiebesparing in de zorgsec- Activiteitenbesluit als stok te gebruiken tor op een hoger plan te tillen, is de gemeente Amsterdam momenteel tevens druk in gesprek met zorgin- verantwoordelijke facilitair manager Om organisaties en bedrijven in stellingen om afspraken te maken of ondernemer wordt vervolgens Amsterdam op weg te helpen, zet de over milieumaatregelen. Hiervoor aangespoord om een plan van aan- gemeente verschillende instrumen- heeft de Dienst Milieu en Bouwtoe- pak op te stellen en de DMB biedt de ten in ter ondersteuning. Zo is er de zicht samen met de zorgsector en nodige instrumenten en ondersteu- gratis milieubarometer. Hiermee de Stichting Milieukeur Nederland ning om dat te gaan uitvoeren. De krijgt het bedrijf inzicht in de jaar- meegewerkt aan de totstandkoming verantwoordelijkheid ligt echter bij lijkse milieubelasting, kan het van het keurmerk de ‘Milieuthermo- de facilitair manager of ondernemer managementrapportages genereren meter’. De Milieuthermometer zelf. Hij kent zijn eigen situatie; en een benchmark uitvoeren. Ver- bestaat uit een set van maatregelen inclusief natuurlijke momenten en volgens kan ze hiermee verbeter- op het gebied van duurzaamheid, financiële mogelijkheden. Het heeft plannen opstellen voor vervoer, leefbaarheid en milieumanagement. geen zin om op zijn stoel te gaan energie, afval en waterbesparing. De DMB wil met vijf overkoepelende zitten. Liever gaan we een stap ver- Ook voor grotere bedrijven en orga- zorgorganisaties een convenant der dan de wettelijke verplichtingen nisaties wordt naar goede hulpmid- afsluiten, waarin zij verklaren maat- en motiveren we om zelf aan de slag delen en oplossingen gezocht. regelen te nemen om aan dit keur- te gaan. Als organisaties eenmaal Bedrijven waarbij het energiever- merk te voldoen. Enkele koepelorga- weten hoeveel ze jaarlijks kunnen bruik hoger is dan 200.000 kWh of nisaties hebben al interesse getoond bezuinigen, worden ze vanzelf 75.000 kubieke meter zijn verplicht en zullen in het najaar het conve- enthousiast.’ een onderzoek uit te voeren naar nant tekenen. ‘Na ondertekening hun energiestromen en op basis hebben de zorgorganisaties enkele56 FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE | 191 | JUNI 2011
  • WE T M ILIE U BE H E E R DUUR Z A A MH EID Slimme Energie; rendabele maatregelen voor energiezuinige gebouwen U bent facility manager of gebouw- beheerder en u wilt voldoen aan de Wet Milieubeheer, uw binnenklimaat verbeteren en besparen op uw energie- rekening? Ga dan aan de slag met instrumenten en maatregelen van Slimme Energie. Alle maatregelen heeft u binnen vijf jaar terugver- diend. Kijk op www.slimme-energie.nl v oor meer informatie. Databank InfoMil helpt overheid en bedrijven bij energiebesparing Kenniscentrum InfoMil is het infor- matiepunt voor wet- en regelgeving op milieugebied. Op de website van InfoMil staat een uitgebreide data- bank met milieumaatregelen voor dertien branches. Per branche staan relevante maatregelen in de data- bank die organisaties helpen om energie en kosten te besparen.Patrick Teunissenjaren de tijd om het keurmerk te dientijd.’ Verder helpt Agentschap geringe investeringen’, aldus Scher-behalen’, vertelt Edgar Zonneveldt, NL verschillende partijen om met penzeel. ‘Naast het juist afstellen enadviseur duurzaamheid bij de DMB. elkaar in gesprek te gaan. ‘We heb- inregelen van klimaatinstallaties en‘Gedurende die periode bieden wij ben bijvoorbeeld het Platform Duur- verlichting kan ook het toepassenondersteuning.’Agentschap NL ondersteunt ‘Veel winst kan worden geboekt metOok Agentschap NL stimuleert orga-nisaties die hun energieverbruik relatief geringe investeringen’willen verminderen en biedt onder-steuning aan gemeenten, bijvoor-beeld bij de totstandkoming van zame Huisvesting opgezet. Hier zijn van isolatie en het installeren vanconvenanten. Hans Scherpenzeel: diverse brancheorganisaties bij aan- een HR-ketel snel resultaat opleve-‘Uit onderzoek blijkt dat slechts 26 gesloten. Samen zorgen zij voor ver- ren. Een andere slimme maatregel isprocent van de facility managers duurzaming van huisvesting.’ het toepassen van duurzame ener-het Activiteitenbesluit kent. Wij wil- gie, via zonnecollectoren of warmte-len daar verandering in brengen. Slimme ingrepen en eigen pompen. En door zelf verantwoorde-Met het programma ‘Energie & verantwoordelijkheid lijkheid te nemen, vermindert deGebouwde Omgeving’ en de cam- Organisaties die willen voldoen aan handhavingsdruk.’ Teunissen bena-pagne Slimme Energie in het bijzon- de voorwaarden in het Activiteiten- drukt het nog maar eens: ‘Het isder geven we voorlichting over ener- besluit staan er dus zeker niet mooi als organisaties de ambitiegiebesparing in utiliteitsgebouwen alleen voor. Juist door slim samen te hebben om het energieverbruikzoals scholen, zorginstellingen en werken en afspraken te maken, terug te dringen en daar zelf meekantoren. We willen de voordelen kunnen zij goede resultaten beha- aan de slag gaan. Bij deze organisa-onder de aandacht brengen, want len. Een lager energieverbruik levert ties controleren we minder. Zo heb-die zijn er genoeg. We geven advies niet alleen een beter milieu, maar ben bedrijven die het goed doenover maatregelen met een terugver- ook aanzienlijke kostenbesparingen minder sores.’dientijd van maximaal vijf jaar. Veel op. ‘In het algemeen geldt dat veelinvesteringen gaan wel twintig jaar winst, voor het milieu en de eigenmee. Na vijf jaar investeren heeft portemonnee, kan worden geboekteen bedrijf dus nog vijftien jaar ver- met relatief kleine ingrepen en FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE | 191 | JUNI 2011 57
  • M ARKT Vodafone winnaar van de eerste Winning Workplace Award Een onafhankelijke jury omgeving gecreëerd die flexibiliteit van hun beter gefaciliteerd, wat heeft samen met het aansluit bij de eisen van bedrijfsvoering. Vodafone leidt tot een versnelde publiek Vodafone uitgeroe- deze tijd. Dat onze kanto- is dan ook een zeer introductie van nieuwe pen tot winnaar van de ren nu officieel ‘Winning terechte winnaar die wij diensten en producten. En Winning Workplace Award Workplaces’ genoemd met onze Award graag in het concept past perfect van Jones Lang LaSalle. De mogen worden is fantas- de schijnwerpers van de bij de flexibele werkwijze Winning Workplace Award tisch en een enorme steun nieuwste trends op de van young professionals is een onderscheiding voor in de rug voor iedereen bij kantorenmarkt plaatsen.’ en maakt ervaren profes- de kantoorgebruiker die Vodafone om te blijven sionals nog productiever. op een vooruitstrevende inspelen op de verande- De jury heeft haar oordeel Mobile Working sluit ook en innovatieve manier rende behoeften van de gebaseerd op de mate naadloos aan op de maat- invulling geeft aan ont- mensen die in onze kanto- waarin en de manier schappelijke verantwoor- wikkelingen op de kan- ren werken, nu en in de waarop kantoorgebruikers delijkheid van Vodafone; toorgebruikersmarkt, zoals toekomst.” inspelen op nieuwe huis- de carbon footprint is aan- Het Nieuwe Werken. Tij- vestingstrends en de sterk zienlijk verminderd. De dens een feestelijke bij- Eric Martens, Director veranderende behoefte invoering van het Mobile eenkomst vandaag in de Occupier Business van van medewerkers. Aspec- Working concept heeft de RAI in Amsterdam is de Jones Lang LaSalle Neder- ten waarop de genomi- organisatie fundamenteel prijs in ontvangst geno- land, reikte vandaag de neerden zijn beoordeeld veranderd; het is met men door Tjeu Verheijen, prijs uit: ‘Vodafone is een zijn gebouw en werkplek, recht een Winning Work- projectmanager ‘The geweldige winnaar. Met dit locatie, samenwerking place geworden.’ Changing Workplace’ van huisvestingsconcept is met derden, cultuur en Vodafone: “We zijn bijzon- deze organisatie een voor- mentaliteit. Juryvoorzitter De jury van de Winning der trots op deze onder- beeld voor kantoorgebrui- Flip Verwaaijen: ‘Het Workplace Award 2011 scheiding die we zien als kers in Nederland. Voda- Mobile Working concept bestaat uit: een erkenning van onze fone speelt optimaal in op van Vodafone is een visie dat ons kantoorpan- de veranderende behoef- totaalconcept op het • Juryvoorzitter Flip Ver- den moet bijdragen aan ten van medewerkers en gebied van Het Nieuwe waaijen, directeur TNT een beter leefritme van tegelijkertijd komt zij Werken dat de innovatie- Real Estate en voorzitter medewerkers. We werken maximaal tegemoet aan kracht van Vodafone CoreNet; niet alleen in hele mooie de eisen die organisaties benadrukt. Zo wordt de • Wim Kooyman, hoofdre- kantoorgebouwen, maar vandaag de dag stellen interne samenwerking dacteur Facility Manage- we hebben vooral een aan kostprijsverlaging en tussen collegas en teams ment Magazine en Real Estate Magazine; Van links naar rechts Eric Martens (JLL), Harro Hoencamp (OCS Workplaces), Tjeu Verheijen • Bart Vos, interieurarchi- (Vodafone), Paul Smits (Vodafone), Elles van Groningen (Vodafone), Robbert Starre (OCS tect en productvormge- Workplaces). ver en mede-eigenaar van Vos Interieur; • Ruurd Baane, auteur van het boek ‘Het Nieuwe Werken ontrafeld’ en partner bij Bright & Company; • Eric Martens, Director Occupier Services Jones Lang LaSalle Nederland. Het oordeel van de jury is gecombineerd met het resultaat van de stemming op internet door het publiek. De andere geno- mineerden voor de Win- ning Workplace Award waren KPN, Oracle, SNS Reaal en TCN. Voor meer informatie over de Win- ning Workplace Award kunt u terecht op www.winningworkplace.nl.58 FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE | 191 | JUNI 2011
  • MA R KTDGBC presenteert duurzaamheidskeurmerk voor bestaandegebouwenDe Dutch Green Building (Edwin van Eeckhoven).Council (DGBC) lanceerde BREEAM-NL Bestaandeop 9 juni haar tweede Bouw en Gebruik is geba-duurzaamheidskeurmerk: seerd op het EngelseBREEAM-NL Bestaande BREEAM In Use, ontwik-Bouw en Gebruik. Met dit keld door het Engelse BRE.nieuwe keurmerk kunnen ‘Samen met BRE en anderevastgoedeigenaren de councils werkt DGBC deduurzaamheidsprestatie komende tijd aan eenvan bestaande kantoorge- internationaal keurmerkbouwen bepalen én steeds voor bestaande bouw. Inweer bijstellen. Ook reikte Nederland lanceren we nuDGBC de eerste ‘Verklarin- als eerste een nationalegen van Commitment’ versie. Een goede zaak,met het oog op het nieuwe vooral ook als je bedenktkeurmerk uit. dat 99% van de markt Overhandiging verklaringen en commitment.De volgende partijen heb- bestaande bouw betreft.ben een Verklaring van Alle bijdragen die we als alleen het gebouw zelf, het gebouw managen,Commitment ontvangen: Nederland kunnen leveren maar ook het beheer ervan wordt beoordeeld onder1. ZND (Caspar Ulijn), 2. om die gebouwvoorraad te en de manier waarop de ‘Gebruik’. ‘De driedelingBank of Ireland (Enda verduurzamen betekenen uiteindelijke huurders het wordt consequent gehan-Bracken), 3. DWA (Machiel winst. In maatschappelijk gebruiken. Dit is terug te teerd, aangezien de ver-Karels), 4. Delta Lloyd (Inge én in economisch opzicht’, vinden in de indeling van antwoordelijkheden vanJansen), 5. ANWB (Erik de verklaarde DGBC-project- het keurmerk in drie deel- eigenaar, beheerder ofJonge), 6. DTZ Zadelhoff manager Sannie Verweij. gebieden: Asset, Beheer en huurder per contract ver-(Han Machielsen), 7. ING Gebruik. Het gebouw zelf schillen. Echter, hoe eenReal Estate Management Hoe werkt dit keurmerk? valt onder ‘Asset’. De contract er ook uitziet, erKantoren (Ronald van der In tegenstelling tot andere exploitatie van het is altijd een rol weggelegdWaals), 8. ING Real Estate keurmerken beoordeelt gebouw valt onder voor facility managers’,Management Retail (Mar- BREEAM-NL Bestaande ‘Beheer’. En hoe gebrui- legde Verweij uit.tijn Vlasveld) en 9. C2N Bouw en Gebruik niet kers hun activiteiten inHuisvestingsadviseur draaijer+partners en Stichting Lucrumgaan samenwerkenOp donderdag 9 juni 2011 draaijer+partners is al ties van Stichting Lucrum met daarin gunstige beta-is door draaijer+partners sinds 1995 thuis in de door onder andere kennis- lings- en leveringsvoor-en Stichting Lucrum een wereld van gebied, gebouw ontwikkeling en product- waarden. Voor ieder raam-convenant ondertekend in en gebruik. Dit is allereerst ontwikkeling. Naast leve- contract geldt dat eenEnschede. Stichting een wereld van mensen en ring van diensten wil organisatie steeds zelf kanLucrum is een inkooporga- dan pas van stenen. In de draaijer+partners de deel- bepalen of zij daaraan wilnisatie voor meer dan projecten van nemende organisaties deelnemen of niet enveertig organisaties in de draaijer+partners staat begeleiden en ondersteu- daarmee dus haar autono-zorg en welzijn en behaalt waardecreatie centraal. nen bij kwaliteitsontwik- mie behoudt.schaalvoordelen op inkoop Duurzame oplossingen keling. Stichting Lucrumen logistiek. De adviseurs gaan veel verder dan van- richt zich ook op kwali-van draaijer+partners rea- daag. Leefbaarheid is voor teitsontwikkeling en looptliseren een waardevolle alle mensen en voor alle voorop op het gebied vanverbinding tussen gebied, tijden. draaijer+partners duurzaamheid.gebouw en gebruik. Met wil graag een construc-het ondertekenen van het tieve bijdrage leveren aan Stichting Lucrum sluitconvenant is de basis de deelnemende organisa- raamovereenkomsten afgelegd voor langdurigesamenwerking. Henri Drenthen (draaijer+partners) en Andries Melchers van Stichting Lucrum (rechts op de foto). FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE | 191 | JUNI 2011 59
  • FM IN F O G ID S De FM Infogids bevat vermeldingen Famas Facility Management Solutions van bedrijven en instellingen die naar Internet: www.famas.nl BINNENKLIMAAT E-mail: bkassels@famas.nl branchegroepen gerangschikt zijn. Wilt Saal van Zwanenbergweg 11 tel: 013-4636808 5026 RM TILBURG fax: 013-4636815 Binnenmilieu u ook in deze gids vermeld worden? Inl.: ing. B.J. Kassels Neem contact op met Reinier Spiegeler NPQ FM Solutions Grontmij Nederland B.V. Internet: www.NPQfm.com Internet: www.grontmij.nl via r.spiegeler@weka.nl of 020 – E-mail: marketing@NPQmail.com E-mail: jan.roersen@grontmij.nl 5826628. Postbus 148 tel: 030-6597411 Computerweg 11-13 tel: 033-4511458 3980 CC BUNNIK fax: 030-6567283 Postbus 68 fax: 033-4552997 Inl.: V. van Doornik 3800 AB AMERSFOORT Inl.: Jan Roersen Planon B.V. AMBIUS ARCHIEF Internet: www.planon.nl Internet: www.ambius-nl.nl E-mail: info@planon.nl E-mail: info@ambius-nl.nl Postbus 38074 tel: 024-6413135 Impact 6 tel: 026-3195500 Advisering en systemen 6503 AB NIJMEGEN fax: 024-6422942 6921 RZ DUIVEN fax: 026-3195511 Inl.: Lotte van Krieken Inl.: M. Schoutens Bruynzeel Storage Systems bv TOPdesk Internet: www.brfs.nl Internet: www.topdesk.nl BINNENKLIMAAT E-mail: info@brfs.nl E-mail: info@topdesk.nl Postbus 7118 tel: 077-3069000 Martinus Nijhofflaan 2 tel: 015-2700920 5980 AC PANNINGEN Inl.: Afd. Verkoop Binnendienst 2624 ES DELFT fax: 015-2575256 Klimaatbeheersing Inl.: Afdeling Verkoop Jalema B.V. Ultimo Software Solutions bv ACG Klimaattechniek bv Internet: www.archiefspecialist.com Internet: www.ultimo.net/nl Internet: www.acgklimaat.nl E-mail: info@jalema.com E-mail: info@ultimo.net E-mail: b.dronkert@acgklimaat.nl Postbus 4802 tel: 077-4767676 Postbus 220 tel: 0341-423737 Westbaan 280 tel: 0182-395388 5953 ZL REUVER fax: 077-4767690 8070 AE NUNSPEET fax: 0341-421172 2841 MC MOORDRECHT fax: 0182-391028 Inl.: drs. E. Noordermeer Inl.: B. Dronkert AircoRent ARCHIEF BEDRIJFSHULPVERLENING Internet: www.aircorent.nl E-mail: verhuur@aircorent.nl Postbus 68 tel: 0800-5555512 Archiefbeheer 3740 AB BAARN De Haan Verhuizingen Bedrijfshulpverlening Management Andrews Sykes Verhuur b.v. Internet: www.dehaan.nl Internet: www.haagsehogeschool.nl Internet: www.andrewssykes.nl E-mail: info@dehaan.nl E-mail: posthto@hhs.nl E-mail: haastert@andrewssykes.nl Edisonweg 18 tel: 078-6920333 Johanna Westerdijkplein 75 tel: 070-4458981 Postbus 33 tel: 010-5214455 2952 AD ALBLASSERDAM fax: 078-6918333 2521 EN DEN HAAG fax: 070-4457951 2665 ZG BLEISWIJK fax: 010-5215719 Inl.: W. de Haan Inl.: Mw. R. Tromp-Berkhout Inl.: R.A. van Haastert Jalema B.V. BHVtotaal Internet: www.archiefspecialist.com Internet: www.bhvtotaal.nl CATERING E-mail: info@jalema.com E-mail: info@bhvtotaal.nl Postbus 4802 tel: 077-4767676 Vennestraat 12 tel: 0252-424715 5953 ZL REUVER fax: 077-4767690 2161 LE LISSE fax: 0252-424716 Advisering Inl.: C. Thijssen Service Point Nederland B.V. Foodstep Internet: www.servicepoint.nl BEVEILIGING Internet: www.foodstep.com E-mail: info@servicepoint.nl E-mail: info@foodstep.com Genielaan 2 tel: 0172-504000 Postbus 234 tel: 0317-450205 Postbus 164 fax: 0172-504001 Advisering 6700 AE WAGENINGEN fax: 0317-460098 2400 AD ALPHEN A/D RIJN Inl.: Binnendienst sales Inl.: Theo van Brussel UTS Nederland B.V. Trigion Recherche, Consultancy & Training HTC Advies Horeca Recreatie Catering Internet: www.uts.nl Internet: www.trigion.nl Internet: www.htcadvies.nl E-mail: info@utsarchiefservices.nl E-mail: officerct@trigion.nl E-mail: advies@htcadvies.nl Nucleonenweg 23 tel: 030-2476000 Treubstraat 19-23 tel: 070-3982414 Nieuwe Steen 20 tel: 0229-245085 3542 CD UTRECHT fax: 030-2476005 2288 EH RIJSWIJK fax: 070-3982415 Postbus 92 fax: 0229-267170 Inl.: M. Wilmot-Klink 1620 AB HOORN Inl.: dhr. H. Simons Sense FM BV AUDIOVISUEEL BEVEILIGING Internet: www.sensefm.nl E-mail: info@sensefm.nl Postbus 43096 tel: 06-52093485 Apparatuur en inrichting Beveiligingsbedrijven 3540 AB UTRECHT Inl.: Wim van der Meer ADFORMEDIA ISS Security Services Vijverborgh adviseurs en ontwerpers Internet: www.adformedia.nl Internet: www.nl.issworld.com Internet: www.vijverborgh.nl E-mail: info@adformedia.nl E-mail: info@nl.issworld.com E-mail: info@vijverborgh.nl Postbus 267 tel: 020-6406912 Rijnzathe 8 tel: 030-2424344 Paardeweide 16a tel: 076-5418224 1180 AG AMSTELVEEN fax: 020-6407865 Postbus 115 fax: 030-2424947 4824 EH BREDA fax: 076-5425791 Inl.: B. van der Voet 3454 ZJ DE MEERN Inl.: F. Pannekoek AVEX B.V. Internet: www.avex.nl BEVEILIGING CATERING E-mail: info@avex.nl De Corridor 19 tel: 0346-259259 3621 ZA BREUKELEN fax: 0346-259700 Valbeveiliging Cateringbedrijven MK2 Audiovisueel Eurosafe Solutions BV Albron Catering Internet: www.mk2.nl Internet: www.eurosafesolutions.com Internet: www.albron.nl E-mail: info@mk2.nl E-mail: info@eurosafesolutions.nl E-mail: info@albron.nl Minervum 7352 tel: 088-6526565 Conradstraat 15 tel: 038-4671910 Postbus 70 tel: 030-6695696 4817 ZH BREDA fax: 088-6526566 Postbus 40114 fax: 038-4671911 3454 ZH DE MEERN fax: 030-6695600 8004 DC ZWOLLE Inl.: M. van Buiten Inl.: H. Voormolen VTD Nederland Appèl B.V. AUTOMATISERING Internet: www.vtdn.nl Internet: www.appel.nl E-mail: info@vtdn.nl E-mail: info@appel.nl De Vecht 20 tel: 0321-387010 Utopialaan 50 tel: 073-6125050 Facilities Management Postbus 303 fax: 0321-387011 5232 CE ‘S-HERTOGENBOSCH fax: 073-6124626 8250 AH DRONTEN Inl.: W. van Zandvoort Inl.: Katja Vennix Axxerion Facility Services B.V. Avenance Nederland Internet: www.axxerionfs.nl Internet: www.avenance.nl E-mail: info@axxerionfs.nl E-mail: info@avenance.nl Ressenerbroek 26b tel: 026-4742420 Milaanstraat 21-23 tel: 020-8501200 6666 MR HETEREN fax: 026-4742392 Postbus 37 fax: 020-8501210 Inl.: ing. J.J. Verschuren 1170 AA BADHOEVEDORP Inl.: Afdeling Sales60 FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE | 191 | JUNI 2011
  • F M IN F OGIDSISS Catering Services Grontmij Nederland B.V. Johnson ControlsInternet: www.nl.issworld.com Internet: www.grontmij.nl Internet: www.johnsoncontrols.nlE-mail: info@nl.issworld.com E-mail: jan.roersen@grontmij.nl E-mail: gwsinfo.nl@jci.comRijnzathe 8 tel: 030-2424344 Computerweg 11-13 tel: 033-4511458 Boeing Avenue 8 tel: 020-6547474Postbus 115 fax: 030-2424947 Postbus 68 fax: 033-4552997 1119 PB SCHIPHOL-RIJK fax: 020-65474903454 ZJ DE MEERN 3800 AB AMERSFOORT Inl.: Jan RoersenSAB CATERING B.V. Royal Haskoning Planon B.V.Internet: www.sabcatering.nl Internet: www.royalhaskoning.com Internet: www.planon.nlE-mail: info@sabcatering.nl E-mail: g.jansen@royalhaskoning.com E-mail: info@planon.nlPostbus 59 tel: 020-4079200 Postbus 151 tel: 024-3284471 Postbus 38074 tel: 024-64131351160 AB ZWANENBURG fax: 020-4977385 6500 AD NIJMEGEN fax: 024-3604221 6503 AB NIJMEGEN fax: 024-6422942 Inl.: mw. B. Wester Inl.: ing. G.A. Jansen Inl.: Lotte van KriekenSodexo Altys B.V. Prisma Facility Management B.V.Internet: www.sodexo.com FACILITIES Internet: www.prisma-fm.comE-mail: info.nl@sodexo.com E-mail: info@prisma-fm.comStationsplein 101 tel: 020-5028000 Rivium 1e straat 75-79 tel: 010-2889377Postbus 75045 fax: 020-5028800 Verhuur 2909 LE CAPELLE A/D IJSSEL fax: 010-28893421117 ZN SCHIPHOL-OOST Inl.: A.F. Medendorp Inl.: W. Tomà Alvero Kantoormeubelverhuur bv Procore huisvest. en facility managementCATERING Internet: www.alvero.nl Internet: www.procore.nl E-mail: info@alvero.nl E-mail: mhaan@procore.nl Mechanisatieweg 8 tel: 0162-447337 Hoefbladstraat 20-22 tel: 088-7762670Keukenapparatuur 4906 AE OOSTERHOUT fax: 0162-454388 2153 EX NIEUW-VENNEP fax: 088-7762870 Inl.: M. de HaanBeuk Horeca Decorum Kantoormeubelverhuur Rietmeijer HuisvestingsadviseursInternet: www.beukhoreca.nl Internet: www.decorum.nl Internet: www.rietmeijer.nlE-mail: info@beukhoreca.nl E-mail: info@decorum.nl E-mail: info@rietmeijer.nlAtoomweg 68 tel: 030-2410666 Herwijk 12 tel: 020-6117905 Transistorstraat 22 tel: 036-54580003542 AB UTRECHT fax: 030-2410850 1046 BC AMSTERDAM fax: 020-6113005 1322 CE ALMERE fax: 036-5458080 Inl.: dhr. M.W. Kuiper Inl.: Bert RietmeijerBouter B.V. LKV Kantoormeubelverhuur Royal HaskoningInternet: www.bouter.nl Internet: www.lkv.nl Internet: www.royalhaskoning.comE-mail: info@bouter.nl E-mail: info@lkv.nl E-mail: e.tendam@royalhaskoning.comPostbus 674 tel: 079-3451515 Veerweg 84 tel: 0345-534919 Postbus 151 tel: 024-32844712700 AR ZOETERMEER fax: 079-3451588 4101 AL CULEMBORG fax: 0345-514371 6500 AD NIJMEGEN fax: 024-3604221 Inl.: mw. K.L. Brugging Inl.: J. van Lienden Inl.: Mw. ir. E. ten DamLoggere Metaalwerken B.V. Andrews Sykes Verhuur b.v. Service Point Nederland B.V.Internet: www.loggere.com Internet: www.andrewssykes.nl Internet: www.servicepoint.nlE-mail: info@loggere.com E-mail: haastert@andrewssykes.nl E-mail: info@servicepoint.nlPostbus 5000 tel: 076-5240830 Postbus 33 tel: 010-5214455 Genielaan 2 tel: 0172-5040004803 EA BREDA fax: 076-5207255 2665 ZG BLEISWIJK fax: 010-5215719 Postbus 164 fax: 0172-504001 Inl.: R.A. van Haastert 2400 AD ALPHEN A/D RIJN Inl.: Binnendienst salesMiele Professional Significant B.V.Internet: www.miele-professional.nl FACILITY MANAGEMENT E-mail: rob.veeke@significant.nlE-mail: professional@miele.nl Thorbeckelaan 91 tel: 0342-405240De Limiet 2 tel: 0347-378883 3771 ED BARNEVELD fax: 0342-4052464131 NR VIANEN fax: 0347-378429 Advisering Inl.: drs. R.A.F. VeekeMetos BV AOS Nederland NV Total Facility ManagementInternet: www.metos.nl Internet: www.aosgroup.com Internet: www.tfm.nlE-mail: info@metos.nl E-mail: info@aos-studley.nl E-mail: info@tfm.nlPostbus 25 tel: 0573-458455 Weena 272 tel: 010-4120035 Dr. van Lookeren Campagneweg 3 tel: 038-45551207260 AA RUURLO fax: 0573-458399 3012 NJ ROTTERDAM fax: 010-4120049 8025 BX ZWOLLE fax: 038-4555121 Inl.: M.H.E. Hekkelman Inl.: Mw. Agnita Korsten Inl.: A.M Verbeek Argentum BV Twynstra Gudde Adviseurs en ManagersCATERING Internet: www.argentum.biz Internet: www.twynstragudde.nl E-mail: info@argentum.biz E-mail: mmd@tg.nl Nieuweweg 1 tel: 0317-314254 Stationsplein 1 tel: 033-4677531Koffie-automaten 6871 CA RENKUM fax: 0317-314354 3818 LE AMERSFOORT fax: 033-4677683 Inl.: W.D. van Soest Inl.: Mw. ir. C. van Diepen-KnegjensVan Duijnen Holding B.V. AT Osborne B.V. VFM - facility expertsInternet: www.vanduijnen.nl Internet: www.atosborne.nl Internet: www.vfm.nlE-mail: esther.menken@vanduijnen.nl E-mail: info@atosborne.nl E-mail: info@vfm.nlPostbus 60309 tel: 036-5387876 J.F. Kennedylaan 100 tel: 035-5434343 Nieuwegracht 24a tel: 030-27350701320 AJ ALMERE fax: 036-5365733 Postbus 168 fax: 035-5434344 3512 LR UTRECHT fax: 030-2724756 Inl.: Esther Menken 3740 AD BAARN Inl.: ir. G.P. Jacobs Inl.: V.L.N. van Hooijdonk Brink GroepDIVERSEN Internet: www.brinkgroep.nl FACILITY MANAGEMENT E-mail: a.tutein.nolthenius@brinkgroep.nl Postbus 177 tel: 070-3015301Advisering 2260 AD LEIDSCHENDAM Inl.: Ir. A. Tutein Nolthenius FMISEmeritor FGB Facility Management b.v. AOS Nederland NVInternet: www.emeritor.com Internet: www.fgb-fm.nl Internet: www.aosgroup.comE-mail: info@emeritor.com E-mail: info@fgb-fm.nl E-mail: info@aos-studley.nlSmidsvuur 12 tel: 0172-525252 Elektraweg 5 tel: 010-5997262 Weena 272 tel: 010-41200352421 MP NIEUWKOOP fax: 0172-525211 3144 CB MAASSLUIS fax: 010-5990018 3012 NJ ROTTERDAM fax: 010-4120049 Inl.: Mw. C.A.J. van den Bosch Inl.: drs. R.J.C. Dillen Inl.: Willem van AnsemTrigion Recherche, Consultancy & Training Humanagement Axxerion Facility Services B.V.Internet: www.trigion.nl Internet: www.humanagement.nl Internet: www.axxerionfs.nlE-mail: officerct@trigion.nl E-mail: mail@humanagement.nl E-mail: info@axxerionfs.nlTreubstraat 19-23 tel: 070-3982414 Papsouwselaan 119-N1 tel: 015-2150015 Ressenerbroek 26b tel: 026-47424202288 EH RIJSWIJK fax: 070-3982415 Postbus 535 fax: 015-2150010 6666 MR HETEREN fax: 026-4742392 2600 AM DELFT Inl.: Gerard M.J. de Bruijn Inl.: ing. J.J. Verschuren ICSadviseurs Famas Facility Management SolutionsENERGIEMANAGEMENT Internet: www.icsadviseurs.nl Internet: www.famas.nl E-mail: info@icsadviseurs.nl E-mail: bkassels@famas.nl Postbus 59112 tel: 088-2350427 Saal van Zwanenbergweg 11 tel: 013-4636808Advisering 1043 DP AMSTERDAM 5026 RM TILBURG fax: 013-4636815 Inl.: ing. B.J. KasselsDeerns raadgevende ingenieurs bv ISS Facility Services Fmission B.V.Internet: www.deerns.nl Internet: www.nl.issworld.com Internet: www.fmission.nlE-mail: contact@deerns.nl E-mail: info@nl.issworld.com E-mail: info@fmission.nlFleminglaan 10 tel: 088-3740000 Rijnzathe 8 tel: 030-2424344 Papsouwselaan 119 N1 tel: 015-25658032280 CE RIJSWIJK fax: 088-3740010 Postbus 115 fax: 030-2424947 Postbus 597 Inl.: Mw. Jang Mee Bosman Inl.: ir. A.G.W. Glavimans 3454 ZJ DE MEERN 2600 AN DELFT FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE | 191 | JUNI 2011 61
  • FM IN F O G ID S Service Point Nederland B.V. draaijer+partners bv FACILITY MANAGEMENT Internet: www.servicepoint.nl Internet: www.draaijerpartners.nl E-mail: info@servicepoint.nl E-mail: info@draaijerpartners.nl Genielaan 2 tel: 0172-504000 Postbus 436 tel: 050-5244666 FMIS (vervolg) Postbus 164 fax: 0172-504001 9700 AK GRONINGEN fax: 050-5258982 2400 AD ALPHEN A/D RIJN Inl.: Binnendienst sales Inl.: H. Dijksma NPQ FM Solutions Total Facility Management Grontmij Nederland B.V. Internet: www.NPQfm.com Internet: www.tfm.nl Internet: www.grontmij.nl E-mail: marketing@NPQmail.com E-mail: info@tfm.nl E-mail: jan.roersen@grontmij.nl Postbus 148 tel: 030-6597411 Dr. van Lookeren Campagneweg 3 tel: 038-4555120 Computerweg 11-13 tel: 033-4511458 3980 CC BUNNIK fax: 030-6567283 8025 BX ZWOLLE fax: 038-4555121 Postbus 68 fax: 033-4552997 Inl.: V. van Doornik Inl.: A.M Verbeek 3800 AB AMERSFOORT Inl.: Jan Roersen Planon B.V. VFM - facility people SBM Vastgoedmanagement Internet: www.planon.nl Internet: www.vfm.nl Internet: www.sbm-groep.nl E-mail: info@planon.nl E-mail: info@vfm.nl E-mail: info@sbm-groep.nl Postbus 38074 tel: 024-6413135 Nieuwegracht 24a tel: 030-2735070 Hofstraat 79 tel: 0546-851919 6503 AB NIJMEGEN fax: 024-6422942 3512 LR UTRECHT fax: 030-2724756 7607 AC ALMELO fax: 0546-850718 Inl.: Lotte van Krieken Inl.: V.L.N. van Hooijdonk Inl.: A.J. Oude Sogtoen TOPdesk Internet: www.topdesk.nl FACILITY MANAGEMENT GEBOUWBEHEER E-mail: info@topdesk.nl Martinus Nijhofflaan 2 tel: 015-2700920 2624 ES DELFT fax: 015-2575256 Maincontractors Geb.- en installatiebeheer op afstand Inl.: Afdeling Verkoop Ultimo Software Solutions bv Aiber Cegelec B.V. Internet: www.ultimo.net/nl Internet: www.aiber.nl Internet: www.cegelec.nl E-mail: info@ultimo.net E-mail: info@aiber.nl E-mail: info.nl@cegelec.com Postbus 220 tel: 0341-423737 Oud AA 4b tel: 0346-217480 Databankweg 7 tel: 033-4544244 8070 AE NUNSPEET fax: 0341-421172 3621 LB BREUKELEN fax: 0346-217481 Postbus 192 fax: 033-4554245 Inl.: drs. E. Noordermeer Inl.: M. Kok 3800 AD AMERSFOORT Inl.: J.M.M. Brok ARCADIS AQUMEN Facility Management BV FACILITY MANAGEMENT Internet: www.aa-fm.com GEBOUWMANAGEMENT E-mail: info@aa-fm.com Postbus 80009 tel: 040-2332800 Inkoop 5600 JZ EINDHOVEN fax: 040-2332850 Advisering Inl.: Saskia Dehl Emeritor Cegelec B.V. Brink Groep Internet: www.emeritor.com Internet: www.cegelec.nl Internet: www.brinkgroep.nl E-mail: info@emeritor.com E-mail: info.nl@cegelec.com E-mail: a.tutein.nolthenius@brinkgroep.nl Smidsvuur 12 tel: 0172-525252 Databankweg 7 tel: 033-4544244 Postbus 177 tel: 070-3015301 2421 MP NIEUWKOOP fax: 0172-525211 Postbus 192 fax: 033-4554245 2260 AD LEIDSCHENDAM Inl.: Ir. A. Tutein Nolthenius Inl.: Mw. C.A.J. van den Bosch 3800 AD AMERSFOORT Inl.: J.M.M. Brok Prisma Facility Management B.V. Facilicom Facility Solutions B.V. Deerns raadgevende ingenieurs bv Internet: www.prisma-fm.com Internet: www.facilicomfacilitysolutions.nl Internet: www.deerns.nl E-mail: info@prisma-fm.com E-mail: solutions@facilicom.nl E-mail: contact@deerns.nl Rivium 1e straat 75-79 tel: 010-2889377 Karel Doormanweg 4 tel: 010-2981450 Fleminglaan 10 tel: 088-3740000 2909 LE CAPELLE A/D IJSSEL fax: 010-2889342 3115 JD SCHIEDAM fax: 010-2981411 2280 CE RIJSWIJK fax: 088-3740010 Inl.: W. Tomà Inl.: R.M.G. Verbeek Inl.: ir. A.G.W. Glavimans Significant B.V. Johnson Controls Grontmij Nederland B.V. E-mail: rob.veeke@significant.nl Internet: www.johnsoncontrols.nl Internet: www.grontmij.nl Thorbeckelaan 91 tel: 0342-405240 E-mail: gwsinfo.nl@jci.com E-mail: jan.roersen@grontmij.nl 3771 ED BARNEVELD fax: 0342-405246 Boeing Avenue 8 tel: 020-6547474 Computerweg 11-13 tel: 033-4511458 Inl.: drs. R.A.F. Veeke 1119 PB SCHIPHOL-RIJK fax: 020-6547490 Postbus 68 fax: 033-4552997 3800 AB AMERSFOORT Inl.: Jan Roersen VFM - facility experts Prisma Facility Management B.V. Planon B.V. Internet: www.vfm.nl Internet: www.prisma-fm.com Internet: www.planon.nl E-mail: info@vfm.nl E-mail: info@prisma-fm.com E-mail: info@planon.nl Nieuwegracht 24a tel: 030-2735070 Rivium 1e straat 75-79 tel: 010-2889377 Postbus 38074 tel: 024-6413135 3512 LR UTRECHT fax: 030-2724756 2909 LE CAPELLE A/D IJSSEL fax: 010-2889342 6503 AB NIJMEGEN fax: 024-6422942 Inl.: V.L.N. van Hooijdonk Inl.: W. Tomà Inl.: Ir. M.C.G. van Wanroij Sodexo Altys B.V. FACILITY MANAGEMENT Internet: www.sodexo.com GEBOUWMANAGEMENT E-mail: info.nl@sodexo.com Stationsplein 101 tel: 020-5028000 Interim Management Postbus 75045 fax: 020-5028800 Gebouwinstallaties 1117 ZN SCHIPHOL-OOST Inl.: W. Verdonk AOS Nederland NV Strukton Worksphere Grontmij Nederland B.V. Internet: www.aosgroup.com Internet: www.struktonworksphere.com Internet: www.grontmij.nl E-mail: info@aos-studley.nl E-mail: info.ws@strukton.com E-mail: jan.roersen@grontmij.nl Weena 272 tel: 010-4120035 Westkanaaldijk 2 tel: 030-2407320 Computerweg 11-13 tel: 033-4511458 3012 NJ ROTTERDAM fax: 010-4120049 Postbus 1025 fax: 030-2407321 Postbus 68 fax: 033-4552997 Inl.: mw. Agnita Korsten 3600 BA MAARSSEN Inl.: J. Winnubst 3800 AB AMERSFOORT Inl.: Jan Roersen Arrange WIAR | Facility Management BV Royal Haskoning Internet: www.arrange.nl Internet: www.wiar.nl Internet: www.royalhaskoning.com E-mail: info@arrange.nl E-mail: info@wiar.nl E-mail: g.jansen@royalhaskoning.com Philipsstraat 7 tel: 033-4333198 van Vollenhovenstraat 38 tel: 010-2701000 Postbus 151 tel: 024-3284471 Postbus 156 fax: 033-4323671 3016 BJ ROTTERDAM fax: 010-2701009 6500 AD NIJMEGEN fax: 024-3604221 3830 AD LEUSDEN Inl.: S.L. Koop Inl.: Ing. R. Witvliet Inl.: ing. G.A. Jansen FGB Facility Management b.v. Internet: www.fgb-fm.nl GEBOUWBEHEER GEBOUWMANAGEMENT E-mail: info@fgb-fm.nl Elektraweg 5 tel: 010-5997262 3144 CB MAASSLUIS fax: 010-5990018 Advisering Onderhoud gebouwinstallaties Inl.: drs. R.J.C. Dillen Humanagement Deerns raadgevende ingenieurs bv Cegelec B.V. Internet: www.humanagement.nl Internet: www.deerns.nl Internet: www.cegelec.nl E-mail: mail@humanagement.nl E-mail: contact@deerns.nl E-mail: info.nl@cegelec.com Papsouwselaan 119-N1 tel: 015-2150015 Fleminglaan 10 tel: 088-3740000 Databankweg 7 tel: 033-4544244 Postbus 535 fax: 015-2150010 2280 CE RIJSWIJK fax: 088-3740010 Postbus 192 fax: 033-4554245 2600 AM DELFT Inl.: Gerard M.J. de Bruijn Inl.: ir. A.G.W. Glavimans 3800 AD AMERSFOORT Inl.: J.M.M. Brok Prisma Facility Management B.V. Dion Groep Imtech Building Services BV Internet: www.prisma-fm.com Internet: www.dion.nl Internet: www.buildings.imtech.nl E-mail: info@prisma-fm.com E-mail: info@dion.nl E-mail: buildings@imtech.nl Rivium 1e straat 75-79 tel: 010-2889377 Bruchterweg 88 tel: 0523-288870 Rivium Boulevard 122 tel: 010-4477400 2909 LE CAPELLE A/D IJSSEL fax: 010-2889342 7772 BJ HARDENBERG fax: 0523-288471 Postbus 8584 fax: 010-4477495 Inl.: W. Tomà Inl.: Ing. B.J. Volmerink 3009 AN ROTTERDAM Inl.: L. Spin62 FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE | 191 | JUNI 2011
  • F M IN F OGIDS Royal Haskoning Service Point Nederland B.V.HUISVESTING Internet: www.royalhaskoning.com Internet: www.servicepoint.nl E-mail: e.tendam@royalhaskoning.com E-mail: info@servicepoint.nl Postbus 151 tel: 024-3284471 Genielaan 2 tel: 0172-504000Advisering 6500 AD NIJMEGEN fax: 024-3604221 Postbus 164 fax: 0172-504001 Inl.: Mw. ir. E. ten Dam 2400 AD ALPHEN A/D RIJN Inl.: Binnendienst salesAdvotech Projects Twynstra Gudde Adviseurs en ManagersInternet: www.advotechprojects.nl Internet: www.twynstragudde.nl OPLEIDINGENE-mail: info@advotechprojects.nl E-mail: clm@tg.nlNewtonstraat 19-2 tel: 0318-505411 Stationsplein 1 tel: 033-46776993902 HP VEENENDAAL fax: 0318-506236 3818 LE AMERSFOORT fax: 033-4677683 Training Inl.: ir. J.J.C. Heitzman Inl.: ing. C.E.M. LemmensAiber UTS Nederland B.V. Trigion Recherche, Consultancy & TrainingInternet: www.aiber.nl Internet: www.uts.nl Internet: www.trigion.nlE-mail: info@aiber.nl E-mail: wslee@uts.nl E-mail: officerct@trigion.nlOud AA 4b tel: 0346-217480 Wolga 2 tel: 088-0023000 Treubstraat 19-23 tel: 070-39824143621 LB BREUKELEN fax: 0346-217481 2491 BJ DEN HAAG fax: 070-3017785 2288 EH RIJSWIJK fax: 070-3982415 Inl.: M. Kok Inl.: W. SleeAOS Nederland NV VEG Interior Building Systems BVInternet: www.aosgroup.com Internet: www.vegoffice.com PERSONEELE-mail: info@aos-studley.nl E-mail: info@vegoffice.comWeena 272 tel: 010-4120035 Het Eeuwsel 6 tel: 040-29628753012 NJ ROTTERDAM fax: 010-4120049 Postbus 6524 fax: 040-2449890 Detachering Inl.: Henk van Gool 5600 HM EINDHOVEN Inl.: ir. B. van EgmondBCL Real Estate B.V. WIAR | Project Management BV ArrangeInternet: www.bclrealestate.nl Internet: www.wiar.nl Internet: www.arrange.nlE-mail: lbos@bclrealestate.nl E-mail: info@wiar.nl E-mail: info@arrange.nlEmmalaan 16 tel: 085-4890009 van Vollenhovenstraat 38 tel: 010-2701000 Philipsstraat 7 tel: 033-43331987316 EB APELDOORN fax: 084-2244089 3016 BJ ROTTERDAM fax: 010-2701009 Postbus 156 fax: 033-4323671 Inl.: L. Bos MSc MRICS Inl.: Ing. R. Witvliet 3830 AD LEUSDEN Inl.: S.L. KoopAT Osborne B.V.Internet: www.atosborne.nl HUISVESTING PERSONEELE-mail: info@atosborne.nlJ.F. Kennedylaan 100 tel: 035-5434343Postbus 168 fax: 035-5434344 Technisch beheer Werving en selectie3740 AD BAARN Inl.: ir. P.R. SchoonhovenBrink Groep Cegelec B.V. Facility P&O Services, Werving en SelectieInternet: www.brinkgroep.nl Internet: www.cegelec.nl Internet: www.facilitairspecialist.nlE-mail: a.tutein.nolthenius@brinkgroep.nl E-mail: info.nl@cegelec.com E-mail: info@facilitairspecialist.nlPostbus 177 tel: 070-3015301 Databankweg 7 tel: 033-4544244 Gerrit Verboonstraat 14 tel: 010-46233862260 AD LEIDSCHENDAM Inl.: Ir. A. Tutein Nolthenius Postbus 192 fax: 033-4554245 3111 AA SCHIEDAM fax: 010-4263050 3800 AD AMERSFOORT Inl.: J.M.M. Brok Inl.: Mw. M.L. Nollesdraaijer+partners bv FGB Facility Professionals BVInternet: www.draaijerpartners.nl MOBILITEIT Internet: www.facilityprofessionals.nlE-mail: info@draaijerpartners.nl E-mail: i.vasenna@facilityprofessionals.nlPostbus 63 tel: 030-6592333 Elektraweg 5 tel: 010-59970853980 CB BUNNIK fax: 030-6592345 Directiechauffeurs diensten 3144 CB MAASSLUIS fax: 010-5990018 Inl.: J.H.F. Drenthen Inl.: Mw. I. VasennaDTZ Zadelhoff Corporate Services The Original Rent a Driver Hospitality InterimInternet: www.dtz.nl Internet: www.rentadriver.nl Internet: www.hospitality-interim.nlE-mail: hberg@dtz.nl E-mail: info@rentadriver.nl E-mail: i.debekker@hospitality-interim.nlOorsprongpark 12 tel: 030-2320000 Havenstraat 71 tel: 035-6726000 Smallepad 13-15 tel: 033-4625556Postbus 19125 fax: 030-2369102 Postbus 2168 fax: 035-6726001 3811 MG AMERSFOORT fax: 033-46255523501 DC UTRECHT Inl.: Ir. H.F.C. van den Berg 1200 CD HILVERSUM Inl.: Mr. E.H.C.M. Bustamente Inl.: Mw. I. de BekkerICSadviseursInternet: www.icsadviseurs.nl MOBILITEIT POSTKAMERE-mail: info@icsadviseurs.nlPostbus 59112 tel: 088-23504271043 DP AMSTERDAM Werknemersvervoer BeheerJohnson Controls Fleet Support Service Point Nederland B.V.Internet: www.johnsoncontrols.nl Internet: www.fleetsupport.com Internet: www.servicepoint.nlE-mail: gwsinfo.nl@jci.com E-mail: marketing@fleetsupport.com E-mail: info@servicepoint.nlBoeing Avenue 8 tel: 020-6547474 Mr. E.N. van Kleffensstraat 14 tel: 026-3537600 Genielaan 2 tel: 0172-5040001119 PB SCHIPHOL-RIJK fax: 020-6547490 6842 CV ARNHEM fax: 026-3537601 Postbus 164 fax: 0172-504001 Inl.: Afdeling Marketing 2400 AD ALPHEN A/D RIJN Inl.: Binnendienst salesJones Lang LaSalleInternet: www.joneslanglasalle.nl OFFICE SERVICES PROJECTINRICHTINGE-mail: eric.martens@eu.jll.comStrawinskylaan 3103 tel: 020-5405405Postbus 75208 fax: 020-6611566 Dienstverlening en beheer Advisering1070 AE AMSTERDAM Inl.: Eric MartensLaanbroek Schoeman adviseurs b.v. Berendsen Textiel Service Brink GroepInternet: www.lsadviseurs.nl Internet: www.berendsen.nl Internet: www.brinkgroep.nlE-mail: info@lsadviseurs.nl E-mail: info@berendsen.nl E-mail: a.tutein.nolthenius@brinkgroep.nlJan van Leentvaarlaan 25 tel: 010-2660044 Pieter Calandweg 2 tel: 026-3848140 Postbus 177 tel: 070-30153013065 DC ROTTERDAM fax: 010-2660055 6827 BK ARNHEM fax: 026-3848147 2260 AD LEIDSCHENDAM Inl.: Ir. A. Tutein Nolthenius Inl.: Ir. W.C.J. Schoeman Inl.: Front OfficeProcore huisvest. en facility management Service Point Nederland B.V. draaijer+partners bvInternet: www.procore.nl Internet: www.servicepoint.nl Internet: www.draaijerpartners.nlE-mail: mhaan@procore.nl E-mail: info@servicepoint.nl E-mail: info@draaijerpartners.nlHoefbladstraat 20-22 tel: 088-7762670 Genielaan 2 tel: 0172-504000 Postbus 63 tel: 030-65923332153 EX NIEUW-VENNEP fax: 088-7762870 Postbus 164 fax: 0172-504001 3980 CB BUNNIK fax: 030-6592345 Inl.: M. de Haan 2400 AD ALPHEN A/D RIJN Inl.: Binnendienst sales Inl.: J.H.F. DrenthenRietmeijer Huisvestingsadviseurs DTZ Zadelhoff Corporate ServicesInternet: www.rietmeijer.nl OPLEIDINGEN Internet: www.dtz.nlE-mail: info@rietmeijer.nl E-mail: rhageman@dtz.nlTransistorstraat 22 tel: 036-5458000 Oorsprongpark 12 tel: 030-23200001322 CE ALMERE fax: 036-5458080 Opleidingsinstituten Postbus 19125 fax: 030-2369102 Inl.: Bert Rietmeijer 3501 DC UTRECHT Inl.: Ir. R. HagemanThe Room Industry HoLaPress Congresbureau Jones Lang LaSalleInternet: www.theroomindustry.com Internet: www.fgcollege.nl Internet: www.joneslanglasalle.nlE-mail: info@theroomindustry.com E-mail: congresbureau@holapress.com E-mail: roeland.houtman@eu.jll.comPostbus 34 tel: 010-2711050 Postbus 625 tel: 040-2086000 Alexanderveld 89 tel: 070-31813133000 AA ROTTERDAM fax: 010-2711055 5550 AP VALKENSWAARD fax: 040-2086069 Postbus 84047 fax: 070-3643908 Inl.: J.A.A. Romijn 2508 AA DEN HAAG Inl.: Ir. R.E.F. Houtman MRE FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE | 191 | JUNI 2011 63
  • FM IN F O G ID S SV Interieurgroep bv Hago Nederland B.V. PROJECTINRICHTING Internet: www.sv.nl Internet: www.hago.nl E-mail: info@sv.nl In de Cramer 8 tel: 045-5738738 Postbus 34018 tel: 010-2112050 Postbus 2619 fax: 045-5715264 Advisering (vervolg) 3005 GA ROTTERDAM fax: 010-4223495 6401 DC HEERLEN Meinema Kantoormakers WIAR | Contract Management BV Hectas Bedrijfsdiensten C.V. Internet: www.meinema.nl Internet: www.wiar.nl Internet: www.hectas.nl E-mail: info@meinema.nl E-mail: info@wiar.nl E-mail: info@hectas.nl Disketteweg 14b tel: 020-3118372 van Vollenhovenstraat 38 tel: 010-2701000 Geograaf 30 tel: 026-3171717 1033 NW AMSTERDAM fax: 020-6913727 3016 BJ ROTTERDAM fax: 010-2701009 Postbus 2197 fax: 026-3181818 Inl.: B.J. Lubbers Inl.: Ing. R. Witvliet 6802 CD ARNHEM Inl.: J.G.J. Wortelboer Rietmeijer Huisvestingsadviseurs ISS Cleaning Services Internet: www.rietmeijer.nl PROJECTINRICHTING Internet: www.nl.issworld.com E-mail: info@rietmeijer.nl E-mail: info@nl.issworld.com Transistorstraat 22 tel: 036-5458000 Rijnzathe 8 tel: 030-2424344 1322 CE ALMERE fax: 036-5458080 Meubilair Postbus 115 fax: 030-2424947 Inl.: Bert Rietmeijer 3454 ZJ DE MEERN The Room Industry Meinema Kantoormakers Internet: www.theroomindustry.com Internet: www.meinema.nl VASTGOED E-mail: info@theroomindustry.com E-mail: info@meinema.nl Postbus 34 tel: 010-2711050 Disketteweg 14b tel: 020-3118372 3000 AA ROTTERDAM fax: 010-2711055 1033 NW AMSTERDAM fax: 020-6913727 Advisering Inl.: J.A.A. Romijn Inl.: B.J. Lubbers AOS Nederland NV PROJECTINRICHTING REPROGRAFIE Internet: www.aosgroup.com E-mail: info@aos-studley.nl Weena 272 tel: 010-4120035 Garderobekasten Beheer 3012 NJ ROTTERDAM fax: 010-4120049 Inl.: Ted van Pelt Drechtwerk ComGuard® Service Point Nederland B.V. Internet: www.comguard.nl Internet: www.servicepoint.nl VERHUIZINGEN E-mail: comguard@drechtwerk.nl E-mail: info@servicepoint.nl Kamerlingh Onnesweg 1 tel: 078-6525422 Genielaan 2 tel: 0172-504000 3316 GK DORDRECHT fax: 078-6187460 Postbus 164 fax: 0172-504001 Advisering Inl.: L. Bas / H. van Galen 2400 AD ALPHEN A/D RIJN Inl.: Binnendienst sales Loggere Metaalwerken B.V. Brink Groep Internet: www.loggere.com SCHOONMAAKONDERHOUD Internet: www.brinkgroep.nl E-mail: info@loggere.com E-mail: a.tutein.nolthenius@brinkgroep.nl Postbus 5000 tel: 076-5240830 Postbus 177 tel: 070-3015301 4803 EA BREDA fax: 076-5207255 Advisering 2260 AD LEIDSCHENDAM Inl.: Ir. A. Tutein Nolthenius Sonesto BV (Lockers) ATIR B.V. Deudekom Internet: www.sonesto.nl Internet: www.atir.nl Internet: www.deudekom.nl E-mail: info@sonesto.nl E-mail: info@atir.nl E-mail: eric.sens@deudekom.nl De Boeg 4 tel: 0512-539394 De Schans 19-41 tel: 0320-267777 Industrieweg 35 tel: 020-6981981 9206 BB DRACHTEN fax: 0512-538801 Postbus 2218 fax: 0320-267779 1115 AD DUIVENDRECHT Inl.: E.H.C. Sens Inl.: G. Sloots 8203 AE LELYSTAD Inl.: A. de Reus Masterkey-Plus BV UTS Nederland B.V. PROJECTINRICHTING Internet: www.masterkey-plus.nl Internet: www.uts.nl E-mail: commercie@masterkey-plus.nl E-mail: wslee@uts.nl Lange Amerikaweg 67 tel: 055-5384545 Wolga 2 tel: 088-0023000 Interieurbeplanting Postbus 20014 fax: 055-5384546 2491 BJ DEN HAAG fax: 070-3017785 7302 HA APELDOORN Inl.: Lisanne Hulshof Inl.: W. Slee AMBIUS Verhoeven & Partners BV Internet: www.ambius-nl.nl Internet: www.verhoevenadviesbureau.nl VERHUIZINGEN E-mail: info@ambius-nl.nl E-mail: info@verhoevenadviesbureau.nl Impact 6 tel: 026-3195500 Traverse 1 tel: 088-4422300 6921 RZ DUIVEN fax: 026-3195511 Postbus 830 fax: 088-4433399 Dienstverlening en uitvoering Inl.: M. Schoutens 3900 AV VEENENDAAL Inl.: Irma van Hattem Deudekom PROJECTINRICHTING SCHOONMAAKONDERHOUD Internet: www.deudekom.nl E-mail: eric.sens@deudekom.nl Industrieweg 35 tel: 020-6981981 Kantoorinnovatie Schoonmaakbedrijven 1115 AD DUIVENDRECHT Inl.: E.H.C. Sens AOS Nederland NV Adiar Schoonmaak bv De Haan Verhuizingen Internet: www.aosgroup.com Internet: www.adiar.nl Internet: www.dehaan.nl E-mail: info@aos-studley.nl E-mail: info@adiar.nl E-mail: info@dehaan.nl Weena 272 tel: 010-4120035 Overschieseweg 34A tel: 010-4370911 Edisonweg 18 tel: 078-6920333 3012 NJ ROTTERDAM fax: 010-4120049 3044 EE ROTTERDAM fax: 010-4623432 2952 AD ALBLASSERDAM fax: 078-6918333 Inl.: Harold Coenders Inl.: M.P. Geluk Inl.: W. de Haan Brink Groep Asito B.V. Pot Verhuizingen / Logistiek Internet: www.brinkgroep.nl Internet: www.asito.com Internet: www.potverhuizingen.nl E-mail: a.tutein.nolthenius@brinkgroep.nl E-mail: info@asito.com E-mail: info@potholding.nl Postbus 177 tel: 070-3015301 Plesmanweg 24 tel: 0546-484950 Databankweg 18 tel: 033-4508210 2260 AD LEIDSCHENDAM Inl.: Ir. A. Tutein Nolthenius Postbus 375 fax: 0546-484955 3821 AL AMERSFOORT fax: 033-4616614 7600 AJ ALMELO Inl.: J.B. Kroeze Inl.: L. Aarts draaijer+partners bv CSU Cleaning Services Roldo Rent B.V. Internet: www.draaijerpartners.nl Internet: www.csu.nl Internet: www.roldorent.nl E-mail: info@draaijerpartners.nl E-mail: info@csu.nl E-mail: info@roldorent.nl Postbus 63 tel: 030-6592333 Veghelsedijk 2 tel: 0413-285111 Postbus 273 tel: 0341-564340 3980 CB BUNNIK fax: 030-6592345 5406 TE UDEN fax: 0413-251455 3850 AG ERMELO fax: 0341-564197 Inl.: J.H.F. Drenthen Inl.: R. van Swieten Inl.: Mw. G.E. Leeuwis The Room Industry Dolmans Facilitaire Diensten UTS Nederland B.V. Internet: www.theroomindustry.com Internet: www.dolmans.com Internet: www.uts.nl E-mail: info@theroomindustry.com E-mail: info@dolmans.com E-mail: cvanderhulst@uts.nl Postbus 34 tel: 010-2711050 Postbus 69 tel: 030-6872299 Wolga 2 tel: 088-0023000 3000 AA ROTTERDAM fax: 010-2711055 3400 AB IJSSELSTEIN fax: 030-6881601 2491 BJ DEN HAAG fax: 070-3017785 Inl.: J.A.A. Romijn Inl.: Afdeling Salessupport Inl.: C.W.N. van der Hulst Royal Haskoning EVON Services B.V. Internet: www.royalhaskoning.com Internet: www.evonservices.nl E-mail: e.tendam@royalhaskoning.com E-mail: info@evonservices.nl Postbus 151 tel: 024-3284471 Zandzuigerstraat 91 tel: 036-5378913 6500 AD NIJMEGEN fax: 024-3604221 1333 MX ALMERE fax: 036-5376944 Inl.: Mw. ir. E. ten Dam Inl.: J. de Vries64 FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE | 191 | JUNI 2011
  • VERWACH TAgenda Wat kunt u verwachten in augustus? 9 september 6 oktober Facility Open 2011 Seminar Facilitaire Inkoop Zeilregatta FMN en NEVI IJsselmeer www.fmn.nl www.cfp.nl In de augustus-editie wordt aandacht gegeven aan de ont- 20 september (start) 20 oktober wikkeling van FMIS. Wat zijn Bedrijfskunde voor Facility Europees aanbesteden voor de bevindingen? Wat is goed Management facilitaire professionals en wat kan beter? Enkele 8-daagse cursus Hospitality Consultants gebruikers van FMIS geven De Soesterduinen, Soest www.hospitalityconsultants.nl hun mening. www.fmn.nl David Menkveld studeerde 28 september 20 oktober een jaar geleden af met zijn Masterclass Regie Echte gastvrijheid moet je masterscriptie ‘Framing the FMN Zorgkring i.s.m. FMex proeven expectations of stakeholders www.fmn.nl Themadag of the Dutch Real Estate Hutten Business Catering market on the proposed www.huttencatering.nl European standard EN -15221-6 Area and Space 29 september 3 november measurement’. Wat zijn de Best practice: Rijkswaterstaat Facility Management Marktevent Europese ontwikkelingen een Middagseminar 10e editie jaar later? Een verslag. www.fmm.nl www.fmm.nl Een interview met professor Joseph Kessels van de TU 29 september 16 november Twente. Een gesprek over Green Buildings 2020 Algemene ledenvergadering onder andere een inspire- Congres CFP FMN rende omgeving binnen Hoofdkantoor Rabobank, Utrecht Eureko Congrescentrum, Zeist bedrijven om de kennis- www.cfp.nl www.fmn.nl economie te optimaliseren. Kessels is onder andere auteur van interessante Meer informatie over de evenementen en genoemde boeken over kennismanage- organisaties: www.fmm.nl ment en HR. Redactie Studentenabonnementen: 4 45,00. TrafficColofon Peter Bekkering, Rimke de Groot Het is niet meer mogelijk een proef- exemplaar aan te vragen. mediatraffic@weka.nl Medewerkers Vormgeving en opmaak Robert Bol, Michaël Geerdink, Lennart Opzeggingen Artnic BV, DeventerFacility Management Magazine Harpe, Vincent Kempen, Fred Kloet, Uiterlijk zes weken voor het verstrij-verschijnt tien keer per jaar en is Marco Mulders ken van de abonnementsperiode Drukeen onafhankelijk vaktijdschrift dient de opzegging - uitsluitend Deltahage, Den Haagdat wordt uitgegeven door WEKA Uitgever schriftelijk - in het bezit te zijn vanUitgeverij BV. Erwin Lauffer WEKA Uitgeverij BV.Adresgegevens Bladmanager NabestellingenWEKA Uitgeverij BV Reinier Spiegeler Abonnees kunnen alle artikelenPostbus 61196 r.spiegeler@weka.nl terugvinden in het Digitaal Archief © Copyright 2011, WEKA Uitgeverij BV.1005 HD Amsterdam op www.fmm.nl. Het is mogelijk Niets uit deze uitgave mag op welkeTelefoon 020 582 66 00 Klantenservice artikelen bij WEKA Uitgeverij BV wijze dan ook worden vermenigvul-Fax 020 582 66 99 service@weka.nl op te vragen tegen de losse nummer- digd zonder voorafgaande toestem-www.fmm.nl Telefoon 030 707 30 20 prijs o.v.v. de betreffende editie. ming van de uitgever en andere auteursrechthebbenden.Hoofdredacteur Abonnementen SalesWim Kooyman Jaarabonnementen met toegang tot Reinier Spiegelerw.kooyman@weka.nl digitale archief. De abonnementsprijs Telefoon 020 582 66 28 bedraagt 4 194,50 per jaar, inclusief het Mobiel 06 294 35 550Redactiecoördinator eerste jaar gratis toegang tot digitale r.spiegeler@weka.nl ISSN 0924-8641Misja de Vries archief ter waarde van 4 50,00. Ver-m.vries@weka.nl koop van losse exemplaren: 4 24,00. FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE | 191 | JUNI 2011 65
  • UITGE L EZE N Ruimtebesparing gebruiker toch worden gehaald. Voor concepten als Het Nieuwe Werken is Michel Mooij is directeur weinig m2 geen voorwaarde. Het kan ook prima van Workspace en wordt in een wat royalere omgeving met wat meer m2. gezien als één van de Dus waarom m2 afbreken? Ruimte is kwaliteit!grondleggers van het Nieuwe Zou het niet veel interessanter zijn, om de Werken in Nederland. vraag om te buigen van minder naar meer m2, die de gebruiker op een flexibele manier kan huren in een netwerk van gebouwen? Door het deelnemen in het netwerk kan de organisatie toegang krijgen tot meer gebouwen op meer Is het logisch om ruimte te willen besparen in locaties. Hiermee kan de dynamiek van het een markt met een structurele leegstand? nieuwe werken beter worden ondersteund. En Moeten de vastgoedeigenaren hun verlies dat hoeft niet perse met weinig m2. nemen en moeten gebruikers hun wensen En als er dan teveel m2 in het huidige gebouw- voortaan binnen de bestaande voorraad reali- volume zitten, dan kun je ook plaatselijk vloeren seren? Wellicht moeten panden worden afge- wegbreken en zo het aantal m2 te reduceren. broken. Maar gaat dat werkelijk gebeuren? Vides maken gebouwen interessanter. Je offert Normaal gesproken is er een oorlog of een vloeroppervlak op om ruimtelijke kwaliteit te natuurramp voor nodig. Laten we eerst kijken winnen, luchtkwaliteit te winnen daglichttoe- naar wat er aan de vraagkant aan de hand is. treding te winnen. Het klopt, dat er dan wordt Uit diverse onderzoeken blijkt, dat de econo- geïnvesteerd, terwijl het aantal verhuurbare mische crisis slechts één van de oorzaken is meters afneemt. Daar staat tegenover dat er voor het teruglopen van de vraag naar kan- beter verhuurbare kwaliteit wordt gecreëerd, toorruimte. Als gevolg meer efficiënt ruimtege- waarmee er weer huurinkomsten kunnen bruik en het nieuwe werken neemt het gemid- worden gerealiseerd. delde ruimtegebruik per werknemer verder af. Royaal ruimtegebruik heeft toegevoegde waarde Volgens mij willen eindgebruikers vooral hun voor het gebruik. Enige overdimensionering leidt kosten omlaag brengen. Dat wil nog niet zeg- over het algemeen tot meer gebruiksmogelijk- gen, dat ze minder m2 willen. Ook willen ze heden. En een ruimer gebouw biedt dan meer hun CO2-uitstoot en footprint verkleinen. flexibiliteit. Het wordt tijd dat de aanbieders en Maar dat wil ook nog niet zeggen dat ze min- gebruikers van vastgoed samen gaan naden- der m2 willen. Met de huidige gebouwen en ken over een scenario, waarbij er juist meer in installaties is er inderdaad een verband tus- plaats van minder ruimte gebruikt gaat worden. sen de hoeveelheid m2, de CO2-uitstoot en de Door de combinatie van groei en verduurza- hoeveelheid kosten. Maar als je gebouwen en ming van de gebouwenvoorraad ontstaat een installaties zodanig kunt verbeteren en ver- stimulans voor het duurzaam huisvesten en duurzamen, dat je per m2 beduidend minder kan worden voorkomen dat gebouwen leeg CO2 uitstoot en minder kosten maakt, dan blijven staan en vastgoedbeleggingen moeten kunnen er wel degelijk veel m2 in gebruik worden afgewaardeerd. blijven, terwijl de doelstellingen van de66 FACILITY MANAGEMENT MAGAZINE | 191 | JUNI 2011
  • 100 JAAR24/7
  • Ook op zoek naarfacilitaire expertise? Facilicom kan op vrijwel elk terrein de juiste mensen op de juiste plek leveren. Wij bieden een totaalpakket aan facilitaire diensten. Wij houden uw pand schoon, zorgen voor alle veiligheid, maken elke dag een smakelijke lunch of nemen de facilitaire activiteiten in zijn geheel over. Wij kunnen deze diensten ook integraal aanbieden waardoor de kwaliteit van onze dienstverlening hoog is en er efficiencyvoordelen ontstaan. Voor u levert dit niet alleen gemak, maar bovendien financieel voordeel op. Bij Facilicom denken wij graag met u mee. Wilt u weten wat Facilicom voor uw organisatie kan betekenen? Kijk dan op www.facilicom.nl of bel met (010) 298 11 11. Wij zijn u graag van dienst. De juiste mensen op de juiste plek