Sri booklets hindi

202
-1

Published on

SRI presentation

Published in: Technology
0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total Views
202
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
0
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Sri booklets hindi

  1. 1. Prepared By: Atul V. Singh & Sunil JainAction For Social Advancement (ASA), BhopalçLrkouk
  2. 2. Òkjr nsÓ d`fÔ çÌ ku nsÓ gS tgk¡ dh 70%tula[;k dh vkthfodk d`fÔ ijvkÌ kfjr gSA ;gk¡oÔkZ esa dkQh vlekurk gS vkSj T;knkrj Âsrh oÔkZ ij gh vkÌ kfjrgSA ÂjhQ ekSle esa Ì ku dh Âsrh çeq :i ls gksrh gS ftl ij d`Ôdksadh vkthfodk ,d cM+h lhek rd vkÌ kfjr gSA Hkkjr esa /kkudh[ksrh 450 yk[k gSDVs- esa gkrh gSA blesa flafpr /kku dkÕs= 49-6 çfrÓr gSAÌ ku dh ijEijkxr Âsrh ds fy, ikuh dh vfÌ d vko’;drk gSA Ì ku ds Âsresa ikuh 2&3 baprd Òj dj jÂuk iM+rk gS ftlds fy, Òjiwj ikuh pkfg,A ;gk¡ Ì ku dkvkSlr mRiknu 20 ls 25fDaoVy çfr gSDVs;j gS tks fd dkQh de gSA ikuh dh c<+rh ekaxrÉk Òfo"; esa ikuh dh deh dks nsÂrs gq, Ì ku dh Âsrh dh ,d u;h fofÌfodflr dh tk jgh gS tks fd fdlkuksa o nsÓ ds fy, dkQh mi;ksxhgSA bl fofÌ esa de cht o de ikuh ls vfÌ d mRiknu gksrk gSAflLVe vkWQ jkbl bUVsfUlfQdsÓu ¼,l-vkj-vkÃ-½;kfu Ì kulÄuhdjÆfofÌ A,slk ekuk tkrk gS fd Ì ku vfÌ d ikuh esa iuius okyk ikSÌ k gS vkSjvPNh Qly ds fy, Âsresa ikuh Òj dj jÂus dh vko;d’rk gksrh gSA u;s vuqlUÌ kuksa lsfu"dÔZ fudyk gS fd ijEijkxr fofÌ esa ikSÌ ksa dh tM+ksa dks mfprek=k esa gok ugha feyrhA blfy, vfÌ dkaÓ tM+sa ckfy;ksa dsfudyus rd detksj gks tkrh gSa ftlls dÒh&dÒh Qly gok ls fxj tkrhgS vkSj mRiknu de gks tkrk gSA ,lvkj-vkÃ- fof/k esa Âsr esaikuh ugha jgus ij feV~Vh esa ok;q dk lapkj gksus ls ikSÌ ksa dhtM+ksa dh c<+ksÙkjhvfÌ d vPNh gksrh gS A blls lEiwÆZ ikSÌ s LoLÉjgrs gSa vkSj mudk vPNk fodkl gksrk gS ftldk Ì kuds mRiknu ijldkjkRed çÒko iM+rk gSAbl u;h i)fr ls Ì ku ds ,d ikSÌ s esa de ls de 20 ls 25 ckfy;kavklkuh ls vk tkrh gSatcfd dà ikSÌ ksa esa 50 o mlls Òh vfÌ d ckfy;ka fudyrh gSaA bueq[; foÓsÔrkvksa ds dkjÆbli)fr ls Ì ku dh Âsrh djus ls mit c<+rh gS ftlls fdlkuksa ds ykÒesa o`f) gksrh gSAbl ekxZ nfÓZdk }kjk ,l-vkj-vkÃ- ds fl)kUr ,ao fof/k ds ckjstkudkjh izLrqr dh tk jgh gSAÌ ku lÄuhdjÆfofÌ ¼,l-vkj-vkÃ-½dk bfrgkl,l- vkj- vkÃ- Ýkalhlh iknjh Qknj gsujh Ms ykMykuh }kjk 1980ds nkd dh kq:vkr esa
  3. 3. esMkxkLdj esa fodflr dh xÃA ftlesa 15 o"kksZa rd esMkxkLdjesa bl fof/k ij tkap ,oa iz;ksx gq,A,l-vkj-vkbZ- dk fodkl fiNys,d nÓd esa rsth ls 29 nskksa es gqvk gSA,l-vkj-vkÃ- fofÌ ls Ì ku dh T;knk iSnkokj ds dkj.kçfr ikSÌ k dYyksa dh la[;k T;knk Ackfy;ksa dh T;knk yEckÃAnkusa okyh ckfy;ksa dh la[;k T;knkAizfr ckfy ]nkuksa dh la[;k T;knkAizfr 100 nkuksa dk otu T;knkA,l- vkj- vkÃ- rduhd ds ykHklkekU;r% ,d fdyksxzke pkoy dh iSnkokj esa yxÒx 5000 yhVj ikuhdh vko;drk gksrhgSA nsÓ esa ikuh dh deh ds dkjÆdÃjkT;ksa esa Ì ku dh Âsrh dsÕs=Qy esa deh gks jgh gSA ;fn ,lvkj-vkÃ- fofÌ viukÃtkrh gSrks ge orZeku esa Ì ku ds fy, bLrseky gks jgs ikuh ls flafprÕs= esa 50 çfrÓr dh c<+ksÙkjh dj ldrs gSaA blls Ì ku dhiSnkokj esa Òh de ls de 50 çfrÓr dh vfrfjDr c<+ksÙkjh gksxhA•• de cht dh vkoÓ;drk & bl fof/kesa ikSÌ Ókyk esa cht ls cht dksvfÌ d nwjh ij cks;k tkrk gS ftllscht dh Â[kir de gksrh gSA• de ikuh dh vkoÓ;drk & bl fofÌesa [ksr esa ikuh Òjdj ughaj[krsA [ksr dÒh lw[kk o dÒh uej[kukiM+rk gSA blfy, ikuh dh devkoÓ;drk• de mez ds ikSÌ ksa dk jksiÆ&8-12 fnu ds ikSÌ ksa dk jksiÆdexgjkÃij fd;k tkrk gS ftllsikSÌ ksa esa tM+sa o u;s dYysvfÌ d la[;k esa ,oa de le; esafudyrs gSa vkSj iSnkokj vfÌ dgksrh gSA• vf/kd nwjh ij ikS/k jksibZ & ikS/ksls ikS/ks dh nwjh de ls de 25 ls-eh-¼vf/kdre 50 ls-eh-½ gksus ls lw;Z dkçdk’k çR;sd ikS/ks rd vklkuh lsigq¡prk gS ftlls ikS/ksa esa ikuh]LFkku ,oa iks"k.k ds fy, çfrLi)kZugha gksrhA ikSÌs dh tM+sa Bhd<ax ls QSyrh gSa vkSj ikSÓs dksT;knk iksÔd rRo çkIr gksrs gSa ftllsikS/ks l’kDr ,oa vf/kd mRiknu gksrkgSA• [kjirokj dks feV~Vh esafeykuk & ohMj dhenn ls fujkÃdjus ij Â[kjirokj Â[kkn esa cnytkrh gS ,oa ikS/ks ds fy, iks"k.kdk dke djrh gSA bl çfØ;k lsikS/kksa dh tM+ksa esa gok dkvkokxeu T;knk gksrk gS ftllstM+sa rsth ls QSyrh gSaA• tSfod Â[kkn dk mi;ksx & tSfodÂ[kkn ds ç;ksx ls Òwfe esa gokdk vkokxeu ,oa lw{e thok.kqvksdh la[;k esa o`f) gksrh gS tksdkcZfud inkFkksZ dks iks"kdrRo esa cnyus esa enn djrsgSa ftlls ikS/kksa dk fodkl vPNkgksrk gSA
  4. 4. ,l- vkj- vkÃ- ds fl)kUrde cht dh vkoÓ;d rk & bl fofÌ esaikSÌ Ókyk esacht ls cht dks vfÌ d nwjh ij cks;k tkrk gSftllscht dh Âir de gksrh gSAde ikuh dh vkoÓ;drk & bl fofÌ esa Âsresa ikuhÒjdj ugha jÂrsA Âsr dÒh lwÂk o dÒh ue jÂukiM+rk gSA blfy, ikuh dh de vkoÓ;drk gksrhgSAde mez ds ikSÌ ksa dk jksiÆ& 8-12 fnu dsikSÌ ksa dk jksiÆde xgjkÃij fd;k tkrk gS ftlls ikSÌ ksa esatM+sa o u;sdYys vfÌ d la[;k esa ,oa de le; esa fudyrs gSa vkSjiSnkokj vfÌ d gksrh gSAvfÌ d nwjh ij ikSÌ jksiÆ& ikSÌ s ls ikSÌ sdh nwjh de lsde 25 ls-eh- ¼vfÌ dre 50 ls-eh-½gksus lslw;Z dk çdkÓçR;sd ikSÌ s rd vklkuh ls igq¡ prk gS ftllsikSÌ ksa esa ikuh]LÉku ,oa iksÔÆds fy, çfrLi)kZ ughagksrhA ikSÌ s dh tM+saBhd <ax ls QSyrh gSa vkSj ikSÌ s dks T;knk iksÔd rRo çkIrgksrs gSa ftlls ikSÌ s LoLÉ,oa vfÌ d mRiknu gksrk gSA
  5. 5. Âjirokj dks feV~Vh esa feykuk & ohMj dh enn ls fujkÃdjusij Âjirokj Âkn esa cnytkrh gS ,oa ikSÌ s ds fy, iksÔÆdk dkedjrhgSA bl çfØ;k ls ikSÌ ksa dh tM+ksa esagok dkvkokxeu T;knk gksrk gS ftlls tM+sa rsthlsQSyrh gSaAtSfod Âkn dk mi;ksx & tSfod Âkn dsç;ksxls Òwfe esa gok dk vkokxeu ,oa lw{ethokÆqvksa dhla[;k esa o`f) gksrh gS tksdkcZfud inkÉksZa dks iksÔÆesa cnyus esa enn djrs gSa ftllsikSÌ ksa dk fodklvPNk gksrk gSAjksx o dhVksa dk tSfodfu;a=Æ&,l- vkj-vkÃ-fofÌ esa ikSÌ ksadk jksiÆvfÌ d nwjh ij djus lslw;Z dk çdkÓ o gok mfpr ek=kesafeyrh gS ftlls jksx odhVksa dk çdksi de gksrkgSA ;fn jksx o dhVksa dk çdksi gksrk gS rks tSfod i)fr }kjkmldk funku fd;k tkrk gSA,l- vkj- vkÃ- o ijEijkxr fofÌ dh rqyuk,l- vkj- vkÃ- ijEijkxr fofÌulZjh esa D;kjh cukdj vadqfjrcht dkfNM+dko fd;k tkrk gS o de ikuhyxrk gSAulZjh esa lhÌ s cht dk fNM+dkofd;k tkrk gSo vfÌ d ikuh yxrk gSAde cht dh vkoÓ;drk ¼çfr gS- 5fd-xzk-½gksrh gSAvfÌ d cht dh vkoÓ;drk ¼çfr gS-35 ls 40fd-xzk-½gksrh gSA8&12 fnu ds ikSÌ dk jksiÆfd;ktkrk gSA25&35 fnu ds ikSÌ dk jksiÆfd;ktkrk gSAikSÌ s ls ikSÌ s o iafDr ls iafDr ikSÌ s ls ikSÌ s o iafDr ls iafDr
  6. 6. dh nwjh 10 baprd jÂrs gSaAdh nwjh dksÃfufÓpr ugha gSAÂsr dks Ì ku esa ckyh vkus rdckjh&ckjh lsue ,oa lwÂk jÂk tkrk gSAblesa vfÌ dkaÓ le; ikuh Òjdj jÂrsgSAÂjirokj fu;a=ÆohMj eÓhu ds}kjkAÂjirokj fu;a=ÆgkÉls djrsgSaAde ikuh dh vkoÓ;d’rk ¼1&3 ls-eh- ckfy;kafudyrs le;½AvfÌ d ikuh dh vkoÓ;d rk¼vfÌ dkaÓ le; 3-5 ls-eh- ikuh Òjk jÂrs gSa½A,l- vkj- vkÃ- ds pj.k1- mfpr Òwfe dk p;u 2- Âsr dk leryhdjÆ3- Òwfe dh xqÆoÙkk esao`f) djuk4- cht dk p;u 5- ulZjh dh rS;kjh 6- cht cqvkÃ7- [ksr dh rS;kjh 8- ikSÌ jksiÆ9- [kjirokj fu;a=-k10- flapkÃo ty çcUÌ u 11- dYyksa dk fudyuk 12- jksx o dhV çcUÌ u13- dVkÃmfpr Òwfe dk p;ubl fofÌ ds fy, vPNh ty fudkl okyh nkseV feV~Vh mi;qDr gksrh gSAvEyh; o Õkjh; Òwfeesa bldh Âsrh ugha djuh pkfg,A blds fy, mi;qDr ih- ,p- eku 5-5ls 7-5 rd gSA Òkjh o dkyh feV~Vh okys Âsr esa ohMj pykus esaÉksM+h leL;k gksrh gSAÂsr dk leryhdjÆÂsr dks iwÆZ :i ls lery fd;k tkuk t:jh gS rkfd iwjs Âsr esa ,dleku flapkÃnh tklds vkSj dgha Òh vuko;d ikuh u tek gksA ;fn Âsr esa dgha T;knkikuh tek gksxk rks jksis x;sikSÌ s NksVs gksus ds dkjÆmuds ejus dh lEÒkouk c<+ tk,xh vkSjtM+ksa dk fodkl vPNk ugha gksxkftlls çfr ikSÌ k dYyksa dh la[;k de gks tk;sxkAÒwfe dh xqÆoÙkk esa o`f)bl fofÌ esa tSfod rjhds ls Âsrh djus ij tksj fn;k tkrk gSA Òwfedh mRikndrk esa o`f) djus dsrhu mik; uhps fn, x, gSa %
  7. 7. ¼d½dEiksLV dh Âkn & vPNh lM+h gq;h Âkn 15 Vu çfr gSDVs;j dsfglkc ls ¼8 Vªkyh çfrgSDVs;j½Mkyuk vkoÓ;d gSA ;fn xkscj dh Âkn ds lkÉoehZdEiksLV] ukMsi dEiksLV ;fn miyCÌ gksrks nksuksa dks feykdjmi;ksx djuk pkfg,A bldslkÉ iapxO; o ve`r ty dk mi;ksx fd;k tkrkgSA çÉe] f}rh; o r`rh; ohfMax ds iÓpkr iapxO; o ve`r ty dk ç;ksxØeokj djuk pkfg, ftlls Òwfe esa lw{e cSDVhfj;k dh la[;k esa o`f)gksrh gS ftlls Òwfe dh mRikndrk vkSjmRiknu esa o`f) gksrh gSA¼Â½gjh Âkn & Âsr esa Ì ku dh jksikÃls nks ekg iwoZ Âsr dhtqrkÃdjds luà ( Sunhemp ½] <sapk¼Sesbaniaa½dh cqvkÃdjuhpkfg,A 35 ls 45 fnu iÓpkr] gjh Qly dks Âsr dh tqrkÃdjds feV~Vhesa nck nsrs gSa ftlls Òwfe esa thokÆqvksa dh la[;k esa o`f)gksrh gSA blls Òwfe esa ukbVªkstu fLÉjhdjÆdjus okys thokÆqok;q e.My ls ukbVªkstu ysdj tM+ksa esa laxzfgr dj ldrs gSaAcht dk p;uvPNs cht ds p;u gsrq cht dks pkSM+s eq¡ g okys crZu esa ikuhesa Mkyk tkrk gSA tks cht Åij rSjrs gSa] mUgsa fudky nsrsgSaA blds ckn ikuh esa 12&24 ÄaVs rd cht dks fHkxksdjvadqj.k ds fy, 24 ls 48 ?kaVs rd VkV ds cksjs esa cka/k djjÂk tkrk gSA cksjh ij fnu esa rhu ckj ikuh dk fNM+dko fd;ktkuk pkfg,A ;fn ekSle B.Mk gS rks gYdk xeZ ikuh dk mi;ksx djrsgSaA tc cht ds Åijh fljs ij gYds lQsn jax ds vadqj fnÂk;h nsusyxrs gSa rc cht D;kjh esa cksus ds fy, mi;qDr gksrk gSAulZZjh dh rSS;kjhulZjh cukus esa cgqr lkoÌ kuh cjruh pkfg,A bl fofÌ esa 8&12fnu ds ikSÌ ksa dk jksiÆfd;ktkrk gSA ,d gSDVs;j Ì ku ds Õs=Qy ds fy, 100 oxZehVj ulZjh Õs= o5 fdyksxzke cht dhvkoÓ;d’rk gksrh gSAulZjh ds D;kjh cukrs le; bl ckr dk /;kujÂuk pkfg, fd D;kjh Âsr ds e/; ;k dksus esa cukÃtk; tgk¡ ikSÌ kjksiÆdjuk gSA D;kjh dh yEckbZ 125 ls-eh- ls T;knk ugha gksuhpkfg;sA yEckbZ fLFkfr ds vuqlkj o cSM dh Å¡ pkbZ vk/kkj ry ls 6bap gksuh pkfg;sA1- izFke ijr & 1 bap xkscj dh vPNh [kkn2- f}rh; ijr & 1-5 bap ckjhd feV~Vh3- r`rh; ijr & 1 bap lM+h xkscj dh [kkn4- pkSFkh ijr & 2-5 bap ckjhd feV~Vh5- efYpax & 3&4 fnu rdlÒh ijrksa dks vPNh rjg feyk nsuk pkfg,A bl i)fr ls ikSÌ ksa dhtM+ksa dks fudyus esa vklkuh gksrh gSA
  8. 8. cht cqqvkÃulZjh ds D;kjh esa vadqfjr cht dk fNM+dko djus ls igys pkjÒkxksa esa ckaV fy;k tkrk gSAçÉe Òkx ds cht dk fNM+dko nwj&nwj fd;k tkrk gSA cht ls chtdh nwjh bruh gksrh gS fd mlesa ,d cht dk LÉku NwV tk;Anwljs Òkx ds cht cksrs le; ftl txg de cht iM+rk gS] ogk¡ ijnsÂdj cqvkÃfd;k tkuk pkfg,Arhljk Òkx pkjksa fdukjksa ij Bhd <ax ls cksuk pkfg,ApkSÉk Òkx] tgk¡ ij cht ugha gS] ogk¡ ij cks;k tkuk pkfg,Acht pkj Òkxksa esa blfy, ckaVrs gSa fd bl fofÌ esa de chtdh vkoÓ;d’rk gksrh gSA ikSÌ k jksiÆds le;,d&,d ikSÌ s dkscht lfgr ulZjh esa vyx djds feV~Vh lfgr jksik tkrk gS blfy,ulZjh esa cht cksrs le; cht ls cht dh mfpr nwjh jÂuh vkoÓ;dgSAcht cqvkÃds iÓpkr vPNk lM+k gqvk Âkn ;k Ì ku dk iqvky D;kjh dsÅij iryh ijr esa fcNk nsuk pkfg,A cht dks lhÌ h Ì wi] fpfM+;ksavkSj phafV;ksa ls lqjÕk djuk pkfg,A tc nks ;k rhu fnu esa chtvadqjÆgks tk; rks iqvky dks gVk nsuk pkfg, o lqcg&Óke çfrfnuflapkÃdjuh pkfg,A flapkÃdjrs le; ;g lkoÌ kuh cjruh pkfg, fd chtfeV~Vh ds ckgj u fudy tk;AÂsr dh rSS;kjhbl fofÌ esa ijEijkxr fof/k ds leku gh [ksr dh rS;kjh dh tkrh gS]ysfdu [ksr dks lery djuk vko;d gSA ikS/k jksi.k ds 12 ls 24?kaVs iwoZ [ksr dh rS;kjh djds ,d ls rhu lseh-ls T;knk ikuh [ksr esa ugha jÂuk pkfg,AekdZjikS/k jksi.k ls iwoZ Âsr esa ekdZj ls 10˜ 10 bap dh nwjh ijfukku yxk fn;k tkrk gSA ikSÌ ksa dschp mfpr nwjh jÂus ds fy, fuÓku cukrs le; Óq: esa ,d jLlh yxkdjlhÌ h ykbu cuk fy;ktkrk gSA blls fuÓku cukus esa vklkuh gksrh gSAfuÓku yxkus dkdk;Z ikSÌ jksiÆls 6 Ä.Vs iwoZ djysuk pkfg,AikSSÌ jksiÆbl fofÌ esa 8&12 fnu ds ikS/ks dk jksi.k fd;k tkrk gS] tc ikS/ksesa nks iÙkh fudy vk;sA ulZjh ls ikSÌ ksa dks fudkyrs le; bl ckrdh lkoÌ kuh jÂuh pkfg, fd ikSÌ ksa ds rus o tM+ ds lkÉyxk cht u VwVs o ,d&,d ikSÌ k vklkuh ls vyx djuk pkfg,A ikSÌ kjksiÆds le; gkÉds v¡ xwBs ,oa orZuh vaxqyh ¼Index Finger½dkç;ksx djuk pkfg,A
  9. 9. Âsr esa Mkys x;s fukku dh izR;sd pkSdM+h ij ,d ikS/kk jksiktkuk pkfg,A ikSÌ jksiÆds le; ,d O;fDr dsoy Øeokj pkj iafDr;ksaesa gh ikSÌ s jksirs gSaA ikSÌ jksiÆds vxys fnu gYdh flapkÃdjuh pkfg,A,d gSDVs;j esa ikSÌ jksiÆds fy, çÉe oÔZ 25&30 O;fDr;ksa dhvkoÓ;drk gksrh gSA ckn dsoÔksZa esa ikSÌ jksiÆds fy, bl fofÌ dk vH;Lr gks tkus ij ;g la[;kde gks tkrh gSAikSÌ jksiÆgsrq lkoÌ kfu;katM+ksa o cht dks uqdlku igq¡ pk;sa fcuk ikS/kk jksisaAyxkus ds igys ,d&,d ikS/kk vyx dj ysaAulZjh ls fudkys ikS/ks dh fcuk feV~Vh /kks;s yxk;saA/kku ds cht lfgr ikS/ks dks T;knk xgjkbZ ij jksiÆu djsaAÂjirokj fu;a=ÆikS/k jksi.k ds ipkr~ 10osa fnu esa ohMj pykuk pkfg,] nwljhckj 20osa fnu ij vkSj rhljh ckj30osa fnu ohMj pykuk pkfg,A A D;ksfd ohMj pykus ls Âsr dhfeV~Vh iksyh gks tkrh gS vkSj mlesa gok dk vkokxeu T;knkgksrk gSA blds vfrfjDr Âsrksa esa ikuh u Òjus nsus dh fLÉfresa Âjirokj mxus dks mi;qDr okrkojÆfeyrk gSAohMj eÓhu pykus ds ykÒÂjirokj dh jksdÉkeAfeV~Vh esa Âjirokj feykus ls gjh Âkn dhmiyCÌ rkAikSÌ ksa dh tM+ksa dks i;kZIr gok o ikSÌ ksa dksçdkÓ feyrkgSAfeV~Vh esa thokÆqvksa dh fØ;k esa o`f)AikSÌ ksa dks vfÌ d ek=k esa iksÔÆfeyrk gSAflapkÃ,oa ty çcUÌ uflapkà dk vUrjky Òwfe ds çdkj ,oa oÔkZ ds vuqlkj r; djuk pkfg,Atc tehu esa gYdh lh njkj fnÂk;h ns]rÒh flapkà djuh pkfg,A Âsresa ikSÌ jksiÆds ckn i;kZIr ueh cuh jgs] bruh flapkà djuh pkfg,Âsr esa ikuh Òj dj jÂus dh vkoÓ;drk ugha gksrh gSA ohMj pykrsle; 1&3 ls-eh ikuhdh vko;drk gksrh gSA ohMj eÓhu pykus ds cknÂsr dk ikuh] Âsr ls ckgj ugha fudkyuk pkfg,Ackfy;ka fudyus lsysdj nkus cuus rd 1 bap ikuh Òj dj 20&25 fnu rd jÂukpkfg,AdVkbZ ls 20&25 fnu iwoZ flapkbZ cUn dj nsuh pkfg;sAdYyksa ¼Tillerss½dk fudyuk18 ls 45 fnu ds chp /kku ds ikS/ks ls lcls T;knk dYys fudyrsgSa D;ksafd bl le; ikS/kksa dks /kwi]gok o ikuh i;kZIr ek=k esafeyrk gSA vuqÒoksa ds vkÌ kjij tgk¡ dsoy ,d ckj gh ohMj dkmi;ksx fd;k x;k gS]ogk¡ ,d ikS/ks ls dYyksa dh la[;k 15&25 rd
  10. 10. çkIr gqà gSArhu ckj ohMj dk mi;ksx djus ij ,d ikS/ks ls vfÌ dre80 rd Òh dYys fudyrs gS Ajksx o dhV çcUÌ ubl fofÌ esa jksx o dhVksa dk çdksi çk;% de gksrk gS AD;ksafdikSÌ s ls ikSÌ s dh nwjh T;knk gksrh gS vkSj tSfod Âkn dk mi;ksxfd;k tkrk gSA dhV çcUÌ u ds fy, çkd`frd rjhdksa o tSfod dhVukÓdbLrseky fd;k tkuk pkfg,AdVkbZtc ikS/kksa dh dVkbZ dh tkrh gS rks ikS/ks dk ruk gjk jgrk gStcfd ckfy;k¡ id tkrh gSaA ckfy;ksa dh yEckbZ o nkuksa dk otuijEijkxr fof/k dh vis{kk T;knk gksrk gSA ckfy;ksa esa [kkyhnkuksa dh la[;kde gksrh gS rÉk nkus tYnh ugha >M+rsA,l- vkj- vkÃ- rduhd }kjk lQyrkiwoZd Âsrh djus ds fy,eq[; :i ls fuEu foUnqvksa ij /;ku nsuk t:jh1- vEyh; o {kkjh; Hkwfe esa bldh [ksrh lQyrk iwodZ ugh dh tkldrh gSa A2- [ksrh dk leryhdj-k djuk vko;d gSa A3- LoLFk o iw-kZr% vadqfjr gksus okys cht gh ulZjh esacks;as A4- ulZjh esa fujkbZ djuk vko;d gSa A5- ty fudklh dk mfpr izcU/ku gksuk pkfg;s A6- cht lfgr o fcuk feV~Vh /kks;s ikS/ks dk jksi.k djuk pkfg;sA7- 8&12 fnu ds ikS/ksa dk jksi.k djuk vko;d gS A8- fukku ds pkSdksj [kkus ij gh ikS/kkjksi.k djuk pkfg;s A9- ekdZj ls fukku yxkus ls iwoZ [ksr esa 1-2 bap ls ikuh HkjdjNksM+ nsuk pkfg;s A10- ikS/kkjksi.k ds ckn 10 fnu] 20 o 30osa fnu ohMj ekhupykuk vko;d gSA11- ohMj ekhu pykus ds ckn ikS/ks ds vkl&ikl ykbZu esa ls[kjirokj dks gkFk ls fudkyuk12- ,d O;fDr dks pkj ykbZu ysdj gh ikS/kkjksi.k dk dk;Z djukpkfg,Afcgkj ds 20 fdlkuksa ds vuqÒoksa ds vk/kkj ij ,l-vkj-vkbZ- o ijEijkxr fof/k ds rqyukRed urhtsdz Ekkud ijEijkxrfof/k,l-vkj-vkÃ
  11. 11. 1 IkkS/kksa dhla[;k¼1oxZehVj½35&40 16tM+ dh yEckbZ 1& 2-5 bap 5-7 bapdYyksa dh la[;k 2&7 65ikS/ks dhyEckbZ32&34 bap 48 bapckyh dh vkSlryEckbZ7&8 bap 10 bap,d ckyh esankuksa dhla[;k75 140,d ikS/ks dsnkuksa dk otu15 xzke 20 xzkevkSlr mRiknu 28&30fDo 80 fDo

×