HIZNETHizkuntza Plangintza Ikastaroa 1. Hizkuntza gutxituak nazioarte mailan   Irakasleak: ©Andoni Barreña eta Patxi Juari...
Hizkuntza Plangintza Ikastaroa, HIZNET                               EI-SEV / UPV-EHU Mod. Zkia 1                         ...
Hizkuntza Plangintza Ikastaroa, HIZNET                              EI-SEV / UPV-EHU Mod. Zkia 1                          ...
Hizkuntza Plangintza Ikastaroa, HIZNET                                 EI-SEV / UPV-EHU Mod. Zkia 1                       ...
Hizkuntza Plangintza Ikastaroa, HIZNET                               EI-SEV / UPV-EHU Mod. Zkia 1                         ...
Hizkuntza Plangintza Ikastaroa, HIZNET                                EI-SEV / UPV-EHU Mod. Zkia 1                        ...
Hizkuntza Plangintza Ikastaroa, HIZNET                               EI-SEV / UPV-EHU Mod. Zkia 1                         ...
Hizkuntza Plangintza Ikastaroa, HIZNET                                EI-SEV / UPV-EHU Mod. Zkia 1                        ...
Hizkuntza Plangintza Ikastaroa, HIZNET                                    EI-SEV / UPV-EHU Mod. Zkia 1                    ...
Hizkuntza Plangintza Ikastaroa, HIZNET                                                      EI-SEV / UPV-EHU    Mod. Zkia ...
Hizkuntza Plangintza Ikastaroa, HIZNET                                  EI-SEV / UPV-EHU Mod. Zkia 1                      ...
Hizkuntza Plangintza Ikastaroa, HIZNET                                                    EI-SEV / UPV-EHU    Mod. Zkia 1 ...
Hizkuntza Plangintza Ikastaroa, HIZNET                                            EI-SEV / UPV-EHU           Mod. Zkia 1  ...
Hizkuntza Plangintza Ikastaroa, HIZNET                                      EI-SEV / UPV-EHU Mod. Zkia 1                  ...
Hizkuntza Plangintza Ikastaroa, HIZNET                               EI-SEV / UPV-EHU Mod. Zkia 1                         ...
Hizkuntza Plangintza Ikastaroa, HIZNET                                EI-SEV / UPV-EHU Mod. Zkia 1                        ...
Hizkuntza Plangintza Ikastaroa, HIZNET                                                  EI-SEV / UPV-EHU Mod. Zkia 1      ...
Hizkuntza Plangintza Ikastaroa, HIZNET                                   EI-SEV / UPV-EHU            Mod. Zkia 1          ...
Hizkuntza Plangintza Ikastaroa, HIZNET                                  EI-SEV / UPV-EHU Mod. Zkia 1                      ...
Hizkuntza Plangintza Ikastaroa, HIZNET                                  EI-SEV / UPV-EHU Mod. Zkia 1                      ...
Hizkuntza Plangintza Ikastaroa, HIZNET                              EI-SEV / UPV-EHU Mod. Zkia 1                          ...
Hizkuntza Plangintza Ikastaroa, HIZNET                                EI-SEV / UPV-EHU Mod. Zkia 1                        ...
Hizkuntza Plangintza Ikastaroa, HIZNET                                EI-SEV / UPV-EHU Mod. Zkia 1                        ...
Hizkuntza Plangintza Ikastaroa, HIZNET                                 EI-SEV / UPV-EHU Mod. Zkia 1                       ...
Hizkuntza Plangintza Ikastaroa, HIZNET                                EI-SEV / UPV-EHU Mod. Zkia 1                        ...
Hizkuntza Plangintza Ikastaroa, HIZNET                                EI-SEV / UPV-EHU Mod. Zkia 1                        ...
Hizkuntza Plangintza Ikastaroa, HIZNET                               EI-SEV / UPV-EHU Mod. Zkia 1                         ...
Hizkuntza Plangintza Ikastaroa, HIZNET                                 EI-SEV / UPV-EHU Mod. Zkia 1                       ...
Hizkuntza Plangintza Ikastaroa, HIZNET                                    EI-SEV / UPV-EHU Mod. Zkia 1                    ...
Hizkuntza Plangintza Ikastaroa, HIZNET                                EI-SEV / UPV-EHU Mod. Zkia 1                        ...
Hizkuntza Plangintza Ikastaroa, HIZNET                                 EI-SEV / UPV-EHU Mod. Zkia 1                       ...
Hizkuntza plangintza ikastaroa  hiznet - barreña&juaristi
Hizkuntza plangintza ikastaroa  hiznet - barreña&juaristi
Hizkuntza plangintza ikastaroa  hiznet - barreña&juaristi
Hizkuntza plangintza ikastaroa  hiznet - barreña&juaristi
Hizkuntza plangintza ikastaroa  hiznet - barreña&juaristi
Hizkuntza plangintza ikastaroa  hiznet - barreña&juaristi
Hizkuntza plangintza ikastaroa  hiznet - barreña&juaristi
Hizkuntza plangintza ikastaroa  hiznet - barreña&juaristi
Hizkuntza plangintza ikastaroa  hiznet - barreña&juaristi
Hizkuntza plangintza ikastaroa  hiznet - barreña&juaristi
Hizkuntza plangintza ikastaroa  hiznet - barreña&juaristi
Hizkuntza plangintza ikastaroa  hiznet - barreña&juaristi
Hizkuntza plangintza ikastaroa  hiznet - barreña&juaristi
Hizkuntza plangintza ikastaroa  hiznet - barreña&juaristi
Hizkuntza plangintza ikastaroa  hiznet - barreña&juaristi
Hizkuntza plangintza ikastaroa  hiznet - barreña&juaristi
Hizkuntza plangintza ikastaroa  hiznet - barreña&juaristi
Hizkuntza plangintza ikastaroa  hiznet - barreña&juaristi
Hizkuntza plangintza ikastaroa  hiznet - barreña&juaristi
Hizkuntza plangintza ikastaroa  hiznet - barreña&juaristi
Hizkuntza plangintza ikastaroa  hiznet - barreña&juaristi
Hizkuntza plangintza ikastaroa  hiznet - barreña&juaristi
Hizkuntza plangintza ikastaroa  hiznet - barreña&juaristi
Hizkuntza plangintza ikastaroa  hiznet - barreña&juaristi
Hizkuntza plangintza ikastaroa  hiznet - barreña&juaristi
Hizkuntza plangintza ikastaroa  hiznet - barreña&juaristi
Hizkuntza plangintza ikastaroa  hiznet - barreña&juaristi
Hizkuntza plangintza ikastaroa  hiznet - barreña&juaristi
Hizkuntza plangintza ikastaroa  hiznet - barreña&juaristi
Hizkuntza plangintza ikastaroa  hiznet - barreña&juaristi
Hizkuntza plangintza ikastaroa  hiznet - barreña&juaristi
Hizkuntza plangintza ikastaroa  hiznet - barreña&juaristi
Hizkuntza plangintza ikastaroa  hiznet - barreña&juaristi
Hizkuntza plangintza ikastaroa  hiznet - barreña&juaristi
Hizkuntza plangintza ikastaroa  hiznet - barreña&juaristi
Hizkuntza plangintza ikastaroa  hiznet - barreña&juaristi
Hizkuntza plangintza ikastaroa  hiznet - barreña&juaristi
Hizkuntza plangintza ikastaroa  hiznet - barreña&juaristi
Hizkuntza plangintza ikastaroa  hiznet - barreña&juaristi
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Hizkuntza plangintza ikastaroa hiznet - barreña&juaristi

542

Published on

Hizkuntza gutxituak nazioarte mailan. HIZNET UPV/EHU. Andoni Barreña eta Patxi Juaristi.

CAST - Las lenguas minorizadas a nivel internacional (curso del postgrado de planificación lingüística HIZNET UPV/EHU de los profesores Andoni Barreña y Patxi Juaristi)

EN- Course on minoritized languages and language planning by Professor Andoni Barreña and Professor Patxi Juaristi in Basque (University of the Basque Country)

Published in: Education
1 Comment
0 Likes
Statistics
Notes
  • Hizkuntza gutxituak nazioarte mailan. HIZNET UPV/EHU. Andoni Barreña eta Patxi Juaristi.

    CAST - Las lenguas minorizadas a nivel internacional (curso del postgrado de planificación lingüística HIZNET UPV/EHU de los profesores Andoni Barreña y Patxi Juaristi)

    EN- Course on minoritized languages and language planning by Professor Andoni Barreña and Professor Patxi Juaristi in Basque (University of the Basque Country)

    http://hiznet.asmoz.org
       Reply 
    Are you sure you want to  Yes  No
    Your message goes here
  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total Views
542
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
0
Comments
1
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Hizkuntza plangintza ikastaroa hiznet - barreña&juaristi

  1. 1. HIZNETHizkuntza Plangintza Ikastaroa 1. Hizkuntza gutxituak nazioarte mailan Irakasleak: ©Andoni Barreña eta Patxi Juaristi
  2. 2. Hizkuntza Plangintza Ikastaroa, HIZNET EI-SEV / UPV-EHU Mod. Zkia 1 © Andoni Barreña eta Patxi Juaristi Hizkuntza gutxituak nazioarte mailanAURKIBIDEA1. HIZKUNTZA-ANIZTASUNA ETA HIZKUNTZA MEHATXATUAK Egilea: Andoni Barreña 1.1. Atariko hitzak 1.2. Hizkuntza-aniztasuna 1.2.1. Hizkuntzak, hizkuntzakiak eta aldaerak 1.2.2. Hizkuntzak munduko lurraldeetan zehar 1.2.3. Hizkuntzak eta hiztunak 1.3. Hizkuntza mehatxatuak 1.3.1. Hizkuntzak hilzorian 1.3.2. Hizkuntzen arrisku-mailak 1.3.3. Hizkuntzak hiltzearen zioak 1.3.4. Hizkuntza-egoera zenbait herrialdetan 1.4. Bibliografia2. GUTXITUTAKO HIZKUNTZAK MUNDU GLOBALIZATUAN Egilea: Patxi Juaristi 2.1. Atariko hitzak 2.2. Globalizazioa gutxitutako hizkuntzen kalterako 2.2.1. Arazo politiko eta militarrak hizkuntza-elkarteak desagerrarazten 2.2.2. Aldaketa soziokulturalak asimilazioa eta identitate kulturalaren galera bultzatzen 2.2.3. Arazo ekonomikoak hizkuntzen arerio 2.2.4. Arrazoi demografikoak herri eta kultura askoren osaketa aldatzen 2.2.5. Erakundeen laguntza falta eta hizkuntzen heriotza 2.2.6. Hizkuntzarekiko jarrera negatiboak aniztasunaren aurka 2.2.7. Egoera linguistikoari loturiko arazoak: estandarizazioa, modernizazioa, elebitasuna eta diglosia hizkuntzen aurka 2.3. Globalizazioa hizkuntza gutxiagotuen mesederako 2.4. Zer gertatuko zaie globalizazioarekin hizkuntza gutxiagotuei? 2.5. Bibliografia www.asmoz.org 2
  3. 3. Hizkuntza Plangintza Ikastaroa, HIZNET EI-SEV / UPV-EHU Mod. Zkia 1 © Andoni Barreña eta Patxi Juaristi Hizkuntza gutxituak nazioarte mailan1. HIZKUNTZA-ANIZTASUNA ETA HIZKUNTZA MEHATXATUAK 1.1. Atariko hitzakModulu honen helburua bikoitza da. Batetik, gizakiak sorturiko hizkuntzen etakulturen aniztasunaz ohartaraztea. Bestetik, gaur egungo zibilizazioan hizkuntzaeta kultura hauetako askok eta askok bizi duten desagertzeko arrisku-egoerazhausnarketa eragitea.Oinarrizkotzat hartzen ditut hizkuntza guztien berdintasun eta duintasun-hatsarreak, eta hizkuntzen desagertzea edo hiltzea gizateriaren aurkako zemailarria dela.Hizkuntza guztien berdintasunaz zera ulertzen dut: gizakiok sorturiko hizkuntzaguztiek zeregin berak gaitasun bertsuaz betetzen dituztela. Hots, hizkuntza guztiakkomunikatzeko sortuak daudela, eta ingurua ikusteko, ulertzeko eta interpretatzekoeraren bat biltzen dutela.Duintasunaz zera esan nahi dut: hizkuntza guztien oinarrizko berdintasunaonarturik, izaera honen aldarrikapena egin behar dugula. Ez dago hizkuntza hoberikedo txarragorik, egokiagorik edo desegokiagorik. Egon badaude gizarte-motabatzuetara hobeto egokitu diren hizkuntzak, esaterako, gaur egungo gizarteteknologikora hobeto moldatu direnak, hainbat eta hainbat tresna berri izendatzekomilaka eta milaka hitz dituztelako. Alabaina, hizkuntza guztiek erakutsi dutegizarte-motaren batera egokitzeko gaitasuna. Kontua zera da, guztiek daukatelahiztunen beharrak betetzeko ahalmena, horretarako aukera eskaintzen baldinbazaie. Guztiak egoki daitezkeela edozein gizarte-motatara.Hizkuntzen duintasunean sinesteak aurre-iritzien aurka borrokatzea ere badakar.Kultura, ekonomia, erlijio edo ideologia-arloetako ezberdintasunen gainetik,hizkuntzen berdintasuna aldarrikatu behar dugu. Hizkuntzaren azalari begiratzenbadiogu, badirudi hizkuntzak ezberdinak direla. Baina hizkuntzaren muinera jotzenbadugu, garbi ikusiko dugu, hizkuntzalaritza berriak erakutsi digun legez, funtseanhizkuntza guztiek informazioa biltzeko baliabide berak dauzkatela, antzeko egiturenerabilera egiten dutela, eta gramatika-tresna bertsuez eraikiak daudela. Hau da,fonologia, gramatika, sintaxia eta lexikoa eratzeko bide bertsuak erabiltzendituztela.Hizkuntzaren bat hiltzen denean galtzailea gizateria dela diodanean, zera adierazinahi dut: denok galtzen dugula mundua era diferenteren baten ikusteko leiho bat.Aniztasuna da aberastasuna; uniformetasuna edo homogeneotasuna, ostera,pobrezia. Gugandik urrun egon arren, galerak txirotu egiten gaitu, gizakiok kolorebat gutxiago baitugu ikusgai eta, gainera, gure garunak sorturiko ikusmolde batezabatu egin delako, gizakion sorkuntzaren amaraunak harietako bat galduduelako. www.asmoz.org 3
  4. 4. Hizkuntza Plangintza Ikastaroa, HIZNET EI-SEV / UPV-EHU Mod. Zkia 1 © Andoni Barreña eta Patxi Juaristi Hizkuntza gutxituak nazioarte mailan 1.2. Hizkuntza-aniztasuna 1.2.1. Hizkuntzak, hizkuntzakiak eta aldaerakZenbat hizkuntza hitz egiten dira gaur egun munduan? Galdera honi sarritan nolaerantzun jakin barik geratzen gara hizkuntzalariok, eta kopuru zehatza esatea ezinadela erantzuten dugu. Romaine-k (1996), esaterako, itaun hori askotan egin diotelakontatzen du, eta berak eman dituen erantzunek ez dituztela entzuleak ase. Kontuazera da, lehenago hizkuntza eta hizkuntzakia zer diren bereizi behar ditugula, edo,beste berba batzuk erabilita, zein alde dagoen hizkuntza eta aldaera baten artean.Romaineren ustez (1996) aldaeraren bat hizkuntza denentz ez dute hizkuntzalariekerabaki behar, hiztunek baino. Hizkuntza eta hizkuntzakia kontzeptuak ez dagozkiohizkuntzalaritzari zehaztea, arazo sozialak baitira.Ildo honetatik ikus dezagun, adibide baten bidez, zer zaila den zehaztea zenbathizkuntza hitz egiten diren eremu geografiko mugatu baten, gutxienez denonnahiak aserik. Zelan ihardetsiko genioke ondoko itauneari? Zenbat hizkuntza hitzegiten dira Iberiar Penintsulan?Demagun galdera orain dela 30 urte egin zigutela. Erantzuna, besteak beste,halakoa izan zitekeen: euskara, gaztelania, katalana eta “gailego-portugesa”.Orduan oso gauza arrunta zen pentsatzea galiziera eta portugesa hizkuntza berazirela, baina azkeneko 30 urteetako ibilbidearen ostean gutxi dira uste horri eustendiotenak.Gaur egun, beraz, honako erantzuna itxaron daiteke: euskara, gaztelania, katalana,galiziera eta portugesa.Alabaina, askok eta askok asturiera eta aragoiera ere erantsiko lizkiokete zerrendahorri. Baditugu, bada, zazpi hizkuntza Iberiar Penintsulan.Baten batek zera esan dezake, Kataluniako estatuan Aran araneko hizkuntzaberezia ere aipatzen dela, eta bertakoen eskubideak hizkuntza hori erabiltzekojagoten direla lege-bilduma horretan. Badugu, beraz, zortzigarren hizkuntza:aranera. Beste kontu bat da, aldiz, aranera gaskoieraren aldaera dela, eta hauokzitanierarena. Aranera edo okzitaniera deitu arren, gutxienez zortzi hizkuntzadauzkagu.Eta zer gertatzen da valentzierarekin? Valentziera hizkuntza beregaina da alakatalanaren aldaera? Valentziako gobernu autonomikoak oraintsu sortu duValentzieraren Akademia eta neurri gogorrak hartzen ari da katalana lurraldeanalboratzeko. Nork erabaki behar du valentziera hizkuntza beregain denentz?Edozelan ere, Iberiar Penintsulako hizkuntza-kontuak ez dira hemen amaitu. Zeregin mirandera deituarekin? Mirandera Portugaleko ipar ekialdeko izen berekoherrian egiten den aldaera da, eta batzuentzat antzinako leoneraren aldaera denarren, beste batzuentzat portugesa eta leoneraren arteko hizkuntza beregaina da(Siguán 1995).Badira oraindik hizkuntza gehiago aitatzen dituztenak. Esaterako, Salvador (1987)hizkuntzalariaren ustez hamaika dira penintsulako hizkuntzak, euskara zazpihizkuntzatan bereizten duelarik. Edozelan ere, bere helburua, laburbilduz eta www.asmoz.org 4
  5. 5. Hizkuntza Plangintza Ikastaroa, HIZNET EI-SEV / UPV-EHU Mod. Zkia 1 © Andoni Barreña eta Patxi Juaristi Hizkuntza gutxituak nazioarte mailangalderaren bidez eginda, ondokoa da: halako hizkuntza-aniztasunaren aurrean ezote da praktikoena espainiar guztiona den gaztelania hizkuntza bakartzat garatzea?Alabaina, badira hizkuntza gehiago aitatzen dituzten hizkuntzalariak ere. Grimes-ek(1996), esaterako, besteak beste honako hizkuntzak ere zerrendatzen dituEspainian: “extremaduran” (200.000 hiztun ei dituena), “fala” (5.000-10.000 hiztunei dituena), “calo” (40.000-140.000 hiztun ei dituena) eta “vlach” (500-1.000hiztun ei dituena). Azken biak ijito-hizkuntzak dira eta Grimesek penintsulan ezezik, Europako beste lurralde askotan ere hitz egiten direla dio. Uriagerekak(2001), bestalde, ijitoen “kaló” aldaera aipatzen du Euskal Herrian eta Espainian,bere hitzetan “roma” ijito-hizkuntzaren aldaera delarik.Ikusten denez, zaila da zehaztea zenbat hizkuntza hitz egiten diren IberiarPenintsulan, eta hori lurralde hau oso ondo ezagutzen dugun arren. Alabaina,badugu oinarrizko galdera: nork erabaki behar du aldaeraren bat hizkuntzaberegain denentz? Hizkuntzalariek? Hiztunek? Nork?Dixon-ek (1997) hizkuntzaren inguruan ikuspegi bi bereizten ditu. Batetikhizkuntzalariek hizkuntzaz daukaten iritzia edo hizkuntzalaritzatik zelan ulertzenden hizkuntza-kontzeptua legoke. Bestetik, politikaren ikuspegitik hizkuntza-kontzeptua nola ulertzen den. Hizkuntzalariek sarritan aipatu dute elkarrekikoulergarritasuna izan behar dela hizkuntzak bereizteko parametroa, baina kontu hauere ez dago hain argi, edo bera bakar-bakarrik kontuan hartzea, behintzat.Elkarrekiko ulergarritasunaz gain, egitura arloan hizkuntzek izan ditzaketenberdintasunen/ezberdintasunen arazoa dago.Gainera, zer da elkarrekiko ulergarritasun hori? Sarri elkarrekiko ulergarritasunabeharraren edo nahiaren arabera gertatzen da, aurre-iritziak eta ideologiakerabakiorrak izanik arlo honetan.Alabaina, nik hemen hizkuntzaren alderdi soziala jorratuko dudanez,hizkuntzalaritzaren ikuspegia azaltzen ahaleginduko naiz, eta aldaera bat hizkuntzadela onartzeko eskubidea hiztunek daukatela onartuko dut, edo bide horretatikabiatuko naiz, bederen.Ildo honetatik, gauzak horrela direla erakusteko, jarraian adibide batzuk jarrikoditut. Hizkuntzalarientzat, esaterako, urdua eta hindia hizkuntza beraren aldaerakdira, baina hiztunentzat hizkuntza ezberdinak dira, lehenengoa Pakistanekohizkuntza ofiziala, ingelesarekin batera eta, bigarrena, Indiako hizkuntza ofiziala,hau ere ingelesarekin batera.Antzeko egoera ikus dezakegu Norvegiako norvegiera eta Suediako suedierarenartean. Hizkuntza bi hauen hiztunek ez dute inolako arazorik elkarrekin ulertzeko,baina gaur egun inork ez du zalantzan jartzen hizkuntza ezberdinak direnik.Gainera, bikote honi daniera hizkuntza ere erants diezaiokegu, elkarrekikoulergarritasuna oso handia baita.Zer esan behar dugu serbierari, kroazierari eta bosnierari buruz? Gaur egun estatuezberdinetako hizkuntza ofizialak dira, baina oraintsu arte hizkuntza berarenaldaera txikiak direla onartu izan da. Esaterako, Euskaltzaindiak (1994-2001)“serbokroaziera” terminoa onartu zuen, gaur egun terminoz honez gain serbiera,kroaziera eta bosniera ere onartzen dituen arren.Noiztik du hizkuntza estatusa onartua luxenburgerak? Oraintsu arte alemanarenaldaera dela esan izan da, baina 1983an Luxenburgoko gobernuak frantsesarekin www.asmoz.org 5
  6. 6. Hizkuntza Plangintza Ikastaroa, HIZNET EI-SEV / UPV-EHU Mod. Zkia 1 © Andoni Barreña eta Patxi Juaristi Hizkuntza gutxituak nazioarte mailaneta alemanarekin batera hizkuntza ofizialtzat hartu zuenetik bere estatusa zeharoaldatu da, eta gaur egun hizkuntzatzat jotzen da nazioartean.Elkarrekiko ulergarritasunaren ildotik abiatuz, Errusiar Federazioko errusiera etaBielorrusiako bielorrusiera ez lirateke hizkuntza ezberdintzat hartuko; ezta Errusiarfederazioko Txetxeniako txetxenera eta Ingushiako inguxera ere.Bada arlo honetan beste zehaztapen garrantzitsurik ere, hizkuntza kontzeptua ezdela bera munduko kultura eta bazter guztietan. Eta honek zeharo baldintzatzenditu hiztunen iritziak eta nahiak. Hizkuntzaz mendebaldean dugun kontzeptua ezda, esaterako, Papua Ginea Berriko biztanleak dutena (Romaine 1996). Oro har,mendebaldean estatu-hizkuntzaren tradizioaren zama handia dugula esan daiteke,eta, honen arabera, aldaerak hizkuntza bakarrean biltzeko joera da nagusi.Munduko beste bazterretan, ostera, bertako hizkuntzek estatu-hizkuntza estatusiklortu ez dutenez, aldaerak hizkuntzatzat jotzeko joera handiago izaten da.Europan azkeneko mendeetan joera nagusia estatu bakoitzak estatu-hizkuntzabakarra izatea izan da. Horrela gertatzen da, esaterako, Espainian gaztelaniarekin,Frantzian frantsesarekin, Alemanian alemanarekin, Italian italierarekin, ErrusiarFederazioan errusierarekin eta Erresuma Batuan ingelesarekin. Estatu hauek,gainera, izugarrizko ahaleginak egin dituzte euren hizkuntza ofizialak batzeko,goratzeko eta zabaltzeko. Ibilbide honetan estatuen muga-barruetan erabiltzendiren edo izan diren beste aldaera asko eta asko, ostera, alboratzen,desagerrarazten, estandarrera erakartzen edo baliogabetzen saiatu dira. Horrela,gaur egun, estatu aurreratu, garatu eta zibilizatu hauetan, nolabait behintzat,hizkuntza-batasuna ei da berezitasun nagusiena. Esan nahi dudana zera da,alemana hizkuntzatzat daukaten herrialdeetako hizkera ezberdinetako hiztuneksarritan ez dietela elkarri ulertzen, ez badute aleman estandarrera jotzen. Antzekoegoera gertatzen da arabierarekin eta txinerarekin, lurralde ezberdinetako hiztunekez baitiete elkarri gauza handirik ulertzen. Espainian eta Frantzian hainbat aldaeragaldu egin dira edo, gutxienez, gaztelania eta frantses estandarretara hurreratu.Nolabait esate arren, azkeneko mendeetan hizkuntza-ezberdintasunaren aurka eginda, hizkuntza-batasuna eraiki nahian.Hirugarren munduan deitzen den lurraldeetan eta Europatik kanpo, ostera, osohizkuntza gutxik erdietsi dute hizkuntza ofizialaren estatusa, zeregin horretarakohizkuntza europarrak hartu dituztelako, hala nola, Kanadan, Afrikako ErdikoErrepublikan, Beninen, Burkina Fason, Burundin, Djibutin, Gabonen, Ginean,Kongon eta Kamerunen frantsesa, Australian, Kanadan, Estatu Batuetan, Nigerian,Zelanda Berrian, Namibian, Pakistanen, Indian eta Zimbabwen ingelesa etaArgentinan, Guatemalan eta Mexikon gaztelania.Lurralde hauetan oso gutxitan jagon dira bertako hizkuntzak eta ez da inolakobatasun-indarrik sortu euren inguruan, edo oso gutxi, eta horregatik dauzkaguhizkuntzak baztertuta, hilzorian eta inolako laguntzarik gabe. Gutxi ikertu dira etajoera nagusia aldaerak hizkuntzatzat hartzea izaten da.Horrela, hizkuntzalari askok eta askok estatuen babesik jaso ez duten hizkuntzahedatuak hainbat hizkuntza ezberdinetan bereizteko joera dute, hala nola, Peru,Bolivia eta Ekuadorren hitz egiten den runa simi (autoglotonimoa) edo kitxuaGrimes-ek (1996) 35 hizkuntzatan bereizten du; Aljeria, Maroko, Niger eta Malinerabiltzen den tamazight (autoglotonimoa) edo berbera Moseley eta Asher-ek(1994) hogeitaka hizkuntzatan sailkatzen dute; Mexikon mintzatzen direnmazatekera, mixtekera eta zapotekera Suárez-ek (1983) beste hainbaten, eta abar. www.asmoz.org 6
  7. 7. Hizkuntza Plangintza Ikastaroa, HIZNET EI-SEV / UPV-EHU Mod. Zkia 1 © Andoni Barreña eta Patxi Juaristi Hizkuntza gutxituak nazioarte mailanIldo honetatik hizkuntza handitzat jotzen direnen batasuna zalantzan jartzendutenak ere badira. Esate baterako, askorentzat arabiera, alemana, italiera edotxinera hitzek hizkuntza-multzo bana baino ez dute biltzen. Grimesek (1996, 2000),adibidez, alemanaren inguruan zazpi sarrera ditu Alemaniako hizkuntza-zerrendan,Allemannisch edo Alsatian, Bavarian, Low German, Standard German edo HighGerman, Low Saxon, Swabian eta Mainfränkish, zortzi italierarentzat Italian,Emiliano-romagnolo, Italian, Liguruan, Lombard, Napolitan-calabrese, Piemontese,Sicilian eta Venetian, eta hamalau txinerarentzat Txinan, Gan -20.580.000 hiztun eidituena-, Hakka -25.725.000-, Huizhou, Jinyu -45.000.000-, Mandarin -836.000.000-, Min Bei -10.291.000-, Min Dong, Min Nan -25.750.000-, Min Zhong,Pu Xian, Wu -77.175.000-, Xiang -36.015.000-, Yue edo Cantonese -46.305.000-.Hau guztia http://www.ethnologue.com/ orrian ikus daiteke.Nolanahi ere, bitxia da ikustea Grimesentzat ingelesa, gaztelania, frantsesa etaerrusiera hizkuntzak batasuna gordetzen dutela mundu guztian. Ez du gauza berauste Moreno Cabrerak (2000) ingelesari buruz, ordea.Kontu hauek noraino dauden nahasita ikusteko Grimesek (2000) euskararentzathiru sarrera dituela aitatuko dut: bat Espainian (Basque) eta bi Frantzian (Basque,Navarro-Labourdin eta Basque, Souletin). Egile honek behin ere ez du batu hirusarrera hauen hiztun-kopuruak.Gauzak horrela, hasierako galderaren ingurura itzultzeko unea dela begitantzenzait. Ikusi dugu zelako zailtasunak dauden munduko hizkuntza-kopurua zehaztekohizkuntza/hizkuntzakia ezbaiaren arabera. Alabaina, badira zehaztapen hauoztopatzen duten beste zio bi ere, behintzat.Batetik, munduko lurralde guztietako hizkuntza deskribapena falta zaigu. Askoaurreratu da arlo honetan, baina oraindik ere etnia eta hizkuntza berriak aurkitzendihardugu. Horrela, esate baterako, Crystal-ek (2000) aipatzen duen legez, etniaeta hizkuntza berri bi aurkitu dira Indonesiaren agindupean dagoen Irian Jaya irlan,vahuadate eta aukedate gizataldeak hain zuzen. Brasilen ere oraintsu ezagutu dugugure zibilizazioarekin inolako harremanik izan ez duen talde bat aurkitu dutela.Bestetik, hizkuntzen izenen inguruan gertatzen den nahastea dugu. Gauza jakinada hizkuntza gehienek izen bat baino gehiago dutela, gehienetan inguruko herriekizen ezberdinez ezagutzen dituztelako. Horiez gain, hiztunek euren hizkuntzariematen dioten izena dugu, autoglotonimoa, alegia. Hizkuntzak izendatzerakoan,beraz, autoglotonimoa eta heteroglotonimoak ditugu, azkeneko hauek ingurukoherrietan hizkuntzari deitzen zaion arabera.Alabaina, batzuetan, batez ere urruneko hizkuntzez ari garenean,heteroglotonimoak eta autoglotonimoa hain ezberdinak izaten dira, ezen zailaizaten baita hizkuntza beraz edo hizkuntza ezberdinez ari garen jakitea. Ikusditzagun adibide batzuk.Ekuadorren eta Perun 5.000 hiztunek hitz egiten duten achuarerak, esaterako,ondoko izenen batez ikus dezakegu hor zehar: achual, achuar-shiwiar, achuale,achuar, achuara, hivaro, jivaro y maina (Grimes 1996, Moseley eta Asher 1992).Salomon Uharteetan 4.000 gizakik hitz egiten duten naaude hizkuntzak, hiztunekdeitzen dioten legez, ondoko heteroglotonimoen bidez ezagutzen da nazioartean:aïwo, gnivo, nivo, nifilole, lomlom, reefs eta ayiwo (Grimes 1996, Crystal 2000). www.asmoz.org 7
  8. 8. Hizkuntza Plangintza Ikastaroa, HIZNET EI-SEV / UPV-EHU Mod. Zkia 1 © Andoni Barreña eta Patxi Juaristi Hizkuntza gutxituak nazioarte mailanNigerian 300.000 hiztunek, gutxi gorabehera, noski, hitz egiten duten beromerahizkuntzak ondoko izenak hartzen ditu nazioartean: berom, birom, berum, gbang,kibo, kibbo, kibbun, kibyen, aboro, boro-aboro, afango, chenberom eta shosho.Heteroglotonimoen kontu hau zailtasuna baino ez da izaten hizkuntzalarientzat.Hona hemen, esate baterako, Crystalek (2000) kontatzen duena tapxinerahizkuntzari buruz. Nigerian hitz egiten den hizkuntza honen heteroglotonimoakGrimesen (1996) liburuan hauek dira: tapshin, tapshinawa, suru eta myet.Londreseko Overseas Development Institute erakundeko Roger Blench irakasleatapxineraz hitz egiten den lurraldera joatea erabaki zuen. Horrela egin zuen 1998komartxoan eta bertan ondoko errealitatea aurkitu zuen: tapxinera hiztunek ns’rizenaz baliatzen dira euren buruak izendatzeko, eta hitz horretatik, bere ustez etordaitezke nsur eta suru heteroglotonimoak. Baina euren auzoko ngas-tarrek dishiliizenaz deitzen diete. Inguruko herri baten izena Met da eta hortik dator, antzadenez, myet heteroglotonimoa. Baina tapxin-tarrek ez dute uste met-tarrek eurenhizkuntza hitz egiten dutenik, beste bat baino. Blench ikerlariak, ostera ez du iritzibera. Laburbildurik, laburbiltzerik baldin badago, kontua da, Crystalek berak dioenlegez, ez dakigula nsur edo suru eta myet direlakoak hizkuntza bera edo hizkuntzaezberdin bi diren.Munduko Hizkuntzei Buruzko Txostena idazteko asmoz Bilboko UNESCO-etxeakegin zuen datu-bilketan nung eta anu izeneko hizkuntzei buruzko inkesta bana jasozen. Hizkuntza horiek nola ezagutzen diren nazioartean jakiteko Grimesen (1996,2000) zerrendara jo zen, eta anung hizkuntzarentzat ondoko heteroglotonimoakaurkitu genituen: anung, anoong, anu, nu, lu, lutzu, lutze, kiutze, khanung,kwinpang, khupang, kwingsang eta fuchye. Iturri honen arabera hizkuntza hauBirmanian hitz egiten da, eta 15 edo 16 hizkuntzaki ditu, gehienak euren arteanulertezinak. Alabaina, informazio gutxi dutela, eta informazio gehiago beharrezkodutela diote egileek. Bestalde, anu hizkuntza identifikatzeko lanetan iturri bereanbeste sarrera bat aurkitu genuen anu izenaz. Interesgarria da bigarren hizkuntzahoni buruz dakarren informazio guztia ikustea: “ANU [ANL] 700. Linguisticaffiliation: Sino-Tibetan, Tibeto-Burman, Unclassified. May be the same as Anal,Nung of Rawang, or some other language. Typology: SOV. Survey needed”.6.703 hizkuntza zerrendatzen dituen Grimesek (1996) ez du informaziorik anungeta anu direlakoak hizkuntza bera edo bi diren jakiteko. Azkenean, orduak etaorduak kontu hau ebazten eman ondoren, inkesta biek nung hizkuntzaz hitz egitendutela erabaki zen.Kontu honekin amaitzeko zera aipatuko dut, Grimesen lanaren azkeneko bertsioak(2000) 6.800 hizkuntza zerrendatzen dituen arren 39.304 hizkuntza- etahizkuntzaki-izen biltzen dituela.Halere, arazo guztien gainetik gaur egun hizkuntzalari gehienok lurrean 6.000hizkuntza inguru hitz egiten direla esaten dugu. Grimesek (2000) “Ethnologue”liburuko hizkuntza-zerrendan 6.800 baino gehiago jaso ditu, Bright-ek (1992)“International Encyclopedia of Linguistics” liburuan 6.300 sarrera bildu ditu, etaMoseley eta Asher-ek (1994) “Atlas of the world’s languages” liburuan 6.796hizkuntza dakartzate. www.asmoz.org 8
  9. 9. Hizkuntza Plangintza Ikastaroa, HIZNET EI-SEV / UPV-EHU Mod. Zkia 1 © Andoni Barreña eta Patxi Juaristi Hizkuntza gutxituak nazioarte mailan 1.2.2. Hizkuntzak munduko lurraldeetan zeharHizkuntzen banaketa kontinenteen arabera antzera samar ikusten dute adituek,lurraldeari zein hizkuntza-kopuruari begiraturik behintzat. Ikus dezagun Grimesen(1996) eta Krauss-en (1992) datuak jarraian (1. taula eta 1. irudia).1. taula: hizkuntzen banaketa lurraldeetan Grimes (1996) Krauss (1992) Non Zenbat Non Zenbat Amerikan 1.000 Amerikan 900 Afrikan 2.011 Afrikan 1.900 Europan 225 Europa eta Ekialde Hurbilean 275 Asian 2.165 Asia eta Ozeano barean 3.000 Ozeano Barean 1.302 Guztira 6.703 6.000 1. irudia: hizkuntzen banaketa kontinenteen arabera Afrika 1.900 (%32) Amerika 900 (%15) Asia 1,900 (%32) Barea 1.100 (%18) Europa 200 (%3)Hizkuntza-kopuru handiena duten estatuak 2. taulan bildu ditut. Datuak lauiturriren arabera jaso ditut: Moreno Cabrera (1990), Krauss (1992), Grimes (1996)eta Junyent (1999). www.asmoz.org 9
  10. 10. Hizkuntza Plangintza Ikastaroa, HIZNET EI-SEV / UPV-EHU Mod. Zkia 1 © Andoni Barreña eta Patxi Juaristi Hizkuntza gutxituak nazioarte mailan2. taula: hizkuntzak eta estatuak Moreno Krauss Grimes JunyentPapua Ginea Berria 849 850 826 (817)1 800 baino +Indonesia 672 670 600 baino +Nigeria 413 410 478 (470) 394India 381 380 418 (417) 500 inguruKamerun 269 270 286 (279) 250Mexiko 241 240 295 (289) 200 inguruZaire / Kongo 212 210 221 200 inguruBrasil 208 210 236 (195) 200 inguruEstatu Batuak 167 160-100 213 (176)Filipinak 164 160-100 171 (168)Errusia 157 160-100 99 (96)Malasia 145 160-100 138 (137)Txina 142 160-100 206 (205)Sudan 135 160-100 142 (132)Tanzania 127 160-100 132 (131) 120 inguruEtiopia 120 160-100 86 (82) 100 inguruTxad 117 160-100 128 (127) 100 baino +Australia 115 250 263 (234) 200 inguruVanuatu 112 160-100 110 (109) 100 inguruAfrika Erdiko Errepub. 105 160-100 69 (68)Birmania 160-100 111 (110)Nepal 160-100 125 (124) 1.2.3. Hizkuntzak eta hiztunakBadira ehunka milioi hiztun dituzten hizkuntzak, zein hiztun banaka batzuk baino ezdituztenak. Gizakiok zenbat eta hiztun gehiago izan hizkuntza hori hainbat etamodernoagoa eta bizimodu teknologiko zientifikorako egokiagoa dela uste izatendugu sarri. Alabaina, lehenago esan dudan legez, kontu hau ez da horrelakoazientziaren ikuspegitik.Alta, ezin uka gaur egun hiztun-kopuruak izugarrizko baldintza jartzen diola edozeinhizkuntzaren berezko garapenari. Hortaz, atal honetan munduan zehar bizirikdirauten hizkuntzen hiztun-egoera arakatuko dugu.Hizkuntza mintzatuenak, hamar milioi hiztun baino gehiago dituztenak, 3. taulanikus ditzakegu bildurik. Taula honetan zera aurkituko dugu: lehenik, hizkuntzarenizena euskaraz, horretarako Euskaltzaindiak proposatutakoak (Euskaltzaindia 1994-2001) gordetzen ahalegindu naiz eta, proposamenik ez denean, Martí eta besteen(2005) liburuko proposamenari lotu natzaio izartxo batez adieraziz; bigarrenik,hizkuntzen izena ingelesez, Grimes-en (1996) eta Ruhlen-en (1990) arabera;hirugarrenik, non hitz egiten diren, nahiz informazio hau guztiz zehazten ez dudan,halakoetan izartxo bi agertuz; era, azkenik, hiztun-kopurua Grimesen (1996)arabera.1 Grimesek (1996) hizkuntza-kopurua eta bizirik irauten duten hizkuntza-kopurua bereizten ditu. www.asmoz.org 10
  11. 11. Hizkuntza Plangintza Ikastaroa, HIZNET EI-SEV / UPV-EHU Mod. Zkia 1 © Andoni Barreña eta Patxi Juaristi Hizkuntza gutxituak nazioarte mailan3. taula: munduko hizkuntza mintzatuenakIzena euskaraz Izena ingelesez Non HiztunakAlemana German Alemania, Austria** 98Amharera Amharic Etiopia 20Arabiera Arabic Egipto** 150Asamera* Assamese India 14Awadhera* Awadhi India, Nepal 20Azerbaijanera* Azerbaijani Azerbaijan 14Bengalera Bengali Bangladesh, India 189Berbera* Tamazight Maroko, Algeria 10Bhojpurera* Bhojpuri India, Nepal 25Bielorrusiera Belorussian, Bielorrusia 10 ByelorussianBirmaniera Burmese Birmania 22Errumaniera Romanian, Rumanian Erromania 26Errusiera Russian Errusia** 160Espainiera Spanish Espainia** 266Frantsesa French Frantzia, Kanada** 72Greziera Greek Grezia 12Gujaratera Gujarati India 44Haryanvera* Haryanvi India 16Hausa Hausa Nigeria, Níger 22Hindia Hindi India 180Hungariera Hungarian Hungaria 14(magyarrera)Igboera* Igbo Nigeria 17Indonesiera Indonesian, Bahasa Indonesia 30Ingelesa English Erresuma Batuak** 322Italiera Italian Italia 40Japoniera Japanese Japonia 122Javera Javanese Indonesia 75Kannadera Kannada India 34Koreera Korean Korea 75Kurdera* Kurmanji, Kurdi Kurdistan 12Madurera* Madura, Madurese Indonesia 10Magahera* Magahi India 11Maithilera* Maithili India, Nepal 24Malayalamera* Malayalam India 34Malayera* Malay Malasia 10Malgatxera Malagasy Madagascar 10Marathera Marathi India 65Marwarera* Marwari India 12Nederlandera Dutch Holanda 21Nepalera* Nepali India, Nepal, Bhutan 16Oriyera* Oriya India 30Oromoera Oromo Etiopia 14Paxtoera Pashto Pakistan 11Perdiera Farsi Iran 26Poloniera Polish Polonia 44Portugesa Portuguese Portugal, Brasil 170Punjabera Punjabi Pakistan, India 30-45 www.asmoz.org 11
  12. 12. Hizkuntza Plangintza Ikastaroa, HIZNET EI-SEV / UPV-EHU Mod. Zkia 1 © Andoni Barreña eta Patxi Juaristi Hizkuntza gutxituak nazioarte mailan Ceguera* Cebuano Filipinak 15 Serbokroaziera2 Serbo-Croatian Serbia, Kroazia 21 Sindhiera* Sindhi Pakistan, India 19 Sundera* Sunda, Sundanese Indonesia 27 Swahilia Swahili Kenya, Tanzania** 17 Tagaloga Tagalog Filipinak 15 Tamilera Tamil India, Sri Lanka 62 Teluguera* Telugu India 73 Thaiera Thai Thailandia 20-25 Turkiera Turkish Turkia 59 Txekiera Czech Txekia 12 Chhattisgarhera* Chhattisgarhi India 11 Txinera Chinese Txina 885 Ukrainera Ukrainian Ukraina 41 Urdua Urdu India, Pakistan 54 Uzbekera Uzbek Uzbekistan 18 Vietnamera Vietnamese Vietnam 67 Yorubera* Yoruba Nigeria, Togo, Benin 20 Zhuangera* Zhuang Txina 15 Zingalera Sinhala, Sinhalese Sri Lanka 13Hizkuntza mintzatuena dela eta, bada oinarrizko datu bat: 70 hizkuntzamintzatuenek munduko biztanleen 3/4ak hartzen dituztela, gaineko 5.900hizkuntzek gizakien laurdena ozta-ozta hartzen dutelarik (ikus 2. irudia).2 Hizkuntzalari askorentzat Serbian, Kroazian eta Bosnian erabiltzen den hizkuntza bat bakarra da, eta serbokroazieradeitzen dute. Taula honetarako bide bera aukeratu dut, eta horrela izendatzea erabaki dut. Edozelan ere, gaur egunSerbiak serbiera deitzen dio bere hizkuntzari, Kroaziak kroaziera bereari, eta Bosniak bosniera, lehenago ikusi dugunlegez . www.asmoz.org 12
  13. 13. Hizkuntza Plangintza Ikastaroa, HIZNET EI-SEV / UPV-EHU Mod. Zkia 1 © Andoni Barreña eta Patxi Juaristi Hizkuntza gutxituak nazioarte mailan 2. irudia: hizkuntzak eta hiztunaktxinera 885 ingelesa 322 gaztelania 266 bengaliera 189 hindia 180 portugesa 170errusiera 160 arabiera 150 japoniera 122 alemana 98 javera 75 koreera 75telugera 73 frantsesa 72 vietnamera 67 maratiera 65 tamilera 62 turkiera 59urdua 54 gujeratiera 44 poloniera 44 ukrainera 41 italiera 40 kannadera 34malayalamera 34 indonesiera 30 oriyera 30 punjabiera 30 sundera 27 errumaniera 26persiera 26 bhojpurera maithiliera 24 birmaniera 22 hausa 22 nederlandera 21serbokroaziera 21 amharera 20 awadhiera 20 thaiera 20 yoruba 20 sindhiera 19uzbekera 18 igboa 17 swahilia 17 haryanviera 16 nepaliera 16 saraikiera 15sebuera 15 tagaloa 15 zhuangera 15 asamera 14 azerbaijanera 14 hungariera 14oromoera 14 zingaliera 13 greziera 12 kurdera 12 marwariera 12 txekiera 12chhattisgarera magahiera 11 paxtoera 11 berbera bielorrusiera 10 maduera 10malayera malgatxera 10 5930 HIZKUNTZA www.asmoz.org 13
  14. 14. Hizkuntza Plangintza Ikastaroa, HIZNET EI-SEV / UPV-EHU Mod. Zkia 1 © Andoni Barreña eta Patxi Juaristi Hizkuntza gutxituak nazioarte mailanArgi dago, beraz, hizkuntza gehienek ez dituztela hiztunak milioika. Ikus dezagun(4. taulan) Nettle-k (1999) egin duen munduko hizkuntzen sailkapena kontinenteeneta hiztunen arabera.4. taula: hizkuntzak eta hiztunak Kontinentea <150 <1.000 <10.000 <100.000 <1.000.000 Afrika 1.7% 7.5% 32.6% 72.5% 94.2% Ipar Amerika 22.6% 41.6% 77.8% 96.3% 100% Erdialdeko Amerika 6.1% 12.1% 36.4% 89.4% 100% Hego Amerika 27.8% 51.8% 76.5% 89.1% 94.1% Asia 5.5% 21.4% 52.8% 81% 93.8% Barea 22.9% 60.4% 92.8% 99.5% 100% Europa 1.9% 9.9% 30.2% 46.9% 71.6% Guztira 11.5% 30.1% 59.4% 83.8% 95.2%Datu hauen arabera, munduko hizkuntzen %4.8k baino ez dute milioi bat hiztunbaino gehiago. Halako kopururik gainditzen duen hizkuntza bakarra ere ez dagoIpar Amerikan, Erdialdeko Amerikan eta Barean, ingelesa, frantsesa eta espainierakontuan hartzen ez baditugu, noski.100.000 hiztun baino gehiago dauzkaten hizkuntzak % 16.2 baino ez dira. Bareaneta Ipar Amerikan hizkuntza apur batzuk baino ez dute hiztun-kopuru hori ozta-ozta gainditzen.Munduko hizkuntzen %59.4k ez du 10.000 hiztun, hau da, 3.600 hizkuntza inguruk10.000 hiztun baino gutxiago dituzte. Alabaina, Ipar Amerikan, Hego Amerikan etaBarean portzentajeak igon egiten dira.Bestalde, 1.000 hiztun izatera heltzen ez direnak %30 dira, hots, 1.800 hizkuntzainguru.Nolanahi ere, hiztun-kopuruek, huts-hutsean begiratuta behintzat, ez duteerrealitate osoa islatzen. Demagun, esate baterako, 500 hiztun daukaten hiruhizkuntza: A hizkuntzaren hiztunek 50.000 biztanleko herrialde batetan bizi dira, Bhizkuntzarenak 1.000 biztanleko herrialdean eta C hizkuntzarenak 500ekoan. Argidago C hizkuntzarenek euren hizkuntza eguneroko jarduera guztietan erabiltzekoaukera dutela, baina ez Bkoek, ezta Akoek ere.Yamamoto-k (1997), halako datuak aztertzen, Brasilgo karitianera hizkuntzarenegoera azaltzen du. Hizkuntza honen hiztunak 185 dira, 191 biztanleko herrixkabatean. Euren arteko komunikazio gehiena, ia guztia, karatieneraz egiten dute.Haurrek ere karatienera ikasten dute lehen hizkuntza legez. Badirudi beraz,hizkuntza honen iraupena, halako baldintzei eusten dion bitartean behintzat,baikortasunez ikus daitekeela. Antzeko adibidea bildu dugu UNESCO-etxean GineaBerriko gumawanerari buruz (Marti eta beste 2005). Hizkuntza hau 300 lagunekhitz egiten dute Papua Ginea Berriko hiru herrixketan eta euren arteko komunikazioguztietan bera baino ez ei darabilte.Halere, Brasilgo karatientarren etniako haurrek eta gazteek portugesa ere ikastendute, bigarren hizkuntza legez. Badirudi, beraz, herri txikienetan etazokoratuenetan hizkuntza handiren bat ikastea beharrezkoa dela gure zibilizazioan. www.asmoz.org 14
  15. 15. Hizkuntza Plangintza Ikastaroa, HIZNET EI-SEV / UPV-EHU Mod. Zkia 1 © Andoni Barreña eta Patxi Juaristi Hizkuntza gutxituak nazioarte mailanHiztun-kopuruaren inguruko kontu guztiak ez dira amaitzen hemen. Balitekehizkuntza batek hiztun-kopuru handi samarra izatea, bretoierari gertatzen zaiona,esaterako, 300.000 hiztun baititu, baina etorkizun iluna izatea. Kontuan izan,lehenago ikusi dugun legez, Nettleren (1999) datuen arabera munduko hizkuntzen%16.2k baino ez dutela 100.000 hiztun baino gehiago eta datu hutsetanoinarriturik, beraz, bretoiera egoera onean legoke. Baina adinari begiraturik, noladaude bananduta hiztun horiek? Orekarik badago belaunaldien artean ala, ostera,zaharren eta helduen artean ehuneko handiagoak dira gazteen eta haurren arteanbaino? Horixe da, hain zuzen, bretoierari gertatzen zaiona, helduen artean %45ekdakiela hizkuntza eta gazteen artean %0.5ek baino ez (Broudic 1999). Argi dago,bada, hizkuntza honen beherakada eta arrisku-egoera.Beste kontu garrantzitsu bat hizkuntzaren erabilera da, zeren eta baliteke hizkuntzajakitea baina ez erabiltzea, edo gero eta gutxiago erabiltzea. Baliteke, baita ere,hizkuntzaren erabilera gizarteko esparru jakin batzuetara mugatzea, eta hizkuntzahorrek komunikazio-arlo guztiak ez betetzea. Hau da, antza denez, Boliviakouruerari gertatzen zaiona (Muysken 2001), Titikaka lakuko urutarrek arrantza-kontuetan baino ez ei darabilte eta. www.asmoz.org 15
  16. 16. Hizkuntza Plangintza Ikastaroa, HIZNET EI-SEV / UPV-EHU Mod. Zkia 1 © Andoni Barreña eta Patxi Juaristi Hizkuntza gutxituak nazioarte mailan 1.3. Hizkuntza mehatxatuak 1.3.1. Hizkuntzak hilzorianHizkuntza-aniztasuna galtzen ari dela gauza nabarmena da azkeneko urteetan, etahorrela salatzen dute hainbat hizkuntzalarik (Wurm 1996, 2001, Comrie, Matthewseta Polinsky 1996, Junyent 1999, Nettle 1999, Moreno Cabrera 2000, Crystal2000, Hagège 2000). Goizen ibili zelako edo, oihartzun handienetakoa izan duenaKrauss (1992) izan da. Kraussek aipatzen duen legez, munduko hizkuntzen %30ekhizkuntza-transmisioa guztiz eten dute, hots, gurasoek ez diete seme-alabeiirakasten (ikus 5. taula). Joera honen arabera, argi dago, hizkuntza hauek, 1.800inguru hain zuzen, 25-50 urteren buruan galdu egingo direla.5. taula: hizkuntza-transmisioa eten duten hizkuntzak Herrialdea Ehunekoa Alaska %90 20tik 18 EEBB eta Kanada %80 187tik 149 Mexiko eta Erdi Amerika %17 300etik 50 Hego Amerika %27 400etik 110 Soviet Batasun ohia %50 Australia %90 Mundua %30 6000tik 1800Edozelan ere, Krauss ez da halako datu negatiboak ematen dituen ikerlari bakarra.Ikus ditzagun beste zenbait adibide.Grimesek (1996) eskaintzen digun Australiako hizkuntza-zerrendan 248 sarreraikus ditzakegu. Alabaina, hauetako 29 hilda daudela esaten du. Gaineko askorenegoera ere heriotzatik urrun ez dagoela ikus dezakegu, hiztunen kopuruak kontuanhartuta behintzat (6. taula). www.asmoz.org 16
  17. 17. Hizkuntza Plangintza Ikastaroa, HIZNET EI-SEV / UPV-EHU Mod. Zkia 1 © Andoni Barreña eta Patxi Juaristi Hizkuntza gutxituak nazioarte mailan6. taula: Australiako hizkuntzak eta hiztunak Hiztunak Hizkuntzak Hiztun bakoak 29 Hiztun bakarrekoak 26 2-10 hiztun bitartekoak 71 11-100 hiztun bitartekoak 74 101-1.000 hiztun bitartekoak 39 1.001-4.000 hiztun 9 bitartekoak Guztira 248Australiako hizkuntzen egoerarekin jarraituz, McConvell eta Thieberger (2001)ikerlari australiarrak, Australian Institute of Aboriginals eta Torres Strait IslanderStudies erakundeentzat egindako lanean, bertako egoeraren larritasunaz bat datoz.Horretarako beste zenbait ikerketara joz honako datuak eskaintzen dizkigute: 1990.urtean hizkuntzen %64 hilda edo hilzorian zeudela (hiztun bakarrekoak, hainzuzen), %28 oso egoera larrian zeudela, eta bakarrik %8k zeukatela irautekoaukera. Halere, egoera hori gero eta okerrago izan daitekeela ere ikusi dute,aborigenen artean hizkuntza-ezagutza gutxitzen doalako (3. irudia). 3. Irudia: hizkuntza australiarren bat hitz egiten duten aborigenen portzentajeak 100 80 portzentajeak 60 hiztunak 40 20 0 1986 1991 1996 urteak www.asmoz.org 17
  18. 18. Hizkuntza Plangintza Ikastaroa, HIZNET EI-SEV / UPV-EHU Mod. Zkia 1 © Andoni Barreña eta Patxi Juaristi Hizkuntza gutxituak nazioarte mailan Halako egoera latza jasaten duen beste herrialde bat Brasil da. Brasilen, Grimesen (1996) datuetan oinarriturik, 236 hizkuntza indiar daude, edo, hobeto esanda, oraintsu arte bizirik zirauten, dagoeneko 41ek ez baitute hiztunik. Hizkuntza indiarren bat hitz egiten dutenak, gutxi gorabehera, 155.000 dira, hots, populazio osoaren %0.1, 156 milioi biztanle ei baitu Brasilek. Kanadako hizkuntza-egoera ere oso larria dela esan daiteke. Kinkade-k (1991) dioenez, bertako 60 hizkuntzetatik 8 hilda zeuden 1990erako, beste 13 hilzorian, hiztun guztiak 50 urtetik gorakoak baitziren, eta 23 oso larri, haurrek ikasten ez dituztelako. Hauek guztiak 40-50 urte barrurako desagertuta egongo dira, beraz. Kinkaderen ustez Kanadako 4 hizkuntzek baino ez dute irauteko aukera garbirik. Uste hau sendoa dela dirudi, populazio indiarrak bere hizkuntza nola galtzen duen kontuan hartuta behintzat (4. irudia). 4. irudia: Kanadako hizkuntzen bat hitz egiten duten indiarren portzentajeak erroldetako datuen arabera 100 75portzentajeak 50 hiztunak 87,4 75,7 57,1 25 29,3 32,7 26 0 1951 1961 1971 1981 1991 1996 urteak www.asmoz.org 18
  19. 19. Hizkuntza Plangintza Ikastaroa, HIZNET EI-SEV / UPV-EHU Mod. Zkia 1 © Andoni Barreña eta Patxi Juaristi Hizkuntza gutxituak nazioarte mailanErrusiar Federazioan egoera ere oso larria da, batez ere Europako iparraldean etaAsiako eskualdeetan. Horrela, Siberiako chukchiera hizkuntza entzutetsuak etenegin du bere transmisioa (Dunn 1999). Kaukasoko hizkuntzen egoera, aldiz, ezdirudi hain larria, nahiz errusieraren ezarketa gero eta handiagoa izan, etaglobalizazioa gero eta hurrago izan. Kaukasoko hizkuntzen egoera zehaztasunhandiagoaz ikusteko Garcia López de Sabando-k (2002) HIZNETerako egindakolana irakur daiteke: Kaukasoko hizkuntzen egoera, HIZNET – Ikerketa lana.Ginea Berriko hizkuntzen egoera oraindik hain larria ez bada ere, laster bateanantzeko egoera lazgarriaren aurrean aurki gaitezkeela uste dutenak asko dira(Wurm 2001), munduko hizkuntza-aniztasun handiena gordetzen duen lurraldehonetan izugarrizko urratsak ematen ari baitira hizkuntza-berdintasunerantz (7.taula).7. taula: Ginea Berriko hizkuntzak eta hiztunak Hiztunak Hizkuntzak Hiztun bakoak 16 1-10 hiztun bitartekoak 77 11-100 hiztun bitartekoak 80 101-1.000 hiztun bitartekoak 330 1.001-100.000 hiztun 360 bitartekoak 100.000 baino hiztun gehiago 3 Guztira 866Hizkuntzek irauteko behar-beharrezkoa dute hizkuntza-transmisioa, hots, gurasoekseme-alabei irakastea. Transmisioa etenez gero, 40 edo 50 urteren buruanhizkuntza hil egingo dela kontu garbia da. Edozelan ere, transmisio-etetea ez dahalabeharrez gertatzen, arrazoi zehatz eta jakinen ondorioa baita.Halere, askotan transmisioaren etetea ez da bat-batean gertatzen, apurka-apurkabaino. Bestalde, transmisio-etetea ez da hirugarren munduan edo hemendik urrundagoen lurralderen baten gertatzen. Baieztapen honen adierazlerik handienabretoierarena izan daiteke.Bretoiera hizkuntzak sendotasuna erakusten zuen XX mendearen hasieran, ia milioieta erdi hiztun baitzituen (Broudic 1999). Oraindik 1950ean, iturri beraren arabera,1.200.000 lagunek hitz egiten zuten bretoiera. Alabaina, gaur egun, 300.000kbaino ez dakitela diote erroldek.Bretoieraren beherakada nabarmena izan da azkeneko 50 urteetan, eta alertagorrian egoteko argi gorri guztiak isiotu direla esan dezakegu. Hiztun-kopuruarenbeherakadari hiztungoaren zahartzea erants diezaiokegu, edo, beste hitz batzuez,transmisio-etete itzela. Horrela, bigarren mundu-gerraren ondoren gertatutakotransmisio-etetea 8. taulan ikus daiteke. Taula honetan Saint-Méen herriankatekesi-eskoletara 1947-1952 urte bitarteko haurren bretoiera-ezagutza jasotzenda. Hiztungoaren zahartzea, ostera, 9. taulan ikus daiteke, non 1997 urtekobretoiera-hiztunen kopuruak belaunaldien arabera islatzen diren. Nabarmena da,azken taula honen arabera, 40-50 urteren buruan bretoiera-hiztunek ehunka edomilaka banaka batzuk baino ez direla izango. www.asmoz.org 19
  20. 20. Hizkuntza Plangintza Ikastaroa, HIZNET EI-SEV / UPV-EHU Mod. Zkia 1 © Andoni Barreña eta Patxi Juaristi Hizkuntza gutxituak nazioarte mailan8. taula: bretoiera lehen hizkuntza legez Saint-Méen herrian 1946 1947 1948 1949 1950 1951 1952 100% 83% 64% 62.5% 27% 20% 10%9. taula: bretoiera-hiztunak adinaren arabera 15-19 urte 20-39 urte 40-59urte 60-74 urte + 75 urte 0.6% 5% 20.5% 42% 45%Hizkuntza bat nola honda daitekeen ikusteko badugu beste adibide esanguratsu batere, navaho edo dine hizkuntzarena, hain zuzen. Kraussek (1992) aitatzen duenlegez ehun milatik gora hiztun zituen hizkuntza honek XIX mendearen hasieran, eta1950ean (Spolsky eta Irvine 1982, Lee eta McLaughlin 2001) oraindik ere herritarguztiek erabiltzen zuten hizkuntza hau jarduera guztietan.Halere, gaur egun, “Navaho nation” deitzen den eskualdean bizi diren 148.983lagunetatik 107.665 lagunek baino ez dute navaho hizkuntza etxean erabiltzen,hauetako askok eta askok dinearekin batera ingelesa ere erabiltzen dutela onartzendutelarik. Gainera, 5-17 urteko gazteen artean %78k hizkuntza biak erabiltzen ditu,baina gero eta nabarmenago ei da haur gutxiagok jasotzen dutela hizkuntza eurengurasoengandik.Dine hizkuntzaren beherakada, beraz, ez da bretoierarena bezain latza, bainanabarmena da hizkuntza hau ere zemaituen artean sar daitekeela, hizkuntza-transmisioa eta hizkuntza-erabilera larri gutxitzen ari dira eta.Egoera larrian dauden hizkuntzak, beraz, ez dira soilik hiztun-kopuru apalakdituztenak. Ildo honetatik nabaria da azkeneko urteetan argi gorria isiotu dela ustezhiztun-kopuru handiak dituzten hainbat hizkuntzaren hiztunen artean. Crystalek(2000), esaterako, halako hiru adibide eskaintzen ditu: batetik, HegoafrikarErrepublikako afrikaans hiztunena -hizkuntza honek eta ingelesak oraintsu arteofizialtasun-estatusa izan dute eta gaur egun estatus hori eurek eta beste bederatzihizkuntzek ere badute-; bestetik, Zimbabweko ndebelera (1,1 milioi hiztun) etashonera (7 milioi hiztun) hizkuntzen hiztunena.UNESCO-etxean jasotako informazioaren artean ere badira euren hizkuntzak,hizkuntza ofizialak izanik, egoera larrian daudela dioten informatzaileak. Ildohonetatik bielorrusiera eta afrikaans hizkuntzen hiztunen lekukotasunakbegitantzen zaizkit azpimarragarrienak.Muyskenek (2001) esaten duen legez, Herbeheretako gobernuak ere neurrigogorrak hartzeko asmoa dauka nederlanderaren beherakada ikusi eta gero. Antzadenez, Herbeheretako zein Belgikako nederlandera-hiztunen eta agintarien arteangero eta handiago da euren hizkuntza zientzia eta teknologiaren arloetatikingelesaren alde orain arte alboratuta izan duten ustea, eta egoera horrekin amaituegin behar dela. www.asmoz.org 20
  21. 21. Hizkuntza Plangintza Ikastaroa, HIZNET EI-SEV / UPV-EHU Mod. Zkia 1 © Andoni Barreña eta Patxi Juaristi Hizkuntza gutxituak nazioarte mailan 1.3.2. Hizkuntzen arrisku-mailakOrain arte ikusi dugun legez, desagertzeko arriskuan dauden hizkuntzak ez dirabakarrik hiztun-kopuru txikiak dituztenak, edo hirugarren mundua deiturikolurraldeetan zokoraturik bizi direnak. Arriskuan, antza denez, munduko hizkuntzagehienak daude, eta batzuetan estatus ofiziala (edo koofiziala) izateak ere egoeralarri honetatik ez dituela babesten esan daiteke.Arrisku-egoera hau hain orokorra izanik, adituak arrisku-mailak zehaztenahalegindu dira. Hemen halako zenbait proposamen baino ez ditugu ikusiko.Kinkadek (1991) hizkuntzen etorkizuna igarri nahian bost mailako sailkapenaproposatu du: A. hizkuntza bideragarriak, hiztun-kopuru handia izanda hazten aridirenak; B. hizkuntza txikiak baina bideragarriak, 1.000 hiztun baino gutxiago izanarren, bakartuta edo erdi bakartuta bizi direlako, barne-eraketa handia dutenak; C.arriskuan dauden hizkuntzak, hiztun-kopuru handi samarra eta itxaropena dutenak,baina irauteko kanpoko baldintzak egokitzea behar-beharrezko dutenak; D.desagertzear dauden hizkuntzak, hiztun gutxi eta helduak dituztenak; E. hizkuntzahilak, hiztunik ez dutenak.Sailkapen honen haritik argi ikus daiteke hiztun-taldeak gizartea antolatzekobaliabideak izan behar dituela, hots, ekonomiaren, kulturaren, politikaren etaabarren eraketa bideratu behar duela. Nahitaezko baldintza dirudi honek, hiztun-taldea handia zein txikia izan arren.Kraussek (1992), ostera, lau multzotan bereizi ditu hizkuntzak arrisku-egoerarenarabera: egonkorrak, arriskuan daudenak, hilzorian daudenak eta hilak.Crystalek (2000), aldiz, Kinkaderen proposamena berrartzen duela dirudi, ikertzailehonek egonkorren edo bideragarrien multzoan bi azpitalde egitea proposatzenbaitu: handiak eta hazkorrak batetik, eta txikiak eta gizarte bakartuetan daudenakbestetik.Beharbada interesgarrienetakoa Wurm-ek (2001) proposatutakoa da. Wurmekberrargitaratu duen liburuan kontinentez kontinente bost multzotan bereizten dituarriskuan dauden edo egon litezkeen hizkuntzak. Ikus dezagun nola irudikatzenduen egoera Europan.Lehenengo multzoan arriskuan egon litezkeen hizkuntzak daude. Hizkuntza hauekune honetan arriskuan ez dauden arren, etorkizunean egon daitezkeela uste du.Europan hiru baino ez ditu biltzen multzo honetan: bielorrusiera, katalana etatatarera.Bigarren multzoan arriskuan dauden hizkuntzak zerrendatzen ditu. Multzo honetakohizkuntzek transmisioa galtzeko bidean daukate, haurren ehuneko hogeitamarrekbaino ez baitu hizkuntza ikasten. Aragoiera, asturiera, Espainia aldeko euskara,korsikera, irlandera, eskoziera edo Eskoziako gaelikoa, galesera, sardiniera,mendebaleko frisiera, iparraldeko samiera, galiziera, nogaiera, ladinera ikusditzakegu, besteak beste, multzo honetan.Hirugarren multzoan arrisku larrian dauden hizkuntzak biltzen ditu. Multzo honetan,besteak beste, Frantzia aldeko euskara, bretoiera, ekialdeko frisiera, karaimera,samiera, kaxubiera aurki ditzakegu. Multzo honetako hizkuntzen berezitasuna www.asmoz.org 21
  22. 22. Hizkuntza Plangintza Ikastaroa, HIZNET EI-SEV / UPV-EHU Mod. Zkia 1 © Andoni Barreña eta Patxi Juaristi Hizkuntza gutxituak nazioarte mailanhizkuntza-transmisioa ia etenda izatea da, hots, guraso banaka batzuk baino ezdietela seme-alabei euren hizkuntza irakasten.Laugarren multzoan hilzorian dauden hizkuntzak jasotzen ditu. Besteak beste,votiera, livoniera eta samieraren zenbait aldaera dauzkagu. Hizkuntza-transmisioaguztiz etenda dute eta gazteek ere ez dute gurasoen hizkuntza erabiltzen.Bosgarren multzoan hilda dauden hizkuntzak bildu ditu, hala nola, polabiera,dalmaziera edo kornubiera.Nolanahi ere bada zer zehaztu Wurmen sailkapen honetan, ez baitirudi oso zilegiaaragoiera eta hegoaldeko euskara arrisku-maila berean sartzea edo galesera etaeskoziera.Gaur egun ditugun datuen arabera badirudi hizkuntza batek etorkizuna izatekobaldintza bi izan behar dituela: batetik hiztun-kopuru garrantzitsua etaesanguratsua, beharbada 100.000tik gorakoa -hobe 500.000 ingurukoa gutxienez-;bestetik hizkuntza eta kultura jagoteko eta lantzeko herri-eraketa, mendebalekogure moldeetan hizkuntzaren ofizialtasuna edo koofizialtasuna aldarrikatu, bideratueta jagon egingo duena. Bide honetatik egin du Kraussek (1992) bere iragarkizuna,eta honen arabera badirudi XXII mendera hizkuntzen %10 ere ez dela iritsiko.Mende honetan, beraz, gauzak errotik aldatzen ez badira behintzat, argi samardago 5.000 edo 5.500 hizkuntza galduko ditugula. Nolanahi ere, badira iragarkizunhau positibotzat joten dutenak, eta hizkuntzen %98 edo 99 galdu daitekeela esatendutenak (Uriagereka 2001) ere. 1.3.3. Hizkuntzak hiltzearen zioakBada hor zehar iritzi bitxi bat hizkuntzak berez hiltzen direna dioena. Iritzi honenarabera gauza arrunta eta itxaron daitekeena da hizkuntzak jaiotzea, garatzea etahiltzea, bizidunak bezalaxe. Hizkuntzalari asko eta asko, ordea, ez datoz bat iritzihonekin, Nik zera esango nuke: batetik, berezko joera ez dela hizkuntzak hiltzea,aldatzea eta garatzea baino; bestetik, iritzi honen asmoa hizkuntzen desagertzeajustifikatzea dela.Hizkuntzen berezko joera ez da hiltzea, aldatzea eta garatzea baino. Gure inguruanbaditugu honen adibideak, makina bat gainera. Latina ez zen desagertu eta kito.Latina eraldatu eta garatu egin zen (edo garatu eta eraldatu), eta hamaikaondorengo utzi ditu gure inguruan: gaztelania, asturiera, aragoiera, galiziera,italiera, sardiniera, korsikera, okzitaniera eta abar.Zergatik desagertzen dira hizkuntzak, bada?Batzuetan, hiztun guztiak bat-batean hiltzen direlako, edo hiltzen dituztelako.Horrela gertatu ei zen, esaterako, Tasmaniako hizkuntzekin eta herritarrekin(Comrie, Matthews eta Polinsky 1996) edo El Salvadorreko pipil, lenka etakakaopera hizkuntzekin 1932an 25.000tik gora indiar hil zituztenean (Lastra 2000,Uranga eta beste 2007). El Salvadorren gaztelera ez zen hizkuntzaren bat hitzegiten entzuten zuten gizakia hiltzen zutela ikusirik, bizirik geratu ziren indiarrekeuren seme-alabei gaztelera irakastea erabaki zuten, euren hizkuntzarentransmisioa etenik.Hizkuntzak desagertzeko eman behar den lehen urratsa zera da: hizkuntza-transmisioa etetea, hots, gurasoek seme-alabei ez irakastea. Gurasoek seme-alabei www.asmoz.org 22
  23. 23. Hizkuntza Plangintza Ikastaroa, HIZNET EI-SEV / UPV-EHU Mod. Zkia 1 © Andoni Barreña eta Patxi Juaristi Hizkuntza gutxituak nazioarte mailanez irakastea joera orokor bihurtzen bada, hizkuntza horri urte gutxi geratzenzaizkio, guraso horiek, azken hiztunak, zahartu eta hil arte, hain zuzen.Alta, zergatik saihesten dute gurasoek hizkuntza-transmisioa? Ikus ditzaguntransmisio-etete egoeran bizi diren hiztunek esaten dutena. Horretarako UNESCO-etxeko dokumentazioko zenbait adibide ekarriko ditut hona (ikus Martí eta beste2005):Hace algunos años había muchas familias que negaban su identidad maya, (...) Haynumerosas familias que ya no transmiten este idioma a sus hijos por ladiscriminación cultural que hay en el país. La persona vale si habla el castellano,porque es el idioma oficial. Si habla solo su idioma, es ignorada, despreciada,marginada. Por esta razón, muchas familias se inclinan por el castellano comoidioma materno para sus hijos (archiera, Guatemala).El japonés está reemplazando al ainu. Desde el año 1868 el pueblo ainu esimpulsado a aprender japonés para sobrevivir (ainuera, Japonia).Normalmente la lengua pasa de una generación a otra. Sin embargo, debido a lasinstituciones que efectúan genocidio cultural y asimilación como las escuelasresidenciales indias, el lenguaje no está siendo enseñado a las futuras generaciones(mi’kmawera, Kanada).Los que no lo hacen (hizkuntza seme-alabei irakastea) es por no vivir en elterritorio del idioma, por una fuerte asimilación del castellano como producto delsistema educativo del país, por presiones del racismo y la discriminación de partede la mayoría de los castellano-hablantes, por la falta de una política pluralista departe del Estado (kanjobalera, Guatemala).La lengua es parcialmente transmitida de generación en generación, peromayormente está teniendo lugar una sustitución de la lengua. Anteriormente elbajo alemán estaba tomando el lugar del frisio pero actualmente el alto alemánestá reemplazando al bajo alemán y al frisio. Las razones para el cambio sonmúltiples y tan sólo unas cuantas pueden ser citadas aquí: el sistema de valores hacambiado de modo que el frisio no cuenta con un valor intrínseco para muchos. Lasescuelas recomendaron a los padres y madres que hablaran el alto alemán a sushijos. Todos los medios de comunicación son en alto alemán. Debido a la genteproveniente de fuera que se ha instalado en la zona de habla Frisia, esta ha pasadode ser un área relativamente homogénea a ser una zona lingüísticamenteheterogénea. El área de habla frisia se ha convertido paulatinamente más accesiblea las influencias de fuera y el turismo se ha incrementado considerablemente. Elárea está sujeta a emigración e inmigración (frisiera, Alemania).Antiguamente la lengua se transmitía de padres a hijos. Hoy día se observa conalguna frecuencia que los padres hablan a sus hijos en español porque consideranque el dominio de esta lengua les asegura a sus descendientes ser aceptados por lasociedad dominante en igualdad de condiciones (uitotoera, Kolonbia).Esto ha parado durante los últimos 10-20 años. Los niños no aprenden la lenguanunca, ya que no tiene ningún prestigio y está ligada al atraso y ritos preislámicos(jukunera, Nigeria).Hizkuntzaren transmisioa etetearen arrazoiak argi samar ikus daitezke lekukotasunhauetan. Horrela begitantzen zait niri behintzat. Hizkuntza txikiak eta baztertuak www.asmoz.org 23
  24. 24. Hizkuntza Plangintza Ikastaroa, HIZNET EI-SEV / UPV-EHU Mod. Zkia 1 © Andoni Barreña eta Patxi Juaristi Hizkuntza gutxituak nazioarte mailanhitz egiten dituztenek eurek bizi izan dituzten bazterketa eta miseria egoerak ekidinnahi dituzte seme-alabentzat, eta horrexegatik irakasten diete prestigiozkohizkuntzaren bat, ez eurena.Alabaina, transmisioa eten duten hiztun helduek lehenago etengabe entzun duteeurek bizi duten pobrezia-egoerak, edo gizarteko goi-mailetara heldu ezinak eurenkulturan eta hizkuntzan duela oinarria. Beharrezkoa dela kultura eta hizkuntzahoriek alboratzea eta prestigiokoak hartzea, egoera horretatik irteteko bederen.Sarritan, gainera, eskolaren, komunikabideen, administrazioaren eta erlijioarenbidez heldu zaie mezu hori. Nahikoa ez bada izan, debekua ere erabili izan da,batzuetan gertatu diren sarraskiak ahantzi barik.Egoera hau arteztu nahi badugu, beraz, jarrerak aldatu behar ditugu. Guztiz behar-beharrezkoa da hizkuntzekiko jarrerak aldatzea, hizkuntza txikien hiztunen jarrerakzein hizkuntza handien hiztunenak.Ikus dezagun jarraian nola ikusten duten hizkuntza txikien hiztunek euren inguruanbizi diren beste hizkuntzen hiztunen jarrera hizkuntza txikiarekiko. HorretarakoUNESCO-etxeko dokumentazioa erabiliko dut, eta denetariko iritziak biltzensaiatuko naizen arren, batez ere iritzi negatiboak aipatzen dituztenak ekarriko dituthona, horiek zertan dautzan ikusteko asmoarekin (ikus Martí eta beste 2005):En todos los casos hay intercomprensión entre el fon y las lenguas circundantes, loque garantiza la buena vecindad entre las comunidades (fonera, Benin).Es positiva, particularmente en comunidades hablantes de algunas de las pequeñaslenguas nigerianas como el baruba, ebira e ijaw y urhobo (yorubera, Nigeria).Actualmente, la gran mayoría de las etnias amazónicas se preocupa por larecuperación y revitalización de sus lenguas nativas (diseño de alfabetosortográficos, materiales didácticos, textos escritos, etc.) sin que una lengua tengamayor prestigio que las otras (uitotoera, Kolonbia).Indiferencia. Falta casi total de interés. Una vez más creo que esto es debido a eseregionalismo a ultranza y al hecho de que esa lengua no goza de carácter oficial enla administración a nivel nacional (tumbukera, Zambia).They consider it quaint and interesting. Many dont know it isnt Navaho. Largely,there is indifference toward its knowledge and use, except for a growing number oflinguists and socio-linguists committed to turning back the process of LANGUAGEDEATH (tiwera, EEBB).La mayoría de no-hablantes del chilcotin cree que todo el pueblo chilcotin hablainglés y nunca necesita materiales traducidos. Recientemente, ha habido unreconocimiento oficial, específicamente, en los ámbitos de la aplicación de leyes yprocesos legales y cuidados médicos, de que las necesidades lingüísticas yculturales de las gentes hablantes de chilcotin requiere programas especiales deformación para ambos, la gente chilcotin y los no-hablantes que son profesionalesen estas áreas (chicoltinera, Kanada).Es negativo, puesto que la consideran inferior al castellano. La consideran comorazón del subdesarrollo, de la pobreza y del analfabetismo. “Aprender este idiomaes inferiorizarse”, con esta frase justifican su indiferencia o su desprecio hacia este www.asmoz.org 24
  25. 25. Hizkuntza Plangintza Ikastaroa, HIZNET EI-SEV / UPV-EHU Mod. Zkia 1 © Andoni Barreña eta Patxi Juaristi Hizkuntza gutxituak nazioarte mailanidioma. Algunos toman medidas de hecho en contra de las instituciones y/opersonas que trabajan a favor del idioma archí (archiera, Guatemala).Pienso que, en general, son indiferentes a su conocimiento pero no a su uso, yaque creo que en este caso hay una actitud negativa (galiziera, Espainia).Los hablantes de la lengua nepalí están siempre temerosos de que una pequeñalengua ocupe cualquier territorio completamente, esto sería una amenaza para lahegemonía de la lengua nepalí. Por ello, la mayoría de los hablantes del nepalí,tienen poco interés en promoverla (kirati rai bhasa, Nepal).Ellos la llaman "dialecto" y la menosprecian como una lengua y como medio decomunicación. Hoy en día, los profesores escolares han prohibido el uso del chipayaa los niños de la escuela (chipayera, Bolivia).Las dos grandes olas de “revival” de la música bretona (años 1970 y final de losaños 90) y céltica han contribuido a desarrollar la simpatía y el interés por nuestracultura, lengua incluida. Este entusiasmo afecta sobre todo a los países germánicos,pero también la población francesa (nuestros primos de la otra orilla de la Manchaya nos eran cercanos). El único bastión hostil y despreciante: el circulo de“inteligencia” parisino de los media, el espectáculo y la política, cuya influencia esdemoledora (bretoiera, Frantzia).Las comunidades indígenas vecinas tienen lenguas que se encuentran más o menosen las mismas circunstancias; las comunidades no indígenas cercanas subvaloranésta y las demás lenguas indígenas; las mal llaman peyorativamente “dialectos” yconsideran que los indígenas para “civilizarse” deben castellanizarse (kandoziera,Peru).La actitud de la mayoría de los miembros de comunidades tribales vecinas espositiva. Podemos decir que es un sentimiento de "vivir y dejar vivir". Sin embargo,la actitud de la mayoría de los miembros de la lengua oficial del Estado de Oriya esnegativa (khondera, India).La comunidad blanca circundante, en general, en el mejor de los casos son apáticosy en el peor de los casos son hostiles en cuanto al uso de la lengua bardi. Hasta loque yo puedo ver, las comunidades aborígenes circundantes no tienen ningunaopinión específica sobre el bardi (cuando hablé con la gente de otras comunidadessobre mi aprendizaje de la lengua bardi ellos estaban generalmente encantados deque una persona blanca estuviera tomando interés en una lengua aborigen, pero yonunca hablé mucho con gente no bardi sobre el bardi) (bardiera, Australia).A las comunidades externas a la reserva no les gustan los indios y además tienenpoca consideración hacia su lengua (siouxa, AEB).Los castellano hablantes (mestizos y criollos) desean la desaparición pronta delidioma aymara como los elementos culturales, y algunos sectores politizadosdesearían la desaparición de la raza aymara (aimara, Peru).Las actitudes mayoritarias son de desprecio y racismo. La “línea oficial” durantemás de un siglo es que los indígenas son seres deficientes que no han logradointegrarse en la “identidad nacional”, dentro de la cual se veneran las raícesindígenas (época prehispánica) mientras se desprecian a los indígenascontemporáneos (otomiera, Mexiko) www.asmoz.org 25
  26. 26. Hizkuntza Plangintza Ikastaroa, HIZNET EI-SEV / UPV-EHU Mod. Zkia 1 © Andoni Barreña eta Patxi Juaristi Hizkuntza gutxituak nazioarte mailanGeneralmente se aprecia cierto desprecio por parte de la gente "mestiza" hacia loshablantes de lenguas indígenas (kokamera, Peru).Las comunidades circundantes han tomado actitudes diferentes, cuando se trata deindígenas como los quichua, ellos aprenden la lengua achuar pero cuando se tratade colonos (mestizos) hay rechazo (achuarera, Peru).De parte de los misioneros "lauritas" hay cierta actitud de cambio. Ellos manejanlos dos internados de secundaria. De todas formas, parece que estos centroseducativos van a pasar a manos de los habitantes en tiempos no muy lejanos. Los"colonos" o gente "blanca" que vive en la Pedrera tienen una actitud de desprecio ypoca valoración hacia el conocimiento y la lengua de los tanimuca, los yucuna,makuna y demás indígenas de la región (tanimukera, Kolonbia).Los colonos que viven alrededor tienen una actitud negativa hacia la lengua(awapita, Kolonbia).In general, the Spanish speakers think that Tojolabal and other indigenouslanguages are inferior (tojolab’alera, Mexiko).Lekukotasun hauetan ikus daitekeen legez, guztiz beharrezkoa da hizkuntzahandien hiztunek hizkuntza txikiekiko duten jarrera aldatzea. Guztiz beharrezkoa dahizkuntza guztiak berdintasunean ikustea, eta horrekin bat datorren hizkuntza-plangintza burutzea.Horretarako, lehenetariko urratsa hizkuntzen ofizialtasuna aldarrikatzea litzateke.Alabaina, ofizialtasun estatus hori erreala izan beharko litzateke, eta ez hitz hutsa.Ofizialtasunarekin batera, beraz, hizkuntzaren normaltzea eta eguneratzea ekarrikodituzten neurriak eta baliabideak hartu eta gauzatu beharko lirateke.Edozelan ere, Hagège-k (2000) dioenez, hizkuntzak mehatxatzen dituzten zioak,oro har, hiru multzotan bereiz daitezke. Batetik, zio fisikoak daude. Naturangertatzen diren hondamendiak edo gizakiok eragindakoak izan daitezke, bainahiztunen hiltzea, sarraskitzea edo murriztea izaten dute ondorio. Holakoak dira,esate baterako, AEBetan indiarrekin egindako deportazioak, edo Kaukaso inguruantzarren garaian egindakoak. Bigarrenik, zio ekonomiko eta sozialak daude. Oro har,herri oso bat beste baten mende geratzen da arrazoi ekonomiko edo sozialengatik,eta, ondoren, herri menderatuaren sektore pribilegiatua, apurka-apurka, kanpotiketorritako hizkuntza eta kultura bereganatzen hasten da. Honekin batera lehenagoaipatu ditudan aurre-iritziak zabaltzen dira, eta nor beraren herriaren hizkuntza etakultura gutxiesten hasten dira. Hirugarrenik, zio politikoak daude. Hauek besteherri, gizarte edo estatu baten ezarpenaren ondorioak izaten dira, eta indarrez zeinbide zuhurragoak erabilita gerta daitezke.Alabaina, mehatxuen beste berezitasunetako bat bakarka ez agertzea izaten da.Normalean, munduko herriek bizi dituzten mehatxu-egoerak ezin izaten dirasailkapen politen arabera atondu, eta gauzak korapilatsuak izaten dira. Edozelanere, zioak normalean ez datoz banaka, multzoka baino, eta hizkuntzen galera-prozesuak kausa askotakoak izaten dira (Martí eta beste, 2006). 1.3.4. Hizkuntza-egoera zenbait herrialdetan www.asmoz.org 26
  27. 27. Hizkuntza Plangintza Ikastaroa, HIZNET EI-SEV / UPV-EHU Mod. Zkia 1 © Andoni Barreña eta Patxi Juaristi Hizkuntza gutxituak nazioarte mailanAtal honetan hizkuntza-aniztasuna eta hizkuntza-egoera zenbait herrialdetan nolaislatzen den ikusiko dugu, hala nola, Bareko Papua Ginea Berrian, Indonesian etaVanuatun, Afrikako Nigerian, Asiako Indian eta Amerikako Mexikon, Brasilen etaKolonbian.Beste eskualdeetako informazioa jasotzeko badira hainbat orri interesgarri sarean,hala nola, Europakoa www.eblul.org orria, European Bureau of Lesser UsedLanguages erakundeak zuzendua, edo www.uoc.es/euromosaic orria, EuropakoBatasuneko hizkuntzez, eta Errusiar Federaziokoa www.eki.ee/books/redbook/ orria(edo Barreña eta beste, 2005).Papua Ginea Berrian estatuaren joera homogeneozalea nabarmena da.Modernizazioaren izenean bertako hizkuntza ofiziala tok pisinera hizkuntza da. Tokpisinera hizkuntza kreolera da, hots, beste hizkuntzen nahasturatik sortu denhizkuntza berria. Tok pisinera hizkuntza ingelesean oinarrituta Gineako biztanleekelkar ulertzeko sorturiko hizkuntza pidgina izan da oraintsu arte, baina gaur egunbadira hizkuntza hau lehen hizkuntzatzat daukaten hainbat eta hainbat lagun, etahorrexegatik kreolera bihurtu da. Bertako beste ehunka hizkuntzak, bitartean,itolarrian eta hilzorian daude. Horrela, Ginea Berriko egoera geografikoak, berezkomuga askorekin, gaur arte erraztu duen hizkuntza-aberastasuna galzorian dago.Kontuan izan behar dugu XX mendearen hasierara arte gizon zuriak ez duela irlahonen barne aldea zapaldu (Pinker 1994) eta antzinako kulturetan bizi izan direlabertakook oraintsu arte, beraz.Edozelan ere, tok pisineraz eta ingelesaz gain, beste 30 hizkuntza inguru erabiltzendira lehen hezkuntzan.Grimesen arabera 817 hizkuntza daude bizirik irla honetan eta tok pisinera 50.000lagunek daukate lehen hizkuntza legez. Alabaina, bertan bizi diren 4 milioi etaerditik 2 milioi lagunek ezagutzen ei dute bigarren hizkuntza bezala. Wurm-enarabera (UNESCO, Wurm 2001) 820 hizkuntza dira bizirik daudenak eta 16hildakoak.Bizirik irauten dutenen artetik, hiruk 100.000 hiztun baino gehiago dituzte,hamarrek 50.000 eta 100.000 hiztun artean, hirurogeitamarrek 10.000 eta 50.000hiztun artean, hirurehun eta hogeitamarrek 1.000 eta 10.000 hiztun artean,hirurehun eta hirurogeik 100 eta 1.000 hiztun artean eta laurogeik 100 hiztun bainogutxiago.Indonesian bertako bahasera aukeratu dute bertoko hizkuntza ofizial bakartzat, etaGobernuak bultzaturik indonesiera izena jarri diote. Hain arrakastatsua dirudiGobernuaren estrategiak, ezen Euskaltzaindiak berak ere indonesiera izena onetsibaitu Indonesiako hizkuntza ofizialarentzat (Euskaltzaindia 1994-2001). Horrela,gobernuak estatuarekiko identifikazioa bultzatu eta eraiki nahi du eta estatu berriabaino ez dena indartu eta sustraitu. Bidean, noski, ehunka hizkuntza, kultura etaherri aterako dira galtzaile eta, bide batez, gizateria bera ere. Indonesiakogobernuaren jokaera txit ezaguna da, zentralismo hutsak eta itxikeriak uste baitutehorrela eraiki dezaketela munduan zehar errespetatua izango den estatu modernoa.Bahaseraren aukeraketa agintean dagoen etniaren arabera egina da, zeren badirahizkuntza hau baino hiztun gehiago dituzten hizkuntzak eta milioitik gorakohiztunak dituzten hamabosten bat hizkuntza ere. Alabaina, bahasera edoindonesiera oso gertu dago malayera hizkuntzatik. Bahasera Java uhartean hitz www.asmoz.org 27
  28. 28. Hizkuntza Plangintza Ikastaroa, HIZNET EI-SEV / UPV-EHU Mod. Zkia 1 © Andoni Barreña eta Patxi Juaristi Hizkuntza gutxituak nazioarte mailanegiten da, Yogyakarta hiriburuaren inguruan, botere ekonomikoa eta politikoadagoen eskualdean, alegia.Grimesek (1996), Indonesiako hizkuntzen egoera azaltzean, Irian Jaya, Java etaBali, Kalimantan, Maluku, Nusa Fenggara, Sulawesi eta Sumatera edo Sumatraeskualdeetan zatitzen du estatu hau. Irian Jaya eskualdean, Ginea Berriauhartearen mendebaldean, alegia, 257 hizkuntza hitz egiten dira.Java eta Bali eskualdean, Yoggakarta hiriburua dagoen uhartean, 17 hizkuntzazmintzatzen dira eta badira milioitik gorako hiztunak dituzten bost hizkuntza:balierak 3,8 milioi hiztun, letawierak, malaiseran oinarrituriko hizkuntza kreolera,2,7 milioi hiztun, bahaserak, hizkuntza ofizial bakarra dena eta indonesiera izenazezagutua, gorago ikusi dugun legez, 17-30 milioi hiztun, javerak, Indonesiakohiztun gehien duen hizkuntza, 75,2 milioi hiztun eta sunderak 27 milioi hiztun.Kalimantan eskualdean, Borneo uhartearen Indonesiako aldean alegia, 82 hizkuntzadarabiltzate bertan bizi diren 9.000.000 lagunek eta bakarrik hizkuntza batek,banjarerak, milioitik gora hiztun dauzka.Maluku eskualdean bizi diren 1.700.000 lagunak 131 hizkuntzaz baliatzen dira.Hauetako mintzatuenak hauexek dira (Grimes 2000): anbonerak, batzuenzatmalayeraren aldaera dena, 200.000 hiztun, keierak 86.000 hiztun, galelerak 79.000hiztun, fordaterak 50.000 hiztun, ternaterak 42.000 hiztun, gesererak 36.500hiztun eta buruerak 33.000 hiztun. Malukuko hizkuntza gehienek 10.000 hiztunbaino gutxiago dituzte, 104k alegia. Hizkuntza-aniztasun-egoera honi estatuakhizkuntza ofiziala ezartzen badio, erraza da etorkizuna irudikatzea.Nusa Fenggana eskualdean 64 hizkuntza berba egiten dira, bat bakarrak milioitikgorako hiztun-kopurua gainditzen duelarik: sasakerak (2,1).Sulawesi eskualdean 114 hizkuntza ezagutzen dira, hiruk milioi bana hiztun ingurudauzkatelarik: goronlalera (0,9), makasserera (1,6) eta mongondowera (0,9).Sumatera edo Sumatra eskualdean 52 hizkuntza darabiltzate, milioitik gora hiztundituztenak ondokoak direlarik: atjehera (3), batakera (6), minangkabauera (6,5),rejangera (1) eta malayera (10).Kontuan izan Indonesia milaka uhartek osatzen dutela eta nik hemen eskualde batuharte batek osatzen duela esan dudanean, ezaupide orokorrak aipatzen arinaizelako dela. Bestalde, Indonesiako hizkuntza guztien kopurua zein den jakitekoez da zehatza eskualde hauetako hizkuntzen batuketa egitea, hizkuntza bat bainogehiago eskualde ezberdinetan mintzatzen baita.Edozelan ere, estatuak abian jarri duen hizkuntza-politika homogeneozaleak,hizkuntza ofizial bakarra bultzatuz, arrisku larrian jarri ditu Indonesiako hizkuntzak,batez ere hiztun-kopuru apalak dituztenak.Indonesiako eskualdeak eta hizkuntzak Grimesen arabera (1996)Eskualdea Biztanleak Hizkuntzak Milioitik gora hiztun dauzkatenakIrian Jaya 1,6 257Java eta 110,3 17 baliera (3,8), letawiera (2,7), bahasera edoBali indonesiera (17-30), javera (75,2) eta sundera (27) www.asmoz.org 28
  29. 29. Hizkuntza Plangintza Ikastaroa, HIZNET EI-SEV / UPV-EHU Mod. Zkia 1 © Andoni Barreña eta Patxi Juaristi Hizkuntza gutxituak nazioarte mailanKalimatan 9,1 82 Banjarera (2,1)Maluku 1,7 131Nusa 7,4 64 sasakera (2,1)FenggaraSulawesi 12 114 goronlalera (0,9), makasserera (1,6), mongondowera (0,9)Sumatera 36,5 52 atjehera (3), batakera (6), minangkabauera (6,5), rejangera (1), malayera (10)Indiako gobernuaren joera, aldiz, ez da Indonesiakoa bezain homogeneozalea.India osoan hizkuntza bi dira ofizialak: hindia eta ingelesa. Alabaina, 905 milioikobiztanleria duen estatu honetan badira eskualdeko ofizialtasuna duten bestehainbat hizkuntza (McConnell 1991, Moseley eta Asher 1994), hala nola, asamera(Assam estatuan), bengalera (Mendebaleko Bengala estatuan, Tripura estatuan etaAssam-eko Cachar eskualdean), gujaratera (Gujarat estatuan), kannadera(Karnataka estatuan), kashmirera (Jammu eta Kashmir estatuetan), konkanera,malayalamera (Kerala estatuan), marathera (Maharashtra estatuan), manipurera(Manipur-en), nepalera, oriyera (Orissa estatuan), punjabera (Punjab estatuan),sanskritoa, sindhiera, tamilera (Tamil Nadu estatuan), teluguera (Andhra Pradesh-en) eta urdua (Jammu eta Kashmir estatuetan).Horrez gain, hezkuntzan erabiltzen diren hizkuntzak, guztira, 35 dira, baina guztiakez dira hezkuntzako maila guztietan erabiltzen. Horrela, lehen hezkuntzan 35hizkuntza erabiltzen dira, lehen hezkuntzako goi mailetan 28, bigarren hezkuntzan25, bigarren hezkuntzako goi mailetan 20 eta unibertsitatean 16 –ofizialak, alegia-(UNESCO, Pattanayak 2001).Aniztasunaren aldeko neurri hauek badute beste alde iluna ere, ehunka hizkuntzekez baitute inolako babes ofizialik Indian. Moreno Cabreraren (1990) eta Kraussen(1992) arabera 380 hizkuntza hitz egiten dira Indian; Junyenten (1998) arabera500 inguru; Grimesek (1996) 418 hizkuntzari buruzko datuak dakartza. Aipagarriada errolda ofizialean 1.452 ama-hizkuntza zehazten direla. Hortaz, badirudi erroldahorretan izugarrizko nahastea gertatu zela hizkuntza bakoitzak dituen izenezberdinekin eta hizkuntza eta hizkuntzakien arteko kontuekin.Beste datu aipagarrietako bat milioitik gorako hizkuntzak 40 inguru direla da(Grimes 1996, Kloss eta MacConnell 1989 eta 1989b), ondoko taulan ikusdaitekeen legez. Edozelan ere, gogoan izan hauetako hizkuntza batzuk Indiaondoko herrialdeetan ere hitz egiten direla eta milioika hiztun gehiago ere izanditzaketela, esaterako nepalerak 16,2 milioi hiztun dauzka mundu osoan.Indiako hizkuntzak. Milioitik gorako hiztun-kopurua dutenak Euskaraz Ingelesez Hiztunak Euskaraz Ingelesez Hiztunak Hindia Hindi 180 Nepalera Nepali 6 Bengalera Bengali 67,2 Kanaujera Kanauji 6 Teluguera Telugu 66,3 Santalera Santali 5,6 Marathera Marathi 64,8 Kashmirera Kashmiri 4,1 Tamilera Tamil 58,6 Konkanera Konkani 4 Urdua Urdu 45,7 Sindhia Sindhi 2,6 Gujaratera Gujarati 43 Gondera Gondi 2,5 Kannadera Kannada 33,6 Kumaunera Kumauni 2 Malayalamera Malayalam 33,6 Dogrera Dogri 2 Oriyera Oriya 30,3 Garhwalera Garhwali 2 www.asmoz.org 29
  30. 30. Hizkuntza Plangintza Ikastaroa, HIZNET EI-SEV / UPV-EHU Mod. Zkia 1 © Andoni Barreña eta Patxi Juaristi Hizkuntza gutxituak nazioarte mailan Punjabera Panjabi 25,7 Lamanera Lamani 1,9 Bhojpurera Bhojpuri 23,3 Sadrera Sauri 1,8 Maithilera Maithili 22 Tuluera Tulu 1,8 Awadhera Awadhi 20,1 Kurukhera Kurukh 1,7 Asamera Assamese 14,6 Bhilera Bhili 1,6 Haryanvera Haryanvi 13 Wagdera Wagdi 1,5 Marwarera Marwari 12,1 Mundarera Mundari 1,4 Chhattisgarhera Chhattisgarhi 10,9 Nimadera Nimadi 1,3 Magahera Magahi 10,8 Manipurera Meithei 1,2 Hoera Ho 1 Malvera Malva 1Nigerian, Junyenten (1998) arabera, 394 hizkuntza mintzatzen dira; Grimesen(1996) arabera, ostera, 470. Hala eta guztiz ere, bertako gobernuak hizkuntzaatzerritar bat hautatu du bertako hizkuntza ofizial legez: ingelesa. Badira Nigerianmilioika hiztun dituzten hizkuntzak, hala nola, hausa (22 milioi), igboera (17 milioi)eta yorubera (20 milioi), baina ez dira soilik estatu honetan hitz egiten, lehenaNigerren ere mintzatzen baita eta hirugarrena Togon eta Beninen.Yorubera koofiziala da hego-ekialdean eta hezkuntzan erabiltzeaz gain, irratian,telebistan eta prentsan ere erabiltzen da, gobernuak albisteak hizkuntza honetanzabaltzen dituelarik. Igboera hego-mendebaleko hizkuntza koofiziala da,komunikabideetan eta gobernuaren albisteak hedatzeko erabiltzen delarik. Hausaiparraldeko hizkuntza koofiziala da. Hirurak Nigeria osoan zabaltzen ari direla esandaiteke.Hiru hizkuntza hauez gain, hiztun-kopuruari so eginez gero, aipagarria da erdi-mendebalean barreiatutako fulfuldera hizkuntza (7,6 milioi hiztun) eta baitamilioitik gorako hiztunak dituzten beste zazpi hizkuntza ere: anaangera (1) hego-mendebalean, edoera edo beninera (1) hego-mendebalean, ebirera (1) erdialdean,ibibioera (3,2) hego-mendebalean, kanuriera (3) ipar-mendebalean, nupeera (1)erdialdeko mendebalean eta tivera (2,2) erdialdeko ekialdean (Grimes 2000,Grozier eta Blench 1976). Beste 62 hizkuntzek ehun mila baino hiztun gehiagodituzte.Sarritan esaten da hizkuntzalari, jakintsu eta politikarien artean hizkuntzaren batkultura-mailara bultzatzeko hiztun-kopuru minimo bat nahitaezko behar duela.Leku ederra daukate Nigerian iritzi hau aldarrikatzen dutenak, 70en bat hizkuntzak100.000tik gora hiztun baitituzte. Zoritxarrez, ez da halakorik gertatzen estatuhonetan, bertako agintariek ingelesa aukeratu baitute hizkuntza ofizialtzat.Bestalde, hausa, igboera eta yorubera baino ez dira kontuan hartzen gobernuarenaldetik euren lurraldeetan. Ez dut uste kopuruei begiratu behar diegunik hizkuntzenetorkizuna planifikatzerakoan, hiztunen gogoari baino. Hiztun-kopuru minimo batnahitaezkotzat jartzea aitzaki hutsa izaten da, Nigeria bezalako herrialdetakopraxiak erakusten digun legez.Nigeriako agintariek esaten dute ingelesaren hautua gatazkak eta gerrateakekiditeko egin dutela. Nigeria zabaltzen den 920.000 kilometro karratuetan 100milioi baino biztanle gehiago bizi dira. Etnia-aniztasuna, ikusi dugun bezala,izugarria da eta erlijio kontuetan iparraldea musulmana bada ere, hegoaldeakristaua da, bertako sinesmenen eragina ahaztu barik. Horiez gain, bertakoen etaatzerritarren interes ekonomikoak ere hor daude eta egoera nahaspilatsu honeksarritan eragin ditu gatazkak eta gerrateak. Aitzaki honetan oinarriturik ingelesarenhautua egin da, bertako beste hizkuntza baten hautaketak gatazka piztu dezakeela www.asmoz.org 30
  31. 31. Hizkuntza Plangintza Ikastaroa, HIZNET EI-SEV / UPV-EHU Mod. Zkia 1 © Andoni Barreña eta Patxi Juaristi Hizkuntza gutxituak nazioarte mailanaldarrikatuz. Halako agintariek, dirudienez, hizkuntza ofizial bakarraren leloa bainoez dute ulertzen eta beste aukerak, hala nola, hizkuntza bakoitza bere lurraldeanbultzatzea eta ofiziala egitea, beti hiztunen nahia gogoan izanda, alboratu egin duteeta hizkuntza-aniztasuna arriskuan jartzen ari dira.Mexikoko hizkuntza ofizial bakarra gaztelera edo espainiera den arren, ehunkahizkuntza mintzatzen dira bertan Grimesen arabera (2000), 289 hain zuzen.Edozelan ere, bertako Instituto Nacional de Estadística, Geografía e Informática(1994) erakundeak 1990eko errolda egiteko 90 hizkuntzei buruzko galderak eginzirela aitatzen du. Mendeetako zapalkuntzak eta humilazioak izugarrizko eraginaizan dute bertako herritarrengan eta askotan euren kultura, izaera eta hizkuntzaarbuiatzera heldu dira mexikarrak, eta amerikarrak, oro har. Kolonizatzaileen etakonkistatzaileen hizkuntzaren lehentasuna eta honen alde on ekidinezinak guztizbarneratu dituzte, euren hizkuntzak alboan uzten dituztelarik. Guzti honenargibidea EZLN erakunde subertsiboak eskaintzen digu. Besteak beste,zapatazaleek behin baino gehiagotan aitatu dute euren lorpenetariko bat indiarrakgaztelaniaz alfabetatzea izan dela. Askotan indiarrei gaztelania irakasteari ere ekindiotela onartu eta aldarrikatu egiten dute, ideologia menderatzailea guztizbarneratu dutela erakutsiz, arlo honetan behintzat.Mexikoko biztanleria 98 milioi lagunek osatzen dute, horietako 8 milioi inguru, % 8,hizkuntza indiarren batez mintzatzen delarik. Konkistatzaile eta kolonizatzaileekbertako bizilagunak gaztelaniatzen egindako lana, beraz, nabarmena da. Bertakohizkuntzetatik 12k baino ez dute 100.000 hiztun baino gehiago (ikus taula),hizkuntza gehienek mila hiztunen kopurua ez baitute gainditzen (Kloss etaMacConnell 1979, Grimes 1996).Mexikoko hizkuntza mintzatuenak Izena euskaraz Izena ingelesez Autoglotonimoa Hiztun- kopurua cholera Chol 130.000 yucatekera* Yucateco 700.000 mazahuera Mazahua hantzo, jii naa, jñatjo 368.000 mazatekera Mazateco txota te ho, 160.000 mixtekera Mixteco to’o nda’i, tnu’u, tu’un 384.000 davi nahuatlera Nahuatl nahuatl 1.800.000 otomiera Otomí hia hiu, hñähñü, n’yühü 230.000 purepechera Purepecha 120.000 totonakera Totonaca tutunaku 260.000 tzeltalera* Tzeltal tzeltal 300.000 tzotzilera* Tzotzil tzotzil, batz’il c’op 265.000 zapotekera Zapoteco dialu, diatze’e, diidzaj, 400.000 dirzeNolanahi ere, beste herrialdeetan ere ikusi dugun antzera, zaila da Mexikonhizkuntzakien eta hizkuntzen arteko marra bereiztea. Horrexegatik, erabiltzen deniturriaren arabera, nik hizkuntza bakartzat jo dudana baliteke beste ikerlari batekhamaika hizkuntzatan bereiztea. Horrela, bada, Grimesen (1996) araberamazatecerak 8 hizkuntza biltzen ditu, mixtekerak 52, nahuatlerak 27, otomierak 8,totonakerak 8, tzeltalerak 2, tzotzilerak 6 edo zapotekerak 57. Aipagarria da Lastrahizkuntzalari mexikarrak (1992) eskaintzen duen hizkuntza-sailkapenean hartzenduen jarrera, besteak beste, zera baitio: “lenguas nahuas”, “lenguas totonocas”, www.asmoz.org 31

×