Inspiratieboek
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

Inspiratieboek

on

  • 3,217 views

 

Statistics

Views

Total Views
3,217
Views on SlideShare
3,213
Embed Views
4

Actions

Likes
2
Downloads
90
Comments
0

2 Embeds 4

http://www.lmodules.com 2
http://www.linkedin.com 2

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

Inspiratieboek Inspiratieboek Document Transcript

  • inspiratieboekduurzaamheid
  • inspiratieboekduurzaamheid
  • Inhoudsopgave Voorwoord 06 Kantoor Inleiding 08 De Woonplaats Enschede 40 Stadskantoor Den Haag 42 Duurzame Energie High Tech Campus Eindhoven 44 Aardwarmte Den Haag 10 De Lange Dreef Driebergen 12 Instrumenten Rijnenburg Utrecht 14 GPR Gebouw® 48 Groene balkon IJsselstein 50 Thema: Trias Energetica 16 Korting grondprijs Eindhoven 51 Greencalc+ Zutphen 52 Wonen DPL 54 De Zunne Groningen 18 Duurzaamheidskompas 56 Kneedweg Enschede 22 Fietspad Assen 58 Renovatie Rembrandtflat Zwolle 24 Stad van de Zon Heerhugowaard 28 Thema: Cradle 2 Cradle 60 Het Lang Noord Enschede 32 Greenport Venlo 64 Particulier Nieuwbouw Park 20/20 Haarlemmermeer 66 Advies Smallingerland 34 Overig Thema: Duurzaam slopen 36 Waterpleinen Rotterdam 70 Hart van Wijk Zutphen 38 Vensterschool Groningen 72 De Trompet Heemskerk 74 4 inspiratieboekduurzaamheid inspiratieboekduurzaamheid 5
  • Voorwoord Ruimte voor een duurzame woon-, werk- en leefomgeving dat is mijn en welbevinden. Mede hierdoor bestrijkt het duurzaamheidbegrip een credo. In de intensief gebruikte stad is de metropool het meest aan breed spectrum. Goede architectuur en kwaliteitsmaterialen verlengen slijtage onderhevig en is de belasting van het milieu het grootst. Ik zie de houdbaarheid van de stad, net als optimaal grondgebruik en beheer. hierbij Enschede als metropool van Twente. Een moderne metropool Duurzaamheid wordt echter het meest geassocieerd met het milieu. is duurzaam. Duurzaamheid is het antwoord op de immer op de loer Klimaatbestendigheid, ruimte voor energie en luchtkwaliteit spelen een liggende onbalans tussen ‘geven en nemen’ bij het gebruik van de stad. sterk toenemende rol bij locatiekeuzes, inrichting, verdere intensivering Het is deze onbalans waardoor woon-, werk- en leefomgeving in de stad en transformatie van het stedelijk gebied. De opgave is om ruimtelijke erodeert. Dit staat het langdurig goed functioneren van Enschede in de ordeningsprincipes toe te passen die bijdragen aan een klimaat-, milieu- weg. en sociaalbestendig Enschede. Een stad waar we trots op kunnen zijn. Verheugend is het inzicht van Raad, College en ambtelijke organisatie Laat het voorliggende inspiratieboek bijdragen aan de creativiteit van dat intensief gebruik van de stad op zichzelf niet tot blijvende erosie ons allen en het benutten van de mogelijkheden. hoeft te leiden. Het gaat erom hoe je de stad inricht en gebruikt, namelijk door een goede inrichting waarbij op zeer efficiënte en Tjerk Wassenaar duurzame manier met goederen, transport, energie, inrichting en Directeur Ontwikkelingsprojecten sociale en maatschappelijke waarden wordt omgegaan. Daarbij ontstaat een steeds sterker gevoelde samenhang tussen duurzaamheid, kwaliteit 6 inspiratieboekduurzaamheid inspiratieboekduurzaamheid 7
  • Inleiding Duurzaamheid en klimaatproblematiek zijn hot items in de biedsontwikkeling te verhogen: people-profit-planet. Duurzame stedeli- samenleving. Overheden en bestuurders stellen ambitieuze jke ontwikkeling gaat om het vinden van een juiste balans tussen deze doelstellingen in klimaatakkoorden en oplossingen worden gezocht in drie factoren en bevordert een efficiënt gebruik van de schaarse ruimte innovatieve maatregelen. Energiebesparing en het terugdringen van de en goederen. CO2-emissies voeren de boventoon. Het toepassen van duurzaamheid in gebiedsontwikkeling hoeft niet In de Langetermijnvisie Duurzaamheid ‘Nieuwe Energie voor iets nieuws te zijn. Vaak is het ondersteunend of geeft het invulling aan Enschede’, spreekt de gemeente een aantal ambities uit voor het jaar een ander aspect van het project. Openbaar groen levert bijvoorbeeld 2020. In 2020 wil men een CO2-reductie gerealiseerd hebben van een bijdrage aan de omgevingskwaliteit en het imago van een project. 30% ten opzichte van 1990 en een aandeel duurzame energie in het Maar de hoeveelheid groen in een stad levert ook een bijdrage aan totale energieverbruik van 20%. Om deze doelstellingen te halen moet het tegengaan van de opwarming van de stad en de mate waarin duurzaamheid verweven worden in alle aspecten van het gemeentelijk regenwater kan infiltreren in de bodem of afgevoerd moet worden via beleid. het riool. Duurzaamheid is meer dan In de loop van een project kan duurzaamheid mee groeien. Van één energiebesparing en duurzame van de vele ambities tot een concreet resultaat. De grootste kansen energie. Het gaat in essentie liggen in de gebouwde omgeving. Naast nieuwbouw bieden juist over de kwaliteit van de leefom- herstructurerings- en renovatieprojecten de gelegenheid om een grote geving en de mogelijkheden om slag te maken op het gebied van duurzaamheid. die kwaliteit in de toekomst te handhaven. Het is een zoektocht In dit inspiratieboek staan voorbeelden van projecten waar naar een evenwicht tussen soci- duurzaamheid een plek heeft gekregen. Elk project heeft zijn eigen ale, economische en ecologische kenmerken en heeft duurzaamheid op eigen wijze geïntegreerd1. Laat u aspecten om de houdbaarheid hierdoor inspireren en vind uw eigen pad naar een duurzaam Enschede. en toekomstwaarde van een ge- 1 Vanwege de bestuurlijke keuze voor het thema Energie binnen het duurzaamheidsbeleid gaan veel van de voorbeelden in op dit onderwerp. 8 inspiratieboekduurzaamheid inspiratieboekduurzaamheid 9
  • Duurzame Energie Aardwarmte – Den Haag In Den Haag Zuid-West realiseren de gemeente, twee energiebedrijven en drie woningcorporaties gezamenlijk een aardwarmtesysteem. In de toekomst moet hiermee circa 4.000 nieuwbouwwoningen en 20.000m2 bedrijfsruimte worden verwarmd. De kosten van dit systeem bedragen circa 50 miljoen euro. Aardwarmte maakt gebruik van geothermie, op een diepte van ongeveer 2200m wordt warm water van 75˚C opgepompt. Door middel van warmtewisselaars wordt de aardwarmte overgedragen aan het warmtenet. Het warmtenet brengt vervolgens de warmte in de woningen, waar het gebruikt wordt voor vloerverwarming en verwarming van het tapwater voor keuken, bad en douche. Het afgekoelde geothermische water wordt teruggepompt de bodem in. Deze wijze van verwarmen bespaart 70% op het verbruik van fossiele brandstoffen ten opzichte van de traditionele manier van verwarmen. www.aardwarmtedenhaag.nl 10 inspiratieboekduurzaamheid inspiratieboekduurzaamheid 11
  • De Lange Dreef – Driebergen Woningcorporatie Heuvelrug Wonen in de gemeente Utrechtse Heuvelrug en de ZON Energie Groep realiseerden gezamenlijk het grootste, elektrische energiedak van Nederland. Op 5 flats in Driebergen is een PV-dak aangelegd, voor de omgeving is deze de PV-installatie vrijwel niet zichtbaar. De opbrengst van de ruim 1.600m2 panelen is vergelijkbaar met het gemiddeld verbruik van 75 huishoudens per jaar. De units realiseren hiermee een besparing van 1,1 miljoen kg CO2 per jaar. Het project is onder meer gefinancieerd met een SDE- subsidie (Stimulering Duurzame Energie). www.zonenergie.nu 0226 450 885 12 inspiratieboekduurzaamheid inspiratieboekduurzaamheid 13
  • Rijnenburg – Utrecht www.utrecht.nl/rijnenburg.nl Aan de rand van het Groene Hart en de stadsgrens van Utrecht start de gemeente Utrecht een geheel nieuwe gebiedsontwikkeling: Rijnenburg. Een nieuwe woonlocatie in de polder Rijnenburg met uiteindelijk 7000 woningen in een duurzame en klimaatbestendige leefomgeving. Uitgangspunt hierbij is de Trias Energetica, uiteindelijk moet Rijnenburg een energieproducerend woongebied zijn. Om de energievraag door verkeersstromen zoveel mogelijk te reduceren worden de basisvoorzieningen op fietsafstand van de woningen gepland en kent het plan een fijnmazige verkaveling. Daarnaast zal in de wijk duurzame energie opgewekt worden wat voldoende moet zijn voor Rijnenburg en omgeving. Dit zal onder andere gebeuren door de klimaatwand. Een geluidsscherm langs de A12 van 2,5 km lang en 12 m hoog zal, naast de functie van geluid- en luchtafscherming, duurzame energie opwekken door zonnepanelen en windmolens. Vanwege de lengte van de wand is er ruimte voor ongeveer 3 ha aan zonnepanelen. 14 inspiratieboekduurzaamheid inspiratieboekduurzaamheid 15
  • Thema De Trias Energetica De Trias Energetica is een driestappenplan om de energievoorziening te verduurzamen. Stap één gaat om het beperken van de energievraag en het vermijden van energiegebruik. Vervolgens wordt het gebruik van duurzame energie ingezet. Voor de resterende energievraag wordt tot slot ingezet op een zo efficiënt mogelijk gebruik van fossiele energie. Een praktische en concrete invulling van het stappenplan is door in de eerste stap het energieverbruik te verminderen door zongerichte verkaveling in het stedenbouwkundige plan en een hoge isolatiewaarde in het gebouw te realiseren. In de tweede stap te kiezen voor duurzame energiebronnen, de zon als leverancier van warmte en licht en de aarde als bron of opslag van warmte en koude. In de derde en laatste fase is er de keuze voor energiebesparende technieken, zoals een warmte- terugwinsyteem. 16 inspiratieboekduurzaamheid inspiratieboekduurzaamheid 17
  • Wonen De Zunne – Groningen project gerealiseerd door VDM Woningen BV in combinatie met In het zuiden van de stad Groningen ligt de wijk De Wijert, een wijk uit Inbo Architecten. De woningen de jaren zestig met veel stempelbouw. hebben een houten skelet, wat in de fabriek op maat is gemaakt en ter plaatse binnen een dag wordt opgebouwd. Door het toepassen van deze methode zijn tijdens de bouw 30% minder verkeersbewegingen nodig. De woningen hebben een mossedumdak wat bevorderlijk is voor de isolatie van de woning, water opvangt en het CO2 filtert. Ook is er gebruik gemaakt van passieve zonwering door diepliggende vensterkaders. Hierdoor is in de zomer sprake van natuurlijke koeling door Na sloop van een aantal woonblokken, begon schaduw, maar in de winter kan de laagstaande woningcorporatie Lefier met de bouw van De zon wel direct de woning inschijnen. Ook Zunne. Het inbreidingsproject De Zunne bestaat de openbare ruimte staat in het teken van uit 32 stadswoningen, waarvan 10 bedoeld zijn duurzaamheid, zo zijn de straatklinkers voor de sociale huurmarkt en 22 voor de vrije hergebruikt en zijn de parkeerplaatsen verkoop. gerealiseerd met graskeien. Met behulp van een prijsvraag is gezocht naar een zo duurzaam mogelijke bouw van de woningen. Uiteindelijk is het www.wonenindezunne.nl - Ontwerp: Inbo - Projectteam: Eerde Schippers, Dennis Heins 18 inspiratieboekduurzaamheid inspiratieboekduurzaamheid 19
  • De Zunne – Groningen 20 inspiratieboekduurzaamheid inspiratieboekduurzaamheid 21
  • Kneedweg – Enschede Ook heeft het complex een goed geïsoleerde gebouwschil en beschikt het over een energie-efficiënt ventilatiesysteem. Uiteindelijk heeft het Aan de Kneedweg in Enschede heeft woningcorporatie De Woonplaats gebouw een EPC van 0,5, dit tegen meerkosten van slechts € 15.000 een woonzorgappartementencomplex gerealiseerd volgens het HR- per appartement. De resultaten die worden behaald op het gebied van wonenconcept. Dit concept is gericht op energie- en wooncomfort, energie worden gemonitord door studenten van het Saxion. wat inhoudt dat er energiezuinige woningen zijn gerealiseerd zonder te verliezen op het wooncomfort. Het concept gaat uit van een hoog www.de-woonplaats.nl – Dhr. D. Roetert Steenbruggen – 053 4757 439 isolatieniveau, een efficiënt ventilatiesysteem en de toepassing van zonne-energie. Het complex aan de Kneedweg bestaat uit zestien appartementen en twee gemeenschappelijke ruimtes en beschikt over een warmtepomp en PV thermische zonnepanelen. 22 inspiratieboekduurzaamheid inspiratieboekduurzaamheid 23
  • Renovatie Rembrandtflat – Zwolle De Rembrandtflat is een galerijflat in Zwolle uit 1968 met 103 wooneenheden voor 1- en 2-persoonshuishoudens. De flat is in het bezit van de Woningstichting Openbaar Belang. Door middel van renovatie moet het flatgebouw van energielabel E/F doorgroeien naar energielabel A en moet de CO2-emissie met 70% verminderen. De renovatie maakt onderdeel uit van een reeks, waarbij drie identieke galerijflats worden gerenoveerd. Tijdens de renovatie is de schilisolatie verbeterd, de collectieve verwarming behouden en er is een collectieve warmwatervoorziening geïntroduceerd. Hiervoor is een combinatie gemaakt van 240m2 aan zonnecollectoren en een centrale HR- en CV-ketel. Hiermee zijn drie doelen in één keer gerealiseerd: met de energiebesparende maatregelen is het woongenot verhoogd, worden de stookkosten ca. 30% lager en is het gebouw toekomstbestendig gemaakt. De renovatie is financieel ondersteund door de Unieke Kansen Regeling ‘Naar energiezuinig wonen’, en was genomineerd voor de Nationale Energie Toekomst Trofee 2009 van het ministerie van VROM. De renovatie is gecombineerd met een bewustwordingscampagne, om bewoners bewust te maken van hun energieverbruik en voorlichting te geven over energiebesparing zowel in warmte- als electriciteitsgebruik. www.senternovem.nl/kompas_nettrofee/ 24 inspiratieboekduurzaamheid inspiratieboekduurzaamheid 25
  • Stad van de Zon – Heerhugowaard Duurzaamheid is in de Stad van de Zon niet In september 2009 is officieel de Stad van de Zon in Heerhugowaard alleen terug te vinden op energiegebied. Ook geopend. Een nieuwe, CO2-emissieneutrale woonwijk, met circa in sociaal opzicht is er oog voor duurzaamheid. 1600 woningen. Daarmee is het de grootste CO2-emissieneutrale Zo is er in principe voor alle lagen van de wijk ter wereld. De wijk is mede tot stand gekomen met subsidies en bevolking gebouwd: jong, oud, welvarend, financiering van alle overheidslagen en maakte onderdeel uit van het minder welvarend, gezond en minder gezond. Europese SunCities-project. Een project gericht op de integratie van Ook voorzieningen zoals (buitenschoolse) CO2-reductie en zonne-energie in de stedenbouw tegen lagere kosten kinderopvang en winkelvoorzieningen hebben een dan voorheen gebruikelijk. plek gekregen in de Stad van de Zon. Daarnaast ligt de wijk midden in een nieuw recreatiegebied De Stad van de Zon wat tegelijkertijd dient voor waterberging en levert 2,45 megawattpiek natuurlijke waterzuivering. (MWp) aan zonne-energie en 6,9 megawatt (MW) aan windenergie op. Alle woningen zijn voorzien van zonnepanelen en bewoners kunnen hun eventuele overschot aan Informatiecentrum energie terugleveren aan Stad van de Zon het net. Dat de zon het 072 572 4739 uitgangspunt is van de wijk is duidelijke terug te zien op de kaart: de wijk ligt gedraaid ten opzichte van de doorgaande weg. Dit was nodig om tot een betere bezonning van de woningen te komen. 28 inspiratieboekduurzaamheid inspiratieboekduurzaamheid 29
  • Stad van de Zon – Heerhugowaard 30 inspiratieboekduurzaamheid inspiratieboekduurzaamheid 31
  • Het Lang Noord – Enschede Binnen de herstructurering van de wijk Wesselerbrink te Enschede participeert woningcorporatie Domijn in een pilotproject waarbij woningen in de buurt Het Lang worden gerenoveerd. De drive-inn woningen hebben een energielabel F en door de renovatie worden de woningen ������ geupgrade naar een A, A+ tot A++ label. ������� Het gaat om circa 200 hobbykamerwoningen die worden voorzien van een compleet nieuwe gevel. Bewoners konden kiezen uit vier ���������� �� verschillende ontwerpen. Uiteindelijk ��������� �� ���� ������������ viel de keus op twee verschillende ontwerpen. De woningen worden aangesloten op ����������������� de stadverwarming en krijgen nieuwe isolatie en beglazing. De woningen die een A++ label krijgen worden onder ������ andere voorzien van tripleglas, een warmtepomp en PV zonnepanelen. ���������������������� ��������������������� www.domijn.nl – Dhr. J. Vos – 0900-335 0 335 ���������������������������������� ��������������������������������������� 32 inspiratieboekduurzaamheid inspiratieboekduurzaamheid 33
  • Particulier Nieuwbouwadvies – Smallingerland het realiseren van energie- en De gemeente Smallingerland geeft een deel van haar kavels uit in waterbesparende particulier opdrachtgeverschap. Om deze particuliere bouwers te maatregelen. Van verleiden tot een duurzamere bouw dan het bouwbesluit voorschrijft, is deze regeling de Subsidieregeling Duurzaam Bouwen in het leven geroepen. heeft 20% van de nieuwbouwers Met deze regeling krijgen kopers van een bouwkavel een ‘advies gebruik gemaakt. op maat’ van een gespecialiseerd adviesbureau over duurzame maatregelen in hun woning. Zoals een warmtepomp, zonnepanelen of een grijs water systeem. Met dit advies wordt Gemeente Smallingerland – Dhr. F. van der Haak – 0512 58 1367 inzichtelijk gemaakt wat de effecten voor het milieu zijn maar ook wat de meerkosten, subsidie- mogelijkheden en de terugverdientijd is. Het tweede onderdeel van de regeling is een bijdrage tot 50% van de geschatte meerkosten die nodig zijn voor 34 inspiratieboekduurzaamheid inspiratieboekduurzaamheid 35
  • Thema Duurzaam slopen Duurzaam slopen is een proces waarbij partijen op zoek gaan naar mogelijkheden om de milieubelasting van het slopen te reduceren. Het is een optimalisatieproces en richt zich op: - het demonteren en hergebruiken van bouw- en installatiecomponenten; - het zo veel mogelijk hergebruiken van materiaalstromen in productieprocessen. Zo kunnen verschillende soorten plastics, glas en puin worden hergebruikt. Duurzaam slopen is een benadering die verder gaat dan het slopen van een oud gebouw om een nieuw gebouw te realiseren. Het gaat ook om het ontwerpen van een gebouw dat aan het einde van zijn levensduur op een duurzame en milieuverantwoorde wijze te slopen is. www.sloopadviseurs.nl – Dhr. T. Hendriks – 024 322 4564 36 inspiratieboekduurzaamheid inspiratieboekduurzaamheid 37
  • Hart van wijk – Zutphen Bij de wijkvernieuwing van het Waterkwartier in Zutphen is duurzame sloop toegepast. Deze wijkvernieuwing is een initiatief van de gemeente Zutphen en woningcorporatie Ieder1. In de hele wijk worden woningen gerenoveerd, de infrastructuur vernieuwd en worden nieuwe woningen en een winkelcentrum gerealiseerd. Voor het plangedeelte ‘Hart van wijk’ zijn 112 gezinswoningen gesloopt. De materialen die vrijgekomen zijn met de sloopwerkzaamheden zijn grotendeels hergebruikt. Via een tweedehands bouwmaterialen winkel zijn het balkhout en het dakbeschot weer op de markt gekomen. Ook is het puin elders in de wijk toegepast voor de infrastructurele werken. Dit scheelt in transportkosten en de aanschaf van nieuw materiaal. 38 inspiratieboekduurzaamheid inspiratieboekduurzaamheid 39
  • Kantoor De Woonplaats – Enschede Aan de Zuiderval heeft De Woonplaats haar nieuwe, duurzame kantoor gebouwd. De bouw van het kantoor is gerealiseerd in consortium verband met o.a. BAM Vastgoed, waardoor ook de uitvoerende partij vanaf het begin betrokken was. Hierdoor was er meer ruimte voor innovatie en creativiteit. Uiteindelijk is er een kantoor gerealiseerd met een zeer zuinig energielabel van A+. Dit label is behaald door een mix van maatregelen in te zetten. Zo zijn de ramen aan de buitenkant voorzien van horizontale lamellen, waardoor de warmte-instraling van de Deze combinatie van maatregelen zon wordt tegengegaan maar heeft ervoor gezorgd dat het kantoor er wel sprake is van lichtval. 34% energiezuiniger is dan wettelijk Ook beschikt het kantoor over voorgeschreven. De investeringskosten betonkernactivering. Dit houdt bleken door deze wijze van bouwen in dat de betonconstructie hoger dan bij traditionele bouw. van het gebouw gebruikt Vanwege lagere kosten tijdens het wordt om warmte en koude gebruik was het bouwen van dit te bufferen. Hierdoor wordt de binnentemperatuur op een gemiddelde duurzame kantoor overall wel rendabel. constante waarde gehouden. Tot slot beschikt het gebouw over een warmteterugwin-installatie. www.de-woonplaats.nl Dhr. J.J. de Kroes - 053 475 7400 Foto: Rene Fokkink 40 inspiratieboekduurzaamheid inspiratieboekduurzaamheid 41
  • Stadskantoor – Den Haag er gebruik gemaakt van prefabricatie, wat bouwafval vermindert. Het Aan de Leyweg in Den Haag bouwt de gemeente in samenwerking gebouw krijgt een installatie voor warmte- en koudeopslag in de bodem met BAM Vastgoed haar nieuwe Stadskantoor. Het gebouw is een en zal worden verwarmd en gekoeld door een betonkernactivering. Het voorbeeld op het gebied van functiemenging. Naast een deel van de kantoor belooft één van de duurzaamste gebouwen in de gemeente Den gemeentelijke organisatie gaat het kantoor ook onderdak bieden aan de Haag te worden. bibliotheek en 49 appartementen. www.bambouwtstadskantoorleyweg.nl Bij de bouw wordt gebruik gemaakt van duurzame materialen zoals FSC-hout en het bouwafval wordt gescheiden afgevoerd. Ook wordt 42 inspiratieboekduurzaamheid inspiratieboekduurzaamheid 43
  • High Tech Campus – Eindhoven over 100 eigen fietsen en een goede OV-verbinding met het station. Auto’s die wel op het terrein komen worden ‘weggestopt’ in garages. De High Tech Campus in Eindhoven (HTCE) weerspiegelt de focus Deze parkeergarages zijn voorzien van PV-cellen die duurzame energie van Philips op duurzaam ondernemen. De HTCE investeerde meer dan leveren voor het complex. 50 miljoen euro in maatregelen, die met name energie besparen en CO2-reduceren. Het project heeft de Building Business Golden Green Award 2009 in de categorie gebiedsontwikkeling gewonnen. Een award die uitgereikt wordt door Building Business voor een uitblinkende ontwikkeling op het gebied van duurzaamheid in de bouw- en vastgoedsector. Vanaf de oprichting werkt de Campus samen met milieuorganisaties, nationale autoriteiten en andere organisaties om duurzaam en verantwoord gedrag te stimuleren. Op het terrein staat meer dan 300.000m2 aan kantoor en laboratia, gehuisvest in energiezuinige gebouwen www.hightechcampus.nl die gebruik maken van passieve www.buildingbusiness.com/awards/ zonne-energie en warmte-koudeopslag www.inbo.com (WKO). De WKO zorgt voor een energie 033 286 8150 besparing van 40%. Bij de inrichting van Foto: Norbert van Onna het terrein is gekozen voor een autoluw uitgangspunt, de Campus beschikt 44 inspiratieboekduurzaamheid inspiratieboekduurzaamheid 45
  • High Tech Campus – Eindhoven Ontwerp: Inbo en JHK samenwerkende architecten v.o.f Projectteam: Douwe BoonstraRob Langeslag, Bert van Breugel, Willem Stommel Tom Kretschmann, Emiel Hengst, Marc Smolders, Roland Schraverus 46 inspiratieboekduurzaamheid Foto: Jeroen Musch   inspiratie boek duurzaamheid 47
  • Instrumenten GPR Gebouw® GPR Gebouw is inzetbaar voor 3 functies: beleid, ontwerpkeuzen en voor het bepalen van het resultaat van daadwerkelijk gerealiseerde GPR Gebouw® is een programma dat ontwerpgegevens omzet naar gebouwen. gegevens over prestaties op het gebied duurzaamheid. Het is een Voor softwareprogramma dat helpt bij het maken van duurzaamheidskeuzes stedenbouw voor nieuwbouw en renovatie van woningen, kantoren en scholen. is een Thema’s die aan de orde komen zijn energie, milieu, gezondheid, speciale gebruikskwaliteit en toekomstwaarde. De prestaties worden uitgedrukt GPR in in een rapportcijfer. Wanneer er gebouwd wordt volgens het Bouwbesluit ontwikkeling, levert dit een zes op. Door aanpassingen door te voeren binnen de GPR genoemde thema’s levert dit een hogere GPR-waarde op en wordt het Stedenbouw. gebouw dus duurzamer. Omdat GPR Gebouw® ook aspecten als sociale Deze heeft veiligheid, belevingswaarde en toegankelijkheid meeneemt, geeft het dezelfde kern- een integraal beeld van duurzaamheid weer. GPR Gebouw® kan worden kwaliteiten ingezet door als GPR ontwikkelaars, Gebouw® en gemeenten, geeft vergelijkbare resultaten op stedenbouwkundig relevante thema’s. corporaties, Met dit instrument wordt het mogelijk om de duurzaamheidsambities op particuliere de niveaus van stedenbouw en bouwplan te structureren. In 2010 wordt opdracht- het prototype getest in diverse pilots. gevers, architecten en www.gprgebouw.nl - www.gprstedenbouw.nl adviseurs. W/E adviseurs - Rogier Wolf - 013-5835311 - wolf@w-e.nl 48 inspiratieboekduurzaamheid inspiratieboekduurzaamheid 49
  • Het Groene Balkon – IJsselstein Korting grondprijs – Eindhoven Het nieuwbouwproject in IJsselstein lijkt op het eerste gezicht een De gemeente Eindhoven wil duurzame bouwprojecten stimuleren doorsnee nieuwbouwwijk zoals er zoveel zijn in Nederland. Ruime en geeft daarom een korting op de grondprijs. Voorwaarde hierbij is twee-onder-één kap woningen en (half)vrijstaande woningen in de jaren dat nieuwbouwprojecten minimaal een 7,5 dertig stijl. Echter, op het gebied van duurzaamheid springt de wijk moeten scoren op de GPR-schaal. Het gaat eruit. dan onder meer om gebruik van materialen Woningen en energiezuinigheid. Bestaande panden uit de wijk die duurzaam worden verbouwd, kunnen hebben een in aanmerking komen voor uitstel van score op GPR betaling van de legeskosten. De eis is dat de gebouw® van duurzaamheidsscore van het pand door de 8.36: dit is verbouwing met 2 GPR-punten omhoog gaat. ruim boven Met deze kortingen hoopt de gemeente ook de lokale woningbouw te de normen stimuleren. van het Bouwbesluit die leiden tot een score van 6. www.w-e.nl Deze hogere score is onder andere bereikt door het toepassen van Publicatie zonnepanelen en goede isolatie. Handreikingen voor duurzaam bouwen aan gemeenten www.naw.nl/content/duurzaam-ontwikkelen 50 inspiratieboekduurzaamheid inspiratieboekduurzaamheid 51
  • Greencalc+ In Zutphen is met Greencalc+ een nieuwe woonwijk geoptimaliseerd Greencalc+ is een hulpmiddel om gebouwen en wijken te beoordelen op het gebied van duurzaamheid. Via een driestappenplan is de wijk en te vergelijken op het gebied van duurzaamheid door middel van de milieuvriendelijker gemaakt. Allereerst is het materiaal en watergebruik milieu-index. De milieu-index geeft de prestatie aan van het gebouw of geoptimaliseerd. Daarna zijn de gebouw gebonden installaties de wijk ten opzichte van een referentie uit het jaar 1900 (milieu-index aangepakt, zoals het warmtepompsysteem. De laatste stap was het 100), dit gebeurt op de onderdelen: materiaalgebruik, energiegebruik plaatsen van gemiddeld 10m2 aan PV-cellen per huishouden. en drinkwatergebruik. Op wijkniveau wordt ook mobiliteit meegenomen in de beoordeling. Om maximaal gebruik te maken van de zon is de opzet van de wijk aangepast. Hierdoor is een groot gedeelte van de wijk geschikt gemaakt voor het plaatsen van zonnepanelen. Varianten Kwh M3 gas Co2 (kg/jr) Milieu-Index Eerste Ontwerp 135.071 104.313 335.010 149 + Materiaal- en waterbesparing 135.071 104.313 335.010 165 + Warmte- pompsysteem 313.359 12.817 116.265 310 ‘groen’ + Zonoriëntatie en 10m2 PV 209.481 12.817 32.620 513 www.greencalc.com 52 inspiratieboekduurzaamheid inspiratieboekduurzaamheid 53
  • Duurzaamheids Profiel van een Locatie (DPL) wijk monitoren in de tijd. In een profiel kan de gerealiseerde score, de te verwachten score en de gewenste score (ambitie) worden weergegeven. DPL is een computerprogramma dat de duurzaamheid van een wijk Hiermee wordt duidelijk inzichtelijk gemaakt hoe de locatie scoort op meet en vergelijkt met een referentiewijk. Het is toepasbaar op zowel het gebied van duurzaamheid. bestaande wijken als nieuwbouwplannen en is ontwikkeld voor IVAM, www.ivam.nl - L. van der Noort - 020 525 5912 een adviesbureau gelieerd aan de Universiteit van Amsterdam. In Enschede is dit progamma toegepast op het project Spoorzone. Aan de hand van 24 deelaspecten van de elementen People, Profit en Planet toetst DPL het duurzaamheidsgehalte van de wijk. Het programma kan ingezet worden tijdens diverse fases van een project. Zo kan het van dienst zijn bij het opstellen van de ambities, kan het een vergelijking maken tussen verschillende planscenario’s maar kan het ook de kwaliteit van een 54 inspiratieboekduurzaamheid inspiratieboekduurzaamheid 55
  • Duurzaamheidskompas civiele projecten Doordat het kompas een onderscheid maakt tussen de verschillende fasen van het project is de doorwerking van een bepaalde keuze te Om duurzaamheid ook in projecten van de Grond-, Weg- en zien. Ook kan het kompas ingezet worden om een vergelijking te maken Waterbouw-sector te integreren, heeft adviesbureau Tauw in tussen verschillende alternatieven. samenwerking met TNO en de Hogeschool Arnhem Nijmegen een duurzaamheidskompas ontwikkeld. Dit kompas geeft een overzicht van de verschillende onderdelen van het project en geeft per onderdeel het ‘duurzaamheidsgehalte’ weer. Het kompas is verdeeld in drie fasen: ontwerp, realisatie en beheer & onderhoud. Per fase toetst het kompas de gewenste onderdelen op een aantal duurzaamheidscriteria waaronder materiaal, logistiek, omgeving, management en veiligheid. De invulling en waardering van de onderdelen gebeurt in samenspraak met de projectgroep en op basis van een vergelijking met de standaardaanpak. Het resultaat wordt gevisualiseerd in het kompas, waarbij groen voor een duurzame keuze staat en rood voor een minder duurzame keuze. 56 inspiratieboekduurzaamheid inspiratieboekduurzaamheid 57
  • Fietspad Pitteloseweg – Assen De gemeente Assen heeft met behulp van het Duurzaamheids Kompas ontwerpkeuzes gemaakt voor het fietspad Pitteloseweg. Het kompas bracht voor alle fases van het project de effecten van de ontwerpkeuzes in kaart. Een duurzame keuze in de ontwerpfase kan in de beheer- en onderhoudsfase namelijk een slechte keuze blijken te zijn. Deze relaties zijn inzichtelijk gemaakt met het Kompas. Met behulp van een brainstormsessie heeft de opdrachtgever zijn visie op duurzaamheid in kunnen passen in het kompas. Dit leidde tot Tauw een evenwichtige afweging voor duurzame ontwerpkeuzes binnen het J.H.M. Fischer - 0570 - 699149 project. www.tauw.nl/duurzaamheidskompas 58 inspiratieboekduurzaamheid inspiratieboekduurzaamheid 59
  • Thema Cradle 2 Cradle Het Cradle 2 Cradle-concept (C2C) betekent letterlijk van wieg tot wieg. De centrale gedachte van dit concept is dat alle gebruikte materialen na inzet in het ene product, nuttig ingezet worden in een ander product, zonder haar waarde te verliezen. Het gaat om het sluiten van kringlopen, zowel van afvalstoffen als van materialen. In de C2C- toepassing wordt er materiaal voor het product gekozen dat vanaf het begin de gewenste vernieuwbare eigenschappen heeft. Bij einde van de levensduur is dit materiaal ‘voedsel’ voor een nieuw product, zonder verlies van kwaliteit, of is het biologisch afbreekbaar en dus voedsel voor de natuur. Het concept is ontwikkeld door de ontwerper William McDonough en de chemicus Michael Braungart. Hun ideeën zijn gepubliceerd in het boek ‘Cradle to Cradle: Remaking the way we make things’. Ook in de gebouwde omgeving kan C2C ingezet worden. Te denken valt aan herbruikbare materialen die hun waarde niet verliezen, ontmantelbare en flexibel inzetbare gebouwen en gebouwen die water en lucht zuiveren. 60 inspiratieboekduurzaamheid inspiratieboekduurzaamheid 61
  • 62 inspiratieboekduurzaamheid inspiratieboekduurzaamheid 63
  • Greenport Venlo Ten noordwesten van Venlo wordt een agro-logistiek cluster ontwikkeld, het Klavertje 4. Naast een belangrijke economische functie heeft het project ook een uitdagende ambitie op het gebied van duurzaamheid. Cradle to cradle is de leidraad waarlangs de gebiedsontwikkeling vorm krijgt. Op termijn moet de Greenport zelfvoorzienend worden op het gebied van energie, maar ook op het gebied van water. Zo komt er geen waterleiding het gebied in en gaat er geen riolering het gebied uit. Het regenwater van de daken wordt opgevangen en geïnfiltreerd. Middels een grondpassage en een living machine wordt het water weer geschikt gemaakt voor hergebruik. Uiteindelijk moet het gebied in 2020 een neutrale waterbalans hebben. 64 inspiratieboekduurzaamheid inspiratieboekduurzaamheid 65
  • Park 20/20 – Haarlemmermeer Nabij Schiphol wordt een fullservice kantorenpark gerealiseerd: Park 20/20. Het kantorenpark gaat naast meer dan 90.000m² kantoren ook andere voorzieningen bevatten zoals een hotel, diverse winkels, een kinderdagverblijf en een fitnesscentrum. Het park is gericht op een betere integratie tussen werk- en privéleven. Daarnaast is één van de uitgangspunten voor de ontwikkeling van dit park is het C2C-principe. Dit leidt tot toepassing van groene daken, flexibele bouw, slimme oriëntatie op de zon, grote atria en een installatie die niet alleen afvalwater zuivert, maar er ook methaan uit wint dat als energiebron wordt gebruikt. www.park2020.com 66 inspiratieboekduurzaamheid inspiratieboekduurzaamheid 67
  • Park 20/20 – Haarlemmermeer 68 inspiratieboekduurzaamheid inspiratieboekduurzaamheid 69
  • Overig Waterpleinen – Rotterdam Rotterdam heeft relatief weinig ruimte in de stad waar regenwater aan de oppervlakte kan worden opgevangen en vastgehouden. Via een ondergronds rioolstelsel wordt het regenwater afgevoerd. Door piekbuien raakt het rioolstelsel overbelast en kan het regenwater niet snel genoeg worden afgevoerd en is wateroverlast het gevolg. Om dit probleem te ondervangen zijn de waterpleinen bedacht. Een waterplein is een speelplek en waterberging ineen. Het is een openbaar plein, zo ingericht dat deze gecontroleerd kan overstromen en afvloeien. Het plein kan het water van stortbuien verzamelen en vasthouden om het op een later tijdstip af te voeren. Naar verwachting zal het plein ongeveer 95% van de tijd droog zijn en in gebruik zijn als ‘normale’ openbare ruimte. Water van normale regenbuien wordt op traditionele wijze afgevoerd en zal niet naar het waterplein worden geleid. Tijdens de periode dat het plein droog staat kan het dienst doen als speel- en sportplaats. Tijdens een stortbui in de zomermaanden kan het waterplein ook dienen als speelplaats voor de kinderen. www.rotterdamclimateinitiative.nl - 010 205 3766 70 inspiratieboekduurzaamheid inspiratieboekduurzaamheid 71
  • Vensterschool Gravenburg – Groningen De school is als het ware meegebouwd in het groeitempo van de wijk. Dit was mogelijk omdat het gebouw ‘op poten’ staat en de entree In de nieuwbouwwijk Gravenburg is een Vensterschool gerealiseerd bereikbaar is via een kunstmatige heuvel. De beneden verdieping is waarin twee basisscholen en één kinderdagverblijf zijn gehuisvest. Het pas gerealiseerd toen de woonwijk verder was uitgebreid en de school schoolgebouw heeft een EPC van 0,94, dit is beduidend minder dan de behoefte had aan meer ruimte. wettelijk voorgeschreven EPC norm van 1,4 voor utiliteitsbouw. Er zijn 36 bronnen geslagen en door middel van warmtepompen wordt het grondwater gebruikt voor vloerverwarming en plafondkoeling middels een betonkernactivering. Vensterschool Gravenburg – Groningen 72 inspiratieboekduurzaamheid inspiratieboekduurzaamheid 73
  • Bedrijventerrein De Trompet – Heemskerk het terrein geen gasaansluiting, maar worden de panden door warmtepompen voorzien van energie en zijn ze met zonnepanelen en In de gemeente Heemskerk is één van de eerste duurzame warmteterugwinsystemen uitgerust. Tot slot krijgt elk bedrijf dat zich bedrijventerreinen gerealiseerd. Het terrein is ruim 18 hectare groot en er is plaats voor circa 100 bedrijven. Op het gebied van energie is de doelstelling om een CO2 reductie van 40% te realiseren ten opzichte van een traditionele energievoorziening. Dit moet tot stand komen door middel van bouwkundige maatregelen (15%) en door vestigt op de Trompet een milieuscan aangeboden, dit om eventuele een verbeterde milieuproblemen al in een vroeg stadium te voorkomen. energievoorziening (25%). Daarom is gekozen voor de bouw van bedrijfs- Gemeente Heemskerk - Dhr. Nelissen - 0251-256777 - www.detrompet.com verzamenpanden, voorzien van goede isolatie en een oriëntatie op het zuiden. Met de projectontwikkelaar zijn afspraken gemaakt over de toepassing van duurzame materialen. Ook heeft 74 inspiratieboekduurzaamheid inspiratieboekduurzaamheid 75
  • Colofon Opdrachtgever: Gemeente Enschede Cluster Bouwen & Milieu Samenstelling: Josien van den Berg Trainee Netwerkstad Twente Ontwerp: inspiratieboekduurzaamheid Zielinski Visuals Rudolf Zielinski Print: Het printwerk is tot stand gekomen met behulp van Ecofont®. Gaten in de letters besparen 20% inkt. Meer info over deze speciale font staat onder www.ecofont.nl 76 inspiratieboekduurzaamheid inspiratieboekduurzaamheid 77