Wat boerderijen en landschappen
met elkaar gemeen hebben
Specifiek wat pot-, vlakstallen en
plaggenlandbouw gemeen hebben
...
Inhoud lezing
1. De betekenis van boerderijen voor beter begrip van het landschap
2. Het plaggen
3. De potstal
4. Een verk...
1. De betekenis van boerderijen voor
een beter begrip van het landschap
De betekenis van het landschap voor
een beter begr...
De Amerikaanse landschapsdeskundige John
Brinckerhoff Jackson is also known for
associating seemingly unrelated landscape
...
Stephen Rippon
Tijdens de 16e en 17e eeuwen
ontwikkelden de
huisplattegronden in Devon en
Somerset zich in twee
verschille...
The Character of Farmsteads
Jeremy Lake, Bob Edwards
FARMSTEAD TYPE
LANDSCAPE AND SETTLEMENT
FARMSTEAD CHANGE
FARMSTEAD BU...
1550 and beyond
Monastic and secular estates, survival of wealthier farmers in some areas
Regular Courtyards
Farmsteads by date against Hampshire Landscape Types
Plan types
Linear
Loose courtyard
Regular courtyard
Dispersed
DISPERSED CLUSTER
DISPERSED MULTI-YARD
DISPERSED
DRIFTWAY
2. Het plaggen
Mest in het landschapsonderzoek
een ondergewaardeerd thema
• Archeologie heeft buiten beerputtenarcheologie en de zwarte l...
Plaggen en strooisel - componenten
van de plaggenmest
Plaggen
• Heideplaggen
• Grasplaggen
Strooisel : bladeren, dennennaa...
De chaîne opératoire van de
plaggenlandbouw
Via de chaîne opératoire, dat een instrument is om het technisch
productieproc...
Het nut van plaggen
• Brandstof: schadden voor het haardvuur
• Heideplaggen als bouwmateriaal voor
plaggenhutten, schaapsk...
Plaggenmuren, Plaggenwaterputten
Een plaggenhuis op de prairie in de VSA
omstreeks1901
Vervoer van plaggen, strooisel, brem,
zeewier, varens uit de natuur naar de
boerderij
Het opslaan van plaggen, brem in afwachting
van gebruik in de stal - intussen aan het
ontbinden
3. De potstal
Potstal
Een put in de grond met een
beschermend dak er boven op waarin
dieren (runderen, schapen, ook
zwijnen) van een aan...
De koeien stonden in het
voorjaar met hun ruggen tegen
de balken van de til (de zolder)
Een potstal is een stal
Waarom werden dieren
sowieso in een gebouw gestald?
• De wijzigende rol van vee van vleesleveranci...
De potstal, een bijzondere stal
• Wegens te weinig vette weiden waardoor vee op stal
gevoederd moesten worden, nl. warm vo...
Waarom ontstonden potstallen in
de volle middeleeuwen?
Volgens Clement Tréfois doen zich in de 12-13e eeuw enkele
architec...
Het ‘oogsten’ van de
plaggenmest in de potstal
Niet alle plaggenmest werd bereid in de
potstal, soms ook op het erf zelf
Met een mestgraaf
steekt de boer van
de natte mest
blokken die in de
mestkar worden
gegooid en op het
land uitgespreid.
Als in het voorjaar de stal werd “uitgevaren”
(“varen” is rijden. B.v. “hij kwam met paard en
kar aan gevaren”. De grote d...
Vervoer van plaggenmest uit de
potstal naar de akkers
Hopen mest, plaggen, strooisel
karakteriseerden de Kempische dorp
landschappen
Het vervoer van mest, niet alleen
een verhaal van kruiwagen
Mest vervoeren van stal naar het land gebeurt heel
gevarieerd ...
Terug in Vlaanderen, de Nieuw
Kempische Aardkar
De aardkar is een kar met een laadvermogen van ca. 1000 kg, die de
boer el...
Soorten van bemesting op gronden
van het 18e eeuwse abdijdomein te
Zoersel
Het klaar leggen van de akkers of
kouters - het breken van de kloten
Illustratie van het veertiende-eeuwse ploegen en kloo...
Wat zegt de archeologie over
potstallen?
1. Romeinse periode
2. Middeleeuwse periode
Potstallen in het historische
Brabant
Doorheen de eeuwen een constante in het
grondplan van de hoeve
De boerderijen (ook u...
Romeinse potstallen of uitgesleten
mestkuilen?
Zwarte vlek wijst op een kuil in een Gallo-Romeinse
woonstal
Gallo-romeinse potstallen
• De Romeinse gebouwen hebben soms potstallen en die beslaan
dan het gehele gedeelte van de stal...
Van de middeleeuwse tot de 19e eeuwse
potstallen
• Informatie komt voor de recenter potstallen uit
bestaande boerderijen
•...
Opgravingsplan van middeleeuwse hoeve
Tabel van opgegraven potstallen in het zuiden van Nederland:
vindplaats datering vor...
4. Een verklaring voor het ontstaan
van de pot in de pot-stal
Potkelders, Pothuis
Modern lemma: pot
znw. m. Mnl. pot (put?), mnd. pot, put, nd. pott,
waaruit hd. pott; oudfriesch pot, ...
Niet alle kuilen in de bodem van een
stal of schuur zijn potstallen
Diepte in een Noord-Duitse schuur waar men dorste
Een vroeg-middeleeuwse hutkom of
Grubenhaus
Plaggenhut opvolger van de
hutkom?
Richtte de plaggenhut-bewoner zich op tot een
welvarende boer en nam hij elementen van ...
De plaggenhut in Bokrijk
De schaapsbocht – een voorloper
van de potstal in de stal?
De fold, de bocht,
mestschop (scypen =
stal bij de Angelsaksen
...
Schaapstal of -kooi
Schapenmest beschouwde men in de
18e en 19e eeuw als de beste mestsoort.
Daarom werd in deze schapenst...
Architecturale elementen van
de potstal
1. De bakstenen kuil
2. De poeren of stiepen
3. De reipels
Als er geld voor was bouwde men van
metselwerk een rechthoekig put waarvan de
wanden ook dienden als funderingen voor de
m...
Verspreiding van de stalreipels in de
Nederlanden
Alle potstallen hebben
stalreipels, maar niet
alle stalreipels zijn
typi...
Kempische potstal
Stallen in de schilderkunst
trapje op en af
Mest in de oudheid
Job op zijn mesthoop
De Augiusstal
De eerste potstal in de
geschiedenis?
Potstallen niet alleen bij keuterboeren,
ook bij grote pachtboeren toebehorend
aan abdijen
“Potstallen zijn kuilstallen wa...
De potstal als inspirator voor andere
types aan mesthopen? Een potmessing?
5. Een Europees rondje mest en
plaggen
Plaggenbodems,
Plaggenlandbouw,
Plaggenmeststallen
Drie verschillende gegevens
1. Plaggenbodems
2. Plaggenlandbouw met of ...
Plaggenlandbouw valt niet steeds
samen met plaggenbodems
Een klein Europees overzicht (overzichtskaart van Theo Spek)
Zuidelijke Nederlanden
Het historische Brabant
De middenpotstal in de
middenbeuk
Noordelijke Nederlanden
Drenthe, Twente, Overijsel, …
Zijpotstal in de zijbeuk van de
driebeukige halleboerderij
Noordelijke Nederlanden, kruispunt van
zijpotstal (Duitsland?) en middenpotstal
(Zuidelijke Nederlanden?)
Hybride vormen v...
“De chronologische ontwikkeling en geografische variatie van de
potstallen in ons land laten zich moeilijk reconstrueren; ...
Noord-West-Duitsland
Tiefstall of Pottstall
Frankrijk
Bretagne, Normandië
Vlakstal of ‘litière profonde’
Litière in de betekenis van een « couche
de paille pour les b...
Schotland
Het Unst manuring system in Shetland :
‘The people in this parish have a singular mode of
preserving the dung fo...
Denemarken
Jutland, eiland Læsø
De ‘træk’ is een plaggenhoop buiten
op het erf, of is een extra wandlaag
van plaggen of ee...
Noorwegen
Plaggenmest in vlakstal of ‘dyp kul’
Engeland
Devon, Cornwall
Plaggenmest in vlakstal of potstal
‘deepstall’
Potstal en driebeukige gebouwen
Middeleeuwse potstallen komen uitsluitend
voor in driebeukige gebouwen en niet in
éénbeuki...
De middenpotstal : uitvinding in
Brabant?
• Potstal in Noord-Brabant (volgens T. Spek)
- In de late middeleeuwen: potstal ...
Blauwe cirkel=
Brabants Hageland
Blauwe pijl geeft de
richting aan van de
chronologische
evolutie van de
minerale
plaggenl...
Potstal een relict van het veehuis
• In de Germaanse wereld was vee (runderen) bij de
boerderijdieren het belangrijkst wat...
De potstal is een relict van het veehuis waar mens,
dier en plant in éénzelfde open leefruimte
samenleefden
• De zijpotsta...
Los Hoes waar vee in de zijbeuk gestald
staat
Bretoens veehuis of open hal
Vee en boerenfamilie wonen in dezelfde open ruimte
Vee staat gestald in de middenbeuk
Tweede voorbeeld van veehuis uit
Bretagne
Dieren gestald met kop richting woonruimte zoals in Bokrijkse
potstallen. Let op...
Potstal ontwikkelt zich verder uit de open hal naar een
aparte stal afgescheiden van de leefruimte van de mens
door het pl...
Projectie van de koeienkoppen van Bretoense
hoeve op de voederbakken van potstalboerderij
in Bokrijk
De draaipaal met voerketel
Pot en drie maal kachel
• Kach(t)els: vee
• Kachel: bezit
• Kachel(stoof): aardewerken pot
• De term ‘pot’ was mogelijks d...
Transitie van feodale naar moderne
samenleving, terug naar J.B. Jackson
Het Droste-effect of recursie
Het citaat van Jackson “Changes in the organization of field
lines with changes in the inter...
Boerderij ~ Landschap
een toepassing van recursie
De gemene gronden waren nog tot in de 19e eeuw heel sterk aanwezig in de...
OPEN HALHUIS of
VEEHUIS
POTSTAL STAL
RUIMTE Open ruimte Half gecompartimenteerde
ruimte
Gesloten
gecompartimenteerde
ruimt...
6. Terug naar een beter begrip voor
het plaggenlandschap
Verschillende manieren om het
landschap van de
plaggenlandbouw te bekijken
1. Functioneel agrarisch
2. Sociaal bepaald
3. ...
1. Functioneel agrarisch
Verspreiding van huishoudelijk materiaal op de
akkers via het bemesten van de akkers
Infield en outfield bepaalden de
hoeveelheden plaggenmest
1. De afstand van de potstal naar de te bemesten
gronden was bep...
INFIELD EN OUTFIELD
Binnen-tuin en Buiten-tuin
Dynamisch bemestingsmodel van Robert
Dodgshon waarin de circulatie van vee en
mest in het systeem van infield, vrijgeweide...
De boerderij zelf als startpunt
Boerderij
Actief
binnenerf
Actief
buitenerf
Inactief
perifeer
erf
Mestuitspreiding functioneerde als strategie
door de boeren in een sociaal gelaagde
samenleving
• Rijke boeren kregen meer...
3. Kosmologische ideeënwereld
Huishoudelijk afval op de akkers via het
plaggenbemesting? Ja, maar toch weer niet
helemaal
...
De kijk van de middeleeuwer op de
wereld is anders dan de onze
1. Sacrale landschappen
De boer begraaft opzettelijk kleine...
2. De leer van vier elementen
aarde (koud en droog)
water (koud en nat) lucht ( warm en vochtig) vuur (warm
en droog)
Het ...
Koude mest voor op de erven, op de straten
Warme mest voor in de stallen
Warme mest werd af en toe met koude mest
gemengd
7. Plaggenlandbouw, potstallen in het
Hageland
West-Hageland is het noordelijk
gebied op de kaart
Vaststellingen voor het Hageland
We weten weinig over plaggenlandbouw en de
daaraan gelinkte boerderijtypes in het
Brabant...
Sporen van plaggenlandbouw
Plaggenbodems bestonden in het Hageland zoals in Rotselaar en Haacht.
Hoe werd de plaggenmest b...
- Gemene gronden bleven tot ver in de 18e eeuw
in Brabant dominant aanwezig
De gemeenten maakten een aanvang van de
omvorm...
Hagelandse woorden : Leuze en Schop
Met de betekenis van "primitief gebouwde, alleenstaande
of aangebouwde bergruimte“
Sch...
De Hagelandse
plaggenmestbereiding gebeurde op
diverse manieren
• Op de erven waar dierlijke uitwerpselen met de
plaggen w...
Registreren van potstallen en
vlakstallen in het Hageland
Een potstal of
een vlakstal?
Leegstaande
langgevelboerderijtje
in Wakkerzeel
Een voormalig vakwerk en lemen
constructie die later versteend werd, maar
met behoud van het origineel dakgebinte
Een middenpotstal in een leegstaande
hoeve in Heultje (Westerlo)
De voedergang en de stalreipels,
achteraan de potstal
Hedendaagse potstal met tevreden
zwijnen. Terug naar af?
Landschapscontactdag 2013
Landschapscontactdag 2013
Landschapscontactdag 2013
Landschapscontactdag 2013
Landschapscontactdag 2013
Landschapscontactdag 2013
Landschapscontactdag 2013
Landschapscontactdag 2013
Landschapscontactdag 2013
Landschapscontactdag 2013
Landschapscontactdag 2013
Landschapscontactdag 2013
Landschapscontactdag 2013
Landschapscontactdag 2013
Landschapscontactdag 2013
Landschapscontactdag 2013
Landschapscontactdag 2013
Landschapscontactdag 2013
Landschapscontactdag 2013
Landschapscontactdag 2013
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Landschapscontactdag 2013

601

Published on

Wat boerderijen en landschappen met elkaar gemeen hebben : specifiek wat pot-, vlakstallen en plaggenlandbouw gemeen hebben - een lezing van Carlo Jengember op Landschapscontactdag 2013

0 Comments
1 Like
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total Views
601
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
1
Actions
Shares
0
Downloads
10
Comments
0
Likes
1
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Landschapscontactdag 2013

  1. 1. Wat boerderijen en landschappen met elkaar gemeen hebben Specifiek wat pot-, vlakstallen en plaggenlandbouw gemeen hebben Carlo Jengember - 2013
  2. 2. Inhoud lezing 1. De betekenis van boerderijen voor beter begrip van het landschap 2. Het plaggen 3. De potstal 4. Een verklaring voor het ontstaan van de potstal 5. Een Europees rondje mest en plaggen 6. Terug naar een beter begrip voor het plaggenlandschap 7. Plaggenlandbouw, potstallen in het Hageland
  3. 3. 1. De betekenis van boerderijen voor een beter begrip van het landschap De betekenis van het landschap voor een beter begrip van boerderijen
  4. 4. De Amerikaanse landschapsdeskundige John Brinckerhoff Jackson is also known for associating seemingly unrelated landscape phenomena, such as the changes in highway strips with changes in the suburban house, and changes in the organization of field lines with changes in the interiors of barns.
  5. 5. Stephen Rippon Tijdens de 16e en 17e eeuwen ontwikkelden de huisplattegronden in Devon en Somerset zich in twee verschillende richtingen. Terwijl voorheen de beide regio’s éénzelfde huisplattegrond bezaten. Zo ontwikkelde Somerset een symmetrische lay out, maar bleef Devon het oude assymetrisch grondplan in de 17e eeuw aanhouden.
  6. 6. The Character of Farmsteads Jeremy Lake, Bob Edwards FARMSTEAD TYPE LANDSCAPE AND SETTLEMENT FARMSTEAD CHANGE FARMSTEAD BUILDINGS MATERIALS AND DETAIL
  7. 7. 1550 and beyond Monastic and secular estates, survival of wealthier farmers in some areas
  8. 8. Regular Courtyards Farmsteads by date against Hampshire Landscape Types
  9. 9. Plan types Linear Loose courtyard Regular courtyard Dispersed
  10. 10. DISPERSED CLUSTER DISPERSED MULTI-YARD DISPERSED DRIFTWAY
  11. 11. 2. Het plaggen
  12. 12. Mest in het landschapsonderzoek een ondergewaardeerd thema • Archeologie heeft buiten beerputtenarcheologie en de zwarte laag in de steden, weinig aandacht voor menselijk afval en mest in het bijzonder. Uitzondering is het Tucson Garbage Project van de Amerikaanse archeoloog Ratjhe, hier door Gentse archeologen overgedaan • Pleidooi voor mestonderzoek Buitenlandse onderzoekers: Richard Jones (Leicester); Theo Spek (Groningen), Karl-Ernst Behre (Göttingen), Sofus Christiansen (Denemarken), Robert Dodghson (Schotland) • Mest als bestanddeel op de akkers, velden vruchtbaar te maken, een voorbeeld: de plaggenlandbouw. Voor mestgebruik in de middeleeuwen is het Kempisch agrarisch stelsel voornamelijk het potstalsysteem
  13. 13. Plaggen en strooisel - componenten van de plaggenmest Plaggen • Heideplaggen • Grasplaggen Strooisel : bladeren, dennennaalden, gemaaide struikheide, gedroogd veenmos, zeewier, varens, brem
  14. 14. De chaîne opératoire van de plaggenlandbouw Via de chaîne opératoire, dat een instrument is om het technisch productieproces in de plaggenlandbouw dat stapsgewijs verliep en de boer toeliet om oplossingen te vinden voor de problemen waar hij of zij voor kwam te staan, kunnen we dit type landbouw qua techniciteit analyseren Studie van de technieken toegepast in de plaggenlandbouw laat toe om niet alleen de samenleving waarin deze techniek ontstond beter te begrijpen, maar ook de sociale context, acties en het denkproces dat de verwezenlijkingen van een product nodig in de plaggenlandbouw begeleidde Hiervolgend komt alaam rond plaggenontginning; transportmiddelen van plaggen en strooisel, van plaggemest ter sprake als typische artefacten resulterend uit een lange traditie van plaggenlandbouw
  15. 15. Het nut van plaggen • Brandstof: schadden voor het haardvuur • Heideplaggen als bouwmateriaal voor plaggenhutten, schaapskooien: hetzij het hele gebouw hetzij de funderingsmuurtjes (walletjes) • Plaggenmuren en plaggendijken • Plaggenputten • Daknokken • In Vlaanderen: bestanddeel van mestbereiding
  16. 16. Plaggenmuren, Plaggenwaterputten
  17. 17. Een plaggenhuis op de prairie in de VSA omstreeks1901
  18. 18. Vervoer van plaggen, strooisel, brem, zeewier, varens uit de natuur naar de boerderij
  19. 19. Het opslaan van plaggen, brem in afwachting van gebruik in de stal - intussen aan het ontbinden
  20. 20. 3. De potstal
  21. 21. Potstal Een put in de grond met een beschermend dak er boven op waarin dieren (runderen, schapen, ook zwijnen) van een aantal weken tot maanden gestald werden en hun uitwerpselen laag per laag werden aangevuld met stro, plaggen, strooisel
  22. 22. De koeien stonden in het voorjaar met hun ruggen tegen de balken van de til (de zolder)
  23. 23. Een potstal is een stal Waarom werden dieren sowieso in een gebouw gestald? • De wijzigende rol van vee van vleesleverancier naar mestleverancier, vraagt om een nieuwe vorm van mestmachine: de stal • Goede manier om anders verspreide, rondslingerende mest te concentreren • Stal is geschikt tegen diefstal van vee, een ware plaag • Beter milieu om dieren te verzorgen, te onderhouden, indien melkvee te melken • Mutualisme: mens en dier werken samen nl. mens beschermt het vee via stal; vee levert melk, vlees, mest
  24. 24. De potstal, een bijzondere stal • Wegens te weinig vette weiden waardoor vee op stal gevoederd moesten worden, nl. warm voer klaargemaakt in de koeketel zandige gebieden ~ potstallen • Om een betere mestproductie te verkrijgen via de bereiding van de plaggenmest die bestond in als het ware kneden door de hoeven van de dieren van de mest zoals in een broodtrog • De plaggenmest onder de dieren vormde een isolerende laag tegen binnendringende koude via de bodem in de winter
  25. 25. Waarom ontstonden potstallen in de volle middeleeuwen? Volgens Clement Tréfois doen zich in de 12-13e eeuw enkele architecturale wijzigingen voor van de boerderijen die pasten in de agrarische verandering in de samenleving • In de 12e E in Vlaanderen gebruikte men voor het eerst potstallen tegelijk met het verdwijnen van de drie jarige vruchtwisseling • Vroegtijdig was de dwarsindeling er inheems • Ook de schuurgebouwen zijn in de 12-13e eeuw reeds voorzien van in het dak verhoogde inrijpoorten, die in een der lange gevels zijn aangebracht, en van dorsvloeren, die de tassen scheiden
  26. 26. Het ‘oogsten’ van de plaggenmest in de potstal Niet alle plaggenmest werd bereid in de potstal, soms ook op het erf zelf
  27. 27. Met een mestgraaf steekt de boer van de natte mest blokken die in de mestkar worden gegooid en op het land uitgespreid.
  28. 28. Als in het voorjaar de stal werd “uitgevaren” (“varen” is rijden. B.v. “hij kwam met paard en kar aan gevaren”. De grote deuren in een molen heten ook de “invaart”) stond de boer op leren laarzen in het drabbige water en gier.
  29. 29. Vervoer van plaggenmest uit de potstal naar de akkers
  30. 30. Hopen mest, plaggen, strooisel karakteriseerden de Kempische dorp landschappen
  31. 31. Het vervoer van mest, niet alleen een verhaal van kruiwagen Mest vervoeren van stal naar het land gebeurt heel gevarieerd in Europa Dragen, slepen, vervoeren… Enkele voorbeelden van mestvervoermiddelen uit Frankrijk tonen de grote variatie aan zoals het gebruik van de ezel in berggebieden
  32. 32. Terug in Vlaanderen, de Nieuw Kempische Aardkar De aardkar is een kar met een laadvermogen van ca. 1000 kg, die de boer elk jaargetijde gebruikt. Groenvoeder, strooisel voor de stal, mest, bieten en hout wordt ermee vervoerd, ook voor het aanvoeren van strooisel (heide en dennennaalden) en aarde
  33. 33. Soorten van bemesting op gronden van het 18e eeuwse abdijdomein te Zoersel
  34. 34. Het klaar leggen van de akkers of kouters - het breken van de kloten Illustratie van het veertiende-eeuwse ploegen en kloot breken. Het ploegen met zo een middeleeuwse ploeg liet kluiten aarde achter na het ploegen die gebroken werden om het zaaibed klaar te leggen. Het kloot breken met grote hamers was vooral van toepassing op zware gronden vóór het eggen van het land.
  35. 35. Wat zegt de archeologie over potstallen? 1. Romeinse periode 2. Middeleeuwse periode
  36. 36. Potstallen in het historische Brabant Doorheen de eeuwen een constante in het grondplan van de hoeve De boerderijen (ook uit prehistorie, Romeinse tijd en vroege/volle middeleeuwen) die in het zuiden van Nederland zijn opgegraven bestaan veelal uit 2 delen, waarvan 1 het stalgedeelte en de andere het woongedeelte.
  37. 37. Romeinse potstallen of uitgesleten mestkuilen? Zwarte vlek wijst op een kuil in een Gallo-Romeinse woonstal
  38. 38. Gallo-romeinse potstallen • De Romeinse gebouwen hebben soms potstallen en die beslaan dan het gehele gedeelte van de stal, over de hele breedte, met de dakdragers in de stal. Potstallen in de zijbeuk zijn onbekend in Brabant. • Ligging: noordelijke of oostelijke zijde van het huis. • Doel ligging: met de overheersende westenwinden was er zo minder geurhinder. • Die potstallen waren niet noodzakelijk opzettelijk uitgegraven in de houten boerderijen, met een deel van de moederbodem afgeschaafd. Hier en daar is vastgesteld dat de potstal geleidelijk oploopt naar de wanden toe.
  39. 39. Van de middeleeuwse tot de 19e eeuwse potstallen • Informatie komt voor de recenter potstallen uit bestaande boerderijen • Informatie komt voor de middeleeuwse potstallen uit opgravingen • Verschil met de Romeinse periode: de middeleeuwse potstal is een bewust bouwconcept • Hoe bouwde men een potstal? Eerst een pot of kuil aanleggen/graven en dan daarop het gebouw zetten? Of eerst een stalgebouw maken en dan binnenin de kuil uitgraven?
  40. 40. Opgravingsplan van middeleeuwse hoeve Tabel van opgegraven potstallen in het zuiden van Nederland: vindplaats datering vorm afmetingen bron Sterksel-Ten Poel 14-15e eeuw rechthoekig 12,5 x 36 m Van Dijk 2011, 230-231 Sterksel-In de Kan 14-15e eeuw rechthoekig 26 x 13,5 m Van Dijk 2011, 249-251 Nederweert-Rosveld 1300-1350 rechthoekig 10,2 x 11,5 m Hiddink 2005: gebouw 102 Melderslo 1300-1325 rechthoekig 11,2 x 6,7 m Van Dijk 2010 Venlo-Heierhoeve 1375-1425 rechthoekig 25,5 x 7,8 m Van Dijk 2011, 259 Asten-Achterbos circa 1300 rechthoekig 10,2 x 7,4 m Van Dijk 2011, 259 Geldrop-Bogardeind 15-17e eeuw rechthoekig 35 x 14 Flamman e.a. 2001 Geldrop-Bogardeind 15-17e eeuw rechthoekig 11,2 x 9,6 m Flamman e.a. 2001 Bruine rechthoekige vlek is de potstal van de boerderij Sterksel-ln de Kan in Noord- Brabant
  41. 41. 4. Een verklaring voor het ontstaan van de pot in de pot-stal
  42. 42. Potkelders, Pothuis Modern lemma: pot znw. m. Mnl. pot (put?), mnd. pot, put, nd. pott, waaruit hd. pott; oudfriesch pot, fr. pòt, pò᥊t, laat-ags. pott, eng. pot; onoorsch pottr (aarden schotel) en potte (inzet bij het spel), zweedsch potta (kamerpot) en pott (inzet b.h. spel), deensch potte (aarden pot) en pot (maat). Betekenissen waarin het begrip vaatwerk niet meer aanwezig is, maar dat van holte, omhulsel, afgeperkte ruimte nog duidelijk te herkennen valt. In het Duits ‘Pott’: vertiefung in der Erde, Mulde Een hazenleger wordt ook ‘pot’ geheten
  43. 43. Niet alle kuilen in de bodem van een stal of schuur zijn potstallen Diepte in een Noord-Duitse schuur waar men dorste
  44. 44. Een vroeg-middeleeuwse hutkom of Grubenhaus
  45. 45. Plaggenhut opvolger van de hutkom? Richtte de plaggenhut-bewoner zich op tot een welvarende boer en nam hij elementen van de plaggenhut over in zijn nieuw te ontwerpen potstal?
  46. 46. De plaggenhut in Bokrijk
  47. 47. De schaapsbocht – een voorloper van de potstal in de stal? De fold, de bocht, mestschop (scypen = stal bij de Angelsaksen dat een dak is boven een met vlechtwerk omtuinde open plaats)
  48. 48. Schaapstal of -kooi Schapenmest beschouwde men in de 18e en 19e eeuw als de beste mestsoort. Daarom werd in deze schapenstal mest verzameld in een potstal.
  49. 49. Architecturale elementen van de potstal 1. De bakstenen kuil 2. De poeren of stiepen 3. De reipels
  50. 50. Als er geld voor was bouwde men van metselwerk een rechthoekig put waarvan de wanden ook dienden als funderingen voor de muren van de stal. Die put was ongeveer 1,50 meter diep en had geen bodem. Het grondwater stond in de winter minder dan 0,50 meter beneden maaiveld en dikwijls nauwelijks onder het maaiveld.
  51. 51. Verspreiding van de stalreipels in de Nederlanden Alle potstallen hebben stalreipels, maar niet alle stalreipels zijn typisch voor potstallen.
  52. 52. Kempische potstal
  53. 53. Stallen in de schilderkunst trapje op en af
  54. 54. Mest in de oudheid Job op zijn mesthoop De Augiusstal De eerste potstal in de geschiedenis?
  55. 55. Potstallen niet alleen bij keuterboeren, ook bij grote pachtboeren toebehorend aan abdijen “Potstallen zijn kuilstallen waarvan de functie vermoedelijk in de middeleeuwen op punt werd gesteld door de abdijen die de ontginningen voor hun rekening namen.” (Marc Laenen) De Nieuwe Wezelse hoeve (abdij van Postel) De Uitschoolhoeve van Oevel (abdij van Tongerlo) (waarvan hier een zicht op de voergang van de potstal)
  56. 56. De potstal als inspirator voor andere types aan mesthopen? Een potmessing?
  57. 57. 5. Een Europees rondje mest en plaggen
  58. 58. Plaggenbodems, Plaggenlandbouw, Plaggenmeststallen Drie verschillende gegevens 1. Plaggenbodems 2. Plaggenlandbouw met of zonder gebruik te maken van plaggen in de mestbereiding 3. Twee types van plaggenstallen in Europa - Potstal (Tiefstall of Diepstal) - Vlakstal (Hoogstal)
  59. 59. Plaggenlandbouw valt niet steeds samen met plaggenbodems Een klein Europees overzicht (overzichtskaart van Theo Spek)
  60. 60. Zuidelijke Nederlanden Het historische Brabant De middenpotstal in de middenbeuk
  61. 61. Noordelijke Nederlanden Drenthe, Twente, Overijsel, … Zijpotstal in de zijbeuk van de driebeukige halleboerderij
  62. 62. Noordelijke Nederlanden, kruispunt van zijpotstal (Duitsland?) en middenpotstal (Zuidelijke Nederlanden?) Hybride vormen van potstallen zoals in Staphorst (Overijsel)
  63. 63. “De chronologische ontwikkeling en geografische variatie van de potstallen in ons land laten zich moeilijk reconstrueren; Wel is duidelijk dat de bij archeologische opgravingen aangetroffen potstallen uit de 14de tot 16de eeuw veel ondieper (ca 40cm) waren dan deze in de 19de en vroeg 20ste eeuw (ca 1m). Dit kan op een intensivering van het mestgebruik wijzen. Voorts is duidelijk dat in de 19de eeuw twee potstaltypes voorkwamen. De middenpotstal (in de middenbeuk tussen de gebinten) in Noord- brabant, Noord-Limburg, Noordwest-Overijssel en het Friese zandgebied. De zijpotstal (in de zijbeuk, buiten de gebintstijlen) kwam o.a. voor in Drenthe, Gelderland en Utrecht en in grote delen van Overijssel. De middenpotstal is aanzienlijk groter dan de zijpotstal en past goed bij streken met een groot aanbod aan dierlijke mest en bij streken met een vrij intensieve bedrijfsvoering – kleine bedrijven.” Essen en plaggenbodems in Drenthe (Theo Spek en Bert Groenewoudt) Essen in zicht, p. 91
  64. 64. Noord-West-Duitsland Tiefstall of Pottstall
  65. 65. Frankrijk Bretagne, Normandië Vlakstal of ‘litière profonde’ Litière in de betekenis van een « couche de paille pour les bêtes », is reeds in 1150 opgetekend.
  66. 66. Schotland Het Unst manuring system in Shetland : ‘The people in this parish have a singular mode of preserving the dung for manure. It is not, as in other places, carried daily out of the stalls or byres in which the cattle stand,but is spread through the whole area of the house, and left to accumulate, till the cattle can no longer find entrance between the floor and the roof. Dry earth is sometimes carried in, and strewed as a mixture among the dung. And quantities of grass and short hearth are…every year mown upon the hills, and after being left for some time to wither, carried home…and used from time to time in spreading the byres so as to keep the cattle warm amidst the dung accumulating under them. When the house is filled, the dung is carried out to be spread upon the fields.’ (FSA V: 193). (John Thomas McKenzie) .
  67. 67. Denemarken Jutland, eiland Læsø De ‘træk’ is een plaggenhoop buiten op het erf, of is een extra wandlaag van plaggen of een plaggendijk in afwachting van mestbereiding
  68. 68. Noorwegen Plaggenmest in vlakstal of ‘dyp kul’
  69. 69. Engeland Devon, Cornwall Plaggenmest in vlakstal of potstal ‘deepstall’
  70. 70. Potstal en driebeukige gebouwen Middeleeuwse potstallen komen uitsluitend voor in driebeukige gebouwen en niet in éénbeukige gebouwen, wat ook aantoont dat potstallen niet uit de vroege, maar uit de volle middeleeuwen dateren. • Vroege middeleeuwen : éénbeukige gebouwen • Volle middeleeuwen : driebeukige gebouwen (ankerbalkgebinte; meesterschap van middeleeuwse timmermannen)
  71. 71. De middenpotstal : uitvinding in Brabant? • Potstal in Noord-Brabant (volgens T. Spek) - In de late middeleeuwen: potstal in veel gebieden in Nederland - Vanaf de 19e eeuw: de middenpotstal onder meer in Noord-Brabant • Potstal in de Vlaamse Kempen (volgens C. Tréfois): direct zonder voorafgaande fase de middenpotstal of het breedhuis • Geen zijpotstal in Brabant
  72. 72. Blauwe cirkel= Brabants Hageland Blauwe pijl geeft de richting aan van de chronologische evolutie van de minerale plaggenlandbouw in de Nederlanden, van zuid naar noord Migreerde de middenpotstal mee van het Zuiden naar het Noorden?
  73. 73. Potstal een relict van het veehuis • In de Germaanse wereld was vee (runderen) bij de boerderijdieren het belangrijkst wat zich reflecteert in de taal: het woord voor ‘vee’ en het woord voor ‘geld’ waren bij de Skandinaviërs identiek aan: fé. • Eveneens in het Nederlands taalgebied: • Kach(t)els: vee • Kateil of Cateel: de goederen in een huis (bezit, kapitaal) • De vee- of stalwoning waarbij mens en vee in éénzelfde ruimte zijn ondergebracht was het zogenaamde fjôs, fêhûs of fjarhûs. • Een mythe : dierlijke warmte als voordeel van samenwonen mens en dier. • Vee als expressiemiddel van sociale relaties onder boeren, hoe men het landschap ideologisch, kosmologisch interpreteert.
  74. 74. De potstal is een relict van het veehuis waar mens, dier en plant in éénzelfde open leefruimte samenleefden • De zijpotstal is wellicht een relict van het veehuis nog te zien in het Los Hoes (Twente) • De middenpotstal is een relict van het Brabantse open veehuis
  75. 75. Los Hoes waar vee in de zijbeuk gestald staat
  76. 76. Bretoens veehuis of open hal Vee en boerenfamilie wonen in dezelfde open ruimte Vee staat gestald in de middenbeuk
  77. 77. Tweede voorbeeld van veehuis uit Bretagne Dieren gestald met kop richting woonruimte zoals in Bokrijkse potstallen. Let op de vermenging van diersoorten in dezelfde ruimte (vee en paard) (zie ook afbeeldingen schilderijen van Teniers)
  78. 78. Potstal ontwikkelt zich verder uit de open hal naar een aparte stal afgescheiden van de leefruimte van de mens door het plaatsen van wandschotten Relicten van een oudere samenlevingsvorm blijven echter overeind zoals de wanddoorbrekende voederbakken of de draaipaal Hiervolgend enkele voorbeelden van 18e-19e eeuwse boerderijen met potstal in het openluchtmuseum van Bokrijk
  79. 79. Projectie van de koeienkoppen van Bretoense hoeve op de voederbakken van potstalboerderij in Bokrijk
  80. 80. De draaipaal met voerketel
  81. 81. Pot en drie maal kachel • Kach(t)els: vee • Kachel: bezit • Kachel(stoof): aardewerken pot • De term ‘pot’ was mogelijks de plaats van het open vuur dat vervolgens overgedragen werd naar de plaats waar de mestkuil kwam tijdens de overgang van open veehuis naar gecompartimenteerd woonstalhuis. Het open vuur zelf verschoof naar de wand (brandmuur), tegelijk samen met de draaipaal • Een overdracht van de naam van vuur naar putstal waar de naam ‘pot’ mee werd overgedragen en waar het kachel gestald stond en hiermee het rijkste bezit van de boer vormde?
  82. 82. Transitie van feodale naar moderne samenleving, terug naar J.B. Jackson
  83. 83. Het Droste-effect of recursie Het citaat van Jackson “Changes in the organization of field lines with changes in the interiors of barns” verwijst naar het Droste-effect Wat Jackson bedoelt is dat het landschap letterlijk door het gebouw getrokken wordt omwille van hun gemeenschappelijke eigenschap: ruimte. Gebouwen zijn landschap; landschap zijn gebouwen. Het Droste-effect is een visueel effect, waarbij een afbeelding een verkleinde versie van zichzelf bevat. Voor de verkleinde afbeelding geldt weer hetzelfde, enzovoort. Dit proces van zelfverwijzing heet recursie De ruimte verwijst naar zichzelf. De potstal verwijst naar het toenmalig agrarisch landschap en omgekeerd
  84. 84. Boerderij ~ Landschap een toepassing van recursie De gemene gronden waren nog tot in de 19e eeuw heel sterk aanwezig in de Kempen terwijl die in het graafschap Vlaanderen al lang verdwenen waren en vermoedelijk ook het woonhuis met open verblijfsruimte. De open hal is een open ruimte net zoals het omliggende landschap een open ruimte was. Beide entiteiten zijn met elkaar congruent. Naarmate de tijd vorderde en de samenleving wijzigde, in de vorm van opdeling van de open ruimte in compartimenten, ontstonden overgangsvormen zowel in de gebouwen als in het landschap. Een transitie van open naar gesloten kon geleidelijk verlopen met tussenfases. De fase tussen open hal en scheiding tussen woonruimte en stal, was een hybride vorm waarin nog elementen van de open fase en al elementen van de nieuwe gesloten vorm aanwezig waren. De potstal is een voorbeeld van een transitiefase in het gebouw. Interessant zou zijn om na te gaan of het omliggende landschap ook een tussenfase met inbegrip van elementen uit beide fasen, bevatte. Het open veehuis ~ communale gronden Het woonstalhuis met tussenschotten ~ privé percelen
  85. 85. OPEN HALHUIS of VEEHUIS POTSTAL STAL RUIMTE Open ruimte Half gecompartimenteerde ruimte Gesloten gecompartimenteerde ruimte VUUR Open vuur middenin de ruimte Wandvuur Schouw DRAAIPAAL Draaipaal middenin de ruimte, 360° Draaipaal bij het wandvuur, 180° Geen draaipaal LANDSCHAP Gemene gronden G e m e n e g r o n d e n Private percelen MAATSCHAPPIJ Gemeenschappelijk Fragmentering Privaat Een hypothetische recursie van stal en landschap
  86. 86. 6. Terug naar een beter begrip voor het plaggenlandschap
  87. 87. Verschillende manieren om het landschap van de plaggenlandbouw te bekijken 1. Functioneel agrarisch 2. Sociaal bepaald 3. Kosmologische ideeënwereld
  88. 88. 1. Functioneel agrarisch Verspreiding van huishoudelijk materiaal op de akkers via het bemesten van de akkers
  89. 89. Infield en outfield bepaalden de hoeveelheden plaggenmest 1. De afstand van de potstal naar de te bemesten gronden was bepalend in de mestverspreiding (i.f.v. energieverbruik van het trekdier) • Outfield ver van de potstal minder plaggenmest • Infield dicht van de potstal meer plaggenmest 2. Boeren zetten al hun troeven in op het infield dat het eerst en meest bediend werd met plaggenmest
  90. 90. INFIELD EN OUTFIELD Binnen-tuin en Buiten-tuin
  91. 91. Dynamisch bemestingsmodel van Robert Dodgshon waarin de circulatie van vee en mest in het systeem van infield, vrijgeweide en stal functioneert zowel in ruimte als in tijd. voorbeeld uit Schotland
  92. 92. De boerderij zelf als startpunt Boerderij Actief binnenerf Actief buitenerf Inactief perifeer erf
  93. 93. Mestuitspreiding functioneerde als strategie door de boeren in een sociaal gelaagde samenleving • Rijke boeren kregen meer plaggenmest • Arme boeren kregen minder plaggenmest 2. Sociaal bepaald
  94. 94. 3. Kosmologische ideeënwereld Huishoudelijk afval op de akkers via het plaggenbemesting? Ja, maar toch weer niet helemaal Manure scatters komen niet altijd toevallig terecht op de akkers, er is meer
  95. 95. De kijk van de middeleeuwer op de wereld is anders dan de onze 1. Sacrale landschappen De boer begraaft opzettelijk kleine religieuze voorwerpen op zijn veld zoals kruisjes, schapulieren, devotiehangertjes, heel veel munten; en palm wordt gestoken op de vier hoeken van de akker. Doel? Het afsmeken van een goede oogst
  96. 96. 2. De leer van vier elementen aarde (koud en droog) water (koud en nat) lucht ( warm en vochtig) vuur (warm en droog) Het met elkaar doseren van de vier elementen herstelt het evenwicht 1. Mest is een verzameling van dood materiaal, maar ontbindt op deze wijze dat met deze mest de akkers weer levend en dus vruchtbaar worden en een goede oogst voorzien (dood ~ leven) 2. Koude aarde toegevoegd aan de warme mest of smoorhoop (koud ~ warm) 3. Toponiemen: 'Koude Schuur' , ‘Koude Gronden’ =verwijzen naar de natte bodemgesteldheid. Warme mest diende om deze koude aarde op te warmen en het evenwicht te herstellen (koud ~ warm)
  97. 97. Koude mest voor op de erven, op de straten Warme mest voor in de stallen Warme mest werd af en toe met koude mest gemengd
  98. 98. 7. Plaggenlandbouw, potstallen in het Hageland
  99. 99. West-Hageland is het noordelijk gebied op de kaart
  100. 100. Vaststellingen voor het Hageland We weten weinig over plaggenlandbouw en de daaraan gelinkte boerderijtypes in het Brabantse Hageland Het Hageland vormt de rand van het plaggenbodemgebied
  101. 101. Sporen van plaggenlandbouw Plaggenbodems bestonden in het Hageland zoals in Rotselaar en Haacht. Hoe werd de plaggenmest bereid? - Via plaggen: -Doc uit 1763, “eeuwenoude plaggensteken op de heide tussen Rotselaar en Wezemaal”.(B. Minnen) -Betekom en Begijnendijk: pachtcontracten voor het steken van plaggen, vnl uit 18de eeuw met daarin een clausule voor het verkrijgen van strooisel, soms wordt specifiek aangegeven waar men zand of rus mag steken en waar niet (G. Andries) - Via strooisel: in pachtcontract van vb. Hoeve van Vrouwenpark uit 1462, is er sprake van stro te spreiden op de vloer in de veestal, dat dan vermengd kon worden tot stromest (maar van een ‘potstal’ op zich is geen sprake). Die mest werd dan bewaard in de mesthoop van de pachter. De bemesting van de landerijen gebeurde met deze stromest uit zijn mesthof: uit die mest mag de abdis jaarlijks 15 karrevrachten met de beste mest komen ophalen voor eigen gebruik.
  102. 102. - Gemene gronden bleven tot ver in de 18e eeuw in Brabant dominant aanwezig De gemeenten maakten een aanvang van de omvorming van heide, en ‘inculte’ gronden om deze in cultuur te brengen. Het diende snel te gaan: een decreet van 1793 maant aan om onontgonnen gebieden binnen 6 maanden om te zetten in cultuurgrond Hagelandse gemene gronden ~ Open veehuizen gevolgd door middenpotstallen?
  103. 103. Hagelandse woorden : Leuze en Schop Met de betekenis van "primitief gebouwde, alleenstaande of aangebouwde bergruimte“ Schapenschob? Plaggenschuurtje? Het woord leuze komt in Oost-Brabant, en ook in Midden- en West-Brab-ant, in verschillende varianten voor. Voor Oost-Brabant vinden we het Woordenboek van de Brabantse Dialecten de volgende vormen : lozje voor Rotselaar en Heverlee, losj voor Wilsele, loezze voor Wijgmaal, loes voor Boutersem, Bierbeek en Wilsele, loesj voor Heverlee, loezje en luus voor Blanden; leus voor Hoosbeek, luws voor Lubbeek, lus voor Holsbeek, Wilsele, Lubbeek, Boutersem, Bierbeek en Kessel-Lo en loets voor Tienen. Deze vormen van leuze zijn dus verspreid over het zuiden en het westen van Oost-Brabant met als uiterste noordoostelijke plaatsen Tienen, Roosbeek, Lubbeek, Holsbeek en Rotselaar. Ten noorden en ten oosten van het leuze-gebied, ongeveer begrensd de lijn Tienen-Rotselaar, krijgt zo'n primitief gebouwde bergruimte de naam schop.
  104. 104. De Hagelandse plaggenmestbereiding gebeurde op diverse manieren • Op de erven waar dierlijke uitwerpselen met de plaggen werden vermengd • Strooisels in de stallen zowel potstallen als vlakstallen • Twee indicaties van potstallen in het Hageland: o Dormaalhoeve (’t Verbrand hof) in Tildonk van recente datum – getuigenissen uit de jaren ‘80 o Wezemaal; mondelinge getuigenis, herinnering uit de jaren ’50 aan stal waar de koeien ‘groeiden’ onder het aangroeiende mest
  105. 105. Registreren van potstallen en vlakstallen in het Hageland
  106. 106. Een potstal of een vlakstal? Leegstaande langgevelboerderijtje in Wakkerzeel
  107. 107. Een voormalig vakwerk en lemen constructie die later versteend werd, maar met behoud van het origineel dakgebinte
  108. 108. Een middenpotstal in een leegstaande hoeve in Heultje (Westerlo)
  109. 109. De voedergang en de stalreipels, achteraan de potstal
  110. 110. Hedendaagse potstal met tevreden zwijnen. Terug naar af?
  1. A particular slide catching your eye?

    Clipping is a handy way to collect important slides you want to go back to later.

×