Your SlideShare is downloading. ×
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Thanks for flagging this SlideShare!

Oops! An error has occurred.

×
Saving this for later? Get the SlideShare app to save on your phone or tablet. Read anywhere, anytime – even offline.
Text the download link to your phone
Standard text messaging rates apply

Таъсири муҳоҷирати меҳнатӣ ба кӯдакони дар Тоҷикистон мондаи муҳоҷирон

1,277

Published on

Published in: Education
0 Comments
1 Like
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total Views
1,277
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
1
Actions
Shares
0
Downloads
7
Comments
0
Likes
1
Embeds 0
No embeds

Report content
Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
No notes for slide

Transcript

  • 1. объединимся ради детей т ї ба њна ме тон и и рат икис њољ Тољ му дар р и и рон ъси акони муњољТа ўд к даи мон
  • 2. Таъсири муњољирати мењнатї ба кўдаконидар Тољикистон мондаи муњољирон (REF. NO. SSA/TADA/2010-00000579-0) Гузориши нињої Моњи ноябр соли 2011
  • 3. Таъсири муњољирати мењнатї ба кўдакони дар Тољикистон мондаи муњољирон © Хазинаи кўдакони Созмони Милали Муттањид (UNICEF) Ноябри соли 2011 Хазинаи кўдакони Созмони Милали Муттањид кўчаи Бохтар 37/1., шањри Душанбе, Љумњурии Тољикистон. 734002 Њисоботи мазкур бо фармоиши Хазинаи кўдакони Созмони Милали Муттањид дар Љумњурии Тољикистон аз тарафи ташкилоти Сиёсати идоракунї (шањри Оксфорди Бри- тониёи Кабир), татбиќ карда шуда дар тањияи он Наталия Катринеску, Љек Виллис, Ян МакОслан, Валентина Барка, Вероника Санду ва Мартин Риммер сањмгузорї кардаанд. Нуќтари назари дар њисоботи мазкур пешнињодшуда ба муаллифони њисобот дахл дошта ва муњим нест, ки сиёсату мавќеъ ё нуќтаи назари Хазинаи кўдакони Созмони Милали Муттањидро инъикос кунанд. Матни њисобот барои чопи расмї, вобаста аз меъёрњои чоп тањрир карда нашудааст, бинобар ин Хазинаи кўдакони СММ барои хатоњои имлої масъулиятро ба дўш намегирад. Порчањоро аз њисоботи мазкур озодона чоп ва бо нишон додани манбаъ истифода кар- дан мумкин аст. Аз тарафи муаллифон тасдиќ шудааст Барои ёрии бевосита дар њама марњилањои татбиќи лоињаи мазкур ба Намояндагии дафтари Хазинаи кўдакони СММ (ЮНИСЕФ) дар Љумњурии Тољикистон арзи сипос ме- кунем. Махсусан, барои фаъолияти самаранок ба Фарњод Њамидов (собиќ мутахассиси оид ба мониторинг ва арзёбї), Љамшед Њасанов (мутахассис оид ба сиёсати иљтимої) ва Њамза Абдурањимов (ёвари барномаи сиёсати иљтимої-иќтисодї ва мониторингу арзёбї) ташаккур мегўем. Тањќиќоти мазкур бо кўмаки Маркази тањќиќотии «Шарќ» гузаронида шуд, ки дар сари ваќт љамъ овардани маълумоти микдорї ва сифатї љидду љањди назаррас кардаанд. Мо ба профессор Музаффар Олимов, директори Маркази тањќиќотии «Шарќ», кормандони Марказ ва њамчунин кормандони мавзеї барои дастгирї дар иљрои корњои мавзеї мар- бут ба омўзиш ва дастгирии корњои тањлилї аз рўи лоињаи мазкур миннатдории худро баён мекунем. Инчунин барои мубодилаи таљриба ва тањлилњо оид ба муњољирати мењнатї ва таъсири он ба кўдакони дар Тољикистон мондаи муњољирон, ба кормандони сохторњои њукуматї ва намояндагони созмонњои ѓайридавлатї, љамоати илмї ва созмонњои байналмилалї арзи сипос менамоем. Њамзамон барои пешнињоди фикру аќида ва таљриба оид ба масъ- алаи тањлилшаванда ба њамаи иштирокчиён, кўдакону калонсолони хонаводањое, ки муњољирони мењнатї доранд, партофташуда ва хонаводањое, ки ба муњољират љалб не- станд, изњори ташаккур менамоем. Рўйхати шахсони ба тањќиќот фарогирифташуда дар Замимаи В-и гузориши мазкур оварда шудааст. Барои маълумоти бештар, лутфан ба dushanbe@unicef.org мурољиат намоед. Акс дар муќова ©UNICEF/Tajikistan/Romanyuk ii
  • 4. ПешсуханПешсуханАзбаски рўйдодњои ваќтњои охир муњољирати мењнатиро яке аз масъалањои асосиииљтимоию сиёсї дар Љумњирии Тољикистон гардонидаанд, зарурати рўзафзуни тањќиќуарзёбї ва омўзиши таъсири он ба ањолї ба миён омадааст. То имрўз интиќоли маблаѓњо,тандурустї, њуќуќњои инсон, идоракунии сарњад ва назорати масъалањои дигари бамуњољирати мењнатї вобаста тањти диќќат ќарор доштанд. Хеле муњим аст ки, акнунба масъалаи таъсири муњољирати мењнатї ба занону кўдакони дар хонамонда, махсусанонњое ки аз тарафи сарпарасташон тарк карда шудаанд, диќќати асосї дода шавад.Тањќиќоти мазкур бо ташаббуси Хазинаи кўдакони СММ бо маќсади равшанї андохтанба таъсири муњољирати мењнатї ба некўањволии кўдакон, ки ба масъалањои тандурустї,тањсилот, фаъолияти иќтисодї ва таѓйирёбандањои рўњї иљтимої вобаста аст, бо исти-фодаи усулњои ба кўдак нигаронидашуда татбиќ карда шуд. Тањќиќот таъсири омехтаимусбат ва манфии муњољирати мењнатиро ба занону кўдакон вобаста аз он ки ба кадомнавъи хонавода таалуќ доранд, яъне хонаводае, ки сардори он муњољири мењнатї аст, бамуњољирати мењнатї алоќае надорад ё аз хонаводаи партофташуда аст, муайян намуд.Аз як тараф тањќиќоти мазкур тасдиќ намуд, ки дастрасии аъзоёни хонаводањои сар-дорашон дар муњољирати мењнатї буда ба даромади бештар аз њисоби маблаѓњоиинтиќол карда, ба њолати саломатї ва ѓизогирии кўдакон таъсири мусбат мерасонад.Аз тарафи дигар тањќиќот нишон дод, ки таъсири асосї ва муњими муњољирати воли-дон ба кўдакони дар хонамонда ба њолати иљтимої рўњии онњо бештар аст. Махсусандар мисоли хонаводањои партофташуда, муайян шуд, ки арзиши иљтимоии муњољиратхеле баланд аст ва ин ба људошавии хонавода ва нарасидани нигоњубину ѓамхорииволидон вобаста аст. Далелњои аз маълумоти миќдорї ва сифатї бадастомада ба тавривозењу равшан исбот мекунанд, ки кўдакони дар хона танњо монда тамоюли аз одамонканораљўї, мањзунї ва рўњафтодагї доранд. Чунин њолат назар ба писарњо бештар дардухтарњо вохўрда, махсусан аз тарафи духтарон аз хонаводањои партофташуда ќайд кар-да шуданд. Ќобили ќайд аст ки њолати афсурдагї дар хонаводањои партофташуда натанњо ба кўдакон, балки ба таври зиёд ба модарон низ хос аст, њол он ки нигоњубин ватарбияи фарзандон танњо ба дўши онњост.Эътироф намудани оќибатњои таъсири иљтимоии муњољират ќадами аввал бароиќабули тадбирњо ва сиёсати ба кам кардани таъсири муњољирати волидон ба кўдаконва хонаводањои танњомонда равонашуда аст. Тањќиќоти мазкур маълумоти нодирро ба-рои дарки оќибатњои иљтимоии муњољират ва тавсияњоро оид ба сиёсат пешнињод на-муда, маќсад аз он оѓоз намудани муколамањо оид ба паст кардани таъсири иљтимоиимуњољират ба кўдакони дар хонамонда, тавассути такмил додани системаи идораку-нии муњољират, муњофизати иљтимої ва баланд бардоштани сатњи огоњии ањолї аст.Бешубња, дар ин самт зарурати тањияи сиёсати ягонаи миллии муњофизати иљтимої, кина танњо ба паст кардани сатњи камбизоатї, инчунин ба муњофизати гурўњњои осебпазирбо иловаи кўдакони дар натиљаи муњољирати волидон танњомонда равона шуда бошад,ба миён омадааст. Илова бар ин ба мушкилоти хонаводањои партофташуда, ки махсус,осебпазиранд бояд диќќати алоњида дода шавад.Хазинаи кўдакони СММ Њукумати Љумњурии Тољикистон ва дигар ташкилотњои њамкорибайналмилалї ва љумњуриявии ба масъалањои рушд љалббударо барои муттањид на-мудани талош ва кўшишу ѓайрат ба мубориза алайњи оќибатњои манфии муњољиратимењнатї ба манфиати занону кўдакон дар љумњурии Тољикистон даъват менамояд.Лейли МоширїРоњбари намояндагии Хазинаикўдакони СММ дар Љумњурии Тољикистон iii
  • 5. Таъсири муњољирати мењнатї ба кўдакони дар Тољикистон мондаи муњољирон Мундариља Пешсухан ............................................................................................. iii Рўйхати љадвал ва наќшањо .................................................................vi Ихтисорањо .........................................................................................viii Маълумотнома .....................................................................................ix 1. Муќаддима ......................................................................................... 1 1.1 Сохтори гузориш .................................................................................................... 2 2. Муњољират дар Љумњурии Тољикистон .............................................3 2.1 Самтњо ва хусусиятњои муњољират ......................................................................... 3 2.2 Маълумот оид ба муњољирон ва оилањои онњо .................................................... 6 2.3 Таъсири муњољират ба хонаводањо ва сатњи рушди хонаводањо дар Тољикистон ..................................................................................................................7 3. Консепсия оид ба кўдакони дар Тољикистон мондаи муњољирони мењнатї ............................................................................................... 10 3.1 Консепсия..............................................................................................................10 3.2 Шарњи истилоњот .................................................................................................10 3.3 Унсурњо.................................................................................................................. 11 3.3.1 Натиљањо .........................................................................................................................................11 3.3.2 Омилњои муваќќатї .................................................................................................................... 12 3.3.3 Хусусиятњои муњољират ............................................................................................................... 14 3.4 Алоќаи байни унсурњо ......................................................................................... 14 4. Методологияи тањќиќот .................................................................. 16 4.1 Муќаддима ............................................................................................................ 16 4.2 Фарзияњои корї .................................................................................................... 17 4.3 Гурўњи маќсадноки тањќиќот: оилањои муњољир, партофташуда ва ѓайримуњољир ............................................................................................................ 18 4.4 Мавзеъњои тањќиќот ва натиљањои он ............................................................... 20 4.4.1 Маълумот оид ба корњои мавзеї................................................................................................. 21 4.4.2 Ворид сохтани маълумот ва навиштани сабтњо........................................................................22 4.5 Тањќиќоти сифатї ................................................................................................22 4.5.1 Масъалањо вобаста ба гузаронидани тањќиќот бо ќўдакон ......................................................24 4.5.2 Усул ва воситањои тањќиќот ......................................................................................................... 25 4.6 Тањќиќоти оморї ................................................................................................. 28 4.6.1 Усулњои тањќиќот ва воситањои он ..............................................................................................28 4.7 Мањдудиятњо .........................................................................................................32 5 Бозёфту натиљањо .............................................................................33 5.1 Муќаддима .............................................................................................................33 5.2 Хусусиятњои хонаводањои пурсидашуда .............................................................33 5.2.1 Андоза ва сохтори хонавода.........................................................................................................33 5.2.2 Сатњи маълумотнокии аъзои хонавода ...................................................................................... 35 5.2.3 Ќобилияти корї ва фаъолияти иќтисодии аъзои оила ...........................................................36 5.2.4 Дастгирии молиявї берун аз хонавода ..................................................................................... 37 5.2.5 Даромади хонаводањо, дорої ва камбизоатї ............................................................................38 5.2.6 Гурўњњои этникї ..........................................................................................................................40 5.3 Хусусиятњои муњољирони хонаводањои пурсидашуда ....................................... 40 5.3.1 Кї ба муњољират меравад? ..........................................................................................................40 iv
  • 6. Пешсухан5.3.2 Бо кор таъмин будани муњољирон ..............................................................................................425.3.3 Сатњи интиќоли маблаѓњо............................................................................................................435.3.4 Маблаѓњое, ки фиристоданашон аниќ аст, ва мўњлати интиќоли маблаѓњо ........................ 435.3.5. Таъсири бўњрони иќтисодии соли 2008 ................................................................................... 455.3.6 Давомнокї ва мўњлати муњољират .............................................................................................465.3.7 Муошират бо хонаводањо ............................................................................................................. 475.4 Таъсири умумии муњољирати мењнатї ............................................................... 485.4.1 Дараљабандии умумї....................................................................................................................485.4.2 Таъсири (аз њама) мусбати муњољирати мењнатї .....................................................................505.4.3 Аз њама таъсири манфии муњољират ..........................................................................................515.5 Таъсир ба саломатї ..............................................................................................535.5.1 Дастрасї ба хизматрасонињои тиббї ......................................................................................... 535.5.2 Ѓизо ва гуногунии ѓизо ...............................................................................................................595.5.3 Таљрибањои тандурустї: бењдошти саломатї ва рафтори носолим ...................................... 635.5.4. Сатњи беморї ................................................................................................................................ 675.6 Таъсир ба тањсилот ............................................................................................. 695.6.1 Соњањои асосии таъсир ................................................................................................................695.7 Таъсир ба фаъолияти иќтисодии кўдакон ...........................................................975.7.1 Кор берун аз хонавода ..................................................................................................................995.7.2 Фаъолияти мењнатии кўдакон дар хона ................................................................................... 1035.8 Таъсир ба њолати некўањволии психологї-иљтимої ........................................1065.8.1 Афсурдагї ва канораљўї ............................................................................................................ 1065.8.2 Мушкилоти рафтор ....................................................................................................................1125.8.3 «Буќќагарї», тањќир ва лаќабгузорї ........................................................................................1155.8.4 Дигар навъи таъсиррасонї: љинояткории наврасон ва мубталои хушунат ваистисмор шудан ....................................................................................................................................1185.9 Омилњое, ки таъсири муњољиратро паст мегардонанд:фарќият байни хонаводањо...................................................................................... 1195.9.1 Самтњои таљрибаи муњољират, ки ба натиљањо таъсир мерасонанд.......................................1195.9.2 Хусусияти кўдакон ва хонаводањо, ки миёнарави таъсири муњољират банатиљањо мегардад............................................................................................................................... 1246. Хулосањо оид ќабули ќарори сиёсї............................................... 1326.1 Муњољират ва сиёсат .......................................................................................... 1326.2 Идоракунии муњољират ..................................................................................... 1326.2.1 Ќолаби сохторї барои идоракунии муњољират ....................................................................... 1326.2.2 Ќонуну ќарорњо (сиёсат) дар самти идоракунии муњољират................................................. 1336.3 Њифзи иљтимої .................................................................................................. 1356.3.1 Ќолаби сохторї барои хизматрасониии иљтимої ва њифзи кўдакон ....................................1356.3.2 Хизматрасонии иљтимої ва сиёсати њифзи кўдакон ............................................................ 1366.4 Аќидаи оилањои пурсидашуда оид ба сиёсат .................................................... 1376.5 Тавсияњо барои такмили сиёсат ........................................................................ 1386.5.1 Идоракунии муњољират .............................................................................................................. 1396.5.2 Њифзи иљтимої........................................................................................................................... 140Маъхази истинодњо ........................................................................... 146Замимаи A. Тањлили адабиёти илмї-тањќиќотї .............................. 153Замимаи Б. Маълумот аз њаёти воќеї .............................................. 163Замимаи C. Рўихати ашхосе, ки ба муколамањо љалб шуда буданд... 166 v
  • 7. Таъсири муњољирати мењнатї ба кўдакони дар Тољикистон мондаи муњољирон Рўйхати љадвал ва наќшањо Рўйхати љадвал Љадвали 1. Таѓйирот дар сатњи умумии кабизоатї, бо фоиз ..........................................................................4 Љадвали 2. Усулњое, ки дар тањќиќот истифода шудаанд .............................................................................. 17 Љадвали 3. Хулосаи фарзияњои корї оид ба таъсири муњољират ба кўдакони дар Тољикистон мондаи муњољирони мењнатї дар муќоиса бо кўдакони оилањои ѓайримуњољир .................................................................................................................. 17 Љавдали 4. Маълумоти умумї оид ба муњокимаи гурўњии масъала ...........................................................23 Љадвали 5. Маълумот оид ба мусоњибањои сифатии гузаронидашуда ........................................................23 Љадвали 6. Хулосаи ахбороти њар як мусоњибаю муњокимаи гурўњї .......................................................... 26 Љадвали 7. Маълумоти оморї оид ба мусоњибањо бо хонаводањо ............................................................... 29 Љадвали 8. Маълумот оид ба мусоњибањо бо наврасон .................................................................................31 Љадвали 9. Шумораи аъзои хонавода вобаста ба навъњои он ..................................................................... 34 Љадвали 10. Миќдори истиќоматкунандагон дар як њуљра вобаста аз шакли хонавода ............................ 34 Љадвали 11. Шумораи кўдакон дар як хонавода вобаста ба навъи он ..........................................................35 Љадвали 12. Шумораи кўдакон ва оилањое, ки бо њамроњии бобою бибињояшон зиндагї мекунанд (шикасти ќоидаи насл) .................................................................................................35 Љадвали 13. Сатњи маълумотнокии аъзои калонсоли хонавода дар њама навъњои хонаводањо ..................................................................................................................................... 36 Љадвали 14. Масъалаи маъюбї ва беморињои давомнок (якумра) аз рўи навъњои хонавода ................... 36 Љадвали 15. Фаъолиятњои асосии аъзои оила аз рўи навъњои хонавода ......................................................37 Љадвали 16. Нишондињандањои дорої аз рўи навъњои хонавода.................................................................. 38 Љадвали 17. Харољоти моњонаи хонаводањои навъи гуногун......................................................................... 39 Љадвали 18. Харољоти моњонаи хонаводањои навъи гуногун вобаста ба дараља ......................................... 39 Љадвали 19. Соњиб будан ба дорої ................................................................................................................... 39 Љадвали 20. Дороии амвол вобаста ба навъи хољагї ..................................................................................... 40 Љадвали 21. Гурўњи этникии аъзои хонаводањо аз рўи навъњои хонавода .................................................. 40 Љадвали 22. Шумораи муњољирон дар хонаводањо аз рўи навъи хонавода...................................................41 Љадвали 23. Таносуби хонаводањои муњољир, ки фарзанд доранд, аз рўи навъњои хонавода ....................41 Љадвали 24. Шумораи кўдакони муњољир аз рўи навъи хонавода .................................................................41 Љадвали 25. Синну соли муњољирон аз рўи навъи хонавода ..........................................................................41 Љадвали 26. Алоќамандии муњољирон бо сардори хонавода аз рўи навъњои хонавода.............................. 42 Љадвали 27. Мўњлати интиќоли маблаѓњои муњољирон ба хонаводањояшон .............................................. 44 Љадвали 28. Мўњлати баргаштани муњољирон ба хона .................................................................................. 46 Љадвали 29. Давомнокии дар хона истодани муњољирон пас аз баргаштан .................................................47 Љадвали 30. Шумораи алоќањои телефонї бо кўдакон дар оилањои муњољир ............................................47 Љадвали 31. Дастрасї ба хизматрасонии тиббї – санљиши фарзияњо ..........................................................54 Љадвали 32. Њиссиёти парасторон: пешнињоди нигоњубини тиббї ба кўдакон ...........................................56 Љадвали 33. Нигоњубини саломатї ва харољоти тиббї барои кўдакони синну соли аз 0 то 18 сола...................................................................................................................................... 58 Љадвали 34. Санљиши фарзияи гуногунии ѓизо ва анвои ѓизої ................................................................... 60 Љадвали 35. Бехатарии озуќаворї. Миќдори харољоти моњона барои хариди маводи ѓизої, аз рўи навъњои хонавода .................................................................................................. 60 Љадвали 36. Таљрибањои бењдошти саломатї, санљиши фарзияњо .............................................................. 64 Љадвали 37. Рафтори кўдакон оид ба пешгирии беморињо ............................................................................65 Љадвали 38. Тамокукашї ва нўшидани машрубот дар байни наврасон ...................................................... 66 Љадвали 39. Санљиши фарзия оид ба беморињо ..............................................................................................67 Љадвали 40. Њолати саломатї ва беморињо ..................................................................................................... 68 Љадвали 41. Санљиши фарзияи фарогирї ба тањсилот .................................................................................. 70 Љадвали 42. Фарогирї ба мактаб аз рўи синну сол ва навъи хонавода .........................................................72 Љадвали 43. Солњои тањсил, санљиши фарзияњо ..............................................................................................74 Љадвали 44. Фарогирї ба тањсилот аз рўи синну сол ва навъи хонавода ......................................................81 Љадвали 45. Солњои тањсил барои љавонони 17-25 сола...................................................................................81 Љадвали 46 Харољот ба тањсил вобаста ба андозаи интиќоли маблаѓ ........................................................ 82 Љадвали 47. То кадом андоза тањсил барои писарону духтарон муњим аст?................................................ 83 Љадвали 48. Давомот дар мактабњои Љумњурии Тољикистон ......................................................................... 84 Љадвали 49. Давомот, санљиши фарзияњо ........................................................................................................ 85 Љадвали 50. Давомот аз рўи љинс ва навъи муњољират ....................................................................................87 Љадвали 51. Давомот аз рўи љинс ва навъи муњољират ................................................................................... 88 Љадвали 52. Давомот вобаста ба сатњи некўањволї ........................................................................................ 88 vi
  • 8. Рўйхати љадвал ва наќшањоЉадвали 53. Давомоти кўдакони хонаводањои муњољир вобаста ба сатњи маълумотнокии волидайн ......................................................................................................................................... 88Љадвали 54. Сабабњои ба дарс наомадани кўдакон вобаста ба љинс ва сатњи муњољират ........................... 89Љадвали 55. Дастовардњои таълимии кўдакон вобаста ба љинс ва сатњи муњољират .................................. 94Љадвали 56. Дастовардњои таълимї вобаста ба сатњи некўањволї .................................................................95Љадвали 57. Дастовардњои таълимї дар оилањои муњољир вобаста ба сатњи маълумотнокии волидайн ..........................................................................................................................................95Љадвали 58 Аќидањои парасторон оид ба таъсири муњољират ба фаъолияти кўдакон ...............................95Љадвали 59. Аќидањои наврасон ва кўдакон оид ба таъсири муњољират ба дастовардњои таълимии худ .................................................................................................................................. 96Љадвали 60. Таъсири муњољират ба таъмини тањсилоти кўдак – назари парасторон................................. 96Љадвали 61. Кор берун аз хонавода, санљиши фарзия.................................................................................... 99Љадвали 62. Наврасоне (15-18-сола), ки берун аз хонавода кори маблаѓнок мекунанд ............................ 101Љадвали 63. Меъёрњо барои санљиши фарзияњо оид ба кори хона ..............................................................103Љадвали 64. Санљиши фарзияњо оид ба афсурдагии кўдакон ......................................................................107Љадвали 65. Фањмиши парасторон оид ба афсурдањолии кўдакон ..............................................................109Љадвали 66. Нуќтаи назари кўдакон оид ба мањзунї ва афсурдањолї ........................................................ 110Љадвали 67. Санљиши фарзияњо оид ба хашмгинии кўдакон....................................................................... 112Љадвали 68. Аќидањои парасторон оид ба хашмгинии кўдакон .................................................................. 114Љадвали 69. Аќидаи наврасони 15-18-сола оид ба хашмгинї ....................................................................... 115Љадвали 70. «Буќќагарї», тањќир ва лаќабгузории кўдакон – санљиши фарзияњо .................................. 115Љадвали 71. Аќидаи наврасон оид ба «буќќагарї» ........................................................................................ 118Љадвали 72. Љалби кўдакон ба љинояти наврасон ва хушунат – санљиши фарзияњо ................................ 119Љадвали 73. Давомоти кўдакони оилањои муњољир вобаста ба сатњи маълумотнокии волидайн .......................................................................................................................................129Љадвали 74. Дастовардњои кўдакони оилањои муњољир вобаста ба сатњи маълумотнокии волидайн .......................................................................................................................................130Рўйхати наќшањоНаќшаи 1. Сатњи камбизоатї вобаста ба минтаќа ..........................................................................................4Наќшаи 2. Консепсия барои тањлили таъсири муњољират ба кўдакони дар Тољикистон мондаи муњољирати мењнатї ........................................................................................................ 15Наќшаи 3. Харитаи мавзеъњои тањќиќот ....................................................................................................... 20Наќшаи 4. Дар 10 соли охир муњољири мењнатї чанд маротиба барои кор сафар кардааст ...................47Наќшаи 5. Парасторон таъсири умумии муњољирати мењнатиро арзёбї намудаанд ............................. 49Наќшаи 6. Нуктаи назари парасторон оид ба таъсири аз њама муњими муњољират (мусбат) ................. 50Наќшаи 7. Нуктаи назари парасторон оид ба таъсири манфии муњољират ..............................................52Наќшаи 8. Сабабњои мушкил ё осон будани нигоњубини саломатии кўдакон дар хонаводањои муњољир ва партофташуда .....................................................................................57Наќшаи 9. Таносуби харољоти моњона барои анвои ѓизої вобаста ба навъи хонавода ...........................61Наќшаи 10. Навъњои ѓизое, ки кўдакон дар давоми њафта истеъмол мекунанд, аз рўи навъњои хонавода ......................................................................................................................................... 62Наќшаи 11. Парасторон сатњи саломати кўдаконро аз рўи дараљаи некўањволї дараљагузорї мекунанд................................................................................................................. 69Наќшаи 12. Харољот ба тањсилот аз рўи љинс ва навъи муњољират. ............................................................. 82Наќшаи 13. Истифодаи ваќт барои тањсилот, аз рўи маќоми муњољират ва љинс .....................................102Наќшаи 14. Афсурдањолї ё депрессия - чун таъсири муњољират, аз нуќтаи назари парасторон .....................................................................................................................................109Наќшаи 15. Кўдаконе, ки мањзун ва гирифтори депрессия буданашонро ќайд карданд, аз рўйи гурўњи синну сол ва навъи хонавода..............................................................................111Наќшаи 16. Хашмгинї - натиљаи таъсири муњољират, аќидаи парасторон ............................................... 113Наќшаи 17. Кўдакони ба хашм додашуда ва гапнодаро, вобаста ба синну сол ва навъи хонавода ......................................................................................................................................... 114Наќшаи 18. Депрессияи кўдакон, аз рўйи љинс ва навъи хонавода ............................................................ 127Љадвали 19. Хашмгинии кўдакон вобаста ба љинс ва навъ ........................................................................... 127Наќшаи 20. Дараљаи дорої вобаста ба навъи хонавода ................................................................................128Наќшаи 21. Наќши се зинаи њукумат дар низоми њифзи кўдакон .............................................................. 135Наќшаи 22. Тадбирњои сиёсї, аќидаи хонаводањои муњољир ......................................................................138Наќшаи 23. Тадбирњои сиёсї, аќидањои хонаводањои партофташуда ........................................................138Рўйхати наќшањо vii
  • 9. Ихтисорањо СН Саволномаи наврасон ФТА Фонди таълимии аврупої СХК Созмони хўрокворї ва кишоварзї ВМКБ Вилояти Мухтори Кўњистони Бадахшон ММД Маљмўи мањсулоти дохилїВНМО/БПНМ Вируси норасоии масунияти одам/Бемории пайдошудаи норасоии масуният ТУМ Ташкилоти байналмилалии мењнат ТУМ Ташкилоти байналмилалии муњољират LFS Тањќиќоти нерўи корї MLSPP Вазорати мењнат ва њифзи иљтимоии ањолї СЃЊ Созмони ѓайрињукуматї OPM Ташкилоти тањќиќотї аз шањри Оксфорди Британияи Кабир SDQ Саволнома оид ба тарафњои ќавї ва мушкилот TB Бемории сил TLSS Тањќиќоти сатњи зиндагии ањолї UN Созмони Милали Муттањид UNCRC Конвенсияи Созмони Милали Муттањид (СММ) оид ба њуќуќњои кўдак UNESCO Ташкилоти Созмони Милали Муттањид оид ба маориф, илм ва фарњанг UNICEF Хазинаи кўдакони Созмони Милали Муттањид USD Доллари Иёлоти Муттањидаи Амрико (ИМА) YA Навраси љавон (11-14 сола) YAQ Саволномаи навраси љавон
  • 10. МаълумотномаМаълумотномаГузориши мазкур маълумоти базавї, усул, бозёфт ва хулосањои лоињаи тањќиќотие,ки барои муайян намудани сатњи таъсири муњољирати мењнатї ба кўдакони дарЉумњурии Тољикистон мондаи муњољирон татбиќ шуда буд, пешнињод мекунад.Лоиња аз тарафи Хазинаи кўдакони СММ (ЮНИСЕФ) маблаѓгузорї шуда, онро таш-килоти тањќиќотии шањри Оксфорди Британияи Кабир аз моњи июни соли 2010 томоњи марти соли 2011 татбиќ кардааст. Гузориши мазкур дар асоси тањлили пурраињуљљатњо оид ба таъсири муњољират ба кўдакони дар ватан монда, инчунин тањќиќотисифативу миќдорї тањия шудааст.Консепсия ва методологияОмўзиши мазкур мувофиќи усули «њуќуќи кўдак - дар маркази диќќат», кинишондињандањои шароити саломатї, тањсилот, фаъолиятњои иќтисодї ва психологї-иљтимоиро арзёбї мекунад, гузаронида шудааст. Консепсияи асосии тањќиќоти мазкуртасдиќ мекунад, ки таъсири муњољират ба кўдакон асосан аз навъи муњољирате, ки ка-лонсолони оила ба он машѓуланд, инчунин аз хусусиятњои фардї, оилавї ва иљтимоїманша мегирад.Аз ин лињоз консепсияи асосї се унсурро фаро мегирад:• аввал, натиљаву нишодињандањои шароити кунунї – вазъи саломатї, тањсилот, фа- ъолияти иќтисодї ва психологї-иљтимоии кўдакон;• дуюм, хусусиятњои фардї (синну сол, љинс ва ќобилият), хонавода (андоза ва сохтор, сатњи маълумот, нерўи корї, даромад, муносибат ва ѓайра) ва масъалањои дигар (им- конияти хонаводањо, арзишњои иљтимої, пешнињоди хизматрасонињо ва ѓайра), ки ба ин натиљањо таъсир мерасонанд;• сеюм, хусусиятњои таљрибаи муњољират, ба монанди миќдори интиќоли маблаѓ, давомнокї ва тартиби муњољират ва муошират, ки ба кўдакон таъсир мерасонанд.Тањлили сесамтаи муќоисавии маълумоти аз сарчашмањои гуногун бадастомада усулиасосии тањќиќоти мазкур буда, он тавассути љамъ овардан ва муттањид сохтани маълумо-ти сифатї ва миќдорї ба роњ монда мешавад. Маълумоти сифатї ва миќдории тањќиќотимазкур аз се навъи хонавода, ки муњољират ба онњо таъсири мухталиф расонидааст, љамъоварда шудаанд: хонаводањои муњољирон, хонаводањои партофташуда ва хонаводањое,ки бо муњољират машѓул нестанд.Омўзиши ибтидоии тањќиќоти мазкур дар чор ноњияи Љумњурии Тољикистон суратгирифт:1. ноњияи Бобољон Ѓафурови вилояти Суѓд;2. шањри Кўлоби вилояти Хатлон;3. ноњияи Шуѓнони Вилояти Мухтори Кўњистони Бадахшон;4. шањри Вањдати ноњияњои тобеи љумњурї.Корњои мавзеї моњњои ноябр – декабри соли 2010 аз тарафи ташкилоти мањаллии«Шарќ» гузаронида шуданд. Дар њамаи ноњияњо мањалли тањќиќот бо сабаби мушки-лоти пайдо намудани хонаводањои партофташуда дар дењањои аввалан интихобгардидавасеъ гардонда шуд.Воситањои тањќиќоти сифатї аз маљмўаи корњои гурўњї (муњокимаи гурўњии масъала)ва мусоњиба бо кўдакон ва парасторон, инчунин мусоњиба бо маълумотдињандагониКонсепсия ва методология ix
  • 11. Таъсири муњољирати мењнатї ба кўдакони дар Тољикистон мондаи муњољирон мањаллї тавассути саволномањои пешакї тайёркардашуда, ки иловаи саволњои озодро вобаста ба мавзўъ дар назар дорад (як навъи мусоњиба, ки аз саволњои пешакї омо- дашуда ва саволњои иловагии муњаќќик њангоми сўњбат пайдо мешаванд), иборат бу- данд. Барои љамъ намудани маълумоти сифатии тањќиќот дар њар ноњияи интихобшуда панљ муњокимаи гурўњї ва 10 мусоњибаи пурра гузаронида шуд. Иштирокчиёни асосии тањќиќоти сифатї кўдакон (духтарону писарони синну соли гуногун), парасторон (аслан занон) ва маълумотдињандагони асосии мањаллї, ба монанди омўзгорон, духтурон, кор- мандони СЃД-и мањаллї ва намояндагони њукумати мањаллї буданд. Тањќиќоти хурд бе тањияи нишондињандањо дар асоси интихоби ѓайриэњтимолї њамчун усули тањќиќоти миќдорї барои омўзиши мазкур интихоб шудаанд. Тавассути ин усул хулосањои умумии омории миллиро баровардан ѓайриимкон аст, вале он барои муайян намудани фарќият њангоми гузаронидани тањлили муќоисавї бо натиљањои тањќиќоти сифатї ёрї мерасонад. Барои љамъ овардани маълумоти миќдорї дар њар як ноњия 60 саволнома барои хонавода пур карда шуд. Илова бар ин 100 нафар навраси хурдсол (11- 14-сола) ва 98 наврас (15-18-сола) саволномањои назарсанљиро (арзёбии хусусиятњои худ) пурра сохтанд. Мањдудиятњои усулњои тањќиќоти мазкур нарасидани намояндагони гурўњи тањќиќшаванда ва ба таври бояду шояд ворид сохтани маълумот ва навиштани протоколњои сўњбатњо буд, ки хоси чунин тањќиќотњо мебошанд. Барои паст кардани чунин мушкилот усули стандартии тоза кардани маълумот, аз љумла, нишондодњои омории барљаста ва номувофиќатии мантиќии маълумоти воридшуда истифода шуд. Њарчанд тањќиќоти мазкур самтњои васеи масъаларо нишон дињад њам, натиљањои му- шаххаси он њамчун натиљањои умумиљумњуриявї муаррифї карда намешаванд. Бозёфту натиљањои тањќиќот Аќидањо оид ба таъсири умумии муњољират Њарчанд хонаводањои муњољир (хонаводањое, ки якчанд аъзои он машѓули муњољирати мењнатї њастанд) таъсири умумии муњољиратро «хеле хуб (мусбат)» ё «хуб (мусбат)» баён карданд, вале 30 фоизи тањќиќшудагон таъсири муњољиратро ягон хел иброз надошта, 33 фоиз (фоизи баландтарин дар ин гурўњи хонаводањо) онро манфї шумориданд. Ба фои- даи иловагии молиявї нигоњ накарда, шумораи зиёди хонаводањои муњољир аз ноилољї бо маќсади нигоњ доштани хонавода ба муњољирати мењнатї рў оварда, аз интихоби худ норозианд. Ин њиссиёти манфии таъсири умумии муњољират инчунин аз љониби 48 фо- изи хонаводагони ѓайримуњољир баррасї шуд. Гурўње (категорияе), ки таъсири манфии муњољиратро пурра дастгирї карданд, хонаводањои партофташуда (шавњар ё писари хо- навода онњоро пас аз муњољират тамоман суроѓ намекунад) мебошад. Сарчашмаи иловагии фоидаи молиявї њамчун љињати хуби муњољирати мењнатї шинох- та шуд, чунки ин барои пардохти хизматрасонињои тиббї, тањсилот, ѓизогирии хуб ва манзили зисти хуб ёрї мерасонад. Њарчанд хонаводањои партофташуда танњо љињатњои манфии муњољиратро номбар карда бошанд њам, хонаводањои ба муњољират љалбнабуда ба ин савол чун хонаводањои муњољир посух додаанд. Таъсири манфии муњољират муайян шуд, ки он камии роњнамоии (тарбияи) волидайн ва таъсири он ба њолати асаб, хашмгинї ва афсурдањолии кўдакон мебошад. Њама навъи хонаводањо ќайд карданд, ки бо вуљуди таъсири мусбии муњољирати мењнатї, набуда- ни яке аз волидайн ба кўдак таъсири манфї мерасонад, махсусан ба рушди психологї- иљтимоии онњо. x
  • 12. МаълумотномаТаъсир ба сатњи саломатїЌисмати мазкур ба тањќиќи таъсири муњољирати мењнатї ба дастрасї ба хизматрасониитиббї, аз љумла ѓизогирї ва гуногунии хўрокворї, њифзи саломатї ва беморї бахшидамешавад.Мувофиќи сарчашмањо (адабиёт ва њуљљатњои дигар) яке аз нишондињандањои дастрасиихонавода ба хизматрасонии тиббї – ѓайр аз муоинаи маљбурии тиббї - тавассути пулинаќд харидани доруворї ва пардохти њаќќи хизматрасонии тиббї мебошад. Далелњоитањќиќоти мазкур нишон медињанд, ки байни дастрасї ба хизматрасонии тиббї ва даро-мади хонавода алоќаи зич мављуд аст. Ин аз он далолат мекунад, ки интиќоли маблаѓ ба-рои осон гардонидани дастрасї ба хизматрасонии тиббии хонаводањои муњољир наќшикалон мебозад. Аз тарафи дигар, чуноне ки њангоми мусоњиба бо маълумотдињандагониасосї – духтурон маълум гашт, хонаводањои партофташуда барои ќонеъ намудани тала-боти худ бањри нигоњ доштани саломатї мушкилоти зиёд мекашанд.Камбизоатї ва камии захирањои молиявї њамчун омили асосии мањдудкунандаидастрасї ба хизматрасонии тиббї ќайд карда шуд. Аз ин лињоз таъсири бевоситаиинтиќоли маблаѓ ба дастрасї ба хизматрасонии тиббї ва табобат дар хонаводањоимуњољири мењнатї доштаро ба осонї муайян кардан мумкин аст.Ваќте аз посухдињандагон пурсида шуд, ки баъд аз ба муњољирати мењнатї рафтани мо-дару падарашон бо табобат фаро гирифтани кўдаконашон осонтар шуд ё мушкилтар,25 фоизи онњо «хеле осон» ва 29 фоиз «каме осон»-ро интихоб карданд. Њангоме кисабабашро пурсидем, аксари хонаводањои муњољирон (87 фоиз) гуфтанд, ки сабаби асосї- интиќоли маблаѓ аз тарафи муњољирон аст (нигаред ба наќшаи 8).Чуноне ки чашмдошт будем, вазъияти хонаводањои партофташуда хеле фарќ мекард.Ягон нафар посухдињандагони хонаводањои партофташуда љавоби «хеле осон»-ро ин-тихоб накарданд ва танњо 2 фоиз гуфтанд, ки «каме осон» шуд. Ќисми зиёди онњо (65фоиз) гуфтанд, ки вазъияти бо табобат фаро гирифтани фарзандонашон «хеле муш-кил» гашт. Сабаби асосии вазнин шудани вазъиятро аксари парасторон (81 фоиз) даркам будани маблаѓ донистанд. Ќисме аз посухдињандагон (8 фоиз) гуфтанд, ки бароииљрои корњои хона ёрдамчї надоштанд, дигарон (6 фоиз) гуфтанд, ки кўдаконашон бе-саранд ва нигоњубин кардани онњо мушкил аст ва чанде аз онњо (6 фоиз) ќайд карданд,ки кўдаконашон афсурдањоланд ва аз ин лињоз зуд-зуд бемор мешаванд.Тањќиќот нишон медињад, ки хонаводањои муњољирон аз њисоби интиќоли маблаѓ да-ромади молиявии бештар доранд ва ин ба шароити ѓизодињии кўдаконашон таъсиримусбат мерасонад. Ин омилро далелњои аз тањќиќот ба даст омада тасдиќ мекунанд. Пешаз њама маълум гашт, ки аксари парасторон баён намуданд, ки тайи 12 моњи охир батаври кофї хонаводаашонро бо хўрок таъмин карда натавонистаанд. Аммо масъалаи на-расидани хўрок дар оилањои партофташуда вазнинтар буда, дар хонаводањои муњољиронон нисбатан њалли худро ёфта аст, њатто назар ба хонаводањои ѓайримуњољир њолатихонаводањои муњољир дар ин самт бењтар аст. Сониян, маълум гашт, ки таносуби њарољотихонаводањои муњољирони мењнатї барои хариди мањсулоти хўрокворї назар ба оилањоиѓайримуњољир пасттар ва дар муќоиса бо оилањои партофташуда хеле паст буд. Ин азон шањодат медињад, ки интиќоли маблаѓ имконият медињад, ки оилањои муњољиронимењнатї харољоташонро аз маводи «асосї» ба самти дигар равона созанд. Сеюм, гуногу-нии мањсулоти хўроквории хонаводањои муњољирони мењнатї ба мањсулоте, ки оилањоиѓайримуњољир истеъмол мекунанд, монанд ё якхела буда, дар ин масъала хонаводањоипартофташуда бори дигар аќиб монданд, махсусан дар тановули мањсулоти серѓизо, бамонанди гўшт, мева, моњї, лўбиёгињо, донагињо, маѓз ва амсоли онњо.Бозёфту натиљањои тањќиќот xi
  • 13. Таъсири муњољирати мењнатї ба кўдакони дар Тољикистон мондаи муњољирон Яке аз самтњои асосии таъсири муњољирати мењнатии волидайн ба фарзандон, чуноне ки далелњои байналмилалї исбот менамоянд, ин таъсир ба амалњои бењдошти саломатї мебошад. Далелњои тањќиќоти мазкур оид ба амалњои оддитарини пешгирии беморињо фарќияти зиёдро байни кўдакони хонаводањои мухољирони мењнатї, партофташуда ва оилањои ѓайримуњољир нишон надоданд. Сатњи эмгузаронї дар њар се гурўњї хонаводањо хеле баланд буд. Риояи гигиенаи шахсї ба монанди тоза кардани дандон ва шустушў (оббозї) кардан ќариб дар њар се навъи хонавода якхела буд. Зиёда аз он, рафтори носолим ба монанди тамокукашї ва нўшидани машрубот бай- ни кўдакони дар мусоњибањо иштироккарда мушоњида нашуд. Махсусан барои духта- рон тамокукашї ва нўшидани машрубот «айб» дониста шуда, дар ягон мусоњиба ба ин амалњо шомил шудани духтарон ќайд нашуд. Њарчанд ин гуна рафтор аз тарафи писа- рон рад нашуда бошад њам, тамокукашї ва нўшидани шароб ба онњо одат нашудааст. Далелњое, ки аз мусоњиба бо наврасони хонаводањои муњољир ва партофташуда ба даст оварда шудаанд, нишон медињанд, ки сабаби ба тамокукашї ва шаробнўшї даст наза- данро чанде аз наврасон дар таъсири дин ва огањии дигарон аз натиљањои манфии ин гуна рафтор донистаанд. Хатари пањн намудани беморињои тавассути алоќаи љинсї гузаранда ва дигар инфексияњо аз тарафи мардони муњољирро ахборотдињандагони асосї аз ќабили духтурон ќайд кар- данд, аммо тањќиќот ин масъаларо бо зављањои мардони муњољирони мењнатї баррасї накард. Бояд ќайд кард, ки ин масъала хеле њассос аст ва барои тањлили он пурсида- ни саволњои водоркунанда ва вазнин, ки ба тањќиќоти миќдорї ва ё муњокимаи гурўњї номувофиќанд, зарур аст. Ёфтани далелњо оид ба таъсири муњољират ба беморшавии кўдакон аз адабиёти (њисоботњо ва амсоли он) байналмилалї мушкил аст ва ин ќисман ба хусусияти маълумоти тавас- сути тањќиќоти миќдорї љамъшуда, ки марњилаи мањдуди истифода ва баррасиро фаро мегирад, вобаста аст. Вобаста ба мањдуд будан ва хусусияти ѓайринишондињандагї до- штани тањќиќот, љамъ овардани маълумот оид ба сатњи фавт байни ањолии интихобшуда ѓайриимкон буд. Инчунин љамъ овардани маълумоти мувофиќ оид ба сатњи беморшавї низ мушкил буд. Аммо аќидањое низ пешнињод шуданд, ки гўё кўдакони хонаводањои ѓайримуњољир назар ба кўдакони оилањои муњољирони мењнатї ва партофташуда камтар бемор мешаванд, ва ин аќидаро натиљањои тањќиќоти сифатї низ дастгирї менамоянд. Тањлили фоизи кўдакони аз 0 то 18-сола, ки дар муддати 30 рўзи охир бемор шуда- анд, нишон медињад, ки кўдакони оилањои ѓайримуњољир назар ба кўдакони оилањои муњољирони мењнатї ва партофташуда камтар бемор мешаванд (15 фоиз ва 17 фоизи духтарон ва писарон дар муќоиса бо 26 фоиз ва 27 фоиз дар хонаводањои муњољирони мењнатї ва 21 фоиз /29 фоиз дар хонаводањои партофташуда). Таќсимоти оддии њолати саломатї дар асоси дороии оилањо (ба тањќиќот шомилбуда) нишон медињад, ки сало- матии кўдакони хонаводањои доро одатан «хеле хуб» ва «хуб» (78 фоиз) маънидод карда шуда, барои муќоиса дар оилањои камбизоат: 57 фоиз дар оилањои камбизоаттарин ва 61 фоиз дар оилањои миёнањол мебошад. Таъсир ба тањсилот Тањлили таъсири муњољират ба тањсилоти кўдакони дар Тољикистон мондаи муњољирони мењнатї мураккаб аст, зеро он метавонад ба омилњои гуногун, ба монанди љинси кўдак, синну соли ў њангоми муњољирати волидайн, шумораи хоњару додарон ва сохтори оила, сатњи маълумотнокии падару модари ба муњољирати мењнатї машѓул ва волидайни партофташуда, инчунин ба сатњи шањрикунонии љомеаи муњољирони мењнатї воба- xii
  • 14. Маълумотномаста бошад. Аз ин лињоз пайдо намудани далелњо оид ба фарогирї ба мактаб, миќдорисолњои тањсил дар мактаб, давомоту иштирок дар дарсњо ва дастовардњои таълим њамдар сатњи байналмиллалї ва њам дар Љумњурии Тољикистон мураккаб аст.Тањќиќот фарзияи «муњољирати мењнатї ба сатњи фарогирї ба тањсилот (дар мактаб)таъсир намерасонад»-ро тасдиќ кард, зеро таълим то синни 16-солагї њатмї, маљбурїва ройгон аст, аз ин лињоз сатњи ба тањсил фаро гирифтани кўдакон хеле баланд аст.Сохтори њуќуќї - омили асосии муайянкунандаи фарогирии кўдакон ба тањсилотиасосї ва миёна мебошад, на хусусиятњои муњољират ва сатњи некўањволии оила. Сатњифарогирї ба тањсилот пас аз хатми мактаби асосї таѓйир меёбад.Таќсимоти маълумоти оморї ба синну сол нишон медињад, ки кўдакон баъд аз раси-дан ба синни шонздањ аз тањсил берун мемонанд. Дар њолате ки фарогирии кўдаконто синни шонздах дар њамаи гурўњњои тањќиќшаванда ќариб ба 100 фоиз мерасад, ба-рои наврасони 17-18-сола сатњи фарогирї ба мактаб барои њамаи гурўњњои хонаводањоба маротиб паст мегардад. Ин маълумот ба нишодињандањои Тањќиќоти сатњи зинда-гии ањолии Тољикистон мувофиќат менамояд. Ба њар њол тањќиќот нишон медињад,ки фарогирї ба тањсилоти кўдакони оилањои партофташуда (махсусан духтарон) баъдаз синну соли тањсилоти асосї (синфи 9) камтар мегардад. Ногуфта намонад, ки шу-мораи ањолии ба тањќиќот шомилбуда хеле мањдуд аст, ва маълумоти пешнињодшудабояд эњтиёткорона истифода шавад.Танњо дар оилаи муњољири мењнатї ё партофташуда зиндагї кардан нишондињандаисатњи аз мактаб дур мондани кўдакон буда наметавонад. Синну соли аз мактаб дур мон-дан (мактабро партофтан) ва миќдори солњои тањсил дар мактаб аз вазъияти иќтисодииоила ва муносибати он ба тањсил вобаста аст. Ин вазъият ва муносибатњо ба навъимуњољират вобастаанд, яъне навъњои муайяни муњољират метавонанд ба ин раванд таъ-сир расонанд. Баъзан хаёли муњољирати оянда ба тањсил фаро гирифтан таъсири манфїмерасонад (таъсири «намоишдињї», яъне «дар оянда муњољират мекунам», гуфта на-врасону љавонон ва волидайни онњо ба идомаи тањсил мароќ зоњир намекунанд), аммоодатан он вобаста ба хусусиятњои шахс метавонад таъсири мусбат дошта бошад. Дарњолате ки камбизоатї садди роњи тањсил нест ва муносибатњо нисбат ба тањсил гирифтансозгоранд, интиќоли маблаѓ ба миќдори соли тањсил таъсири мусбат мерасонад.Камбизоатї ва ќоидањои гендерї ба сатњи давомот ва аз мактаб дур мондан таъсирмерасонад. Бештар духтарон назар ба писарон мактабро баъди синфи 9–ум тарк меку-нанд. Якчанд модар ќайд карданд, ки дар оила падарон ќабулкунандаи ќарор буда, батањсилоти духтаронашон нисбат ба тањсилоти писаронашон камтар ањамият медињанд.Ин ба шароити муњољират таъсири гуногун дорад. Дар вазъияти ногувори иќтисодииоила, дар назар аст, ки аввал духтарон мактабро тарк мекунанд. Аммо дар оилањое, кишавњаронашон онњоро тарк кардаанд ва ќабули ќарор ба ўњдаи занон аст, имкониятитањсили пурра гирифтани духтарон зиёдтар аст.Дар назария даромади оила (аз љумла интиќоли маблаѓ) ба давомоти тањсил таъси-ри мусбат мерасонад ва мутаќобилан мењнати кўдакон њам дар хона ва њам берун азон, натиљаи таљрибаи манфї, сифати пасти дарсњо, арзиши баланд (харољоти зиёд)нисбат ба натиљањои самараноки таълим ба давомот таъсири манфї мерасонад. Дарвазъияти мо муњољират ба давомот то хатми тањсилоти асосї сахт таъсир намерасонад.Асосан дар ин зинаи тањсилот ба давомоти хонандагон беморї, камбизоатии хонаводава нерўи корї, ки кўдаконро маљбур месозад, ки дар хона ва берун аз он барои дарёфтимаблаѓ кор кунанд, таъсир мерасонанд. Дар натиља кўдакони партофташуда назар бадигар кўдакон бештар дар дарсњо ѓоибанд. Сатњи маълумотнокии волидайне, ки дархона мебошанд, ба давомоти кўдакон таъсир расонда, ба он мувофиќат мекунад.Бозёфту натиљањои тањќиќот xiii
  • 15. Таъсири муњољирати мењнатї ба кўдакони дар Тољикистон мондаи муњољирон Кўдакон аз њамаи навъи хонаводањо изњор доштанд, ки онњо сари чанд ваќт бо сабаби иљрои корњои хона ба мактаб намераванд; аслан чунин аќидаро писарон пешнињод карданд. Ягон духтар нагуфт, ки барои иљрои корњои хона аз дарсњо дур мемонад, аммо якчанд модарон гуфтанд, ки духтаронашон барои иљрои корњои хона ба мак- таб нарафтанд. Аммо чунин њолатњо хеле кам баён шуданд. Маълумоти миќдорї (шу- мораи рўзњои ѓоиб будан дар соли хониши охирон аз тарафи хонандагони љинс ва хонаводањои гуногун муќоиса ва тањлил шудаанд) нишон медињад, ки писарон назар ба духтарон зиёдтар ба дарсњо њозир намешаванд ва кўдакони хонаводањои партофта- шуда назар ба дигарон зиёдтар ба мактаб намеоянд. Сарчашмањо (адабиёт)-и байналмилалї оид ба дастовардњои хонандагон ва дигар нишондињандањои тањсилот омехтаанд (мураккабанд). Муњољират дар њолати кам шуда- ни назорат ва ёрии волидайн ба дастовардњои таълимии кўдакон таъсири манфї мерасо- над; аслан он ба кам шудани шавќу завќ ба тањсил ё рафтори ношоиста ё ба фаъолиятњои дигар (ѓайр аз тањсил) шомил шудан оварда мерасонад. Аз тарафи дигар, интиќоли маблаѓ ба оила имконият медињад, ки барои фарзандонашон мактаби бењтарро инти- хоб кунанд. Натиљањои тањлили мавзеии мо фарќи зиёдро дар фаъолияти таълимии кўдакони оилањои муњољир ва ѓайримуњољир муайян накарданд. Аммо аќидањое низ пешнињод шуданд, ки дар якчанд хонаводањои муњољири мењнатї дошта ба кўдакон ёрии таълимї расонида намешавад ва ин ба фаъолияти таълимии онњо таъсири манфї мера- сонад. Ин њолат то андозае тавассути интиќоли маблаѓ дар хонаводањои муњољироне, ки хонаводањояшонро тарк накардаанд, мўътадил гардонида мешавад. Маълумоти оморї (миќдорї) нишон медињад, ки духтарони ба тањќиќот фарогирифта- шуда назар ба писарон бањои хубтар мегиранд, аммо байни намояндагони навъњои гуно- гуни муњољирон чунин фарќият дида намешавад. Шояд ин ѓайримантиќї ва ба маълумо- ти сифатї мухолиф садо дињад, вале дастовардњои тањсилотии духтарон аз хонаводањои партофташуда ба њисоби миёна аз фарзандони дигар навъи хонаводањо баландтар аст. Таъсир ба фаъолияти иќтисодии кўдакон Натиљањои тањќиќот тавсия медињанд, ки таъсири муњољират ба фаъолияти иќтисодии кўдакони дар ватан мондаи муњољирони мењнатї вобаста ба дар хона ё берун аз он кор кардани кўдак фарќ мекунад. Агар кўдак берун аз хонавода кор кунад, интиќоли маблаѓ (аз тарафи волидайн) ба кам шудани андозаи кори кўдак мусоидат мекунад. Барои кўдаконе, ки дар хона кор мекунанд, интиќоли маблаѓ ду навъ таъсир мерасонад. Якум, кўдак барои пурра сохтани љойи волидайни дар муњољират буда зиёдтар кор мекунад. Дуюм, интиќоли маблаѓ ба самаранокии фаъолияти кўдак таъсир гузошта метавонад, ба шарте ки кўдак он маблаѓро дуруст њарљ кунад, масалан барои коркарди замин ва хариди таљњизот. Натиљањои тањќиќоти мазкур нишон медињанд, ки кўдакони њама навъи хонаводањо ба кори берун аз хонавода машѓул мешаванд. Кўдакони хонаводањои камбизоат зиёдтар кор мекунанд ва хонаводањои партофташуда одатан камбизоатанд ва дар ин љо таносуб байни кор ва бепарасторї дида мешавад. То андозае муносибати «сабаб ва натиља» бай- ни муњољират ва мењнати кўдакон мушоњида мешавад, чунки кўдакони бепарастор ва аз хонаводањои муњољирон бори мењнати волидайни ѓоибашонро ба дўши худ мегиранд. Аммо ин аќида устувор набуда, вобаста ба вазъият фарќ мекунад: кўдакони хонаводањои ѓайримуњољир низ кор мекунанд ва чандин кўдакони хонаводањои партофташуда ва муњољир баръакс кор намекунанд. Илова ба омилњои водоркунандаи нерўи мењнатї ва некўањволї, муносибатњо низ барои ба фаъолияти мењнатї машѓул шудани кўдакон xiv
  • 16. Маълумотноманаќши калон доранд: чандин нафарон мењнатро њамчун фоида ва дигарон њамчун боригарон њисоб мекунанд.Маълумоти оморие, ки дар сатњи хонаводањои ба тањќиќот шомилшуда гузаронида шудабуд, нишон медињанд, ки таќрибан 20 фоиз аз 328 кўдаки аз 6 то 18-сола барои гирифта-ни маблаѓ ва ё дигар навъи пардохт кор кардаанд. Муайян шуд, ки писарони хонаводањоиѓайримуњољир зиёдтар ба фаъолияти мењнатї машѓуланд (35 фоиз аз шумораи 40 нафаркўдаки ба тањќиќот фарогирифташуда), аммо байни маълумоти омории духтарону писа-рони коргар таѓйирот он ќадар назаррас нест. Кўдакони аз хонаводањои партофташуданиз аз њисоби миёна зиёд кор накардаанд. Навъи асосии фаъолияти мењнатї дар майдо-ни пахта сурат мегирифт (72 фоиз аз шумораи 57 нафар кўдакон иброз доштанд, ки дарпахтазор кор мекунанд).Кўдакони њама навъи хонаводањо гуфтанд, ки онњо дар хона низ кор мекунанд. Асланон дар асоси ќоида ва муносибатњои иљтимої ба роњ монда шудааст, зеро кор дар хонањамчун унсури инкишофи кўдак шумурда шуда, бо тањсил њамгиро аст. Набудани во-лидайн ба кам гаштани нерўи мењнатї сабаб шуда, андозаи кори хонаро барои кўдаконзиёд мекунад.Кўдакони хонаводањои партофташуда, муњољири мењнатї дошта ва ба муњољиратљалбнабуда барои иљрои корњои хона ва ё фаъолияти тиљоратии оилавї як хел ваќт сарфмекунанд. Ин омил новобаста аз минтаќаи зисти кўдакон бетаѓйир аст, чунки ќоида вамуносибањои иљтимої дар минтаќањои гуногун якхелаанд. Зиёда аз он, ин нишондињандабайни хонаводањои даромаднокиашон гуногун фарќ намекунад: ин ба хулосае водор ме-намояд, ки ваќти барои кори хона сарфшуда ба даромади хона вобастагии сахт надорад.Фарќияти кам байни машѓулияти духтарон ва писарон дида мешавад; духтарон назар баписарон барои иљрои корњои хона каме зиёдтар ваќт сарф мекунанд.Таъсир ба некўањволии психологиву иљтимоїТањќиќот нишон дод, ки яке аз таъсири муњими муњољирати волидайн ба кўдаконе, кидар хона мондаанд, ин таъсир ба некўањволии психологї ва иљтимоии онњост. Мах-сусан дар мисоли хонаводањои партофташуда арзиши иљтимоии муњољират вобастаба пароканда шудани хонавода ва набудани нигоњубини волидайн хеле баланд аст.Њангоми тањќиќот чор самти асосии таъсири муњољират ба некўањволии психологиюиљтимоии кўдакон муайян шуд:1. депрессия (афсурдањолї) ва канораљўї;2. камии назорати волидайн, хашмгинї ва гапнодарої;3. «буќќагарї», тањќиркунї ва лаќабмонї;4. рафтори хатарнок (нўшидани машруботи спиртї, истифодаи маводи мухаддир ва рафтори шањвонї).Натиљањои тањќиќоти оморї ва сифатї мушаххас нишон медињанд, ки кўдакони аз назо-рат ва тарбият дурмонда ба танњої, мањзунї ва афсурдањолї моиланд. Аслан ин њолатродар духтарон назар ба писарон зиёдтар мушоњида кардан мумкин аст, махсусан ин њолатаз тарафи кўдакони хонаводањои партофташуда зиёдтар таъкид шуд. Зиёда аз он депрес-сия (афсурдањолї) дар хонаводањои партофташуда на танњо ба кўдакон хос аст – асосанафсурдањолї модаронро фаро мегирад, ки ба дўши худ тарбияи кўдаконро гирифтаанд.Духтарони 15-18-сола асосан ба мањзунї ва депрессия (афсурдањолї) гирифтор меша-ванд, ин њолат дар духтарони хонаводањои муњољир ва партофташуда зиёдтар дидаБозёфту натиљањои тањќиќот xv
  • 17. Таъсири муњољирати мењнатї ба кўдакони дар Тољикистон мондаи муњољирон мешавад. Кўдакони хурдсоли њамаи категорияњои хонаводањо дар ин самт таъсири камтар мебинанд, њамзамон наврасони 15-18-сола аз танњої, мањзунї ва афсурдањолї зиёдтар азият мекашанд. Масалан, танњо 33 фоизи писарон ва духтарони хонаводањои ѓайримуњољир дар як њафтаи охир худро мањзун њис карда, ба депрессия афтодаанд, аммо њамзамон 50 фоизи кўдакони хонаводањои муњољир ва партофташудаи њамин синну сол ба ин њолат гирифтор шудаанд. Ин њолат низ ба унсурњои дигари тањлил мувофиќ аст ва шояд ба хусусиятњои гурўњи барои тањќиќоти мазкур интихобшуда вобаста бошад ё шояд муњољирати волидайн ба наврасони хурдсол ба таври дигар таъсир расонад. Аз натиљањои тањќиќот маълум мегардад, ки хашмнокї ва гапнодароии кўдакони оилањои муњољир ва партофташуда рў ба афзоиш дорад. Модарони онњо иброз до- штанд, ки идора кардани кўдакон бе ёрии шавњарон басо мушкил гаштааст. Хашмнокї аслан байни писарон (онњо модарони худро њурмату эњтиром намекунанд) ва инчунин кўдакони 11-14-сола (фарзандони калонсолтар «ором шуда» ба корњои хона ёрї мера- сонанд) дида мешавад. Тањќиќот нишон дод, ки «фарзанди муњољир будан» њамчун чизи тањќиромез шинох- та намешавад, зеро муњољират дар мамлакат хеле васеъ пањншуда аст. Аммо нисбати кўдакони партофташуда тањќир раво дида шуда, онњоро барои зани нав гирифтани падаронашон ва «фаромўш» сохтани онњо тањќир мекунанд. Зиёда аз он, модарони хонаводањои муњољир иброз доштанд, ки кўдакони онњо ба тањќир ва «буќќагї» гириф- тор мешаванд, зеро наќши «муњофизатї»-и падаронашон дида намешавад. Барои тасдиќ кардани фарзияи шомил шудани наврасони оилањои муњољир ба љиноят ва хушунат далелњои мувофиќ ва зарурї дарёфт нашуданд. Њарчанд аз тарафи намо- яндагони мањал якчанд њолати љинояти наврасон ќайд шуда бошанд њам, онњо танњо фарзия буданд ва ягон далелу раќами тасдиќшуда пешнињод нашуданд. Барои тањлили масъалањои хушунати хонаводагї тањќиќоти сифатии дарозмўњлат ва амиќ бо љалби муњаќќиќони соњибкасб зарур аст. Мутаносибан дар доираи тањќиќоти мазкур имкония- ти гузаронидани чунин тањлил набуд. Омилњое, ки ба таъсири муњољират таъсир мерасонанд Дар доираи тањќиќот гурўњбандии таъсири муњољират дар асоси омилњои зерин ба сомон расонида шудааст: a) фарќият дар таљрибаи худи муњољират (ки ба натиљањо таъсир мерасонад); б) фарќияти хусусиятњои хоси ашхоси алоњида ва хонаводањо (ки натиљањоро гурўњбандї мекунад). Фарќияти байни њамаи навъњои хонаводањо, ки њангоми тањќиќот муайян шуданд, чуни- нанд: • Кўдаконе, ки ба хонавода фоидаи молиявї ва нерўи љисмонї пешнињод карда мета- вонанд , аз муњољирати волидайн таъсири камтар мебинанд. • Будани муњољири мењнатї дар хонавода маънои интиќоли доимии маблаѓро надо- рад, самаранокии он аз андозаи маблаѓ, тартиби интиќол ва банаќшагирии он во- баста аст. • Натиљаи муњољират вобаста ба ваќт фарќ мекунад. Махсусан барои кўдакони хурд- сол; њолати онњо зуд баъди муњољират кардан бадтар шуда, сипас бо мурури замон бењтар мешавад. Ба хона баргаштани муњољирон таъсири мусбат расонда, њар як муњољирати минбаъда боиси маъюсї мегардад. xvi
  • 18. Маълумотнома• Њарчанд аксари посухдињандагонро занон ва фарзандони мардони муњољир ташкил кунанд њам, њамаи иштирокчиён тасдиќ карданд, ки агар модарон муњољир шаванд, ањвол бадтар мегардад.• Синну соли кўдакон дар ду сатњи ба њам пайваст наќш мебозад: њангоми рафтани во- лидайн (махсусан дар њолате, ки падарашон дигар тамоман бар нагардад) ва синну соли њозираи онњо.• Љинси кўдаки хонаводањои муњољирдошта ва ѓайримуњољир ба таъсири умумии муњољирати волидайн таъсири бештаре зам мекунад.• Яке аз омилњои муњими паст кардани таъсири муњољират ба кўдакони дар хона мон- да ин даромади хонавода мебошад.• Сатњи маълумотнокї дар хонавода, махсусан маълумотнокии модарон барои баланд бардоштани дастовардњои таълимии кўдакон омили асосї шинохта мешавад.• Муносибати волидайн ва кўдакон нисбат ба зарурати тањсилот унсури муњими миќдори соли тањсил, давомот ва дастовардњои таълимї буда метавонад.Хулосањо оид ба сиёсати иљтимоїТањќиќоти мазкур ќарору ќонун ва тартиботи мављудаи идоракунии муњољират ва њифзииљтимоии Љумњурии Тољикистонро ба эътибор гирифта, барои такмил ёфтани онњотавсияњо пешнињод мекунад.a) Идоракунии муњољиратСиёсати давлатии муњољират дар Љумњурии Тољикистон ва наќшаи дурнамои татбиќисиёсати муњољират мураккаб аст. Бо вуљуди таъсиси Хадамоти мустаќили муњољиратиназди Њукумати Љумњурии Тољикистон (моњи январи соли 2011) ва тањияи лоињаи навиСтратегияи муњољирати мењнатї, ки моњи декабри соли 2010 барои тасдиќ ба ЊукуматиЉумњурии Тољикистон пешнињод шуда буд, ќарорњои сиёсие, ки мушкилоти хонаводањоимуњољирони мењнатї ва фарзандони онњоро ба таври бояду шояд њал менамуда бошанд,ѓайримунтазаманд.Дар асоси натиљањои тањќиќоти мазкур ва таљрибаи пешќадами љањонї дар ин самт сиё-сати идоракунии муњољирати мењнатї дар Љумњурии Тољикистон бояд њадафњои зерин-ро ба эътибор гирад:1. Барои ба тартиби муайян даровардани муњољират тадбирњо андешида шаванд.2. Таљрибаи муњољирати муњољирони тољик инкишоф дода шавад.3. Ба хонаводањои муњољирони мењнатї ёрї ва хизмат расонида шавад.4. Инкишофи инфрасохтори дохилї барои муњайё сохтани имкониятњои љойи кор бо маќсади пешгирии муњољирати минбаъда ва ба баргаштан водор намудани муњољирон.Бо ин маќсад тадбирњои зерин бояд андешида шаванд:• Идома додани гуфтушунид бо Федератсияи Россия дар самти ба тартиб даровардани фаъолияти муњољирони мењнатии тољик.• Ќабул ва татбиќи самараноки стратегияи нави муњољирати мењнатї, аз љумла ан- дешидани тадбирњо барои њалли мушкилоти хонаводањои муњољирон ва чорањои њифзи иљтимоии оилањои ниёзманд ва кўдакони онњо.Бозёфту натиљањои тањќиќот xvii
  • 19. Таъсири муњољирати мењнатї ба кўдакони дар Тољикистон мондаи муњољирон • Ба наќша гирифтани барномањои махсус бо маќсади дастгирии хонаводањои муњољир, ба монанди пешнињоди ќарзи камфоиз, пасандозњо ва ё барномањои кафолатї (суѓуртавї). • Баланд бардоштани нерўи Хадамоти муњољират бо маќсади тањия ва ќабули ќарорњои мушаххас ва самаранок дар самти муњољирати мењнатї. Б) Њифзи иљтимої Системаи њифзи иљтимоии кўдакон дар Љумњурии Тољикистон асосан ба нигоњубин дар сатњи мањал (љойи зист) равона шуда, барои њифзи кўдакони хонаводањои муњољир барномањои мањдуд татбиќ мешаванд. Хизматрасонии иљтимої барои расонидани ёрї ба хонаводањо ва кўдакон асосан дида намешавад. Ин аќида дар Тољикистон нисбатан нав аст, аз ин лињоз ќадамњои аввалин дар самти пешнињоди барномањои таълим ва омўзиши кормандони иљтимої гузошта мешаванд. Адабиёти илмї-тањќиќотї тавсия медињад, ки барои тањияи сиёсати самаранок, натиљабахш, мушаххас ва фарогирандаи масъалањои гендерї бо маќсади њалли мушки- лоти хонаводањои муњољир ва кўдакони дар Тољикистон мондаи муњољирони мењнатї ќолаби муайяни пайвасткунандаи муњољират ва њифзи иљтимої зарур аст. Дар ин њолат сиёсати њифзи иљтимої дар Тољикистон бояд хусусиятњои зеринро дошта бошад: 1. Њифзи кўдакон аз истисмор ва хушунат. Такмил додан ва тањияи ќарору ќонунњо оид ба тартиб даровардан ва назорати мењнати кўдакон ва љазо додан ба њама гуна амалњои хушунат нисбат ба кўдакон. 2. Дастгирии парасторон дар тарбияи кўдакон. Барномањои беруназмактабї метаво- нанд ба парасторон ва кўдакони дар Тољикистон мондаи муњољирони мењнатї, мах- сусан ба кўдакони хонаводањои партофташуда ёрї расонанд. 3. Барои дарёфти љойи кори самаранок ба љавонон ва калонсолон ёрї расондан. Дар љомеа ниёз ба сиёсати фарогири њифзи иљтимої, ки на танњо ба масъалањои паст карда- ни сатњи камбизоатї (ин њам зарур аст, вале кифоя нест), балки ба њалли мушкилоти одамо- ни ниёзманд, аз љумла кўдакони аз тарафи волидайни муњољир партофташуда равона ме- гардад, мављуд аст. Барои паст кардани сатњи таъсири муњољирати волидайн ба фарзандони онњо тањияи барномањои молиявї ва ѓайримолиявии њифзи иљтимої зарур аст. Дастгирии молиявї: • Тањия ва татбиќи системаи маќсаднок ва ба талабот нигаронидашудаи ёрии иљтимої. • Ба наќша гирифтани пардохти љуброни молиявї барои хонаводаву кўдакони пар- тофташуда, ки танњо яке аз волидайн (асосан модар) онњоро нигоњубин менамояд. • Паст кардани арзиши њуљљатњои баќайдгирии иљтимої ва пардохти љубронпулї. Дастгирии ѓайримолиявї: • Таъсиси системаи хизматрасонии иљтимої, ки аз тарафи Вазорати мењнат ва њифзи иљтимоии ањолї идора шуда, дигар соња ва муассисањоро низ фаро гирад. • Тарњрезии механизми самаранок, ки тавассути он Њукумат метавонад нигоњубин ва њифзи кўдакони зери хавфи гирифтори хушунат, истисмор ва танњо монданро до- ранд, муваќќатан ё доимї ба роњ монад. • Тарњрезии системаи мушаххаси муайянкунї, арзёбї, табобат ва аз назаргузаронии кўдакони зери хатар монда (аз љумла кўдакон аз хонаводањои муњољирони мењнатї). • Ба роњ мондани хизматрасонии иљтимої дар сатњи мањал. xviii
  • 20. Маълумотнома• Ба роњ мондани системаи таъсиррасон дар сатњи мактаб бо маќсади расонидани ёрии психологию иљтимої.• Дастгирии раванди баофиятоварї ва фарогирии одамони эњтиёљоти махсусдошта.• Аз байн бурдани хурофот ва аќидањои тањќиромез нисбат ба муњољират дар чорчўбаи ќонун.Пешгирї ва аз байн бурдани њодисањои партофтани хонаводаБарномањои гуногунро барои муњољирони кунунї ва эњтимолї бо маќсади устувор гар-донидани хонавода тавассути шомил гардонидани пешвоёни дин ва аъзои мањалламетавон татбиќ кард. Ба наќша гирифтан ва татбиќи тадбирњои мушаххас барои пасткардани сатњи таъсири партофтани оилањо. Ба ин тадбирњои зерин намуна шуда мета-вонанд:• талаб кардани ќайди никоњи иљтимоии њар як оила, на танњо никоњи исломї;• ворид сохтани таѓйиру иловањо ба ќонунгузории оила, муайян кардани њуќуки занон дар муносибат бо хешу табори шавњар;• талќини њуќуќи якљоя доштан ба моликият; ва• мусоидат намудан ба гузариши моликият ба номи зан.Бозёфту натиљањои тањќиќот xix
  • 21. 1. Муќаддима1. МуќаддимаГузориши мазкур маълумоти базавї, усул, бозёфт ва хулосањои лоињаи тањќиќотиро, кибарои муайян намудани сатњи таъсири муњољирати мењнатї ба кўдакони дар Тољикистонмондаи муњољирони мењнатї татбиќ шуда буд, пешнињод мекунад. Лоиња аз тарафи Ха-зинаи кўдакони ССМ маблаѓгузорї шуда, онро Ташкилоти тањќиќотї аз шањри Оксфор-ди Британияи Кабир аз моњи июни соли 2010 то моњи марти соли 2011 татбиќ карда-аст. Гузориш дар асоси натиљањои тањќиќоти оморї ва сифатие, ки бо ёрии Марказитањќиќотии «Шарќ» дар моњњои октябр ва ноябри соли 2010 гузаронида шудааст, ватањлили пурраи њуљљатњо оид ба таъсири муњољират ба кўдакони дар Тољикистон мон-даи муњољирони мењнатї тањия шудааст.Раванди муњољират дар Тољикистон таърихи мураккаби мамлакат ва таѓйироти љиддиииќтисодиву иљтимоии онро дар солњои наздик инъикос мекунад. Муњољирати доимиихалќиятњоро, ки дар аввалњои солњои 90-ум асосан муњољирати мардуми русзабон таш-кил медод, аввал муњољират бо сабаби љанги шањрвандии миёнањои солњои 90-ум ивазкарда, сипас муњољират хусусияти муваќќатї ва мењнатї гирифт. Чун муњољират мањакиасосии рушди иќтисодї ва иљтимоии Тољикистон гаштааст. Муњаќќиќон ва соњибкоронсамтњои гуногуни муњољиратро омўхта, таъсири онро ба камбизоатї, рушди иќтисодї,нерўи инсонї ва дигар унсурњо тањлил карданд. Онњо инчунин интиќоли маблаѓро -њамчун омили асосии рушди иќтисодї ва паст кардани сатњи камбизоатї шинохтаанд.Њамзамон, муњољирати мењнатї метавонад боиси парокандашаваии хонавода гашта, хи-сороти вазнини иљтимоиро ба миён орад. Бо вуљуди мављуд будани ахбороти мањдудоид ба таъсири муњољират ба рушди хонаводањо, тањлилњо оид ба таъсири муњољиратба кўдакони дар Тољикистон мондаи муњољирони мењнатї вуљуд надоранд. Вазифаитањќиќоти мазкур – пурра сохтани ин холигї тавассути тањлили таъсири муњољират басамтњои гуногуни некўањволии кўдакон, ба монанди тандурустї, тањсил, фаъолиятњоииќтисодї ва некўањволии психологиву иљтимої мебошад.Муњољират падидаи мураккаб буда, шакл ва хусусиятњои гуногун дорад. Муњољиратќонунї ва ѓайриќонунї, дарозмўњлат ва мавсимї, даромаднок ва камдаромад буда ме-тавонад. Муњољирон дар корхонањои расмї ва ѓайрирасмї фаъолият карда, ба љомеаимамлакати ќабулкунанда шомил мешаванд ё дар алоњидагї кору фаъолият мекунанд.Табиати таъсири муњољират ба кўдакон асосан ба навъи муњољирати калонсолони хо-навода вобаста аст. Инро метавон бо вазъияти волидайни машѓули корњои гуногун,ба монанди маоши доимии зиёд ва шароити хуб ё маоши каму номуайян ва шароитиБозёфту натиљањои тањќиќот 1
  • 22. Таъсири муњољирати мењнатї ба кўдакони дар Тољикистон мондаи муњољирон бад муќоиса кард, аммо љойи кор, масофа, миќдори ѓоиб будан ва амсоли он вазъия- тро боз њам мураккабтар месозад. Некўањволии кўдакон низ бо назардошти фарќи бай- ни хонаводањо масъалаи мураккаб аст. Аз ин лињоз дарёфти таъсири ягонаи (якхела) муњољират ба некўањволии кўдаконро интизор шудан ѓайриимкон аст, аммо барои му- айян кардани сабаби таъсири унсурњои муњољират ба унсурњои некўањволии кўдакон кўшиш карда мешавад. Маќсади асосии лоињаи мазкур - пешнињоди маълумот оид ба некўањволии кўдакони хонаводањои муњољир ва партофташуда, баланд бардоштани дониши намояндагони муассисањои гуногун оид ба мушкилоти кўдакони дар Тољикистон мондаи муњољирони мењнатї ва бедор намудани масъулияти сиёсї барои њалли ин масъалањо мебошад. Аз ин лињоз дар доираи тањќиќоти мазкур фањмиши масъалаи муњољирати мењнатї дар Тољикистон дар сатњи васеъ (макро) баррасї шуда, ин масъала бо назардошти некўањволии кўдакон ва муайян кардани самти таъсиррасонї бо маќсади бењгардонии вазъияти онњо тањлил мегардад. Дуюм, тањќиќот фањмиши пурраи сатњи мушаххаси (ми- кро) иљтимої, маданї ва иќтисодии муњољирати мењнатї ва стратегияњои некўањволии хонаводањоро дар Тољикистон пешнињод мекунад. Сеюм, тањќиќот мушкилот ва норасоињои ќарору ќоидањои мављударо дар ин самт муайян карда, барои такмил ва аз байн бурдани норасоињо тавсияњои мушаххас пешнињод менамояд. 1.1 Сохтори гузориш Гузориши мазкур чунин сохтор дорад. Дар ќисми 2-юм масъалањои муњољират дар Тољикистон бо нишон додани самтњо ва хусусиятњои муњољират, маълумотномаи муњољирон ва хонаводањои онњо ва инчунин маълумоти эмперикї оид ба таъсири муњољират ба хонавода ва рушди он баррасї мешаванд. Дар ќисми 3-юм масъалаи воба- стагии муњољират бо некўањволии кўдакон тањлил шуда, он њамчун заминаи тањлилии тањќиќоти мазкур шинохта мешавад. Дар ќисми 4-ум усулњои мушаххаси тањќиќот ва воситањои он, ки дар асоси консепсияи тањќиќот тањия шудаанд, шарњ дода мешаванд. Дар ќисми 5-ум натиљањои тањќиќоти мавзеї, ки тавассути тањлили сесамтаи маълу- моти оморї ва сифатї ба даст оварда шудаанд, пешкаш карда мешаванд. Тањќиќот инчунин омилњои гуногуни таъсиррасони муњољирати мењнатиро ба кўдакони дар Тољикистон мондаи муњољирони мењнатї тањлил мекунад. Билохир, дар ќисми 6-ум тавсияњо барои такмил ва инкишофи ќарору ќонунњо ва стратегияњои сиёсї дар ин самт пешнињод карда мешаванд. 2
  • 23. 2. Муњољират дар Љумњурии Тољикистон2. Муњољират дар Љумњурии Тољикистон2.1 Самтњо ва хусусиятњои муњољиратМуњољиратро њамчун падидаи мураккаби иљтимої, иќтисодї ва сиёсие, ки фоидаиэњтимолї ва дарёфти љойи кор берун аз мамлакат дар он наќши калон мебозанд, ваомилњои иловагї, аз љумла аќидањои этникї, сиёсї, иљтимоию гендерї ва интизорињоизиндагонии бењтар низ ба ин раванд мувофиќанд, тавсиф мекунанд. Бўњрони иќтисодї,бекорї ва камбизоатї њамчун заминаи (сабаби) асосии муњољирати мењнатї дарЉумњурии Тољикистон (Олимова ва Боск, 2003) шинохта шуда, омилњои демографї низдар он наќши муњим мебозанд.Рушди табиии ањолї солњои 80-ум ќариб 3 фоизро ташкил дода, солњои 90-ум хеле пастрафт (бо сабаби љанги шањрвандї ва бўњрони иќтисодї), солњои баъди љанги шањрвандїрушди ањолї барќарор шуда, соли 2005 он 2 фоизро ташкил дод (Љумњурии Тољикистон,соли 2006). Дар натиља, новобаста аз сатњи баланди муњољират рушди миёнаи ањолї дардавраи солњои 1997-2006, 1.3 фоизро ташкил дод.Сатњи баланди рушди табиии ањолї бо назардошти сатњи баланди таваллуд ба сохто-ри демографии ањолї таъсири калон мерасонад. Синну соли миёнаи ањолии мамлакат22-сола буда, 37 фоизи ањолиро ашхоси аз 14-сола поён ташкил медињанд, њамзамонањолии ќобили кор (15-59-сола) 57.5 фоизи тамоми ањолиро ташкил дода, танњо 5 фоизиањолї аз 60-сола болоанд (Љумњурии Тољикистон, соли 2006). Бо назардошти фоизи зи-ёди ањолии кўдакон дар мамлакат муњољирати мењнатї омили асосии таъсиррасонї банекўањволии кўдакони беназорат ва аз тарбия дурмонда дар Тољикистон мебошад.Мувофиќи маълумоти расмии Хадамоти муњољирати Вазорати корњои дохилї соли2008 852,100 нафар шањрвандони мамлакат њамчун муњољирони мењнатї дар Федерат-сияи Россия ба ќайд гирифта шудаанд, ки ин нишондињанда 12 фоизи миќдори уму-мии ањолиро ташкил медињад (Фонди таълимии Аврупо, 2010). Мутобиќи маълумотиБонки миллии Тољикистон соли 2008 њаљми умумии интиќоли маблаѓ 2.67 миллиарддоллари ИМА-ро ташкил дод, ки ин баробари 49 фоизи маљмўи мањсулоти дохилї буд.Њарчанд соли 2009 њаљми интиќоли маблаѓ бо сабаби бўњрони иќтисодї коњиш ёфта бо-шад њам, он 1.75 миллиард доллари ИМА ташкил дода (Донишкадаи сиёсати муњољират,2010), њанўз ин омил њамчун сарчашмаи асосии маблаѓгузории талаботи хонаводањоиТољикистон мебошад. Сатњи муњољирати оммавї унсурњои зиёд дорад ва он на танњо бавазъияти иќтисодї, балки ба соњањои сиёсат, иљтимоиёт ва демография низ таъсир мера-2.1 Самтњо ва хусусиятњои муњољират 3
  • 24. Таъсири муњољирати мењнатї ба кўдакони дар Тољикистон мондаи муњољирон сонад. Он инчунин ба рушди хонавода, некўањволии кўдакони дар Тољикистон мондаи муњољирони мењнатї, ва њама гуна барномањои ба рушд/паст кардани сатњи камбизоатї равонашуда таъсир мерасонад. Сатњи баланди интиќоли маблаѓ, ки ба шумораи зиёди хонаводањо таќсим мешавад, ба рушди талабот мусоидат карда, тайи солњои охир ба паст шудани сатњи камбизоатї таъси- ри назаррас расонидааст. Мувофиќи маълумоти Бонки умумиљањонї сатњи камбизоатии шадид аз 74.9 фоиз дар соли 1999 то 47.2 фоиз дар соли 2009 поён фаромадааст (Љадвали 1). Хонаводањои дењот нисбат ба шањр кабизоаттаранд ва ин нишондињандаи басо муњим аст, зеро ќисми зиёди ањолии мамлакат (73.7 фоиз) дар дењот зиндагї мекунанд. Љадвали 1. Таѓйирот дар сатњи умумии кабизоатї, бо фоиз 2003 2007 2009 Сатњи камбизоатии шадид 72.4 53.5 47.2 Дењот 73.8 55.0 49.2 Шањр 68.8 49.4 41.8 Сатњи камбизоатии шадидтарин (таъ- 41.5 17.1 17.5 минот бо ѓизо) Дењот 42.3 16.4 17.5 Шањр 39.4 18.9 17.5 Сарчашма: Бонки умумиљањонї Ќобили ќайд аст, ки дар давраи солњои 2007 ва 2009 сатњи камбизоатии шадидтарин ќариб таѓйир намеёбад, 17.5 фоизи ањолии дењот ва шањр то кунун имконияти харидани хўроквориро барои ќонеъ кардани талаботи ѓизогирї надоранд. Дар байни минтаќањо Вилояти Мухтори Кўњистони Бадахшон (ВМКБ) ва вилояти Хатлон минтаќањои камби- зоаттарин бо нишондињандаи баланди камбизоатии шадид ва шадидтарин муайян шу- даанд (Наќшаи 1). Наќшаи 1. Сатњи камбизоатї вобаста ба минтаќа 70 60 50 Камбизоатии 40 шадид Фоиз 30 Камбизоатии 20 шадидтарин 10 0 Душанбе Суѓд Хатлон НТЉ ВАКБ Минтаќа Фарќияти байни минтаќањо асосан ба сатњи даромади гуногун, харољоти зиндагї ва руш- ди умумии иќтисодї-иљтимоии минтаќањои мухталиф вобаста аст. Бекориро њамчун яке аз омилњои таъсиррасони камбизоатї шинохтан мумкин аст. Хонаводањое ки дар он сар- дори оила кори доимї надоранд, дар сатњи баланди камбизоатї ќарор доранд, махсусан 4
  • 25. 2. Муњољират дар Љумњурии Тољикистондар дењот. Имконияти бо кор таъмин кардан назар ба инкишофи нерўї корї пасттараст ва ин яке аз омилњои муњољирати мењнатї буда метавонад. Яъне, нерўи корї корроберун аз мамлакат мељўяд.Мувофиќи тањлилњои Бонки умумиљањонї (Бонки умумиљањонї, 2009), ки дар асосимаълумотњои Тањќиќоти сатњи зиндагии ањолии Тољикистон соли 2007 тањия шудаст,Федератсияи Россия самти асосии муњољирони мењнатии Тољикистон буда, 96 фоизишумораи умумии муњољирон ба ин мамлакат сафар мекунанд, ки 51 фоизи он ба Мо-сква равона мешаванд. Тањлилњои навини соли 2009-уми Тањќиќоти сатњи некўањволииТољикистон, ки аз тарафи гурўњи кории лоиња гузаронида шудааст, нишон медињанд,ки 96.6 фоизи муњољирони мењатї барои кор ё дарёфти кор њиљрат мекунанд, 98.33 фо-изи онњо ба Россия равона шуда, 59.9 фоизи онњо махсусан ба Москва сафар мекунанд.Њамин тањќиќот пешнињод мекунад, ки 70 фоизи муњољирон иљозатнома барои кор на-доранд ва 73.3 фоизи онњо наќшаи пешакии бо кор таъмин буданро низ надоранд.Њарчанд далелњои њаётї тасдиќ мекунанд, ки шумораи занони муњољир рў ба афзо-иш дорад ва якчанд мутахассис иброз доштанд, ки миќдори занони муњољир ба 15 фо-изи шумораи умумии муњољирон рост меояд, аммо ин далел дар доираи тањќиќотихонаводањо тасдиќи худро наёфт. Намояндагони тањќиќотњо муайян кардаанд, ки 95фоизи муњољирони тољикро мардон ташкил медињанд (Бонки умумиљањонї, 2009). Иннишондињанда вобаста ба минтаќа фарќ мекунад, масалан шумораи занони муњољир азВМКБ назар ба минтаќањои дигар зиёдтар аст. Њарчанд занон ба хориљи кишвар камњиљрат кунанд њам, дар муќоиса бо мардони муњољир, ки аслан бо кори мавсимї машѓулмешаванд, занон дар муњољират зиёдтар меистанд (Бонки умумиљањонї, 2009).Тањлилњои соли 2009-уми Тањќиќоти сатњи некўањволии Тољикистон нишон медињанд,ки 29.7 фоизи хонаводањо муњољири мењнатии муваќќатї доранд. Оилањои фарзанд-дор асосан аъзои муњољири мењнатї доранд: 31.6 фоизи оилањои фарзанддор муњољиримењнатї доранд ва танњо 20 фоизи оилањои бефарзанд муњољири мењнатї доранд.Эњтимоли интиќоли маблаѓ аз тарафи муњољирони мењнатї ба доштани фарзанди хурд-сол вобаста нест.Тањќиќоти соли 2010-ум оид ба муњољират ва малакањо (Фонди таълимии Аврупо, 2010), кињам муњољирони кунунї ва эњтимолиро тањлил кардааст, муайян намуд, ки имкониятњоимањдуди дар мамлакати худ бо кор таъмин шудан 42 фоизи пурсидашудагонро бо на-зардошти аќидаи шумораи зиёди муњољирони эњтимолї ба муњољират маљбур месозад.Хоњиши муњољират кардан бевосита ба даромади хонавода вобаста аст; шахсоне, ки азвазъияти иќтисодии оила ќонеъ нестанд, фикри дарёфти корро берун аз мамлакат доранд.Аз ин лињоз шањрвандони Тољикистон муњољирати мењнатиро ягона сарчашмаи асосиитаъмини талаботи асосии оилањои худ мешуморанд. Бо назардошти он, ки муњољиратба Россия аслан ѓайриќонунї сурат мегирад ва муњољирон имконияти бо худ бурданиоиларо надоранд, ин навъи муњољират боиси парокандашавии оила гашта, ба кўдаконитаъсири манфї мерасонад. Муњољирати ѓайриќонунї инчунин муњољиронро бо хатариба хушунатњои гуногун, истисмор ва тањќир дучор шуданро пеш меорад, ки ин дар на-вбати худ ба имконияти интиќоли маблаѓ таъсир мерасонад. Агар вазъияти муњољирмўътадил ва бехатар набошад, он гоњ ў имконияти интиќол додани маблаѓро надорадва ин ба натиљањои кўдакони дар Тољикистон мондаи муњољирони мењнатї таъсириманфї мерасонад.2.1 Самтњо ва хусусиятњои муњољират 5
  • 26. Таъсири муњољирати мењнатї ба кўдакони дар Тољикистон мондаи муњољирон 2.2 Маълумот оид ба муњољирон ва оилањои онњо Хусусиятњои асосии муњољирони мењнатї ва оилањои онњоро метавон аз сарчашмањои гуногуни маълумот муайян кард, аз љумла аз Тањќиќоти сатњи некўањволии Тољикистон, Тањќиќоти нерўи корї ва инчунин аз тањлилњои илмї. Њарчанд дар маъ- лумоти сарчашмањои гуногун фарќияти кам дида шавад њам, далелњо оид ба самтњо ва хусусиятњои муњољирон ва оилањои онњо хеле зиёданд. Мувофиќи гурўњбандии Олимова ва Боск (2003) муњољирати мењнатии байналмилалии тољикро ба чор навъи асосї људо кардан мумкин аст: 1. Коргарони ба кор ќабулшуда: муњољироне, ки кори доимии давлатї ва ё ѓайридавлатї дошта, созишномаи мењнатии расмї ва ё ѓайрирасмї бастаанд. 2. Сохтмончиён: муњољироне, ки дар корхонањои сохтмонї кор мекунанд, одатан дар асоси ягон навъи созишнома фаъолияти мавсимї доранд (дар муддати 9 моњ аз бањор то тирамоњ). 3. «Фурўшандањои чакана» ё «саёњони тољир»: муњољироне, ки ба хариду фурўши мањсулот дар байни ду минтаќа машѓуланд. Мувофиќи маълумоти Ташки- лоти умумиљањонии муњољират, таќрибан 28 фоизи муњољирони тољик ба ин навъи муњољират шомиланд. 4. Кормандони соњаи кишоварзї: тољикони дењотї асосан ба љануби Россия ва Ќазоќистон сафар карда, дар хољагињои дењќонї бо корњои мавсимї машѓул ме- шаванд. Муњољирати кунунї дар њар чор навъи муњољирати мењнатї аз тарафи мардони (95.3 фоиз) љавон ба сомон расонида мешавад (Бонки умумиљањонї, 2009). Муњољирон асо- сан аз хонаводањои минтаќањои дењот мебошанд: 14.8 фоизи хонаводањои дењот айни замон муњољири мењнатї дошта, танњо 10.4 фоизи хонаводањои шањр муњољир доранд (тањлилњои маълумоти Тањќиќоти сатњи некўањволї дар Тољикистон, 2009). Аз сабаби он ки аксарияти муњољирони тољик аз дењотанд, ин барои ба шароити шањр дар мамла- кати ќабулкунанда мутобиќ шудани онњо мушкилот пеш меорад. Ин ба он оварда мера- сонад, ки «онњо аз чорчўбаи маданї-иљтимоии љомеаи худ дур мешаванд ва ин боиси пайдо шудани рафтори хатарнок шуда метавонад» (Олимова ва Куддусов, 2007). Ќариб нисфи муњољирони байналмилалии тољик маълумоти миёнаи умумї доранд; њар як њафтум муњољир маълумоти асосї дошта, њамин миќдор муњољирон соњиби дипло- ми донишгоњ њастанд (Бонки умумиљањонї, 2009). Ин симои муњољирон бо маъ- лумоти Тањќиќоти нерўи корї соли 2007 тасдиќ карда мешавад. Ин маълумот нишон медињад, ки аксарияти муњољиронро мардони (94.5 фоиз) 15 – 29-сола (53 фоиз) ва бе маълумоти касбї (57 фоиз танњо маълумоти миёнаи умумї доранд) ташкил медињанд. Ёфтани кори хуб бо созишномаи мувофиќ ва маоши бењтар ба сатњи маълумотнокї ва дастрасї ба ахборот вобаста аст. Яке аз мушкилоти асосии муњољират дар Тољикистон он аст, ки муњољирон аз сохтори њуќуќї ва бозори мењнати мамлакати ќабулкунанда, махсусан Россия огањии кам доранд, ва ин омил онњоро ба хатари ба истисмор гириф- тор шудан рў ба рў мекунад. Надонистани забон ва паст будани малакањои муњољирон (масалан, дар муќоиса бо муњољирони Љумњурии Ќирѓизистон) маънои онро дорад, ки имконияти дарёфти кори бехатар камтар мегардад. Аз тарафи дигар, муњољироне, ки оид ба мамлакати ќабулкунанда ахбори бештар доранд ва мутахассисанд, асосан њамчун коргари соњибкасб дар корхонањои истењсолї ва сохтмонї кор ёфта, имконияти бастани созишномаи хуб ва гирифтани маоши бењтарро доранд. 6
  • 27. 2. Муњољират дар Љумњурии ТољикистонАксари муњољирон дар соњаи сохтмон кор мекунанд (55 фоиз) ё ба фаъолиятњоиѓайритахассусї машѓуланд (22 фоиз). Дар њамаи навъњои машѓулиятњо (корњо), ба ѓайраз кишоварзї, муњољирони мењнатї берун аз кишвар шаш маротиба аз даромади моњонаикоргарони Тољикистон маблаѓи зиёд ба даст меоранд (Бонки умумиљањонї, 2009).Тањлилњои маълумоти Тањќиќоти сатњи некўањволї дар Тољикистон соли 2009 нишонмедињанд, ки даромади софи миёнаи муњољири мењнатї берун аз мамлакат 370 доллариИМА-ро ташкил дода, таќрибан 300 доллари ИМА-њамчун фоидаи соф мемонад.Мушкилоти ќайдшудаи муњољирон метавонад на танњо аз лињози таъсири иќтисодї,балки аз лињози масъалањои сиёсї ва иљтимої бадтар гардад. Масалан, муњољироне,ки малакањои пасти забондонї ва касбї доранд, ба истисмори мењнатї гирифтор шуда,ба хона бо нољурињои рўњї ва сатњи пасти иќтисодї, њатто пасттар аз давраи пеш азмуњољират бо сабаби напардохтани њаќќи кор дар давоми якчанд моњ бармегарданд. Азсабаби он ки аксари муњољирони тољик берун аз кишвар ѓайриќонунї кор мекунанд,онњо зуд-зуд ба истисмор ва хушунату тањќир рў ба рў шуда, дар њолатњои ѓайриинсонїва хатарнок зиндагї мекунанд (Вейн ва дигарон, 2008) ва ба хизматрасонии тиббї ваиљтимої дастрасии мањдуд доранд.Аз тарафи дигар, сарчашмањои илмї-тањќиќотї пешнињод мекунанд, ки муњољиратба пайдо шудани гурўњи одамони инкишофёбанда, ки на танњо хоњиши ќонеъ карда-ни талаботи асосии хонавода, балки сањми худро ба таъсиси корхона, сохтани манзилва маблаѓгузории тањсилоти фарзандонашон гузошта, инчунин ќоидањои нави тарзизиндагї, ќолабњои нави рафтор, муносибат ва арзишњоро касб мекунанд, мусоидат ме-кунад. Њарчанд пешнињод мешавад, ки интиќоли маблаѓњо ба таѓйири маданият мусо-идат кунад њам (Фунхусер, 1995; Итзигсон, 1995), онњо инчунин ба пешрафти анъанањоимиллї тавассути ба љо овардани масъулиятњои маданиву динї ва пардохти харољотичорабинињои иљтимої ба монанди тўй, маросими дафн, хатнаи фарзандон ва ѓайра таъ-сири мусбат мерасонанд.Аксари муњољирони камтаљриба, ки ба Федератсияи Россия ва Ќазоќистон њиљрат меку-нанд, дар муќоиса бо талаботи харољотњои аслии мамлакати ќабулкунанда маблаѓи камкор мекунанд. Аз ин лињоз онњо шароити хешро каме инкишоф медињанду халос. Мутано-сибан, шояд хулосае пешкаш шавад, ки оилањои муњољир низ ба категорияи оилањои кам-бизоат ворид шаванд. Аз шумораи умумии хонаводањое, ки муњољири мењнатї доранд, 87.9фоиз иброз доштанд, ки ба онњо муњољирон маблаѓ мефиристанд (маълумоти Тањќиќотисатњи некўањволї дар Тољикистон, 2009). Ин маънои онро дорад, ки шумораи оилањое, кимаблаѓ намегиранд ё «партофта шудаанд», таќрибан 10 фоизро ташкил медињад. Оилањое,ки сарпаноњашонро аз даст додаанд, ё оилањои «партофташуда» хонаводањои ниёзманд башумор мераванд. Чунин хонаводањо аз вайроншавии оилањо азият кашида, аз таъсиримусбати интиќоли маблаѓ мањруманд. Зерќисмати поён масъалањои рушди хонавода вамушкилоти оилањои партофташударо пурра баррасї менамояд.2.3 Таъсири муњољират ба хонаводањо ва сатњи рушди хонаводањо дар ТољикистонХонаводањо муњољиратро њамчун воситаи бењгардонии зиндагии хеш мањсуб медоданд.Занон муњољирати њамсаронашонро, новобаста аз мушкилоте, ки ин амал ба онњо мео-рад, мусбат ќабул карда, онро дастгирї менамоянд. Яке аз тањќиќотњо нишон медињад,ки ќарори муњољират кардан якљоя дар доираи хонавода ќабул карда шуда, дар оилањоикамбизоат бештар фикри занон назар ба оилањои бойтар ба эътибор гирифта мешавад(Олимова ва Ќуддусов, 2007).2.3 Таъсири муњољират ба хонаводањо ва сатњи рушди хонаводањо дар Тољикистон 7
  • 28. Таъсири муњољирати мењнатї ба кўдакони дар Тољикистон мондаи муњољирон Бо вуљуди ин муњољирати мењнатї таъсири манфии зиёд ба муносибати оилавї до- шта, ниёзмандии иљтимої ва иќтисодии занон ва кўдакони онњоро зиёд мегардонад (ЮНИСЕФ, 2004). Тањќиќоти муњољирати мењнатї (Олимова ва Боск, 2003) пешнињод мекунад, ки занони муњољирони мењнатї, ки пас аз њиљрати шавњаронашон сарварии оиларо ба дўш гирифтаанд, аз тарафи калонсолони хонавода ва љомеа барои ќабули ќарори мустаќилона гап мешунаванд. Аммо тањќиќоти дигар нишон медињад, ки об- рую эњтироми зан њангоми баргаштани шавњари муњољираш, махсусан агар ў бо маблаѓи зиёд баргардад, баланд мешавад (Олимова ва Ќуддусов, 2007). Заноне, ки онњоро шавњаронашон партофтаанд, њам дар хона ва њам берун аз он бо маќсади нигоњубини фарзандон ва пиронсолони хонавода кор карда, назар ба зано- ни оилањои ѓайримуњољир соатњои зиёд кор мекунанд (Олимова ва Ќуддусов, 2007). Корњои хона ва вазифањои нигоњубини кўдакон, ки аз тарафи занон ба сомон расони- да мешаванд, асосан бепул буда, одатан нисбат ба кори маошдор, ки аслан ба он мар- дон машѓуланд, кам ќадр карда мешаванд. Ба назар чунин мерасад, ки умумишавии муносибатњои гендерї дар оилаи муњољирони мењнатї рў ба инкишоф дорад ва њарчанд занон њамчун сардори оила фаъолият карда масъулияти бештар ба дўш гиранд њам, соњиби ќувва (дар ќабули ќарор) ва эњтироми каманд. Њарчанд муњољират ќоидањои иќтисодї ва иљтимоиро таѓйир дињад њам, аз байн бурдани аќидаи шахшудаи анъанавї, ки кори мардон назар ба кори занон арзиши бештар дорад, мушкил аст (Олимова ва Ќуддусов, 2007). Умуман, иштироки занон дар фаъолиятњои иќтисодии Тољикистон зиёд шуда истода- аст, ки ин ба мувозинати гендерии анъанавии љомеа мушкилот бор мекунад. Тањќиќот дар Тољикистон нишон медињад, ки оилањои дорои намояндагони синну соли гуногун, ки аз зављаи муњољир, фарзандони ў, волидайн ва инчунин аъзои дигари оила ибора- танд, мављуданд (Олимова ва Ќуддусов, 2007). Дар минтаќањои муњољирати баланди мењнатї хонаводањое низ њастанд, ки танњо аз зан ва фарзандон иборатанд (њамон љо). Тањќиќотњо тавсия медињанд, ки оилањое, ки баъд аз партофта рафтани шавњарњо занон сарвариро ба душ мегиранд, махсусан ниёзманданд (Пикап ва Ќувватова, 2003). Занон ба хатари дубора ва ё бори сеюм ба шавњар баромадан, ба якчанд кор машѓул будан ва камии ваќт, ки барои бо кўдакон машѓул шудан монеа мешавад, дучор мегарданд. Бартарии муњољирати мардони Тољикистон бо аќидаи манфии «падарони муњољир фар- зандони худро мепартоянд» мувофиќат намекунад. Зиёда аз он, муњољирати мардон наќши падар будани муњољирро паст намекунад, дар њолате ки дар аксари мамлакатњо за- нони муњољираткарда занони фарзандони худро партофта њисобида мешаванд. Шумораи кўдакони оилањои муњољирон дар хонањои кўдакон (бепарасторон) зиёд шуда истодааст, зеро занон дигар имконияти нигоњубини фарзандонашонро надоранд (Гузориши Наљоти кўдакон, 2007 дар њисоботи Фонди таълимии Аврупо, 2010 иќтибос шудааст). Илова бар ин, баён мешавад, ки ба мўњлати дароз ѓоиб будани мардони оилањои сохто- ри анъанавї (муносибат) дошта ба он анъанањо таъсир мерасонад (Ларуел, 2007). Дар навбати худ нарасидани мардон метавонад ќадри писарон ва мардони тољикро, ки бе ин њам баланд аст, баландар гардонда, наќши занонро паст кунад. Олимова ва Ќудусов (2007) тавсия мекунанд, ки бо вуљуди рушди масъулиятњои занон дар фаъолияти хона- вода, муњољирати мењнатї наќшњоро дар муносибат бо љинс ва масъулиятњо, сарварї ва идоракунии хонавода таѓйир надодааст. Адабиёти илмї-тањќиќотї пешнињод мекунад, ки љинси волидайни дар хона монда аз нигоњи кўдакони партофташуда дар тарбияи онњо наќш мебозад. Дастрасии фаъоли кўдакони оилањои муњољирони мењнатї ба захирањои он ба синну соли кўдак, љинси во- лидайни дар хонабуда ва наќши оилаи калон (бобою бибї, амаку амма) вобаста аст. 8
  • 29. 2. Муњољират дар Љумњурии ТољикистонАз ин лињоз гуфтан љоиз аст, ки кўдаконе, ки бо модаронашон мондаанд, дар њолати базахирањо дастрасї доштани модар, хуб нигоњубин карда мешаванд. Зеро модарон иброздоштанд, ки барои нигоњубини кўдакони маблаѓи зиёд сарф мекунанд, инчунин ќайдшуд, ки занони муњољири мењнатї миќдори зиёди даромади аз муњољират ба даст овар-даашонро ба хона интиќол медињанд (Кортес, 2007). Хоњиш ва бартарињои занон дароилањои муњољир ва имконияти харљ (сањм) кардани маблаѓњои интиќолшуда мањакиасосии масъалаи мазкур аст.Масъалаи таќсимоти захирањо дар дохили оилаи муњољири мењнатї ва масъалаи токадом андоза ин захирањо барои некўањволии кўдакон сарф мешаванд ба тањќиќотуомўзиши минбаъда ниёз доранд. Ќайд кардани ин нукта хеле муњим аст, зеро мувофиќимуносибати иљтимої эњтироми аќидаи кўдак хеле мањдуд аст (Кумитаи СММ оид бањуќуќњои кўдак, 2010). Дар ќисми оянда омилњои гуногуни ба некўањволии кўдакон таъ-сиррасонандаи муњољират баррасї ва ќолаби консептуалии тањќиќоти мазкур муайяншуда, далелњои таъсирасонии муњољират (дар умум ва мутаносибан дар Тољикистон) бакўдакон мавриди тањлил ќарор мегиранд.2.3 Таъсири муњољират ба хонаводањо ва сатњи рушди хонаводањо дар Тољикистон 9
  • 30. Таъсири муњољирати мењнатї ба кўдакони дар Тољикистон мондаи муњољирон 3. Консепсия оид ба кўдакони дар Тољикистон мондаи муњољирони мењнатї 3.1 Консепсия Ќисмати мазкур консепсияе, ки сохтори тањќиќи адабиёти илмї-тањќиќотї, фарзияњои муайяншуда ва бозёфтњои (натиљањои) омўзишро муайян мекунад, пешнињод мегардад. Консепсияи мазкур дар асоси тањлили сермарњилаи далелњои аз маълумоти љањонї ва дохилии Тољикистон оид ба пайвастагии муњољирати волидайн ба некўањволии кўдакон ба дастоварда тањия гардидааст. Консепсия аз се унсур (натиљањо, омилњои муваќќатї ва хусусиятњои муњољират) ва як ќатор муносибатњои байни ин унсурњо иборат аст. 3.2 Шарњи истилоњот Эъломияи њуќуќи кўдаки Созмони Миллали Муттањид (ЭЊК СММ), ки аз тарафи Њукумати Љумњурии Тољикистон ќабул шудааст, муносибати фарогири некўањволии кўдаконро пешнињод карда, масъулияти мамлакатро нисбат ба њар як кўдак муайян менамояд. ЭЊК СММ њуќуќи кўдакро ба гирифтани хизматрасонии баланди тиббї ва тањсилот муайян намуда, инчунин њуќуќи кўдакро аз фориѓ будан аз истисмор, тањќир ва хушунат таъмин менамояд. Мутаносибан, муносибати/усули «њуќуќи кўдак - дар мар- кази диќќат» некўањволии кўдакро тавассути арзёбии вазъи саломатї, тањсилот, фаъо- лияти иќтисодї ва нишондињандањои психологию иљтимої1 ба роњ мемонад. Консепси- яи умумии тањќиќоти мо дар асоси њамин усул ба роњ монда шуда, он барои интихоби натиљањо моро роњнамої менамояд. Тањќиќоти мазкур истилоњи аз тарафи ЭЊК СММ тањияшудаи кўдакон «ашхоси аз 18- сола поён»-ро пайгирї менамояд. Вале аксари тањќиќотњои дигар, ки њангоми тањияи гузориши мазкур истифода бурдаем, кўдакро њамчун шахси аз 15-сола поён муайян ме- кунанд ва њангоми аз ин тањќиќотњои иќтибос овардан ин нуктаро мушаххас менамоем. 1 Бовар дорем, ки консепсияњои дигари муњим барои муайян намудани сатњи некўањволии кўдакон вуљуд доранд ва дар адабиёти илмї-тањќиќотї дарљ шуда, аз тарафи мамлакатњои гуногун истифода мешаванд. Дар ин консепсияњо нишондињандањои иловагї ворид шуда, ба категорияњои гуногун гурўњбандї мешаванд. Дар навбати худ мо тас- мим гирифтем, ки усули «њуќуќи кўдак - дар маркази диќќат»-ро дар асоси ЭЊК СММ, чуноне ки аз тарафи Россї (2008) шарњ дода шудаст, ба роњ монем. Илова бар он, консепсияи мазкур дар адабиёти илмї-тањќиќотї њамчун асос барои муайян намудани сатњи таъсири муњољират ба кўдакони муњољироне, ки дар Тољикистон мондаанд, ис- тифода шудааст. 10
  • 31. 3. Консепсия оид ба кўдакони дар Тољикистон мондаи муњољирони мењнатїИстилоњи «муњољир» мураккаб аст ва мубоњисањо атрофи «муњољир чист?» бо давомнокї,макон ва табиати муњољират тобиши маъної мегирад. Тањќиќоти мазкур маќсади њаллиин мубоњисањоро надорад. Ба муддати дароз њамроњи оила набудани муњољир масъалаиасосии тањќиќоти мазкур ба шумор меравад – на љои муњољират ва машѓулияти онњо. Ба-рои ноил гаштан ба маќсадњои тањќиќоти мазкур, мо муњољирро њамчун шахсе, ки ќисмизиёди соли сипаригашта аз оилаи худ дур аст, муайян кардем. Аксари муњољирони тољикба хориљи кишвар барои кор кардан мераванд, аммо инчунин дар тањќиќоти мазкур моашхосеро низ фаро мегирем, ки дар дохили кишвар барои кор ё хондан њиљрат меку-нанд. Инчунин мо барои тасдиќ кардани аќидае, ки таљрибаи муњољират ба кўдакон таъ-сири гуногун мерасонанд, далел меорем.3.3 УнсурњоКонсепсияи асосии тањќиќоти мазкур аз се унсур иборат аст. Якум, натиљањои вазъи-яти имрўза – вазъи саломатї, тањсилот, фаъолияти иќтисодї ва некўањволии психо-логию иљтимоии кўдакон. Дуюм, хусусиятњои фардии ашхоси алоњида, хонаводањо вамасъалањои дигаре, ки ба ин натиљањо таъсир мерасонанд, ва таъсири кўтоњмуддатимуњољират ба ин натиљањо. Сеюм, хусусиятњои таљрибаи муњољират, ки ба натиљањоикўдакон таъсир мерасонанд. Њар як унсури дар боло ќайдшударо бо навбат ба таври му-шаххас баррасї менамоем.3.3.1 НатиљањоМо ба се самти натиљањо мароќ зоњир кардаем: саломатї, тањсилот, фаъолияти иќтисодїва некўањволии психологиву иљтимоии кўдакони Тољикистон. Самтњои мазкурро мета-вон ба масъалањои мушаххас људо намуд.Дар самти саломатии кўдакон мо масъалањои зеринро арзёбї менамоем:• Дастрасї ба хизматрасонии тиббї. Дар ин љо имконияти пешнињоди хизматра- сонии сифатноки тиббї ба кўдак, њангоми зарурат, баррасї мешавад. Барои ба ин ноил гаштан хизматрасонии тиббии мувофиќ, маблаѓи зарурї ва рафтори аз пайи саломатї шудани калонсолон зарур аст.• Ѓизогирї ва таъминот бо хўрокворї. Дар ин љо имконияти њамешагии ѓизогирии мувофиќи кўдак, ки камии ѓизо њељ гоњ ба рушди љисмонї, равонї ва таълимии кўдак таъсири манфї нарасонад, мавриди тањлил ќарор мегирад.• Нигоњубини саломатї. Дар ин љо интихоби тарзи њаёт ва машѓулиятњои пешгирї ва њифзи саломатї баррасї мешаванд.• Сатњи беморї ва фавт. Дар ин љо сатњи беморї ва фавт дар назар дошта шудааст.Дар самти тањсилоти кўдакон,масъалањои зерин арзёбї мешаванд:• Фарогирї. Ин имконияти ба мактаб фаро гирифта шудан ва тањсили мувофиќро ба- рои кўдак дар назар дорад.• Синну соле, ки кўдакон мактабро тарк мекунанд, ва миќдори умумии солњои тањсил. Дар ин љо синну соле, ки кўдакон мактабро тарк мекунанд, ва миќдори уму- мии солњои тањсили онњо дар мактаб, ки ба сатњи омодагии касбии онњо таъсир ме- расонад, мавриди баррасї ќарор мегирад.• Давомот. Дар ин љо таносуби рўзњое, ки кўдак ба мактаб рафтааст, тањлил мешавад.3.3 Унсурњо 11
  • 32. Таъсири муњољирати мењнатї ба кўдакони дар Тољикистон мондаи муњољирон • Дастовардњои таълим дар мактаб. Дар ин љо фаъолияти таълимии кўдакон дар мактаб тањлил мешавад. Дар самти фаъолияти иќтисодї масъалањои зерин арзёбї мешаванд: • Кўдаконе, ки берун аз хона кор мекунанд. Дар ин љо масъалањои фаъолият бо маќсади дастрас кардани даромад ё бепул кор кардани кўдакон берун аз хона ва хољагии дењќонии оила баррасї мешаванд. Ин машѓулияти онњо ќонунї ё ѓайриќонунї ва њатто муќобили эъломияи мењнати кўдакон буда метавонад, (вобаста ба андозаи кор), аммо фаъолиятњои мазкур метавонанд кўдаконро аз мактаб рафтан боздоранд, ваќти истироњати онњоро мањдуд созанд ва ба саломатии онњо таъсир расонанд. • Корњои хона – ваќте, ки кўдакон барои иљрои корњои хона ва тиљорати хонавода ва ё хољагињои дењќонии оилавї сарф мекунанд. Дар самти таъсири психологї ва иљтимої масъалањои зерин баррасї ме- шаванд: • Депрессия (афсурдањолї) ва канораљўї аз одамон (танњої) • Камии назорати волидайн, хашмгинї, мушкилоти рафтор • «Буќќагарї» ва тањќир • Рафтори хатарнок: истеъмоли нўшокињои спиртї, нашъа ва рафтори шањвонї • Љинояти наврасон • Гирифтор шудан ба хушунат ва истисмор 3.3.2 Омилњои муваќќатї Мо фарзияе пешнињод мекунем, ки ин натиљањо аз муњољирати волидайн таъсир дидаанд. Аммо ин таъсир ягона ё пурра нест. Боз як ќатор омилњои дигаре низ мављуданд, ки ба ин натиљањо таъсир мекунанд. Барои фањмидан ва муайян кардани таъсири муњољирати волидайн ба ин натиљањо мо бояд ин омилњоро муайян, дарк ва тањлил намоем. Ин омилњоро ба омилњои фардї, хонаводагї ва аз вазъият вобастабуда људо кардан мум- кин аст. Ба љойи пешнињоди рўйхати пурраи омилњои ба ин чор натиља таъсиррасон, ки дар ќисми 3.3.1 оварда шудаанд, мо тасмим гирифтем, то омилњои асосии дар тањќиќоти мазкур истифодашударо мушаххасан баррасї намоем: Фардї: • Синну соли кўдак. Ин на танњо ба дастовардњои кўдакон, балки чї тавр натиљањои муњољират ба онњо таъсир мекунанд, мувофиќ аст. Масалан, рафтори хатарнок аслан хоси наврасон аст, на хоси кўдакони хурдсол. Камѓизої барои кўдакони хурдсол таъси- ри манфии бештар дорад, тањсилот дар навбати худ барои кўдакони то 16-сола њатмист. Ѓоиб будани яке аз волидайн ба кўдакони хурдсол на он ќадар таъсири психологї ме- расонад, вале ин њолат барои кўдакони калонсолтар таъсири бештари равонї дорад. • Љинси кўдак. Масалан, ба тањсили писарон назар ба тањсили духтарон бартарї дода шуда, ба дўши духтарон корњои зиёди хона вогузор карда мешаванд. • Ќобилияти кўдак. Кўдакон хусусиятњо ва ќобилиятњои хос доранд ва ин ба натиљањои чашмдошт таъсири худро мерасонад. 12
  • 33. 3. Консепсия оид ба кўдакони дар Тољикистон мондаи муњољирони мењнатїХонавода:• Андозаи хонавода ва сохтори он: Масалан, хонаводањои калон харољоти зиёд до- ранд, махсусан, агар шумораи зиёди аъзои хонаводаро кўдакон ташкил дињад, аммо инчунин шумораи зиёди аъзои оила метавонад ба он даромади иловагї ворид сохта, корњои хонаро иљро намоянд.• Сатњи маълумотнокии аъзои хонавода. Сатњи маълумотнокии аъзои хонавода, махсусан аъзои калонсоли он, на танњо ба ќобилияти ба даст овардани даромад, бал- ки ба муносибати онњо ба тањсил, тандурустї, кор ва инкишофи фарзандонашон ме- тавонад таъсир расонад.• Нерўи кории аъзои хонавода. Дар ин љо ќобилияти ба мењнат љалбшавии аъзои хо- навода, аз љумла ягон навъи маъюбї, беморињои кўњнашуда ё осеби дигар дар назар дошта шудааст.• Ёрии иљтимоии беруна. Дар ин љо муносибати иљтимоии хонавода ба хонаводањои дигар, ба шахсони алоњида ва муассисањои мањал, ки ба онњо ёрї расонида мета- вонанд, тањлил мешавад. Масалан, хонаводањои дигар метавонанд ба онњо ёрии иљтимої расонанд ё фарзандонашонро нигоњубин намоянд.• Даромади молиявии хонавода. Дар ин љо андозаи мањсулот ва хизматњое, ки ба кўдакон пешнињод (харида) мешаванд, муайян шуда, сатњи бўњрон дар оила, ки ба некўањволии кўдакон таъсир мерасонад, баррасї мегардад. Даромади оила дар асо- си даромади молиявии худи оила, интиќоли маблаѓ ва тўњфањои дигарон, инчунин ёрии њукумат ва ташкилотњои дигар муайян карда мешавад.• Муносибатњои оилавї. Ба ин муносибатњо як ќатор хусусиятњои дигари хонавода, аз љумла муносибати онњо ба тањсилот, таъсир мерасонад. Муносибати аъзои оила, махсусан сарварони он, ба инкишоф ва табиати кўдаконашон ба таќсими захирањое, ки натиљањоро муайян мекунанд, таъсири амиќ мерасонад.• Њуќуќи сарварї дар хонавода. Ин таќсими маблаѓ, сатњи иљтимої ва тањсилотро фаро мегирад. Сарварї метавонад ба маблаѓгузории тањсилот ё таъминоти ѓизо таъсир ра- сонад, масалан, модарон маблаѓро бештар ба тањсилот ва ѓизодињии кўдаконашон сарф мекунанд, падарон бошанд, ба самтњои дигар бартарї медињанд. Мутаносибан сарварии онњо ба дастовардњои нињоии кўдакон таъсир мерасонад.Масъалањои дигари марбут:• Шуѓли мењнат ва имкониятњои њаётї. Ин на танњо ба зарурати муњољират кардан таъсир мерасонад, балки дастрасии даромади алтернативии онњое, ки дар хона мон- даанд (аз љумла кўдакон), низ таъсир мерасонад. Дар навбати худ таъсиррасонї ба даромад ба дастовардњои кўдакон бевосита таъсир мерасонад.• Арзишњои иљтимої. Дар ин љо масъалаи ќоидањои иљтимоии ба занон, тањсилот ва хонадоршавї дахлдошта, ки ба таќсимот ва ќарори волидайн оид ба харљи маблаѓ таъсир мерасонанд, баррасї мешаванд. Масалан, наќши зан танњо бо шавњар кар- дан ва тарбияи оила мањдуд карда шудааст ва ин дар навбати худ имконияти барои тањсили духтарон сарф кардани маблаѓро мањдуд менамояд. (Његланд, 2010).• Пешнињоди хизматрасонињо. Дар ин љо сифат ва тартиби (миќдори) пешнињоди хизматрасонињои тиббї, таълимї ва иљтимої, аз љумла мушкилоту мањдудиятњои гуногун дар ин самт (ба монанди арзиш, муносибати омўзгорон ва кормандони тиб, масофа ва ѓайра) инъикос меёбанд.3.3 Унсурњо 13
  • 34. Таъсири муњољирати мењнатї ба кўдакони дар Тољикистон мондаи муњољирон • Њифзи иљтимої. Дар ин љо дастрасї ва пешнињоди барномањои гуногуни њифзи иљтимої, ба монанди љубронпулии кўдакон, љубронпулї барои бекорї, нигоњубини иљтимої ва ёрии иљтимої инъикос меёбанд. Ин пешнињодот дар рўйи коѓаз (дар ќарору ќонунњо) буда метавонанд, аммо тањлилњо бояд дастрасии њаќќониро ба ин барномањо инъикос кунанд. • Чорчўбаи ќонун. Ин ба дастовардњои кўдакон ва муњољирати миёнамўњлат таъсири гуногун мерасонад. Масалан, тањсилоти њатмии маљбурї маънои онро дорад, ки во- лидайн маљбур мешаванд барои аз љазо эмин мондан (агар фарзандонашон ба мак- таб нараванд), фарзандонашонро ба мактаб фиристанд. Чорчўбаи ќонун инчунин ба интиќоли маблаѓ таъсир расонда, муњољирро бо оила мепайвандад. 3.3.3 Хусусиятњои муњољират Муњољирон ва таљрибаи муњољират дар бисёр самтњо фарќ мекунанд. Муњољирони гуно- гун ва таљрибањои муњољирати мухталиф ба хонаводањо ва натиљањои кўдакон таъсири мухталиф мерасонанд. Мо хусусиятњои зерини муњољиратро муайян кардем: • Сатњи интиќоли маблаѓ. Ин ба имконияти хонаводањо барои таъмини хизматра- сонии тиббї ва тањсилот ва дигар фаъолиятњое, ки барои ќонеъ намудани талаботи асосии хонавода равона шудаанд, таъсир мерасонад. • Пешбинї ва тартиби интиќоли маблаѓ. Хонаводањо бояд имконияти ба наќша ги- рифтани харољот ва таъмини даромадро дошта бошанд. Ин нукта хеле муњим аст. Агар муњољир бе тартиби муайян маблаѓ интиќол кунад, он гоњ хонаводањо имкони- яти тартиб додани наќшаи дарозмўњлати харољотро барои фароњам овардани хиз- матрасонии тиббї ва тањсилот аз даст медињанд. Тартиби интиќоли маблаѓ аз кори муњољирон ва самти муњољирати онњо вобаста аст. • Кї муњољират мекунад? Муњољирати падарон, ки хеле маъмул гаштааст, дар тар- бия ва таѓйири муносибати фарзандон назар ба муњољирати модарон (ки аслан дар ноњияи Шуѓнон васеъ пањн шудааст) таъсири мухталиф мерасонад. Инчунин дар ин љо масъалаи таъсири намоишї доштани муњољират ба кўдакон баррасї мешавад. • Давомнокї ва тартиби муњољират. Мўњлати набудани волидайн ва тартиби омаду рафти онњо ба муносибати онњо бо фарзандон, мактабхонї, саломатї ва инкишофи равонии онњо таъсир мерасонад. • Робита бо ањли хонавода. Ин ба инкишофи муносибати њиссиётии байни фарзан- дон ва волидайни муњољир таъсир мерасонад. Ин ба мавзеи муњољират вобаста аст. 3.4 Алоќаи байни унсурњо Алоќаи байни ин унсурњо мураккаб аст. Масалан, тањќиќоти мо ба таъсири муњољират ба натиљањои кўдакон нигаронида шуда, дар назар аст, ки он вобаста ба хусусиятњои фардї, оилавї ва иљтимої фарќ мекунад, аммо ин хусусиятњо низ дар навбати худ ба навъи муњољират таъсир мерасонанд. Њамин тавр, хусусиятњои оила ба натиљањои кўдакон таъ- сир расонда, дар навбати худ онњо ба хусусиятњои оила таъсир мерасонанд. Наќшаи 2 ќолаби усули тањќиќоти моро муайян менамояд. 14
  • 35. 3. Консепсия оид ба кўдакони дар Тољикистон мондаи муњољирони мењнатї Наќшаи 2. Консепсия барои тањлили таъсири муњољират ба кўдакони дар Тољикистон мондаи муњољирати мењнатї Натиљањои кўдакон Омилњои мобайнї Саломатї: • Дастрасї ба нигоњубини синну сол тиббї Кўдак љинс • Ѓизогирї ва таъминот бо хўрокворї ќобилият • Нигоњубини саломатї: пешгирї ва рафтори носолим Таљрибаи муњољират Андоза ва сохтор Таълим: Сатњи маълумотокї Сатхи интиќоли маблаѓ • Фарогирї Нерўи мењнатї Хонавода • Аз мактаб дур мондан Пешбинї/ • Давомот тартиби интиќоли маблаѓ Ёрии иљтимої • Дастовардњо Муњољирати модарон дар Даромадмуќобили муњољирати модарон Муносибатњо Фаъолияти иќтисодї: • Кори берун аз хонаДавомнокї ва тартиби муњољират Сарварї • Кор дар хона Робита Таъсири психологї-иљтимої: Икониятњои њаётї • Депрессия ва танњої Арзишњои иљтимої • Камии назорати волидайн, Иљтимої хашмгинї ва мушкилоти Хизматрасонињо рафтор Њифзи иљтимої • «Буќќагарї» ва тањќир • Рафтори хатарнок: Чорчўбаи ќонун истифодаи нўшокињои спиртї, нашъамандї ва рафтори шањвонї • Љинояти наврасон • Ба хушунат ва истисмор гирифтор шудан Ќолаби мазкур ба таври мушаххас нишон медињад, ки таъсири муњољират ба дастовардњои кўдакон вобаста ба навъи муњољират ва хусусиятњои кўдакон ва инчунин хонавода ва љамоае, ки дар он зиндагї мекунанд, мухталиф аст. Ин ѓайричашмдошт нест, аммо дар навбати худ он гуногунии натиљањои тањлили амалии ин масъаларо, ки дар ќисмати поён оварда шудааст, рўшан месозад. Шояд дар љамоатњои гуногуни Тољикистон монандињои зиёд аз лињози омилњои иљтимоии дар боло зикршуда мушоњида шаванд, аммо дар масъалаи таъсири муњољират ба кўдакон аз рўи навъи муњољират ва хусусиятњои фардї ва хонаводагї фарќи зиёд дида мешавад. Мушкилоти тањлилии ќолаби мазкур ба мушкилоти сиёсї мувофиќ аст: му- айян намудани хусусиятњо ва заминањои муњољират, ки ба кўдакон таъсири хуб мерасо- нанд, ва дастгирии онњо, инчунин муайян намудан, кам кардан ва аз байн бурдани он хусусиятњои муњољират, ки ба кўдакон таъсири манфї мерасонанд. 3.4 Алоќаи байни унсурњо 15
  • 36. Таъсири муњољирати мењнатї ба кўдакони дар Тољикистон мондаи муњољирон 4. Методологияи тањќиќот 4.1 Муќаддима Мањдуд будани далелњо аз таљриба оид ба таъсири муњољират ба кўдакон ќисман бо са- баби мушкилоти методологї (аз љумла дар масъалаи тањияи консепсия, шарњу эзоњ ва ба ќолаб даровардан) ва мањдудияти маълумот ба миён омад. Аксари маълумоти омории тањлилї оид ба кўдакони дар Тољикистон мондаи муњољирони мењнатї аз тањќиќотњои стандартии хонаводањо (Россї, 2008) гирифта шуд. Аммо чунин тањќиќотњо асосан ба- рои тањлили маълумоте, ки ба муњољират ва интиќоли маблаѓ махсус нигаронида нашу- даанд, тарњрезї мегарданд, мутаносибан, шояд дар онњо пайвастагии мувофиќи масъа- лаи муњољират бо дигар ќисмати маълумот дида нашавад. Зиёда аз он, њарчанд маълумоти пурраи оморї дастрас бошад њам, масъалаи муњими интихоби усули мувофиќ барои људо кардани таъсири муњољират аз дигар омилњо за- рур аст. Муќоисаи оилањои муњољир ва ѓайримуњољир вобаста ба таѓйироти пайињами ањолии муњољир ва ѓайримуњољир мушкилоти тањлилї пеш меорад. Ин дар навбати худ интихоби намояндагонро барои тањќиќот мушкилтар мегардонад (Росї, 2009). Аз ин лињоз, агар арзиши (фоидаи) муњољират баланд бошад, њатто аъзои оилањои нисба- тан бой низ муњољират мекунанд ва ин боиси бањои баланд додан ба таъсири мусбати муњољират ба тањсилот, тандурустї ва нишондињандањои дигар буда метавонад. Баръакс, бо сабаби бўњрон кам шудани даромад њам ба андозаи интиќоли маблаѓ ва њам ба сифати хизматрасонињои иљтимої таъсир расонда метавонад, ба бањои паст додан ба таъсири муњољират ба кўдакони дар Тољикистон мондаи муњољирони мењнатї оварда мерасо- над. Зиёда аз он, тањќиќоти хонаводањо воситаи оптималии тањлили рушди хонавода ва сањмгузории молиявии аъзои он буда наметавонад. Вобаста ба ин мушкилот методологияи дар тањќиќоти мазкур истифодашуда тањлили сесамтаи маълумоти сарчашмањои гуногун, мутобиќ гардонидан ва њамгироии усулњои тањлили оморї ва сифатиро фаро гирифт. Бартарии ин «усули омехта» дар он аст, ки он ба муњаќќиќон имконият медињад то таъсири муњољирати волидайнро ба нишодињандањои асосии кўдакон муайян карда, њамзамон вазъияти сабабу натиљаи нишондињандањоро баррасї намоянд. Усулњои оморї ва сифатї дар саросари тањќиќот њамгиро пешнињод шуд, аз љумла њангоми тарњрезї, тањияи фарзияњо ва воситањои тањќиќот, инчуни њангоми марњилаи тањлили маълумот.2 2 Барои ахбори бештар оид ба њамгироии усулњои тањќиќоти оморї ва сифатї ба корњои Гарбарино ва Њоланд (2009) нигаред. 16
  • 37. 4. Методологияи тањќиќотЉадвали 2. Усулњое, ки дар тањќиќот истифода шудаандУсулњо Фарогирї Зарурат/МаќсадТањќиќоти 240 хонавода Бо маќсади чен кардан, љамъ овардан, ба тартиб даровар-оморї дан ва пешгўии рафтор ва муносибатњо истифода мешавад. Ба муњаќќиќон имконият медињад, ки бо шумораи зиёди посухдињандагон мусоњиба гузаронда, самтњои умумиро арзёбї намоянд.Мусоњибањо 20 муњокимаи Моњиятан барои тањќиќи амиќи масъала, фарогирии шумораива гурўњии масъ- зиёди ањолї ва умумигардонии маълумоти омориро мањдудмуњокимаи ала, мекунад. Ба фањмиш, тањлил, арзиш, боварї, хоњиш, норозигїгурўњии 40 ва бартарињои одамон такя мекунад, он имконият медињад, кисифатї мусоњибањои сабаби ба чунин натиљањо ноил гаштанро тавассути саволњои пурра «чаро?» ва «чї тавр?» муайян намоем.Дар асоси корњои Гарбарино ва Њолланд (2009)4.2 Фарзияњои корїДар асоси консепсияи дар ќисмати 3 овардашуда бо роњи ба њам овардани далелњоибайналмилалї оид ба таъсири муњољират ба кўдакон ва маълумоти мушаххаси Тољикистоноид ба масъалаи мазкур, мо як ќатор фарзияњои кориро оид ба таъсири муњољират банекўањволии кўдакони муњољирони дар Тољикистон мондаи муњољирони мењнатї дармуќоиса бо кўдакони хонаводањои ба муњољирати мењнатї љалбнабуда, тањия намудем.Ин фарзияњо тањќиќоти моро роњнамої ва воситањои тањќиќоти моро ошно карданд.Диќќати махсус ба њар чї бештар љамъ овардани маълумот оид ба ин фарзияњо равонашуда, то њадди имкон барои таъмини дурустї ва эътимоднокии натиљањо аз воситањова нишондињандањои стандартии байналмилалї истифода шуд (Барои тањќиќи «оёбозёфтњои тањќиќоти мо ё тањлили маълумоти бадастомада ин фарзияњоро тасдиќ кар-данд ё не» ба ќисми 5 назар андозед).Љадвали 3. Хулосаи фарзияњои корї оид ба таъсири муњољиратба кўдакони дар Тољикистон мондаи муњољирони мењнатїдар муќоиса бо кўдакони оилањои ѓайримуњољир Фаъолияти Таъсири психологїТаъсир ба: Саломатї Тањсил иќтисодї – иљтимої Миќдори Кўдакон берун Њолати бадиФарзияи 1-ум Ѓизогирии хубтар камтари соли аз хона кам кор равонї/њиссиётї тањсил мекунанд Сифати хуби Дараљаи якхелаи Кўдакон дар Хатари баландиФарзияи 2-юм нигоњубини ба мактаб фаро хона зиёд кор мушкилоти рафтор саломатї гирифтан мекунанд Сатњи давомоти Сатњи якхелаи Хатари баланди ба баланд ва сатњиФарзияи 3-юм фавт ва љиноят даст задани пасти аз мактаб эмгузаронї наврасон дур мондан Вазъи бади Дар доираи љамоатФарзияи 4-ум нигоњубини тањќир раво дида саломатї намешавад.4.2 Фарзияњои корї 17
  • 38. Таъсири муњољирати мењнатї ба кўдакони дар Тољикистон мондаи муњољирон 4.3 Гурўњи маќсадноки тањќиќот: оилањои муњољир, партофташуда ва ѓайримуњољир Њам унсурњои оморї ва сифатии тањќиќоти мазкур се навъи хонаводањоеро, ки муњољират ба онњо ба таври мухталиф таъсир мерасонад, фаро мегиранд: хонаводањое, ки муњољири мењнатї доранд, хонаводањои партофташуда ва хонаводањои ба муњољират љалбнабуда. Агар ду навъи аввали хонаводањо барои муайян кардани сабабњои гуногуни љалбшавии хонаводањо ба навъњои мухталифи муњољират ёрї расонанд, хонаводањои партофташу- да азияти дутарафа мекашанд, яъне аз даст додани аъзои оила ва сарчашмаи даромад, хонаводањои ба муњољират љалбнабуда бошанд, њамчун гурўњи назоратї интихоб шуда, барои муайян кардани он ки оё танњо муњољират сабабгори таъсири мусбат ё манфї ба фаъолияти хонаводањо мебошад. Мањдудиятњои ин гурўњи назоратиро ќайд намудан манфиатнок аст. Муњољирон њиљрат мекунанд, чунки ин љодаро интихоб кардаанд, дар навбати худ гурўњи дигар дар хона монданро интихоб мекунанд. Барои ин сабабњои гуногун замина шуда метавонанд, ки ин сабабњо дар навбати худ ба некўањволии кўдакон таъсир мерасонанд. Маса- лан, ѓайримуњољирон дар Тољикистон назар ба онњое, ки муњољиратро интихоб меку- нанд, вазъияти бењтари иќтисодї доранд. Барои муќоиса дарёфти гурўњи оилањои ѓайримуњољире, ки яке аз аъзои он њиљрат кардан мехост, вале барои ба кўдаконашон таъсир нарасонидан аз ин амал даст кашид, хуб мебуд, аммо ёфтани чунин гурўњ хеле мушкил ва тањлили ин масъала аз доираи тањќиќоти мазкур берун буд. Истилоњњои кории њар се навъи хонавода, ки њангоми тањќиќоти мавзеї истифода шу- данд, дар поён шарњ меёбанд:3 1. Хонаводањои муњољир: хонаводае, ки аќаллан як кўдак (аз 18-сола поён дошта), яке аз волидайн тайи се моњи охир дар хориљ (берун аз хона) њаст. Чунин воли- дайн бояд барои кор ё тањсил кардан аз оила берун рафта, аќаллан як маротиба дар мўњлати се моњ бо оила дар тамос бошанд. 2. Хонаводањои партофташуда: хонаводае, ки аќаллан як кўдак (аз 18-сола поён дошта), яке аз волидайн тайи соли охир дар хориљ (берун аз хона) њаст. Чунин воли- дайн бояд барои кор ё тањсил кардан аз оила берун рафта, дар мўњлати як соли охир бо оила дар тамос набуда, маблаѓ њам интиќол накардаанд. Илова бар ин, худи оила бояд партофта шуданашро муайяну тасдиќ кунад. 3. Хонаводањои ба муњољират љалбнабуда: хонаводае, ки аќаллан як фарзанд до- шта, њар ду волидайн тайи дањ соли охир муњољират накардаанд. Хонавода метавонад аз аъзои дигар, ба монанди амак ё бародароне, ки муњољиранд, иборат бошад. Шарњи мазкур барои муайян намудани ин се гурўњ, ки то њадди имкон сатњи муњољираташон мухталиф аст, истифода шуд. Инчунин барои муайян намудани њама гуна таъсири муњољират тавассути фаро гирифтани гурўњи мањдуди интихобшуда, шарњи мазкур ёрї расонд. Аммо ин маънои онро дошт, ки навъњои муайяни хонаводањо ба тањќиќот шомил нагардиданд, ва якчанд «њаќиќати» муњољират ба эътибор гирифта нашуданд (масалан, хонаводањое, ки њар як аъзояш тайи дањ соли охир њиљрат кардаанд). Ќобили ќайд аст, ки дар асл воситаи осони ба њам овардани маълумоти ин се навъи хонавода вуљуд надорад. Як гурўњи калони навъњои оилањое њастанд, ки таљрибањои гуногуни муњољиратро фаро меги- ранд. Зиёда аз он, «партофташуда» низ мафњуми мушаххас нест, зеро то муайян кардани 3 Дар хотир доред, ки шарњи ин навъи хонаводањо маъмул нест ва танњо ба ин лоиња таалуќ дорад, чуноне ки дар Вазифанома дарљ шуда, таљдид гардидааст. Он барои мушаххастар гардонидани тањќиќоти мавзеї барои баррасии пурраи хусусиятњо ва таъмини омехта нашудани навъи оилањо тањия шудааст. 18
  • 39. 4. Методологияи тањќиќотпартофта шудани оила ваќти зиёд мегузарад ва дар ин мўњлат аниќ карда намешавад, киоё оила партофта шудааст ё не. Бо назардошти гурўњи калони намояндагон (гурўњи инти-хобии намунавї), фаро гирифтани њама навъи оилањо барои ба таври мушаххас муайяннамудани омилњои таъсиррасони муњољират зарур аст.Ќобили ќайд аст, ки њангоми тањќиќоти аввала масъалаи зиндагї кардани кўдакони пар-тофташуда одатан бо кўдакони волидайни гуногун дар як хонавода ва мадди назар гарди-дани манфиатњои кўдакони партофташуда баъзан ба фоидаи кўдакони дигар пайдо шуд.Ин њолат зарурати муайян намудани фарќи дохили хонаводагии кўдаконро бо назардош-ти калон будани аксари оилањои тољик ба миён овард. Бо маќсади њалли масъалаи мазкур,маълумоти оморї асосан тавассути воситаи стандартии «тањќиќоти сатњи-хонавода» љамъоварда шуд (бо истифодаи се тафсири «хонаводањо», ки дар боло оварда шудаанд). Ба-рои муайян намудани муњољиру партофташуда ва ба муњољират љалбнабуда будани њар яккўдаки алоњида сатњи дуюми «фардї»-и гурўњбандї тањия шуд.Масъалаи дуюме, ки тавассути маълумоти сифатї муайян шуд, пайвастагии устуворбайни сатњи некўањволии молиявии оила ва самтњои асосии таъсиррасонї ба монан-ди тандурустї ва тањсил буд. Дар њолатњои муайян ин ба имконияти аз тарафи хона-вода пардохтани харољоти чунин хизматрасонињо вобаста буда, ба сатњи муњољиратионњо алоќае надошт. Барои ба тартиб овардани чунин њолат сатњи дигари гурўњбандиимаълумоти сифатї пешнињод шуд. Хонаводањо ба се гурўњ вобаста ба «андозаи амволишахсї» рамзбандї шуданд, ки ин барои тањлили сатњи дороии онњо нисбат ба оилањоидигари њамин гурўњ имконият дод. Њарчанд ин нишондињанда бе тањлили пешакииимкониятњои иќтисодї дар асоси Тањќиќоти сатњи некўањволии Тољикистон тањияшуда (яъне, имконияти муайян намудани баробарии пешгўии камбизоатї), таносубанэњтиёткорона истифода гардидааст, бовар дорем, ки ин нишондињандаи дороии хона-вода бо харољоти моњона ва дигар нишондињандањои камбизоатии тањќиќоти мазкурмувофиќат мекунад. Њарчанд нишондињандаи мазкур бе истифодаи тањлилњои пешакииимкониятњои иќтисодї тањия шуда бошад њам, фарќи байни навъњои оилањоро дурустпешнињод карда, чунин таљњизотро фаро мегирифт: яхдон, телефони мобилї, антеннаирадифї, телевизор, мошинаи љомашўї, плитаи хўрокпазї ва таъминот бо гази табиї.Маљмўаи гурўњбандии маълумот барои муайян кардани фарќи хонаводањо (чуноне кидар консепсияи тањќиќот оварда шудааст) ба тањлили оморї илова карда шуд. Баъзеиин нишондињандањо самтњои зарурии (аз љумла, синну сол ва љинси кўдак, мўњлатимуњољирати волидайн, сатњи маълумотнокии онњо ва ѓайра) тањќиќотро муайян карда,дигар нишондињандањо ба самтњои асоси таъсиррасонї зарурати кам доштанд (масалан,машѓулияти волидайн њангоми муњољират).Яке аз мањдудиятњои усули тањќиќоти хонаводањо ин фаро нагирифтани кўдаконе, ки босабаби муњољирати волидайн ба хонањои кўдакон фиристода шудаанд ё кўдаконе, ки даркўча мондаанд, буд. Мувофиќи гузориши соли 2007-уми Наљоти кўдакон шумораи зано-ни муњољире, ки фарзандонашонро бо сабаби надоштани имконияти нигоњубин ё бароиба назди шавњаронашон њиљрат кардан ба хонањои кўдакон мефиристанд, сол то сол зиёдшуда истодаанд (ETF, 2010). Вазъияти њаётї тасдиќ мекунанд, ки шумораи кўдакони бахонањои кўдакон фиристодашуда ва кўдакони дар кўчамонда бо сабаби муњољират зиёдмешавад. Барои пурра дарк намудани масъалаи таъсири муњољират ба кўдакон, он боядминбаъд низ омўхта шавад.4.3 Гурўњи маќсадноки тањќиќот: оилањои муњољир, партофташуда ва ѓайримуњољир 19
  • 40. Таъсири муњољирати мењнатї ба кўдакони дар Тољикистон мондаи муњољирон 4.4 Мавзеъњои тањќиќот ва натиљањои он Тањќиќоти базавии омўзиши мазкур дар чор ноњия гузаронида шуд. Њамаи ин ноњияњо минтаќањои маќсадноки фаъолияти Хазинаи кўдакони СММ (ЮНИСЕФ) дар Тољикистон аст: (1) ноњияи Бобољон Ѓафурови вилояти Суѓд; (2) шањри Кўлоби вилояти Хатлон; (3) ноњияи Шуѓнони ВМБК; (4) шањри Вањдати ноњияњои тобеи марказ4. Минтаќањои маз- кур дар харита бо ранги кабуд ишора шудаанд: Наќшаи 3. Харитаи мавзеъњои тањќиќот ASHT Ашт Мастчоҳ Бобоҷон Ғафуров Хуҷанд Конибодом Вилоят Ҷаббор Расулов Зафаробод Спитамен Исфара Ноњия Истаравшан Шаҳристон Ғончӣ Кӯҳистони Мастчоҳ Вилояти Суѓд Панҷакент Ҷиргатол Айнӣ Рашт Тоҷикобод Вахдат Тавилдара Варзоб Нуробод Роғун Турсунзода Ҳисор Душанбе Дарвоз Файзобод Шахринав Балҷувон Ванҷ Мургаб Рӯдакӣ Ховалинг Нурек Вилояти Мухтори Кўњистони Бадахшон Ёвон Вилояти Хатлон Темурмалик Мӯъминобод Хуросон Данғара Рушон Абдураҳмони Ҷомӣ Кӯлоб Сарбанд Шӯробод Бохтар Восеъ Курѓонтеппа Шуғнон Вахш Ҳамадонӣ Ҷиликул Фархор Шаҳритус Ҷалолиддини Румӣ Хоруғ Қумсангир Роштқалъа Қубодиён Панҷ Носири Хусрав Ишкошим Барои таъмини гуногунии таљрибаи муњољират аз њар ноњия аз се то панљ дења барои гузаронидани мусоњибањои оморї ва сифатии хонаводањо, инчунин барои гузаронидани муњокимаи гурўњии масъала интихоб шуданд. 4 Бояд ќайд кард, ки сараввал ба љои шањри Вањдат ноњияи Рашт ба наќша гирифта шуда буд, аммо бо сабаби нооро- мии вазъият дар ин минтаќа моњњои сентябр ва октябри соли 2010, бо маслињати ЮНИСЕФ минтаќаи тањќиќот иваз карда шуд. 20
  • 41. 4. Методологияи тањќиќот4.4.1 Маълумот оид ба корњои мавзеїТањќиќоти мавзеї моњњои ноябр ва декабри соли 2010 аз тарафи ташкилоти мањаллии«Шарќ» гузаронида шуд. Бо сабаби мушкилоти дарёфти оилањои партофташуда дардењањои пешакї интихобшуда, дар њамаи ноњияњо мањали гузаронидани тањќиќот ва-сеъ карда шуд. Масалан, дар шањри Вањдат дар дењањои интихобшуда шумораи оилањоипартофташуда хеле кам буд, аз ин лињоз шумораи дењањои тањќиќотї ба 10 расонидашуд (махсусан дењањое, ки камбизоат шинохта шуда буданд). Њамин тариќ, дар ноњияиШуѓнон дар дењањои интихобї ягон оилаи партофташуда пайдо нашуд. Њатто баъ-ди иловаи дењањои њамсоя танњо шумораи ками чунин оилањо муайян карда шуд. Со-змони ѓайрињукуматии мањаллии «Ќалам» барои дар ин самт ёрї расондан љалб шудабуд, билохир аз 15 оилаи партофташуда танњо панљ оила барои мусоњиба розї шудандё дар муњоќимаи гурўњии масъала ширкат варзиданд5. Ѓайр аз ин мушкилот боз якчандњолатњои номувофиќатї бо наќшаи аввала ба миён омаданд, аз љумла ин ба шумора ванавъи оилањои интихобшуда, ки дар мусоњибањо ва муњокимањои гурўњии масъала шир-кат варзиданд, вобастагї дошт6.Бояд ќайд кард, ки дар натиљаи дер мондани тањќиќоти мавзеї бо сабабњои дар болозикршуда, барои гурўњи корї муайян кардани хонаводањои муњољирони мавсимие, кињанўз аз муњољират барнагаштаанд, мушкил шуд. Аз ин лињоз барои ба даст оварданидалелњо хонаводањо тарзе пурсида шуданд, ки гўё муњољирони мавсимї њоло «барна-гаштаанд».Дар гузоришњои тањќиќоти мавзеї, ки аз тарафи гузоришдињандагон пешнињод шуданд,ќайд шудааст, ки дар умум посухдињандагони минтаќањои тањќиќотї барои ба мушкило-ти онњо мароќ зоњир кардан хурсанд буда, дар мубодилаи ахборот озод ва кушода буданд.Аммо хонаводањое, ки ба вазъияти мушкил афтодаанд (масалан, модарони партофташу-да, ки ањли оилаи шавњар онњоро пеш кардаанд), асосан аз иштирок дар тањќиќот дасткашиданд. Занони партофташуда аз озодона оид ба ваъияташон ибрози аќида намуданшарм дошта, њангоми муњокимањо ва мусоњибањо аз ба њиссиёт дода шудан тарс доштанд.Инчунин њисоботњо муайян карданд, ки кўдакон назар ба калонсолон хоњиши зиёди су-хан гуфтан доштанд, ва дар байни онњо духтарон назар ба писарон фаъолтар буда, бањиссиёт камтар дода шуданд. Дар як њолат писарон њангоми муњокимаи гурўњ ба гирякардан шурўъ карданд. Зиёда аз он, кўдакони оилањои ѓайримуњољир ором ва хушбахтменамуданд ва баръакс кўдакони оилањои муњољир ва махсусан оилањои партофта-шуда эътимоди кам дошта, аз гуфтани мисолњои њаётї шарм медоштанд ё ба саволипешнињодшуда тамоман љавоб намедоданд. Инчунин кўдакони оилањои партофташуда,дар якчанд њолат кўдакони оилањои муњољир, махсусан писарон илтимос карданд, кимусоњибањо сабт карда нашаванд. Дар як њолати гузаронидани муњокимаи гурўњии масъ-ала бо кўдакон якчанд волидайн хостанд, ки дар ин муњокима ширкат варзанд.Љалб кардани мардоне, ки занњояшон муњољиранд, барои муњокимаи гурўњии масъалахеле мушкил буд. Аввал онњо аз иштирок даст кашиданд, сипас ба шарте розї шуданд,ки агар ин муњокима сабт карда нашавад. Њарчанд чанде аз ин мардон бо сабаби дармуњољират бемор шудан кор карданро ќатъ карда бошанд њам, муњољирати занонашонњамчун беќадрї (паст шудани обрўи мардї) шинохта мешуд.5 Ин оилањои партофташуда бо оилањои муњољир иваз карда шуданд.6 Ин дар якчанд њолатњо рух дод, ки љинси мусоњиб аз рўи наќша таѓйир дода шуд.4.4 Мавзеъњои тањќиќот ва натиљањои он 21
  • 42. Таъсири муњољирати мењнатї ба кўдакони дар Тољикистон мондаи муњољирон 4.4.2 Ворид сохтани маълумот ва навиштани сабтњо Баъд аз гузаронидани тањќиќоти мавзеї маълумоти омории љамъшуда ба ќолабњои (вараќањои) маќсадноки воридотї (маълумот) аз тарафи муассисаи «Шарќ» ворид карда шуд. Ин маълумот тавассути барномаи STATA тањлил карда шуд. Бо назардош- ти андозаи мањдуди гурўњи интихобї ва саволномаи мураккаб озмоиш, омўзиш ва тоза кардани маълумот, ки аслан дар чунин тањќиќотњо (бо чунин навъи саволнома) ба роњ монда мешавад, аз лињози молиявї мувофиќ набуд. Дар натиља, барои тањлили маъ- лумоти омории бадастомада мушкилоти зиёд пеш омад, ки чунин мушкилот аслан њангоми тањќиќотњои бузург ба миён меоянд. Масалан, санљидани њамаи рамзгузории саволномањо ѓайриимкон буд, илова бар ин нишонањо њатто дар саволномањои холї низ гузошта шуда буданд. Инчунин њангоми гузаронидани саволнома аксари муњољирони мавсимї аллакай ба хона баргашта буданд ва шумораи ками муњољирони баргашта њангоми пур кардани саволнома њамчун шахсони ѓайримуњољир муаррифї шудаанд. Но- вобаста аз масъалањои зикршуда, сифати умумии саволномањо хуб буда, аз он хулосањои дуруст баровардан мумкин аст. Маълумоти сифатї – мусоњибањои сабтшуда аввал ба забони тољикї навишта шуда, сипас аз тарафи ташкилоти «Шарќ» ба забони русї тарљума шуд. Сипас сабти хаттии мусоњибањо аз забони русї ба англисї тарљума шуда, аз тарафи мутахассиси русзабо- ни «Оксфорд полиси менељмент» барои ба тањлил омода шудан нишонагузорї гардид. Њарчанд, назорати сифати ин раванд дуруст ба роњ монда шуда бошад њам (сабти тољикї ва тарљумаи русии он дубора санљида шуданд), ќайд кардан љоиз аст, ки тарљумаи ду- забона аз забони тољикї ба русї ва сипас аз русї ба англисї имкониятњои тањќиќотро шояд мањдудтар карда бошад. Дар сатњи тарљумаи аввали русї баъзе нозукињои матн аз даст дода шуд, зеро тарљумон кўшиш кардааст, то забони матнро «тањрир» кунад ва барои пурра баррасї шудани чизи гуфта монеа гаштааст. Аз ин лињоз, иќтибосњое, ки бо забони англисї оварда мешаванд, шояд тарљумаи мушаххаси матни асл набуда, маънии чизи гуфтаро дуруст баён накунанд. Зиёда аз он, њангоми тањлили сабти хаттии мусоњибањо маълум гашт, ки байни минтаќањо дар шумора ва сифати саволњои водорку- нанда номувофиќатї дида мешавад; масалан, дар сабти хаттии мусоњибањои дар шањри Кўлоб гузаронидашуда миќдори ками саволњои водоркунанда мушоњида мешаванд. Но- вобаста аз мањдудиятњои кўчаки дар боло зикршуда, маълумоти сифатии пешнињодшуда барои тањлил маълумоти фарогир ва пурра мебошад. 4.5 Тањќиќоти сифатї Чуноне ки дар муќаддимаи ќисмати мазкур оварда шудааст, усули тањќиќоти сифатї дар пайвастагї бо усули тањќиќоти оморї барои таъмини мувофиќат тањия шудааст. Воситањои дар тањќиќот истифодашударо њамгирои машѓулиятњои гурўњї (муњокимаи гурўњии масъала) ва мусоњибањои фардї бо кўдакон ва парасторон, инчунин мусоњибањо бо маълумотдињандагони асосии мањаллї тавассути мусоњибањои «нимсохторї» таш- кил медоданд. Вобаста ба маќсади омўзиш иштирокчиёни асосии тањќиќоти сифатї инњо буданд: • кўдакон (писарону духтарони синну соли гуногун); • парасторон (аслан занон); • маълумотдињандагони асосї (шахсоне, ки дорои дониш ва ахбори касбї ва пур- ра оид ба таъсири муњољират мебошанд). Аз љумла: ◦ омўзгорон; ◦ духтурон/њамширањои шафќат; 22
  • 43. 4. Методологияи тањќиќот ◦ кормандони СЃЊ-и мањаллї (дар дењот ?) ◦ намояндагони њукумати мањаллї ва милиса.Бо маќсади гузаронидани муњокимањои гурўњии масъала, мусоњибањо бо кўдакон ва па-расторон аз рўйи се категорияи хонаводањо, ки дар тањќиќоти мазкур истифода шудаанд(муњољир, партофташуда ва ѓайримуњољир), аз рўйи љинс (мард, зан) ва барои кўдакон азрўйи синну сол (6-12-сола, 13-17-сола) људо карда шуданд. Аз як тараф, ин ба муњаќќиќонимконият дод, ки фарќи аќидањоро вобаста ба посухдињандагон муайян кунанд; аз та-рафи дигар, он монандиро дар муњокимањои гурўњи таъмин намуда, муњокимањоро басамти дуруст равона кард.Барои пурра сохтани унсури сифатии тањќиќоти мазкур, дар њар минтаќа 5 муњокимаигурўњии масъала гузаронида шуда, бо 10 нафар мусоњибаи фарогир гузаронида шуд.Хулосаи ин маълумот ва хусусиятњои навъњои посухдињандагон дар љадвалњои 4 ва 5-ипоён оварда шудаанд.Љавдали 4. Маълумоти умумї оид ба муњокимаи гурўњии масъала7 Навъи хонаводаМусоњибон Њамагї Муњољир Партофташуда ЃайримуњољирПарастор/волидайн (мард) 7 1 0 0 1Парастор/волидайн (зан) 4 2 1 7Кўдак (6-12, мард) 1 1 0 3Кўдак (6-12, зан) 1 1 0 3Кўдак (13-17, мард) 2 1 1 3Кўдак (13-17, зан) 2 1 1 3Њамагї 9 7 4 20Љадвали 5. Маълумот оид ба мусоњибањои сифатии гузаронидашуда Навъи Шумораи мусоњибањо аз рўйи ноњияњоМусоњибон хонаводањо Бобољон Ѓафуров Кўлоб Вањдат ШуѓнонПарастор/волидайн Муњољир 1 1 1 1Парастор/волидайн Партофташуда 1 1 1 1Парастор/волидайн Ѓайримуњољир 1 1 1 1Кўдак (13-17-сола) Муњољир 1 1 1 1Кўдак (13-17-сола) Партофташуда 1 1 1 1Кўдак (13-17-сола) Ѓайримуњољир 1 1 1 1Омўзгор Мувофиќ нест 1 1 1 1Корманди тиб Мувофиќ нест 1 1 1 1Корманди СЃЊ Мувофиќ нест 1 1 1 1Корманди њукумати мањаллї Мувофиќ нест 1 1 1 1Њамагї - 10 10 10 107 Ќайд намоед, ки агар гузаронидани чунин вохўрї бо парасторони љинси мард имкон надошта бошад (зеро ак- сари зиёди муњољирон марданд), вохўриро бо намояндагони њамин гурўњи парасторони љинси зан гузаронидан мумкин аст.4.5 Тањќиќоти сифатї 23
  • 44. Таъсири муњољирати мењнатї ба кўдакони дар Тољикистон мондаи муњољирон 4.5.1 Масъалањо вобаста ба гузаронидани тањќиќот бо ќўдакон Усули иштироки васеъ, яъне тањќиќоти якљоя њам бо калонсолону њам хурдсолон ис- тифода шуд. Њамкорї бо кўдакон эњтиёти махсусро таќозо мекунад, аз љумла риояи Эъ- ломияи њуќуќњои кўдаки Хазинаи кўдакон ва Созмони Милали Муттањид ва инчунин эъломияњо оид ба гузаронидани тањќиќот бо кўдакон. Тањќиќот дар асоси Эъломияи њуќуќњои кўдаки СММ гузаронида шуд. Ба хотир овардани принсипњои асосии он бамав- рид аст, зеро усули пешнињодшуда дар асоси он тањия шудаааст. Њама гуна тањќиќот бояд њамеша бехатарии пурраи кўдаконро аз таъсири манфии ра- ванд ва масъалањои тањќиќот таъмин намояд. Њамчун муњаќќиќон, мудирон ва мутахас- сисон бо тамоми масъулият - чуноне ки дар ЭЊК СММ дарљ шудааст, гуфта метавонем, ки таъмини риояи ќоидањои этикї дар усулњои интихобшудаи тањќиќот ба эътибор ги- рифта шудаанд. Эзоњи арзёбии техникии Дафтари арзёбии ЮНИСЕФ нуктањои асосиро чунин љамъбаст менамояд:8 • Иштироки кўдакон бояд дар асоси баробарї ва ѓайриистисної ба роњ монда шавад. • Муњаќќиќон ва бањодињандагон бояд аниќ кунанд, ки тањќиќот ба некўањволии кўдакон чї гуна таъсир мерасонад. • Аќидаи кўдакон танњо њамчун маълумоти тањќиќот истифода нашуда, ба эътибор ги- рифта шавад ва дар њалли масъалањои некўањволии онњо истифода гардад. • Кўдакон њуќуќи бо хоњиши худ озодона ибрози аќида кардан ва додани маълумотро доранд. • Иштироки кўдакон дар тањќиќот бояд пурра муаррифї (ахборот дода шавад) карда шавад. • Кўдакон барои дар тањќиќот иштирок накардан бояд озод бошанд. • Муњаќќиќон бояд озодии кўдаконро ба фикр кардан, виљдон ва дин, инчунин наќши волидайну парасторонро дар риоя кардани он эњтиром намуда, тањќиќоти худро дар асоси ин озодињо тањия намоянд. • Тањќиќот бояд њуќуќи кўдаконро ба озодона шомил шудан ба созмонњо ва равандњои сулњхоњона шинохта, њангоми зарурат иштироки онњоро дар љамъомадњои васеъ дастгирї намояд. Принсипњои мазкур мањаки усули тањќиќоти мо, ки маќсади таъмини иштирок дар зи- наи болоии Њартро дорад, мебошанд. Њарт онро «Модели иштироки њаќќонї» меномад9. Усули истифодашударо метавон мувофиќи шарњи Њарт њамчун «Аќидањое, ки аз тара- фи калонсолон пешнињод шуда, бо кўдакон муњокима шудаанд» гурўњбандї кард. Ин далелеро инъикос мекунад, ки тањќиќот аз тарафи Хазинаи кўдакони СММ пешнињод шуда, сипас онро ташкилоти тањќиќотї гузаронидааст ва ќароре, ки њангоми тањќиќот ќабул шудааст (ва ичунин пас аз он), мутаносибан аз тарафи кўдакон пешнињод шуда, ба калонсолон баён гаштааст. Тањќиќоти мо инчунин наврасон (аз 13-сола боло)-ро фаро гирифт, ин гурўњ имконияти дар ин зинаи баланди иштирок шомил буданро доштанд. Илова бар ин, чун ба тањќиќоти мо кўдакони хурдсол низ шомил буданд, мо принсипи Хартро оид ба «барномањо бояд тарзе тарњрезї шаванд, ки имконияти њамаи кўдаконро барои истифодаи ќобилияти баланди иштирок васеъ гардонанд»10 риоя кардем. 8 ЮНИСЕФ (2002). «Кўдаконе, ки дар тањќиќот, мониторинг ва арзёбї ширкат меварзанд – Рафтор ва масъулияти шумо њамчун роњбар, Эзоњи техникии арзёбї № 1, Дафтари арзёбии ЮНИСЕФ. 9 Р. Њарт (1992), сањ. 8. 10 Р. Њарт (1992), сањ. 11. 24
  • 45. 4. Методологияи тањќиќот4.5.2 Усул ва воситањои тањќиќотМаљмўаи усулњо њангоми тањќиќи иштирокчиёни гуногун истифода шуд. Ин муносибатдар гузаронидани тањќиќот бо кўдакон њамчун таљрибаи пешќадам шинохта шудааст, зероон имконият медињад, ки хоњиши онњо њангоми тањлили мавзўъњои гуногун ба эътиборгирифта шавад (барои мисол ба усули «Мозаика» нигаред). Зарурати пешнињоди услубигуногуни ибрози аќида барои калонсолон низ мувофиќ аст (Кривело ва дигарон, 2008).4.5.2.1 Машѓулияти гурўњїМуњокимаи гурўњии масъала бо кўдакон ва калонсолон ба усулњои гуногун ба роњ мондашуд. Он усулњо чунинанд:• Кашидани харитаи муњољират: Маќсади истифодаи ин машѓулияти содда ба кўдакон барои ба таври графикї нишон додани самти муњољирати мењнатии воли- дайн ёрї расондан буда, сипас оид ба муњољират савол пурсидан аст. Ин машѓулият ба кўдакон имконият дод, ки оид ба муносибати худ бо волидайни дар муњољират будаашон тавассути бозї сўњбат намоянд. Маќсади асосї кашидани харитаи дурусту зебо набуда, балки муайян намудани масофа ва таъсири муњољират ба онњо буд.• Чизњои хуб ва бад – тањлили пуфак ва санг: Ин восита барои љамъ овардани аќидаи кўдакон оид ба ѓоиб будани волидайн, аз љумла таъсири мусбат ва манфии он ис- тифода шуд. Аз кўдакон аввал хоњиш шуд, ки оид ба мушкилот (корњое), ки дар натиљаи муњољирати волидайн бо онњо рух додаанд, фикр карда, сипас расми онњоро кашанд: чизњои хубро дар дохили расми пуфакњои бо гелиум дамшуда, ки онњоро ба боло мебар- дорад, ва чизњои бадро дар дохили расми санг, ки онњоро ба поён мебарад, нависанд.• Тавсифи хурд ё ба охир расонидани њикоя: ин маљмўаи њикояњои нотамом аст, ки аз тарафи роњбалад ќироат карда шуда, аз иштирокчиён хоњиш карда мешавад, ки онро ба итмом расонанд. Ин воситаи хубест барои тањлили масъалањои нозук, ба монанди мушкилоти рафтор. Њикояи нотамом инчунин воситаи хубест барои гуза- ронидани лањзаи «яхшиканї».• Машќ барои истифодаи ваќт: Ин машѓулият барои пурра фањмидани тарзи аз тарафи кўдакон гузаронидани ваќт тавассути усули барои онњо шавќовар ёрї ра- сонд. Машѓулияти мазкур маълумотро оид ба мактабхонї, кори хона ва кори берун аз хона ва гузаронидани ваќти холигї пешнињод кард.• Кї муњим аст? Ин восита барои муайян намудани одамон ва ё муассисањои асосии мањаллї (љамъиятї) истифода мешавад. Он барои муайян кардани он, ки дар њолати набудани волидайн кўдакон ба кї мурољиат мекунанд ва мурољиати онњо то кадом андоза ќонеъ карда мешавад, истифода шуд.• Тањияи рўйхат ва дараљабандии озод: Ин восита асосан бо калонсолон истифода шуда, ба иштирокчиён имконият дод то ба саволњои пўшида љавоб нависанд (масалан, мушкилоти рафтори кўдакон дар хонавода пас аз ба муњољирати мењнатї рафтани па- дар кадомњоянд?) Ин љавобњо сипас вобаста ба зарурат ва тартиб гурўњбандї ё арзёбї карда мешаванд. Гурўњ сипас алоќаи сабабии байни љавобњо ва муњољиратро муњокима менамояд. Ин восита инчунин ба иштирокчиён имконият дод оид ба масъалањое, ки одатан аз гап задан дар бораи он худдорї мекунанд, низ муњокима намоянд.• Муњокимаи нимсохторї: Ин восита ба иштирокчиён имконият дод, ки фарзияњоро амиќ тањлил намуда, таљриба ва шарњу эзоњи худро оид ба масъа- ла иброз дошта, роњу воситањои аз байн бурдани таъсири манфии муњољиратро пешнињод намоянд.4.5 Тањќиќоти сифатї 25
  • 46. Таъсири муњољирати мењнатї ба кўдакони дар Тољикистон мондаи муњољирон Усулњои мазкур ба иштирокчиён имконият доданд, ки аз тањќиќот њаловат бурда, инчу- нин масъаларо аз нигоњи худ тањлил ва муаррифї намоянд. Вобаста ба намояндагони гурўњњо омехтагии усулњо ва моњияти муњокима аз њамдигар каме фарќ мекард. 4.5.2.2 Мусоњибањо Мусоњибањои нимсохтории як ба як бо кўдакон, парасторон ва маълумотдињандагони асосї гузаронида шуданд. Барои гузаронидани ин мусоњибањо муњаќќиќ вараќаи санљишї дошт (њамчун роњнамо барои гузаронидани мусоњиба), аммо ба мусоњиб имко- нияти идораи раванди мусоњиба пешнињод карда шуд. Њангоми гузаронидани мусоњибањо бо кўдакон воситањои ба усулњои дар боло зик- ршуда монанд барои шавќовар гардонидани мусоњиба ва ба самти муайян равона кардани он истифода шуда, мусоњибањо ба бозї табдил дода шуданд11. Махсусан аз маълумотдињандањои асосї хоњиш карда шуд, ки оид ба масъалаи кўдакон ва муњољират маълумоти умумї, аз љумла маълумоти оморї пешнињод намоянд. 4.5.2.3 Мушоњидањо ва мусоњибањои озод Якчанд аќидањои барои тањќиќоти мазкур муњиму шавќовар берун аз сохтори расмии тањќиќот љамъ оварда шуд, махсусан оид ба масъалањое, ки иштирокчиён дар ибрози онњо њаяљону ташвиш мекашанд ё барояшон њассосанд. Аз муњаќќиќони мо хоњиш кар- да шуд, ки машѓулиятњои ањолии мањалро мушоњида карда, бо онњо сўњбат кунанд ва аќидањои онњоро бе гирифтани ном сабт намоянд. Мўњтавои ин гузоришњо ба тањлили нињоии омўзиши мазкур илова шуда, оид ба самтњои муњољират дар мањали тањќиќшуда маълумоти зарурї пешнињод карданд. Љадвали 6. Хулосаи ахбороти њар як мусоњибаю муњокимаи гурўњї Навъи муњокимаи Усулњои Маълумоти љамъшуда гурўњї, мусоњиба истифодашуда Волидайну Рўйхати озод • Таъсири мусбат ва манфии муњољирати воли- парасторон дайн ба тањсил, саломатї, кор ва некўањволии (муњокимаи гурўњї) психологиву иљтимої Кўдакон Кашидани харитаи • Кї муњољират мекунад, ба куљо, тартиби (муњокимаи гурўњї) муњољират алоќа (мулоќот), интихоби љойи муњољират? Кашидани расми пуфак • Чизњои хубу бад оид ба муњољирати волидайн ва санг ва тањлили таносуби умумї (хубу бад) ба саломатї, тањсил, хушњолї ва кор. Фарќи бай- ни волидайни гуногун, давомнокї ва ѓайра. Кї муњим аст? • Мавзеи истиќоматї (љойгиршавии) одамони муњим ва сабабњои муњим будани ин ашхос бо маќсади тањлили фарќият байни кўдакони муњољир ва ѓайримуњољир Тавсифи хурд ё ба охир • Фањмидани аќидањо оид ба таъсири расонидани њикоя муњољирати волидайн ба тањсилот, саломатї, некўањволии психологию иљтимоии кўдакон тавассути њикоя, ки барои пешнињоди тавсияњои гуногун мусоидат мекунад. 11 Барои маълумоти бештар ба роњнамои мусоњибањои сифатї барои тањќиќоти мазкур нигаред. 26
  • 47. 4. Методологияи тањќиќотНавъи муњокимаи Усулњои Маълумоти љамъшудагурўњї, мусоњиба истифодашудаВолидайну Муњокима • Фањмидани унсурњои сохтор ва рушди хона-парасторон вода. Омўзиши унсурњои саломатии кўдакон,(мусоњиба) тањсилот, сарфи ваќт ва рафтори онњо. Омўзиши робитаи сабабњои муњољирати во- лидайн.Кўдакон (мусоњиба) Кї муњим аст? • Нигаред ба боло. Истифодаи ваќт • Тарзи ваќтгузаронии кўдакон бо маќсади санљиши таносуби сарфи ваќт дар мактаб/кор ва тањлили сабабњо. Кашидани пуфак ва • Нигаред ба боло санг Муњокима дар бораи • Фањмидани таносуби саломатї ва ѓизогирї саломатї ва тадбирњо дар њолати бемор шудани кўдак бо маќсади муќоисаи рафтор байни навъњои хонаводањоОмўзгор/ Муњокима • Сатњи муњољират ва арзёбии умумии таъсир-Равоншинос расонии мусбат ва манфї • Сатњи таъсири умумии муњољират дар мак- таб дар самтњои давомот, фаъолият, њолати рўњї дар синф ва сатњи ваљњиёт (мотиватсия) дар мактаб дар муќоиса бо фаъолиятњои муќаррарии иштирок дар мактабКормандони тиб Муњокима • Сатњи муњољират ва арзёбии умумии таъсир- расон&#