Nieuwjaarslezing CNV 2012 door Désanne van Brederode

Geachte toehoorders,Al een paar jaar lang duikt het woord geregeld op.In discussies over Europa en haar positie ten opzichte van opkomendeeconomieën als India en China, over onderwijs, veiligheid, het betaalbaarhouden van de vergrijzing en de gezondheidszorg, over duurzame oplossingenvoor het klimaatprobleem, of anders wel over de toekomst van dehoofdstedelijke voetbalclub Ajax: het magische toverwoord ‘leiderschap’.Deze tijd vraagt om leiderschap, heet het dan steeds.Leiderschap is het antwoord op de vragen en noden van een wereld inverwarring.Leiderschap als zodanig kan niet de oplossing van de vele problemen zijn, maareen sterke leider weet wél door welke excellente wetenschappers,doelgroepenonderzoekers , communicatieadviseurs en marketingstrategen hijzich moet laten informeren om tot een heldere visie te komen – op welkprobleem dan ook. En om daarna dat ene plan van aanpak samen te stellen dathet meest recht doet aan de complexiteit van het probleem en aan deontwikkelingen op de lange termijn.Inzicht, moed en besluitvaardigheid zijn vereisten. Maar openheid istegenwoordig minstens zo belangrijk. Zelfs als een leider alles louter op intuïtiedeed, behoort hij daarover transparant te zijn of althans heel goed te doen‘alsof’. Zichzelf op de borst roffelen is uit den boze, een macho-uitdrukking als‘gutfeeling’ kan echt niet meer – nee, de leider van vandaag, en idealiter dus vande toekomst, behoort zich warm, gevoelig, inlevend en soms zelfs kwetsbaar opte stellen.Bij beschuldigingen aan zijn adres moet hij met gebogen hoofd door het stofgaan en niet grappend en grollend naar anderen wijzen.Echter, bij al zijn successen moet hij juist al die anderen rondom hem dezogeheten ‘credits’ geven.Niet alleen als hij of zij op de bühne staat en het woord neemt, maar eerder ookal, in de lift en op de gang, in het bedrijfsrestaurant of bij devrijdagmiddagborrel.De kracht van het geven van complimenten schijnt enorm te zijn, leren leiders-in-de-dop tijdens dure, maar door de zaak betaalde seminars, waar ze tevens inbesloten groepjes mogen oefenen op een lekker losse onderhandelingsstijl.Belonen werkt beter dan straffen, en een werknemer die geregeld iets aardigshoort zal de opdrachten zeker niet meer onverschillig afraffelen. Zet hem in eengezellig, dus bij zijn interesses en karakter passend clubje collega’s, gun hem detijd om soms een praatje te maken bij de Cup-a-Soup- machine, of even zijnFacebook-pagina te checken, en corrigeer hem niet als hij dat zelf graag‘netwerken’ wil noemen en zichzelf hierin als uitzonderlijk origineel, avontuurlijken creatief beschouwt. Biedt hem soms ook eens een cursusje of congresje aanof geef hem een dagdeel vrij om een thuisstudietje te volgen, en jawel: zijn

ziekteverzuim zal afnemen en zijn vrolijke humeur, en dus zijn productiviteit, zalevenredig toenemen.Nog zoiets: dat hij soms taakjes moet verrichten die eigenlijk te makkelijk voorhem zijn, vindt hij helemaal niet erg, integendeel – voor hem is afwisseling velemalen belangrijker dan de ambachtelijke, sociale en/of intellectuele uitdagingvan een prestigieus, maar misschien zeer langdurig project dat eventueel ookzou kunnen mislukken…Waarschijnlijk begrijpt u waar ik naartoe wil.Toen ik de resultaten uit het onderzoek naar plezier in het werk las, viel mijnmond open. Wat een brave, kleine, simpele en bijna kinderlijk lage eisen stellenmensen aan hun werk, willen ze van vreugde of voldoening kunnen spreken! Beelden van de keurige, kalme jaren vijftig van de vorige eeuw drongen zich op.De aangeharkte paadjes waarover mannen in regenjas en met hoed op hetgladgekamde haar naar de parkeerplaats liepen, fluitend, klaar voor weer eendag stevig boekhouden of stofzuigers verkopen, de vrolijk zwaaiendehuisvrouwen achter het raam, genietend in hun glimmende keukens, een kindjeop de arm – zin in een paar uur liefdadigheidswerk met buurtvriendinnen, samende zegeningen opsommend van wasmachine, telefoontoestel, gezinsauto enuitbetaalde vakantiedagen.Op de radio Que sera, sera van Doris Day.Vreedzame wederopbouwtijd.En terwijl er nu in Nederland in uiterlijke zin helemaal niets te ‘wederopbouwen’valt, lijkt het alsof die montere en tevreden werkhouding weer helemaal isteruggekeerd.Wat wil de werkende? Een beetje afwisseling, waardering, ruimte voorpersoonlijke ontwikkeling en een gezellig team. De geldelijke beloning dientweliswaar in verhouding te staan tot geleverde diensten en tot de beloningen dieanderen met dezelfde functie mogen ontvangen, maar deze materiële waarderingis zeker niet het belangrijkste.Is dat geen verheugend nieuws? Is dat geen teken dat er toch grenzen blijken tezijn aan dat wat op ongebreidelde hebzucht begon te lijken – of, mooier nog,zelfs een teken dat mensen eindelijk zelf ontdekken dat de belangrijkste dingenen momenten in het leven onbetaalbaar zijn, zoals dit eerder al zo vaak werdbenadrukt in de commercial van een bekende Credit Card company?En het feit dat zelfstandigen zonder personeel het meest tevreden zijn, op allepunten, illustreert dat niet prachtig dat mensen niet alleen meer emancipatie enmeer persoonlijke vrijheid verlangen, maar reeds geëmancipeerd zijn en daarbijgedisciplineerd en zonder structuur van buitenaf met hun verlangde vrijheidkunnen omgaan?Zijn mensen dan na eeuwen kauwen op zware, lompe kost, afgewisseld met opeen houtje bijten, eindelijk bij het hemelse toetje aangekomen? Luilekkerland nade rijstebrijberg? De kers op het evolutietraject van aap naar vrij, volledigbevredigd, autonoom individu?Ik moet u teleurstellen. Aan het schattige roze-roomtaartjes-gevoel hield ik een

bittere nasmaak en tandpijn over. Want als de onderzoeksresultaten één dingbewijzen, is het dat de leiderschapstheorieën over tevreden werkende mensenniet alleen kloppen, maar dat de daarop gebaseerde adviezen ook precies dáteffect sorteren wat beoogd wordt. Ofwel: de slimme trucs, bedacht en aangereiktdoor slimme leiderschapsguru’s, werpen hun vruchten af.Hoe dit bij u is, weet ik niet – maar ik vind dat eng. Nee, doodeng. Sinister, ophet griezelige af. *Wat ik in mijn hoedanigheid van moeder nooit goed heb begrepen, is de vreugdevan andere ouders, en soms van leerkrachten, als blijkt dat bepaaldeopvoedtrucjes niet slechts een paar maal aanslaan, maar gedurende een langeperiode kunnen worden ingezet of volgehouden, en bij de kinderen dan nogsteeds hetzelfde gewenste effect sorteren. Ofschoon het altijd leuk is als eentrucje of techniek ook echt wérkt, zou ik me over het kind dat zich de trucjes zolang laat aanleunen, toch ernstig zorgen maken. Want dat kind heeft dus nietdoor wat er gebeurt – of, misschien nog erger, het wil dat ook helemaal nietdoorhebben.U zult het met me eens zijn: een kind dat op haar negende nog in sinterklaasgelooft noemen we heerlijk naïef, maar een kind dat op haar twaalfde nog in hetcollectieve leugentje gelooft en niet achterdochtig op onderzoek uitgaat, is zielig.Of een pragmatische profiteur – en ik weet niet wat erger is.Gelukkig zet de puberteit veel op scherp. Ouders die jaren prima uit de voetenkonden met de tips van internetfora en uit opvoedbladen, hebben opeens iemandaan tafel die wil weten ‘Papa, mama, wie zijn jullie nou eigenlijk zelf, los van aldie theorieën en trucjes?’ en sommige pubers zullen net zo lang zuigen, tarten,schamper commentaar leveren, pijnlijke vragen stellen en grenzen opzoeken,tot hun ouders inderdaad ten einde raad ‘als zichzelf’ moeten reageren, met eenauthentieke vloek of een authentieke huilbui die geen einde kent. Dat is voorouders niet leuk. Hun mooi opgepoetste zelfbeeld valt in scherven, ze blijkenminder redelijk dan ze dachten, en van het gelukkige gezin spat de vernislaagsoms zo snel, zo hard, dat de verschillende leden elkaar opeens ook met heelandere ogen gaan zien en niet meer blind steun zoeken bij elkaar.Het klinkt wat cru, maar ik vermoed dat pubers onbedoeld soms meer bijdragenaan de ontwikkeling van de volwassenen om hen heen, dan dat dit omgekeerdhet geval is. Nadat pubers alles wat hen onecht en schijnheilig lijkt, hebbenafgebroken, op zoek naar onze echte idealen, en angsten, en onze broze liefdeen de behoefte daaraan - kunnen we aan een innerlijke wederopbouw beginnen.Van onszelf. Van onze relaties. Ons gezin.Van onze persoonlijke geschiedenis, die we graag mooier voorstelde dan ze was.Ik noem maar wat.

Ik besef dat ik hier niet voor een belangengroep van ouders en opvoeders sta.Maar kijkend naar het onderzoek over tevredenheid met het werk, mis ik hetpuberale element.Je kunt in onze cultuur misschien spreken van wisselingen tussen meermannelijke en meer vrouwelijke tendensen in de beleving en vormgeving vanbijvoorbeeld het onderwijs of de werkomgeving, of de benadering vanleiderschap – maar vaak mondt dat uit in een vruchteloze twist over welke vande twee vormen dan beter zou zijn, en voor wie, en waarom.Zelf denk ik dat in ieder mens, behalve vrouwelijke en mannelijke elementen, inieder geval alle levensfasen naast elkaar bestaan. Je ziet soms in een kleuter aliets van een wijze bejaarde, en omgekeerd kunnen bejaarden uiterstkleuterachtig reageren; op een prachtige versierde kerstboom, maar ook op teweinig vla in hun schaaltje.Nu goed, het is maar weer een theorietje – waar het mij om gaat, is dat ik nalezing van dit onderzoek over werk, schrok van de kinderhand die zo gauwgevuld bleek.Mensen zijn blij met waardering, maar ze hebben kennelijk geen behoefte aaninspraak.Of alleen al aan de zekerheid dat de complimenten oprecht en authentiek zijn, enniet zijn aangeleerd door een leiderschapsguru.Zielig? Of betreft het ook hier een vorm van pragmatisch profiteren?Zelden hoor je werknemers die, na het lezen van stapels leiderschapslectuur, aanhun medewerknemers uitleggen welk (retorisch) spel er met hen gespeeld wordt,en met welke verrassingen en leuke, afwisselende events men tevreden wordtgehouden ten behoeve van de productiviteit. Dergelijke ontmantelzucht lijktcompleet verdwenen.Zolang de aandeelhouders de leiders kritisch volgen, hoeven anderen zich nietdruk te maken om het beleid, laat staan dat ze de ambitie koesteren om ooit zelfvan onderop op te klimmen naar een bestuurlijke functie.Want ook dat valt op: mensen willen in hun werk graag ruimte voor persoonlijkegroei, maar over het omgekeerde lees is niets: dat een bedrijf of instelling juistgroeit dankzij mensen die er in de loop der jaren een band mee hebbenopgebouwd, en er in tal van functies werkzaam zijn geweest, waardoor ze alleins en outs kennen en zich intens verantwoordelijk voelen voor de toekomstervan.Mensen lijken zich volledig te hebben neergelegd bij het idee dat een leideriemand is die bestuurskunde heeft gestudeerd en weet hoe je personeel moetmanagen, de concurrentie moet aangaan, je als bedrijf moet blijvenonderscheiden door innovatie en vooruitdenken, en een goed gevoel moethebben voor het creëren van vragen op de markt – opdat je daarna meteen metje nieuwe aanbod kunt komen, suggererend dat jouw bedrijf brengt waar demensheid al decennia met smart op wacht.Dat liefde voor het vak, voor een bepaald product, voor een bepaalde typewerknemers misschien een meerwaarde is, dat wil men nog wel erkennen. Maarnodig is die liefde minder dan de technische en zakelijke knowhow. Natuurlijk, je

mag best een mening hebben, maar geluisterd zal er niet worden. Zeker niet alsje over het goede ouwe verleden begint. Future, daar gaat om. Andere vormenvan communicatie, die door voortschrijdende digitale ontwikkelingen en demondialisering van dien niet eens meer in de verte lijken op wat we gewendzijn… ‘U begrijpt, daar kunnen alleen specialisten iets zinnigs over zeggen – datu hier dertig jaar rondloopt legt in zo’n discussie weinig gewicht in de schaal.’ Endat wordt dan lijdzaam aanvaard.Vaak lijkt het alsof alleen de zzp’er , die zelf zijn reclame moet maken, zelf zijnadministratie moet bijhouden, die zelf moet kiezen tussen duurzaam enmilieuvriendelijk of goedkoop en vervuilend, die zelf moet nagaan of eenvervolgopleiding zin heeft of dat hij tijd en geld beter in het netwerken kansteken, nog mag beleven wat het is om iets van trotse binding te voelen.Met meer dan één aspect van zijn werk. *Inmiddels begint duidelijk te worden welke macht consumenten hebben. Ofliever: kunnen hebben, als ze er een beetje hun best voor doen en een bandvoelen met een onderwerp.Werden dertig jaar geleden de geitenwollensokken-idealisten die vegetarisme enbiologische landbouw propageerden nog voor gek verklaard door hun omgeving ,tegenwoordig is minder vlees eten hip, en verkopen de reguliere supermarktenbijzonder veel biologische en Fair Trade producten – omdat de consument dateist.Maar als de consument deze macht heeft, waarom gebruikt hij die dan niet veelvaker, en óók als producent, of als dienst- of zorgverlener op de werkvloer?Omdat de regels meer en meer van hogerhand worden bepaald en strengerworden gecontroleerd op naleving? Omdat je wordt afgerekend op meetbarekwantiteiten, en niet meer op kwaliteit?Omdat je in je eentje niks kunt beginnen tegen nieuwe eisen en maatregelen entaakomschrijvingen en beleidsplannen?Begrijpelijk - maar waarom organiseren mensen zich dan niet?Al die talenleraren in het voortgezet onderwijs, die klagen dat hun leerlingennauwelijks nog aan het leren waarderen van literatuur toekomen, kunnen tochzelf de handen ineen slaan om daar verandering in te brengen, in plaats van temonkelen dat het vroeger allemaal beter was?Of vergis ik me nu? Is de verzakelijking, de verharding, het denken inrendement, competitie, ‘targets’ en winstmaximalisatie alleen de schuld van eenliberale cultuur waarin marktwerking en leiderschap zielloze toverwoorden zijngeworden?Misschien. Maar laten we eerlijk zijn: het kunnen uitbesteden van leiderschapvinden veel mensen ook wel lekker makkelijk. Het dragen van groteverantwoordelijkheden en het moeten ontwikkelen van een vruchtbare visie isimmers zwaarder en tijdrovender dan af en toe klagen en kritiek spuien, in dewetenschap dat je, mits je zelf netjes aan de functie-eisen blijft voldoen, op tijd

je geld en je complimenten krijgt. En misschien zelfs een nieuwe plek die beterbij je reeds opgebouwde ervaring en je behoefte aan zelfontplooiing past.Wat mij betreft mag er onder werkenden veel meer puberale achterdocht enonvrede ontstaan. Niet met het werk zelf, niet om de hoogte van de beloning enandere voorzieningen, niet onderling, tussen collega’s – maar onvrede over aldat geklets over leiderschap, over al die guru’s, al die theorieën, al die trucjes, aldie seminars, boeken, peperdure workshops en bijscholingscursussen die maaréén ding in de hand werken: namelijk tweedeling.Tweedeling tussen mensen die tot de leiders behoren, en tot de mensen diezorgen dat de leiders überhaupt kúnnen leiden, omdat ze hen zo braaf entevreden volgen en allang blij zijn dat iemand anders de moeilijke beslissingenneemt, de aandelen naar de beurs brengt, uitrekent waarom het geen zin geeftom op schone brandstof over te gaan of de fabrieken uit lage lonenlanden weg tehalen enzovoorts.Wat lijkt het me een revolutie als mensen zouden zeggen: ‘Stik toch in datbedrijfsuitje, dat kerstpakket, dat glimmende personeelsblad, en al die anderezoethoudertjes. Wat maakt het mij uit dat de kantine een Italian healthfoodafdeling krijgt, en dat er een fitnessruimte naast de garage komt? Het is allemaalsymboolpolitiek ten behoeve van de corporate identity en dus van de omzet –maar ik neem net zo lief brood van thuis mee, en sporten doe ik al jaren bij mijnvertrouwde club.’ Om dan te vervolgen: ‘Zorg eerst maar eens dat onze dienstenof producten deugen. Dat we onze patiënten, onze leerlingen, onze klanten ofkijkers weer als mensen zien, in plaats van als doelgroepen of statistischeeenheden in rekensommetjes over kostenposten en rendement.Zorg eerst maar dat onze grondstoffen zijn gekocht tegen een eerlijke prijs. Datwe de levensomstandigheden elders niet verstoren, de natuur niet, de bronnenvan inkomsten niet wegnemen of zelfs burgeroorlogen gaande houden enkelmaar om goedkope waar te kunnen blijven bieden… ‘Het probleem van vandaag is dat er teveel problemen zijn. En ze lijken allemaalaandacht te vragen, en tegelijk heeft iedereen het gevoel: “Ik heb er te weinigverstand van, ik kan het in mijn eentje allemaal niet veranderen, ach, overal iswel wat. En persoonlijk ben ik hier best tevreden.”De journalist die steeds kortere, niet al te kritische artikelen moet schrijven, overleuke trends in lifestyle, zonder moeilijke woorden en wel op zo’n manier dat erveel plaatjes bij kunnen, (‘…want lezersonderzoek heeft uitgewezen… ‘), - diejournalist is al heel blij dát er nog werk is, dat hij voor een kwaliteitskrant magwerken, dat hij nog vaak complimenten krijgt – en na de opheffing van hetkunstkatern ten minste niet is ontslagen, omdat hij niet met zijn tijd meeging…Dat journalisten, door massaal akkoord te gaan met dit beleid, zelf bijdragen aanhet steeds dommer worden van de lezers, beseffen ze wel. Maar het tij is niet tekeren, toch?Bovendien missen ze zelf eigenlijk ook vaak de concentratie voor het lezen vaneen achtergrondessay van twee pagina’s….De onorthodoxe personeelsmedewerkster die mensen mag begeleiden bij hun

persoonlijke groei is heel gelukkig dat deze oliemaatschappij haar zoveel vrijheiden ruimte geeft, dus waarom dan moeilijk doen over de misstanden die hetconcern elders in de wereld veroorzaakt?Alweer: overal is wel wat.En dan de leiders die de mond vol hebben over duurzaamheid, Change, eerlijkemondiale welvaartsverhoudingen en groene, klimaatneutrale innovatie zelf: hoekan het dat zoveel van hun bijeenkomsten plaats hebben in dure gelegenheden,waar het prestige geeft als je met je firma een paar exclusieve plaatsen van eenpaar duizend euro kunt bemachtigen?Waar is de puber die ronduit stelt dat zoiets niet klopt?Ik reikhals naar een tijd waarin twee kreten samenkomen: occupy leiderschap.Natuurlijk ben ik, net als u allen waarschijnlijk, blij dat zoveel mensen tevredenzijn met hun werk, hun werkplek, de waardering ervoor, en met hun persoonlijkeontwikkelingskansen. Maar ik gun ze dat hun kinderhand volwassen wordt, engroot genoeg om hem aan de ploeg of het stuurwiel te slaan. Ik gun ons dat weons allemaal in gelijke mate verantwoordelijk voelen – niet alleen voor ons eigenleven, maar ook voor deze wereld, voor de natuur en de medemensen die je zelfniet kent, voor de toekomst van deze planeet en al haar bewoners gisteren,vandaag en morgen.Ik ben ervan overtuigd dat veel leiders het geweldig doen, en doordrongen zijnvan de beste bedoelingen – maar na een onderzoek over tevredenheid onderwerkenden, mogen ze niet op hun lauweren gaan rusten. Dat laatste wekt angsten achterdocht, ten minste bij de puber in mij.Die heeft steeds meer, steeds onrustiger het gevoel dat het echte werk nog moetbeginnen.Dat een morele wederopbouw na deze crisis veel meer baat heeft bijverbondenheid, geloofwaardigheid, oprechtheid, toewijding, een gevoel vanschatplichtigheid en dienstbaarheid, van trouw en hartstocht voor de wereld, vaniedereen – dan om nog meer theorieën en specialistische trucjes ten behoevevan sterk leiderschap.

Nieuwjaarslezing CNV 2012 door Désanne van Brederode

by CNV Vakcentrale on Jan 23, 2012

Accessibility

Categories

Tags

Upload Details

Usage Rights

Statistics

Nieuwjaarslezing CNV 2012 door Désanne van Brederode — Document Transcript