Your SlideShare is downloading. ×
  • Like
×

Now you can save presentations on your phone or tablet

Available for both IPhone and Android

Text the download link to your phone

Standard text messaging rates apply

WTR Trendrapport 2012 De Bakens verzetten

  • 637 views
Published

De cloud is onafwendbaar. Dat is een hoofdconclusie van het nieuwe Trendrapport. Steeds meer ICT-diensten worden via internet aangeboden door bedrijven als Google: niet alleen e-mail, maar ook opslag …

De cloud is onafwendbaar. Dat is een hoofdconclusie van het nieuwe Trendrapport. Steeds meer ICT-diensten worden via internet aangeboden door bedrijven als Google: niet alleen e-mail, maar ook opslag en allerlei applicaties.
Zelfs wetenschappelijke literatuur zoek je tegenwoordig met Google, en als je iets vindt wil je het meteen kunnen lezen. In 2010 raadpleegde de gemiddelde universitaire gebruiker al zestig elektronische artikelen, terwijl hij slechts vijf boeken opvroeg bij de UB. Conclusie: voor eindgebruikers is de cloud de nieuwe bibliotheek.
Top-5
Wat betekent dit nu voor universiteiten en hogescholen? In Nederland beschikken die dankzij SURF over goede landelijke ICT-voorzieningen – al vergt die sterke positie blijvende investeringen. Maar individueel missen de instellingen nog veel kansen. Veel te veel geld en energie wordt immers besteed aan het instandhouden van diensten die ook gratis in de cloud beschikbaar zijn, of die beter landelijk via SURF geregeld kunnen worden.
Het Trendrapport roept instellingen daarom op ICT te gebruiken om hun kernactiviteiten te vernieuwen en zich te onderscheiden. Dat is onontkoombaar als we Nederland in de top-5 van kenniseconomieën willen krijgen, zoals het rapport-Veerman bepleit.
Uiteraard brengt de cloud ook risico’s met zich mee: hoe veilig zijn de gegevens bijvoorbeeld voor verlies of ongewenste toegang? Al dit soort vragen zijn het beste in gezamenlijkheid, via SURF, te beantwoorden

Digitale autochtonen
Het rapport signaleert trends maar waarschuwt ook voor hypes. Bijvoorbeeld die van de huidige studenten als digitale autochtonen. In werkelijkheid blijken ze maar heel beperkt gebruik te maken van de vele mogelijkheden die ICT biedt. Innovatie met ICT moet niet berusten op dit soort hypes, maar op bewezen effectiviteit, zo waarschuwt het rapport. En de eindgebruiker als mens moet daarbij steeds het uitgangspunt zijn.
In dit licht is het wrang dat de universiteiten zijn verworden tot schoolse wetenschapsfabrieken waar alleen targets tellen, terwijl het bedrijfsleven juist creatieve, initiatiefrijke mensen vraagt. Daarom pleit het Trendrapport voor chaordisch onderwijs, waarin studenten en onderzoekers binnen de noodzakelijke kaders veel meer ruimte krijgen. Ook in dit opzicht moeten instellingen hun ‘gebruikers’ centraal durven stellen.

Published in Education
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Be the first to comment
    Be the first to like this
No Downloads

Views

Total Views
637
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0

Actions

Shares
Downloads
5
Comments
0
Likes
0

Embeds 0

No embeds

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
    No notes for slide

Transcript

  • 1. De bakensverzettenTrendrapport 2012Wetenschappelijk Technische Raad
  • 2. voorwoord voorwoord Vier jaar geleden verscheen het vijfde WTR Trendrapport, ICT – fundament voor vernieuwing. In zijn voorwoord stelde mijn voorganger Karl Dittrich, dat de focus in de informatie- en communicatietechnologie snel verschuift: van de techniek in enge zin naar het gebruik ervan en het toenemende aanbod. Hij stelde verder vast dat de instel- lingen voor hoger onderwijs en onderzoek lang voorop liepen bij het ontwikkelen van nieuwe technologie en toepassingen op ICT-gebied, maar langzamerhand hun koppositie verliezen. De vrije markt van ICT-bedrijvenlevert immers een steeds geavanceerder aanbod. Tegelijk worden de gebruikers,ook binnen hogescholen en universiteiten, steeds vindingrijker in het zelf ontwik-kelen van oplossingen. De landelijke infrastructuur die SURF levert, speelt daarbijeen stimulerende rol: zij verbindt de gebruikers en de markt over de grenzen vaninstellingen heen.De Wetenschappelijk Technische Raad van SURF heeft binnen zijn taakstellingde vrijheid om op een onafhankelijke wijze te kijken naar de ontwikkelingen opICT-gebied in het hoger onderwijs en onderzoek. Het vierjaarlijkse Trendrapportbiedt bij uitstek de gelegenheid om die onafhankelijke blik te oefenen, door losvan de belangen van de bij SURF aangesloten instellingen de dominante trendsin het ICT-gebruik te analyseren. In deze geest trekt de WTR met het voorlig-gende Trendrapport 2012 De bakens verzetten de door Karl Dittrich uitgezettelijn door. De auteurs beschrijven nieuwe trends vooral vanuit de beleving vande gebruikers: studenten, docenten, onderzoekers en bestuurders. Vanuit ditperspectief is de vraag gesteld in hoeverre de instellingen voor hoger onderwijsen onderzoek ‘hun’ gebruikers kunnen ondersteunen, maar ook in hoeverre deinstellingen, gegeven de ICT-trends, voor de gebruiker feitelijk overbodig zijn.Tal van deelvragen komen hierbij aan de orde. Welke functie(s) vervult debibliotheek bijvoorbeeld nog, als (wetenschappelijke) informatie via internetwordt ­ ezocht en geraadpleegd? En: waarom zou een universiteit of hoge- gschool centraal diensten aanbieden als de gebruikers voor onderling verkeer ­veelal gebruik maken van vrij toegankelijke publieke diensten? En: wat te doenmet ­ pplicaties die onderzoekers en docenten zelf ontwikkelen, buiten de aICT-diensten van de instelling om? En: hoe gaan we om met de snel groeiendesamenwerking van studenten, docenten en onderzoekers met derden buiten deinstelling via platforms die per definitie niet door de instellingsdiensten gecon-troleerd kunnen worden?De Wetenschappelijk Technische Raad hoopt met dit Trendrapport het perspectiefvan de gebruikers zo veel mogelijk recht te hebben gedaan, en daarbij de instel-lingen een spiegel voor te houden. Doen de instellingen niet te veel zelf? En hoe-veel daarvan is echt nodig? In een tijd van schaarse middelen moeten die vragenin alle objectiviteit gesteld worden. Met als doel, het nut van ICT-voorzieningenvoor het werk van studenten, docenten en onderzoekers te vergroten.Frans LeijnseVoorzitter WTR-SURFlegenda
  • 3. Gebruikers als trend­ etters Leo Plugge sGebruikersals trend­setters Leo Plugge
  • 4. Gebruikers als trendsetters 1YOU. Yes, you. You control the information age. Dat stond Ruim tien jaar geleden stelde de WTR Massaal onlinein 2006 op de omslag van TIME Magazine over de verk- trends nog vast door te turven hoeveel pc’s een instelling had, welke besturings- In het Trendrapport van 2008 meldde deiezing van de Person of the Year. Daarin werd geconsta- systemen en welke toepassingen. In 2003 WTR dat in 2006 wereldwijd één miljardteerd dat gewone burgers ICT inzetten om gemeenschap- echter constateerde de WTR dat ICT een mensen gebruik maakten van internet en in commodity was geworden en in 2008 dat Nederland 11 miljoen. De conclusie was toen:pen te vormen en samen te werken op een ongekend “nieuwe functionaliteit via medewerkers en “We gaan massaal digitaal.” 4 studenten de instellingen binnenkomt”. 3,4grote schaal. 1 De drijvende kracht achter de democratis- Meer dan voorheen moet onder invloed van Die conclusie was terecht. Tussen 2007 enerende werking van ICT is het open multiple-stakeholder-­ de ICT-gebruikers de blik naar buiten worden 2012 is het aantal internetters wereldwijd gericht: Wat doen burgers? Wat doen meer dan verdubbeld tot 2,27 miljard, 32%bestuursmodel van het internet. 2 Het heeft geleid tot studenten, docenten en onderzoekers? Wat van de wereldbevolking. 6 In Nederland zijn legitieme trends en wat zijn hypes? steeg het aantal internetters in 2011 toteen explosie aan productiviteit en creativiteit die niet Het identificeren van trends is geen exacte 15,6 miljoen mensen, ofwel 94% van allewordt bedreigd door de economische recessie, maar wel wetenschap, net zo min als het voorspellen Nederlanders, het hoogste percentage van van de toekomst. Er bestaat een groot grijs Europa. 7 De grootste stijging voltrok zichdoor pogingen van sommige overheden om meer grip te gebied tussen het begrip trend en hype, en in Afrika: van 34 naar 140 miljoen. Azië staat de toekomst moet uitwijzen aan welke kant echter aan de top met meer dan één miljardkrijgen op de vrijheid die internet biedt.1 1 V  oorbeelden zijn: Stop Online Piracy Act (SOPA), PROTECT-IP Act (PIPA), Anti-­ van het spectrum een nieuwe ontwikkeling internetters, ongeveer 45% van het totaal- Counterfeiting Trade Agreement (ACTA). werkelijk ingedeeld moet worden. aantal internetgebruikers wereldwijd. 6 Zoomen we in op de internetters in Neder-ICT biedt, in combinatie met de openheid van internet, Dit trendrapport bevat een keuze uit de land, dan valt op dat bijna iedereen online trends – en hypes – die de WTR ziet en is en dat een belangrijk deel van de stijgingb­ urgers (en organisaties) een toenemende hoeveelheid van belang acht voor het hoger onderwijs sinds 2005 wordt veroorzaakt door deaan bronnen van informatie, diensten, applicaties en en onderzoek. Het rapport beoogt niet groep 65+, waarvan er in 2011 bijna twee alleen een aanzet te zijn voor discussie keer zoveel online waren. De verschillena­ pparaten waaruit zij kunnen kiezen en waaraan zij kunnen over de effecten van die trends, maar ook tussen de overige leeftijdsgroepen zijn door een ankerpunt voor discussie over andere een plafondeffect opmerkelijk klein. (Ziebijdragen. ICT is het fundament voor vernieuwing, maar visies. Ons gezamenlijke doel is immers niet figuur 1.)de burger is de trendsetter in het gebruik van die ICT. de toekomst te voorspellen, maar ze uit te vinden.3 3 V  rij vertaald naar de uitspraak van Alan Kay:Technology push is niet voldoende. Nieuwe technologie is Massaal mobiel The best way to predict the future is to invent it. 5pas innoverend als ze ook geaccepteerd wordt voor ge- Meer dan voorheen Voor de toegang tot internet wordt inbruik en daarin spelen de burgers (i.e., de gebruikers) de moet onder invloed van toenemende mate gebruik gemaakt van mobiele apparaten: 51% van de Nederlandsehoofdrol en niet (meer) de organisaties waar ze werken of de ICT-gebruikers de blik internetters gebruikt (ook) een mobiel naar buiten worden a ­ pparaat. Vooral onder jongeren tussenstuderen.2 O  FCOM, de UK-versie van de OPTA, gebruikt 2 als definitie: Innovation is the successful gericht: Wat doen 12 en 25 jaar zijn deze apparaten populair exploitation of new ideas. (69%). Bij de groep 65+ ligt dat nog rond studenten, docenten en de 13%. 7Onder die burgers bevinden zich studenten, docenten onderzoekers? Wat zijnen onderzoekers die de voorhoede van de trendsetters legitieme trends en wat Gegeven de sterke groei in het onlinege- bruik van mobiele apparaten (zie figuur 2), zijn hypes?v­ ormen. Zij vormen voor de WTR de bron voor dit tren- mogen we verwachten dat in 2015 circa 90% van de Nederlandse internetters ookdrapport. Zij bepalen of ICT-innovatie een succes wordt. langs deze weg online is. Bij studenten zal dat percentage waarschijnlijk al in 2013 wor- den bereikt. Nauw daarmee samenhangend stijgt het aantal netwerkapparaten (smart- phone, tablet-computer) per individu. Cisco
  • 5. Facts and figures 1,0 9 0,9 8 % % 0,8 100 7100 0,7 90 6 90 0,6 80 5 80 0,5 70 70 4 0,4 60 60 3 0,3 50 50 0,2 12-25 jaar 2 40 40 25-45 jaar 0,1 30 45-65 jaar 1 30 65-75 jaar 0,0 20 0 20 10 10 0 0 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011Figuur 1 % Nederlanders met internettoegang naar leeftijdsgroep (CBS 2012) % Zet 100 9 90 8 80 7 70 6 60 personal computer 5 mobiel apparaat 50 4 40 3 30 2 20 10 1 0 0 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011Figuur 2 Toegang tot internet via pc en/of mobiel apparaat in Nederland (CBS 2012)
  • 6. 90Facts and figures 80 70 60 Zettabytes 9 50 8 40 7 30 6 20 5 10 4 0 3 -10 2 -20 1 -30 0 -40 2006 2010 2015Figuur 3 Groei van de digitale wereld
  • 7. Gebruikers als trendsetters 2 Gebruikers als trendsetters 3verwacht dat er al in 2012 wereldwijd meer 1. Privacy only – zoals een e-mailadres bij ons terugbrengt naar de periode van de Ongeveer 20% van die data (circa 1,5 ZB)mobiele apparaten zijn dan mensen. In 2016 het plaatsen van een publiek bericht; eilandautomatisering in de jaren tachtig en maakt gedurende zijn bestaan een reiszou dat aantal gestegen zijn tot 1,4 apparaat 2. Compliance-driven – zoals documenten negentig van de vorige eeuw: losstaande door de cloud en circa 10% van alle dataper hoofd van de wereldbevolking. 11 die vallen onder een bewaarplicht; bakjes en silo’s van data, zonder duidelijk toe- ligt ergens fysiek in die cloud opgeslagen. 3. Custodial – zoals informatie die kan zicht op duurzaamheid of logisch verband. Een klein deel daarvan bevindt zich in eenIn dat licht toont SURFnet wederom leider- leiden tot diefstal van identiteit; De noodzaak van procedures en gedrags­ private omgeving, maar het overgrote deelschap op wereldniveau met zijn initiatief 4. Confidential – zoals vertrouwelijke codes gaat dus verder dan de beveiliging ligt in een publieke cloud.tot een naadloze integratie van vaste en memo’s; van data: het gaat ook om het behouddraadloze netwerken. Deze integratie is 5. Lockdown – de hoogste beveiliging, zoals van de data en de samenhang daartussen. Volgens IDC gaat de meerderheid van deo­ nmisbaar, ook voor onderzoek en onder- personeels- en patiëntendossiers. G ­ egeven de enorme toename van data en digitale informatie over individuen maar iswijs, om overal, op ieder moment en met de complexiteit ervan, vooral in het onder- ze niet afkomstig van individuen. Zeer veelieder apparaat, online te kunnen zijn als Al deze categorieën zijn terug te vinden zoek, neemt de urgentie van aangepaste informatie is privacygevoelig, zonder datje dat wenst. Bovendien is die integratie in het hoger onderwijs. SURF kan een en/of nieuwe procedures en gedragscodes de betrokkenen van het bestaan afweten.urgent om de onvoorstelbare toename van leidende rol spelen in het vaststellen van voor databeheer alleen maar toe. Slechts de helft van de informatie diemobiele data te kunnen blijven verwerken. de precieze beveiligingscategorieën voor beschermd zou moeten worden, is daad- haar doelgroep en in het opstellen van werkelijk beschermd. 12 Big Data betekent de aangepaste en/of nieuwe procedures enBeveiliging – van apparatencontrole gedragscodes voor de omgang met deze a ­ nalyse van alles: content,naar datacontrole en gedragscode data. Het gebruik van SURFconext kan die consumptie, applicaties, Big Data procedures en gedragscodes ondersteunen apparaten, sensoren,De hiervoor geschetste trend in mobiele als SURF externe dienstverleners indeelt De dorst naar informatie wordt steedscommunicatie brengt weer nieuwe uitda- naar beveiligingsniveau, vergelijkbaar met ­gebruikerskenmerken groter en de kraan staat wijd open. Degingen met zich mee. We noemen hier drie de PrivacyScore van de organisatie Privacy- en gedrag, et cetera. informatie die wordt geproduceerd, wordturgente kwesties. Choice. 8 merendeels onbeschermd verstuurd naar onbekende plekken. Daar wordt ze opge-De eerste is de toenemende inzet van een Los van deze maatregelen zal encryptie bij De datastortvloed slagen, geanalyseerd, samengevoegd eneigen apparaat om allerlei interne diensten transport en opslag (ongeacht de locatie) omgezet in nieuwe informatie. Deze aan-en bronnen te gebruiken. Deze kwestie staat eerder regel dan uitzondering moeten In Nederland groeit de omvang van mobiele zwellende datastroom wordt gevoed doorbekend onder de naam Bring Your Own worden. Encryptie biedt geen absolute data ieder half jaar met circa 40%. In 2010 de gedachte dat dit proces leidt tot nieuweDevice (in jargon afgekort tot BYOD). De zekerheid, maar vormt een extra drempel bedroeg die omvang ongeveer 7,9 peta- kennis voor wetenschappelijk onderzoek,meeste gebruikers, zeker onder het senior voor misbruik van data. bytes (PB).4 Als deze trend zich ongewij- betere kennis over klanten en afzetgebieden, 4 E  én petabyte is 1.000.000.000.000.000 byte,management, hebben één of meer mobiele zigd voortzet, zal in 2012 de mobiele data in en betere producten. ofwel 1,8 kilometers cd’s zonder doosje.apparaten en oefenen druk uit om deze De tweede uitdaging betreft de toenemende Nederland uitgroeien boven de circa 15 PBtoestellen ook te kunnen gebruiken voor geografische verspreiding van data als die de Large Hadron Collider van Cern nu Dit nieuwe onderzoeksterrein wordt Bigzakelijke doeleinden. De instellingen kunnen gevolg van onlinediensten voor dataopslag. per jaar produceert. 9,10 Data genoemd: de analyse van grotedaardoor niet langer vertrouwen op beveili- Dit betekent niet alleen dat data in beheer hoeveelheden data. Dat is ook het principeging van door hen gecontroleerde appara- komt bij een dienstverlener met zijn eigen Wereldwijd was de omvang van mobiele achter learning-analytics, dat gebaseerdten. Bovendien worden data in toenemende afspraken en doelen, maar ook dat ze onder data in 2011 al 597 PB per maand. Meer is op data-analytics en nauw verwant aanmate via externe dienstverleners getrans- de controle kan komen van landen met dan de helft daarvan bestond uit video. Die business-analytics, maar dan gericht op stu-porteerd. De beveiliging van vertrouwelijke een wetgeving die negatief afwijkt van de trend zet zich zo krachtig voort, dat Cisco denten en de onderwijscontext. Interessantgegevens zal daarom moeten verschuiven Nederlandse. Dit onderwerp is uitermate verwacht dat in 2016 per maand 10 exabyte5 is dat het bij Big Data niet alleen gaat om 5 E  én exabyte, 1018 byte, is ongeveer 250 miljoenvan apparatencontrole naar datacontrole, complex en vraagt vooral een hoge mate aan data getransporteerd moet worden. 11 de gecreëerde content of de consumptie dvd’s.i.c. de toegang, het transport, de opslag en van internationale samenwerking op politiek De totale omvang van de ‘digitale wereld’ daarvan, maar om de analyse van alles: con-de verwerking van data. niveau. (Zie het hoofdstuk ‘The Cloud: Welk doorbrak in 2010 de zettabyte-grens (1 ZB tent, consumptie, applicaties, apparaten of recht is van toepassing (op mij)?’) is 1.000 exabyte). In 2011 werd de omvang sensoren, gebruikers, et cetera. De omvangNiet alle data zijn even gevoelig. Instellingen van de digitale wereld door IDC berekend op van Big Data is zo groot, en de doorstroomzullen daarom onderscheid moeten maken De derde uitdaging is de dreiging van een 1.800 exabyte en IDC verwacht dat in 2015 van data zo enorm, dat ze de capaciteitenin de beveiligingsclassificatie van de ver- onbeheersbare datadispersie en het ver- de totale omvang 7,9 ZB zal bedragen. 12 van de gebruikelijke ICT-diensten ver teschillende data. International Data Corpora- dwijnen van de samenhang tussen data die (zie figuur 3) boven gaat. (Zie ook het hoofdstuk ‘Wolkention (IDC) stelt vijf beveiligings­ ategorieën c op verschillende locaties wordt bewaard. boven het wetenschappelijk bedrijf’.)voor: 12 p.8 Instellingen lopen het risico dat deze trend
  • 8. Gebruikers als trendsetters 4 Gebruikers als trendsetters 5Ook learning-analytics kan in potentie zeer Gemiddeld stijgt het gebruik van elektroni- Het initiatief van SURF om een model te de service gratis, veelal met een hogereveel opslagcapaciteit en rekenkracht vergen sche artikelen in Nederland ieder jaar met ontwikkelen voor een internationaal toepas- beschikbaarheid en extra faciliteiten.– als het tenminste geen hype is, maar een circa 20%, terwijl het uitlenen van materiaal bare kwaliteitstoets van OAJ’s is daarbij van Meer dan menig ander organisatieonderdeelechte trend. Of Big Data in het onderwijs ieder twee jaar daalt met circa 20%. belang om het imago van het OA-model te realiseren de ICT-afdelingen van de hoger-net zo’n succes wordt als in het bètaonder- versterken. 18 Onderzoek van Intech – een onderwijsinstellingen zich, dat de bakenszoek, hangt mede af van de mate waarin In absolute aantallen per hoofd van de OA-uitgever – laat zien dat men binnen de verzet moeten worden. Hun dienstverleningde analyse van de verzamelde data leidt Nederlandse universitaire doelgroep daalde traditionele organisaties voor de weten- wordt in toenemende mate omzeild doortot zinvolle resultaten: wegen de baten op het gemiddelde aantal uitleningen van 7,5 schappelijke informatievoorziening het hun doelgroep, die wordt verleid door eentegen de kosten? De uitdrukking garbage items in 2006 naar 5 items in 2010, tegen- belang van OA onderschrijft. Tegelijk is er groter en flexibeler aanbod van internet-in – garbage out is in dat opzicht een pas- over gemiddeld 42 geraadpleegde elektro- binnen die organisaties veel scepsis over de diensten (namelijk de cloudservices) uit desende waarschuwing. 13 nische artikelen in 2006 en 60,5 in 2010. mate waarin men beschikt over de kennis en markt. De zorgen die werden en worden (Zie figuur 5.) ervaring om OAJ’s tot een succes te maken. geuit over het gebruik van die publiekeDe toenemende dorst naar data heeft ook 19 internetdiensten zijn niet onterecht. In datschaduwzijden. Bij hun zoektocht naar Als deze trend doorzet, wordt in 2015 opzicht is de ontwikkeling van SURFconextgegevens dringen bedrijven en organisa- gemiddeld nog slechts 1,5 boek per jaar Dit, samen met de hiervoor opgevoerde als gateway naar die publieke diensten inties steeds dieper door in de privésfeer uitgeleend per hoofd van de universitaire cijfers, toont aan hoe dringend de huidige meerdere opzichten een uitkomst waarvoorvan mensen. De kans op het (al dan niet doelgroep. Het aantal geraadpleegde elek- brick and mortar-organisatie voor de wereldwijd belangstelling bestaat.bewust) schenden van de privacy wordt tronische artikelen per hoofd zal dan zijn weten­schappelijke informatievoorzieninghierdoor zeer groot. Dat gevaar ligt ook op gestegen tot 83 of meer. toe is aan herziening. (Zie ook het hoofd- Daarmee is echter nog geen einde gekomende loer bij learning-analytics. stuk ‘De cloud ís de nieuwe universitaire aan de nieuwe uitdagingen waar de ICT- Wellicht ten overvloede merken we op dat bibliotheek’.) afdelingen van de instellingen voor staan. de geraadpleegde elektronische artikelen Of het nu gaat om onderwijs, onderzoekHet gebruik van wetenschappelijke niet bij de bibliotheken staan, maar bij de of bedrijfsvoering, instellingen zullen alleinformatiebronnen uitgevers. Zij zorgen ook voor de indexering De ontwikkeling van ICT-diensten kritisch onder de loep moeten en doorzoekbaarheid van hun databanken. SURFconext als gateway nemen: heeft het meerwaarde om dezeDe massale onlineaanwezigheid, in com- Dankzij de via SURFmarket georganiseerde zelf aan te bieden? En zo ja, moeten ze diebinatie met een toenemende hoeveelheid instellingslicenties en de authenticatie naar publieke diensten is dienst dan zelf produceren, of samen metonline-informatie heeft het gebruik van via SURFfederatie heeft iedereen uit de in meerdere opzichten een anderen? Of is het beter om ze individueel(wetenschappelijke) informatiebronnen doelgroep van SURF direct toegang tot de uitkomst waarvoor of gezamenlijk als dienst af te nemen?ingrijpend veranderd. Sinds 2006 is het databanken van de grote uitgevers. Getuige Gezamenlijk produceren, uitbesteden ofg­ emiddelde aantal uitleningen van de de cijfers wordt daar door de doelgroep wereldwijd belangstelling afnemen lijkt aantrekkelijk, omdat hetdertien UKB-deelnemers meer dan 20% dankbaar en intensief gebruik van gemaakt. bestaat. hoger onderwijs een homogene groep lijktgedaald. 14 Dit komt overeen met de daling Bovenop die gebruikscijfers komen nog met vergelijkbare kernprocessen. Maarbij de openbare bibliotheken: aan boeken, de institutionele onderzoeksrepositories in de praktijk blijken schijnbaar kleinebladmuziek, tijdschriften, cd’s en dergelijke (artikelen én data) en het toenemend De verschuiving naar de publieke v ­ erschillen in bedrijfsprocessen en cultuuris in totaal 21% minder uitgeleend. 15 aantal peer-reviewed Open Access Journals internetdiensten vaak ­ elangrijker dan aanvankelijk werd b (OAJ’s), die evenzeer deel uitmaken van gedacht: the devil is in the detail. Het adviesIn diezelfde periode is het raadplegen van de digitale omgeving. Wereldwijd waren er Zoals hiervoor werd geconstateerd is dé van de commissie-Veerman, Differentiërenelektronische artikelen bij de uitgevers ruim 2012 7.910 OAJ’s, waarvan 61 uit Nederland. trend onder alle internetters het gebruik in drievoud, zou de instellingen wel eens70% gestegen. 13 (Zie figuur 4.) van publieke internetdiensten. Binnen het a ­ anmerkelijk slagvaardiger kunnen maken, hoger onderwijs werd die trend ingezet als ze zelf gaan bepalen welke internetdien-Deze cijfers zijn niet uniek voor Nederland. De huidige brick and met het gebruik van gratis e-maildiensten sten ze willen gebruiken. Dát je informatieTussen 2006 en 2010 is het aantal uitle- mortar-organisatie voor van grote providers. Vooral door studenten kunt uitwisselen, zowel intern als met derden,ningen bij de Finse onderzoekbibliotheken werd de instellingsmail gedegradeerd tot is immers belangrijker dan dat iedereen de wetenschappelijkegedaald met 16%, oplopend tot 21% in doorgeefluik naar een privéadres met veel dezelfde toepassing gebruikt van dezelfde2011. In diezelfde periode steeg in Finland informatievoorziening meer opslagruimte. leverancier.het aantal geraadpleegde elektronische is dringend toe aana­ rtikelen tot 109%! 17 Inmiddels realiseren steeds meer instellingen Dit zijn urgente strategische kwesties, want ­herziening. zich dat postbezorging geen kernactiviteit de vraag is niet óf cloudservices de traditi- is van het hoger onderwijs. Bovendien onele ICT-diensten gaan vervangen, maar leveren veel grote externe dienstverleners in welk tempo. Gedreven door de mogelijk-
  • 9. -0,2 -0,3Facts and figures -0,4 % 110 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 -10 -20 -30 -40 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 % Geraadpleegde elektronische % Uitleningen Openbare artikelen Nederland Bibliotheken Nederland % Geraadpleegde elektronische Linear (% Geraadpleegde artikelen Finland elektronische artikelen Nederland) % Uitleningen UBs Nederland Linear (% Uitleningen % Uitleningen UBs Finland UBs Finland)Figuur 4 Groei/daling in aantallen geraadpleegde elektronische artikelen enuitleningen in Nederland en Finland, en uitleningen bij de openbareb­ ibliotheken in Nederland, sinds 2006
  • 10. Facts and figures % 100 90 80 70 42,0 50,9 55,0 57,7 60,5 60 50 40 30 20 10 7,5 7,0 6,4 5,7 5,0 0 2006 2007 2008 2009 2010 Geraadpleegde elektronische artikelen per capita Aantal uitleningen per capitaFiguur 5 Verhouding uitleningen/elektronische artikelen per capita
  • 11. Gebruikers als trendsetters 6 Wolken boven het wetenschappelijk bedrijf 1heden van ICT-innovatie zijn de gebruikers De community rond de Large Hadron weldigende groei van data die zijn weergahierin trendsetter. Om te voorkomen dat zij Collider (LHC), de deeltjesversneller in in de geschiedenis niet kent. De oorsprongmet de rug naar de instellingen gaan staan, CERN nabij Genève, is een voorloper op dit van al die data kunnen sensorennetwerkenzal het hoger onderwijs de bakens moeten gebied en produceert momenteel meerdere zijn zoals LOFAR, maar ook meetinstrumen-verzetten. petabytes (1015) aan data per jaar. Inmiddels ten, waarnemingen en simulaties. Steeds zijn andere wetenschappen ook op stoom vaker zijn ook de sociale media een bron gekomen, met name de astronomie (LOFAR1), van immense hoeveelheden data. Figuur 1 1 LOFAR staat voor Low Frequency ARray:  Om te voorkomen dat ge- aardobservatie en – last but not least – life- laat deze groei zien in exabytes (1018). een radiotelescoop bestaande uit circa 7.000 kleine antennes die, gegroepeerd als een bruikers met de rug naar sciences. Zo wordt een explosie van data zeester, verspreid staan over Noordwest-­ verwacht van DNA-sequentieanalyseappa­ Hedendaagse ICT maakt het mogelijk de instellingen gaan staan, Europa. Het centrale deel ervan staat in de provincie Drenthe. ratuur, als gevolg van de spectaculaire om met (zeer) grote datasets te werken. zal het ­ oger ­ nderwijs de h o prijsdaling van die machines. Een verdere V ­ erschillende vormen van datamining vinden bakens ­ oeten verzetten. m uitdaging voor onderzoekers is gelegen in hun opgang en visualisatie speelt een de eis om naast publicaties ook de onderlig- steeds belangrijker rol. Ook disciplines die gende data beschikbaar te maken. traditioneel niet ICT-minded zijn, zoals de geesteswetenschappen, adopteren steeds Multidisciplinaire wetenschap vereist de vaker dit soort technieken. mogelijkheid tot het combineren van data uit verschillende disciplines voor analyse ICT maakt het ook mogelijk om data uit ver- op systeemniveau. De ICT-afdelingen van schillende disciplines bij elkaar te brengen. universiteiten staan voor de taak om hun Maar het gaat niet alleen over technieken. wetenschappers hiervoor faciliteiten te ICT verandert ook de methoden van onder- bieden. Tegelijkertijd is het landschap van zoek, om nieuwe vragen te kunnen beant- de ICT aan enorme veranderingen onder- woorden. Hierdoor is een nieuwe discipline hevig. Grid, virtualisatie en cloudcomputing ontstaan: eScience. hebben hun intrede gedaan. Het nieuwe werken begint te draaien rond Infrastruc- kadertekst 1: eScience tuur, Platform en Applicatie als een service.  zijn vele definities van het begrip Er Dit leidt tot outsourcing en herschikking e ­ Science mogelijk, maar de meest ruime van diensten, waarbij ICT-afdelingen steeds is: ‘eScience of ‘enhanced’ Science omvat vaker meer als broker dan als pure dienst- die domeinen van de wetenschap die vra- verlener opereren. gen proberen te beantwoorden die alleen met behulp van ICT te beantwoorden zijn. Dit hoofdstuk analyseert de verschillende Het gaat dan niet slechts om technieken, technologische ontwikkelingen en hun in- maar ook om methoden. Vrijwel altijd vloed op het proces van wetenschappelijke betreft het interdisciplinaire vraagstukken.’ data-analyse, onderwijs en bedrijfsvoering. Daarnaast kijken we naar de eisen aan de eScience is in vele opzichten veelbelovend publicatie van onderliggende data, het ener- als een op zichzelf staande discipline, gieverbruiksvraagstuk en ontwikkelingen in maar ook als enabler van interdisciplinair de commerciële clouds. onderzoek. Om deze ontwikkeling te ondersteunen, hebben NWO en SURF het Netherlands eScience Center (NleSC) Relevante ontwikkelingen opgericht en de KNAW eHumanities. Het doel van deze centra is het ontwikkelen De datastortvloed en toepassen van eScience-technieken en Vrijwel iedere discipline in de wetenschap -methoden, niet alleen in het bètadomein wordt geconfronteerd met een stortvloed maar ook in de alfa- en gammaweten- aan data. In het jargon wordt gesproken van schappen. een Data Deluge 1 , Data Tsunami of Riding the Wave 2 . Het gaat hierbij om een over-
  • 12. auteurs referenties Gebruikers als trendsetters Dr. L.A. Plugge Secretaris WTR Specialisme: Kennismanagement, Trends 1 Grossman, L., ‘You – Yes, You – Are TIME’s Person of the Year’, Time Magazine, 25 december 2006. in ICT voor hoger onderwijs, onderzoek ­ http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1570810,00.html#ixzz1zXmzEGh0 en bedrijfsvoering. 2 Cerf, V., Testimony of Vinton Cerf, Hearing on “International Proposals to Regulate the Internet”, 31 mei 2012. http://republicans.energycommerce.house.gov/Media/file/Hearings/Telecom/20120531/­­ HHRG-112-IF16-WState-CerfV-20120531.pdf 3 Plugge, L.A. (Red.), De vruchten plukken, WTR trendrapport, 2003. 4 Plugge, L.A. et al. (Red.), ICT – Fundament voor vernieuwing, WTR Trendrapport, 2008. 5 Kay, A.C., ‘Predicting the future’, Stanford Engineering, Volume 1, Number 1 (herfst 1989), p. 1-6. http://www.ecotopia.com/webpress/futures.htm 6 Pingdom, World Internet population has doubled in the last 5 years, 9 april 2012. http://royal.pingdom.com/2012/04/19/world-internet-population-has-doubled-in-the-last-5-years/ 7 CBS, ‘Nederland Europees kampioen internettoegang’, Webmagazine, vrijdag 15 juni 2012. http://www.cbs.nl/nl-NL/menu/themas/bedrijven/publicaties/digitale-economie/artikelen/ 2012-3636-wm.htm 8 PrivacyChoice, http://www.privacychoice.org/ 9 Teunissen, H., Anywere, anytime, anyplace – embrace the Martini Principle, Presentatie Nordunet 2011. http://www.slideshare.net/haroldteunissen/anywhere-anytime-any-place-embrace-the-martini-principle 10  Cern, Worldwide LHC Computing Grid, 2008. http://public.web.cern.ch/public/en/lhc/Computing-en.html 11 Cisco, Cisco Visual Networking Index: Global Mobile Data Traffic Forecast Update, 2011–2016, white paper, 14 februari 2012. http://www.cisco.com/en/US/solutions/collateral/ns341/ns525/ns537/ns705/ns827/ white_paper_c11-520862.pdf 12 Gantz, J., Reinsel, D., Extracting Value from Chaos, IDC, juni 2011. http://www.emc.com/collateral/analyst-reports/idc-extracting-value-from-chaos-ar.pdf 13 Vergano, D. ‘‘Big Data’ disguises digital doubts’, In: USA TODAY, 15 juni 2012. http://www.usatoday.com/tech/science/columnist/vergano/story/2012-06-16/big-data/55628002/1 14 UKB, Benchmark 2006-2010. http://www.ukb.nl/activiteiten/benchmarking.html 15 CBS, StatLine, aantal uitleningen openbare bibliotheken. http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?DM=SLNL&PA=70763ned&D1=19&D2=9- 13&HDR=T&STB=G1&VW=T 16 UKB, Benchmarking van universiteitsbibliotheken - handleiding aanlevering gegevens rapportagejaar 2010, maart 2011. http://www.ukb.nl/activiteiten/benchmarking.html 17 National Library of Finland, Research Library Statistics Database. https://yhteistilasto.lib.helsinki.fi/ 18 SURF, Start ontwikkeling internationale kwaliteitstoets nieuwe Open Access-tijdschriften, mei 2012. http://www.surf.nl/nl/actueel/Pages/StartontwikkelinginternationalekwaliteitstoetsnieuweOpenAccess- tijdschriften.aspx 19 Intech, Assessing the role of librarians in an Open Access world, 13 juni 2012. http://www.intechopen.com/js/ckeditor/kcfinder/upload/files/Role%20of%20the%20Librarian_Sur- vey_Findings_Jun12.pdf
  • 13. Wolken boven het wetenschappelijk bedrijf Hans Dijkman, Cees de Laatschappelijkhet weten-Wolkenbedrijfboven Hans Dijkman Cees de Laat
  • 14. Wolken boven het wetenschappelijk bedrijf 1De wetenschappelijke cyclus bestaat al geruime tijd uit De community rond de Large Hadron weldigende groei van data die zijn weergaeen vast aantal fasen: het ontwikkelen van een hypothese, Collider (LHC), de deeltjesversneller in in de geschiedenis niet kent. De oorsprong CERN nabij Genève, is een voorloper op dit van al die data kunnen sensorennetwerkenhet verzamelen van data middels experimenten, analyse gebied en produceert momenteel meerdere zijn zoals LOFAR, maar ook meetinstrumen-en testen van de hypothese, en publicatie, waarna de petabytes (1015) aan data per jaar. Inmiddels ten, waarnemingen en simulaties. Steeds zijn andere wetenschappen ook op stoom vaker zijn ook de sociale media een broncyclus zich kan herhalen. Tegenwoordig neemt de ho- gekomen, met name de astronomie (LOFAR1), van immense hoeveelheden data. Figuur 1 1 LOFAR staat voor Low Frequency ARray:  aardobservatie en – last but not least – life- laat deze groei zien in exabytes (1018). een radiotelescoop bestaande uit circa 7.000eveelheid data die verzameld wordt en beschikbaar komt kleine antennes die, gegroepeerd als een sciences. Zo wordt een explosie van data zeester, verspreid staan over Noordwest-­voor analyse echter zo bovenproportioneel toe, dat men verwacht van DNA-sequentieanalyseappa­ Hedendaagse ICT maakt het mogelijk Europa. Het centrale deel ervan staat in de ratuur, als gevolg van de spectaculaire om met (zeer) grote datasets te werken. provincie Drenthe.spreekt van een Data Deluge. prijsdaling van die machines. Een verdere V ­ erschillende vormen van datamining vinden uitdaging voor onderzoekers is gelegen in hun opgang en visualisatie speelt een de eis om naast publicaties ook de onderlig- steeds belangrijker rol. Ook disciplines die gende data beschikbaar te maken. traditioneel niet ICT-minded zijn, zoals de geesteswetenschappen, adopteren steeds Multidisciplinaire wetenschap vereist de vaker dit soort technieken. mogelijkheid tot het combineren van data uit verschillende disciplines voor analyse ICT maakt het ook mogelijk om data uit ver- op systeemniveau. De ICT-afdelingen van schillende disciplines bij elkaar te brengen. universiteiten staan voor de taak om hun Maar het gaat niet alleen over technieken. wetenschappers hiervoor faciliteiten te ICT verandert ook de methoden van onder- bieden. Tegelijkertijd is het landschap van zoek, om nieuwe vragen te kunnen beant- de ICT aan enorme veranderingen onder- woorden. Hierdoor is een nieuwe discipline hevig. Grid, virtualisatie en cloudcomputing ontstaan: eScience. hebben hun intrede gedaan. Het nieuwe werken begint te draaien rond Infrastruc- kadertekst 1: eScience tuur, Platform en Applicatie als een service.  zijn vele definities van het begrip Er Dit leidt tot outsourcing en herschikking e ­ Science mogelijk, maar de meest ruime van diensten, waarbij ICT-afdelingen steeds is: ‘eScience of ‘enhanced’ Science omvat vaker meer als broker dan als pure dienst- die domeinen van de wetenschap die vra- verlener opereren. gen proberen te beantwoorden die alleen met behulp van ICT te beantwoorden zijn. Dit hoofdstuk analyseert de verschillende Het gaat dan niet slechts om technieken, technologische ontwikkelingen en hun in- maar ook om methoden. Vrijwel altijd vloed op het proces van wetenschappelijke betreft het interdisciplinaire vraagstukken.’ data-analyse, onderwijs en bedrijfsvoering. Daarnaast kijken we naar de eisen aan de eScience is in vele opzichten veelbelovend publicatie van onderliggende data, het ener- als een op zichzelf staande discipline, gieverbruiksvraagstuk en ontwikkelingen in maar ook als enabler van interdisciplinair de commerciële clouds. onderzoek. Om deze ontwikkeling te ondersteunen, hebben NWO en SURF het Netherlands eScience Center (NleSC) Relevante ontwikkelingen opgericht en de KNAW eHumanities. Het doel van deze centra is het ontwikkelen De datastortvloed en toepassen van eScience-technieken en Vrijwel iedere discipline in de wetenschap -methoden, niet alleen in het bètadomein wordt geconfronteerd met een stortvloed maar ook in de alfa- en gammaweten- aan data. In het jargon wordt gesproken van schappen. een Data Deluge 1 , Data Tsunami of Riding the Wave 2 . Het gaat hierbij om een over-
  • 15. Facts and figures exabytes 1800 Gegenereerde informatie Opslagruimte 1600 1400 1200 1000 800 600 400 200 0 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 Figuur 1 De datastortvloed
  • 16. Wolken boven het wetenschappelijk bedrijf 2 Wolken boven het wetenschappelijk bedrijf 3Cloud-computing cpu core-uren, de hoeveelheid datastorage –  rivate cloud: lokale infrastructuur op p gestalde data in verkeerde handen valt doorEen van de meest zichtbare trends in de en de hoeveelheid getransporteerde basis van cloudtechnologie, in bezit bij bijvoorbeeld inbraak, of verkoop van bedrijfICT is ongetwijfeld cloudcomputing ofwel data. de eigen organisatie of een groep van of hardware.data-services. Hierbij worden door een – al organisaties (community);dan niet commerciële – partij ICT-diensten Kadertekst 2: Wat is cloudcomputing? –  ybride cloud: een private cloud met h Service Level Managementaangeboden aan een groot aantal klanten  en van de meest gebruikte definities E de mogelijkheid van naadloze integratie Hoe zeker is het, dat de performancein de vorm van een virtuele infrastructuur, van cloudcomputing is 3 : met een of meerdere publieke clouds, geleverd wordt waarvoor betaald is? Deplatforms en/of complete toepassingen. ‘cloudcomputing is een model voor indien de workload en gebruikerseisen standaard-SLA’s (service-level-agreements)Het idee hierachter is dat door economy of het eenvoudig en op afroep verkrijgen dat nodig of wenselijk maken. bieden doorgaans weinig garantie als descale (schaalvoordeel) kostenvoordelen en van netwerktoegang tot een gedeelde leverantie van de service faalt. SLA’s zijnwaarborgen voor continuïteit te halen zijn. pool van configureerbare IT-middelen Andere belangrijke aspecten van meestal zo gespecificeerd dat van eenVoor de toepassing in het hoger onderwijs ( ­ bijvoorbeeld, netwerken, servers, cloudcomputing outage wordt gesproken als de dienst eenen het wetenschappelijk bedrijf rijst een storage, applicaties en diensten) die snel D  e economische en kostenaspecten zijn niet zekere tijd onderbroken was. Is de dienstaantal vragen. gealloceerd en beschikbaar gemaakt de enige factoren die de besluitvorming van echter onbereikbaar door een netwerk­• Is er daadwerkelijk een kostenvoordeel? kunnen worden met minimale manage- instituten en onderzoekers zouden moeten storing, dan is de leverancier niet in• s de cloud daadwerkelijk een oplossing I mentinspanning en/of serviceprovider­ sturen. Hieronder behandelen we enkele gebreke. voor het brede scala van applicaties in interactie.’ andere, uitermate belangrijke, factoren. onderwijs, onderzoek en bedrijfsvoering. Hierdoor ligt een deel van de verantwoorde- Ofwel: waar zijn fundamentele problemen Cloud-diensten vallen doorgaans in drie Veiligheid en dataprotectie lijkheid voor het bereiken van SLA-niveaus te verwachten? verschillende categorieën. De argumenten rond veiligheid en datapro- bij de afnemer. Doorgaans heeft de afne-• Zijn er organisatorische belemmeringen? – Infrastructure-as-a-Service (IaaS): de tectie zijn gevarieerd en complex. Sommige mer echter even weinig controle over alle• Zijn er juridische belemmeringen? gebruiker huurt een of meerdere virtuele vaak genoemde punten van zorg zijn: netwerkverbindingen als de leverancier. of fysieke servers, gelokaliseerd in de •  e datalocatie en de wettelijke jurisdictie d Daar staat tegenover dat cloudleveranciersHieronder schetsen we de verschillende datacenters van de cloudprovider. De (denk aan federale acquisitie van gege- meestal technische zekerheden bieden die teaspecten van de ICT-vraag uit de weten- gebruiker heeft op administratorniveau vens onder de Amerikaanse Patriot Act); kostbaar zijn voor institutionele omgevingen.schappelijke wereld en gaan we in op een toegang tot de machines en het staat •  oorschriften voor hoe met persoonlijke vaantal aspecten van bovenstaande vragen. hem/haar volkomen vrij (systeem)soft- data omgegaan moet worden, zoalsDiverse modellen van cloudcomputing zijn ware te installeren en te configureren. de vereiste dat medische data binnen De impact van cloudsrelevant voor het onderzoek, maar vooral –  latform-as-a-Service (PaaS): P de firewall van een instituut of binnenpublieke IaaS-clouds (zie kadertekst 2). de gebruiker heeft interactie met een Nederlandse grenzen moet blijven; Cloud-computing introduceert een nieuw cloud-gebaseerd platform in plaats van •  echnische veiligheidsoverwegingen t businessmodel en aanvullende nieuweDit is omdat: met individuele servers. Het gebruik in serveromgevingen voor meerdere technieken en kenmerken. Hoe zijn die•  e meeste academische interesse is d is gelimiteerd tot de grenzen van de k ­ lanten, en de gevoeligheid van cloud- te gebruiken in het hoger onderwijs van gericht op IaaS-clouds, in het bijzonder geleverde platformomgeving, inclusief providers voor aanvallen. Nederland? Allereerst moeten we het Amazons AWS, en het operating-system en de geleverde t ­ errein opsplitsen in ICT voor de domeinen• aaS het meeste lijkt op wat onderzoekers I applicatie-programmeermethoden. Lock-in bedrijfsvoering, onderwijs en onderzoek. In voorheen hadden aan lokale infrastructuur. –  oftware-as-a-Service (SaaS): S Net als bij andere vormen van ICT-uitbe- elk van deze domeinen kan cloudcomputing de gebruiker heeft interactie met appli- steding bestaat het risico dat men vast een andere rol spelen.De business-modellen voor cloudcomputing catiesoftware die draait op een IaaS- of komt te zitten aan één leverancier: doorberusten op een drietal kenmerken. PaaS-cloudsystem door middel van een de gegroeide afhankelijkheid van diens Bedrijfsvoering•  oor schaalvoordelen en virtualisatie- D cliëntapplicatie – vaak een browser of specifieke software, of doordat zoveel data Voor de bedrijfsvoering is vooral Software technologie kunnen bedrijven fabrieks- een zogenaamde app (applicatie) op bij de leverancier is opgeslagen dat het as a Service (SaaS) van belang. De diverse matig grote hoeveelheden compute- een mobiel apparaat. economisch onaantrekkelijk wordt om ze te applicaties in het bedrijfsvoeringdomein, services aanbieden aan grote aantallen verplaatsen (data-lock-in). bijvoorbeeld SAP of Oracle, lenen zich klanten met een verschillende behoefte  Cloud-systemen worden ook vaak bij uitstek voor het aanbieden als SaaS. aan omvang, duur en frequentie. gekarakteriseerd als: Risicoanalyse en contingency-planning Het probleem zit echter in andere•  e kosten voor de klant worden berekend D Het is essentieel in de besluitvorming aspecten: op basis van de gebruikte eenheden. – publieke cloud: commerciële clouddien- risico’s mee te nemen zoals faillissement •  eveiliging, zoals gebruikerstoegang en b•  e kostenmodellen zijn vaak onderver- D sten in grote datacenters, zoals die van van de cloudprovider, destructieve rampen databeveiliging; deeld in verschillende computationele Amazon, Google, Microsoft, Rackspace bij de provider (brand, overstroming), of de •  rivacy van persoons- en bedrijfs­ p karakteristieken, zoals transactie-counts, and Eduserv; onwaarschijnlijke mogelijkheid dat de daar gegevens;
  • 17. Wolken boven het wetenschappelijk bedrijf 4 Wolken boven het wetenschappelijk bedrijf 5• ocatie van dataopslag om juridische l voeren rekentaken, voor het verwerken van Technische ontwikkelingen een rekenapparaat zijn inmiddels hoger dan redenen; grote hoeveelheden data zoals van de LHC de aanschafkosten.• performance, zoals de responstijd; van CERN. Bij het tweede type computing De combinatie van nieuwe technieken,• beschikbaarheid. gaat het om het doorrekenen van één grote zoals virtualisatie, en cloudcomputing levert Ook het energieverbruik van datacom- geïntegreerde rekentaak zoals een weers- nieuwe datacentrumconcepten op. Dit heeft municatienetwerken vraagt steeds meerDe keuze tussen alles zelf doen of (deels) voorspelling. Cloud-computing is vooral geleid tot flexibilisering en modularisering aandacht. Vooral internetrouters moetengebruikmaken van de cloud is een bedrijfs- e ­ fficiënt voor het eerste type rekenwerk, van datacenters en tot standaardisatie en veel opzoekacties uitvoeren en beslissingenmatige afweging. Een private cloud is de dus capability-computing vereist voorals- schaalvergroting. nemen, en verbruiken daardoor veel meermeest logische oplossing voor de beveili- nog de aanschaf van specialistische archi- energie. Researchnetwerk-organisaties zoalsgingsproblemen, maar staat op gespannen tecturen. We zien dat bijvoorbeeld terug in Datacenter in a box ESNET (Department Of Energy) in de USAvoet met de schaalvoordelen die publieke de aanschaf van een eigen supercomputer Om de infrastructuur te flexibiliseren en starten programma’s om het energieverbruikclouds met zich mee kunnen brengen. door het KNMI. zo snel te kunnen inspelen op capaciteits- te meten als functie van de hoeveelheid behoeften, hebben verscheidene leveran- getransporteerde data in hun netwerk­Onderwijs Discussie over kosten ciers containers met een vrijwel compleet infrastructuur 6 . In het verleden was hetStudenten hebben – meestal zonder het te Recentelijk zijn twee rapporten verschenen datacentrum op de markt gebracht. Deze energieverbruik van netwerkapparatuurweten – ervaring met SaaS: namelijk in de over de kosten van cloudcomputing. Hieruit datacenters-to-go zijn relatief goedkoop en a ­ ltijd constant en dus niet proportioneelvorm van een e-mailaccount bij één of meer blijkt dat het niet per definitie goedkoper uiterst mobiel. met de actuele hoeveelheid getransporteer-van de grote aanbieders zoals Google en is dan een lokaal rekencentrum. Er zijn de data. Nu komen mondjesmaat switchesMicrosoft. Ook onderdelen van de elektroni- echter teveel variabelen om een algemene Figuur 2: Kant-en-klaar datacentrum in een en routers op de markt die een vorm vansche leer- en werkomgeving lenen zich voor conclusie te trekken. Dit betekent dat container 9 energiebesparing bieden, maar er is nogafname via de cloud in de vorm van SaaS. k ­ ostenvergelijkingen gemaakt moeten een lange weg te gaan. Veel energiebespa-Voor het Computer Science-onderwijs is w ­ orden op basis van het soort gebruik. Ze zijn dan ook uitermate geschikt om de ring kan bereikt worden door het dataver-de cloud inmiddels onontbeerlijk. Relatief rekencapaciteit te verhogen als de vraag keer zoveel mogelijk op de optische laag tesimpel en tegen een lage kosten kunnen Met name het Magellan-rapport 8 gaat in toeneemt – en dat doet hij. Dat komt onder laten verlopen, in plaats van elektronisch.verschillende infrastructuren worden gesi- op het gebruik van clouds in onderzoeks­ meer door de toename van het aantalmuleerd met behulp van PaaS. omgevingen. Het trekt enkele belangrijke a ­ pparaten, met name de mobiele. Miljarden conclusies. pc’s, laptops, smartphones en dergelijke De gevolgen voor de universitaireOnderzoek •  etenschappelijke applicaties stellen W gebruiken het internet om clouddiensten af ICT-centraCloud-technologie is veelbelovend voor specifieke eisen die maatwerkoplossingen te nemen. Hierdoor vermindert de noodzaakwetenschappelijke applicaties, doordat die vergen. van een eigen datacentrum, maar de cloud- In zijn bijdrage aan het WTR-trendrapportbaat hebben bij voordelen als toegang tot •  loud-oplossingen (IaaS en PaaS) vragen C leveranciers daarentegen werken hard aan 2008 publiceerde Hans Dijkman een artikelresources op afroep en controle over de aanzienlijke programmeer- en systeem- schaalvergroting. De financiële voordelen onder de titel De noodzaak voor eengebruikersomgeving. De keerzijde is dat de management-ondersteuning. Ze zijn dus kunnen enorm zijn, zoals is te zien in tabel 1. ­universitair rekencentrum. De essentie vantechniek een aanzienlijke impact heeft bij het vooral geschikt voor (organisaties met) het artikel is af te leiden uit de volgendeontwerpen en ontwikkelen van applicaties. technisch vaardige gebruikers. Het kostenvoordeel van een zeer groot grafiek. (Zie figuur 4 )Zo moet een programma deterministisch •  loud-computing staat nog in de C d ­ atacentrum is dus aanzienlijk. Figuur 3zijn; dit wil zeggen dat bij dezelfde input ­kinderschoenen. toont een modern datacentrum in aanbouw. Aanname was dat elke ICT-innovatie eenook dezelfde output wordt geproduceerd, Het beslaat meer dan 11 voetbalvelden. levenscyclus doorloopt met drie fasen.ongeacht het platform of de diepere lagen 1. Fundamenteel: de innovatie ligt nog in de De ICT-centra moetenvan de cloud. Een voorbeeld: de kortste Figuur 3: Modern datacentrum in couveuse en is onderwerp van weten-route om alle Europese hoofdsteden te zich nieuwe doelen aanbouw 11 schappelijk onderzoek.bezoeken mag niet afhangen van de wijze s ­ tellen. Het accent moet 2. Toegepast: introductie in de markt na eenwaarop de kaart van Europa is ingevoerd Groene IT eerste standaardisatie. gaan liggen op specia-en welke programmeertaal is gebruikt. Zo Met het toenemend verbruik van olie en 3. Commodity: breed verkrijgbaar in demogen dus het type load, de samenstelling listische ondersteuning gas stijgen de energieprijzen steeds sneller. markt. De ontwikkeling is volwassen.en dergelijke geen invloed hebben. van onderzoek en minder ICT is een van de grootverbruikers van energie. In Nederland beslaat de energie- De vraag was: waar en wanneer hebben op de breed verkrijg-Er worden meestal twee typen rekenwerk behoefte van de datacenters 2%, en van universitaire rekencentra een toegevoegdeonderscheiden: capacity-computing en bare bedrijfsmatige alle ICT samen al ongeveer 12% van het waarde? En waar neemt de markt het over?capability-computing. Bij de eerste gaat het ­toepassingen. totale nationale verbruik. De kosten van het De doorgetrokken rode en zwarte curvesvooral om vele gelijke en dus parallel uit te energieverbruik tijdens de levensduur van schetsen het verloop zoals dat tot enige
  • 18. Facts and figuresFiguur 2 kant-en-klaar datacentrum in een containerFiguur 3 modern datacenter in aanbouw© 2009 Microsoft Data Center in Dublin Technologie Gemiddeld1 datacentrum Zeer groot datacentrum Factor Netwerk $95 per Mbps/maand $13 per Mbps/maand 7.1 Opslag $2.20 per GB/maand $0.40 per GB/maand 5.7 Beheer ~140 servers/beheerder >1.000 servers/beheerder 7.1tabel 1 : Kostenvergelijking van een gemiddeld en een groot datacentrum 111 ‘ Gemiddeld’ betekent hier een datacentrum met 1.000 servers. ‘Zeer groot’ betekent meer dan 50.000 servers.
  • 19. Wolken boven het wetenschappelijk bedrijf 6 Wolken boven het wetenschappelijk bedrijf 7jaren geleden gold (voor 2008). Universitaire Kadertekst 3: Disruptieve innovatie Computing en networking zijn hard op weg Ook gebruiken de leveranciers virtualisatie-rekencentra liepen voorop in hun aanbod  en disruptieve (ontwrichtende) techno- E maatschappelijke nutsvoorzieningen te technieken die niet altijd transparant zijn.van diensten en producten (rood). De logie of innovatie is een vernieuwing die worden zoals water en elektriciteit. Diverse Virtualisatie levert een groot aantal opscha-commercie ijlde na (zwart). Een voorbeeld een nieuwe markt creëert en daarbij de bedrijven bieden services volgens dat lingsmogelijkheden voor ICT-capaciteit; hetis e-mail: de academische wereld gebruikte bestaande markt verstoort door oudere nutsmodel aan. Het is dan ook te verwach- voegt echter ook moeilijk te determinerenhet al lang voordat het algemeen geaccep- technologie grotendeels te vervangen. ten dat er politieke druk zal ontstaan op het gedrag toe. Het automatisch toewijzenteerd was. Een klassiek voorbeeld uit de ICT is de hoger onderwijs en onderzoek om daar – van resources gebeurt met nog relatief ontwikkeling van de personal computer waar mogelijk – gebruik van te maken. ­ beperkte kennis van de specifieke eisenIn de periode sinds het vorige trendrapport en het effect daarvan op de verkoop van Er is tenslotte ook niet zoiets als acade- van de ­ pplicaties. En de kostenvoordelen azien we echter een significante versnelling minicomputers. Een vergelijkbaar effect misch water of academische stroom, en zijn niet onmiddellijk evident. Metingen 4 5bij de commodity-aanbieders. De gestip- is de ontwikkeling van de tabletcomputer voor een koelkast gaat men ook niet naar tonen aan dat hierdoor de performance vanpelde zwarte curve schetst hun opkomst. en het effect daarvan op de verkoop van het Kamerlingh Onnes Laboratorium in applicaties heel wisselend kan zijn.De toegevoegde waarde van universitaire desktop-pc’s. L ­ eiden. Publieke clouds lijken de toekomstrekencentra (gestippelde rode curve) zal te hebben. En bij gebruik van een publieke cloud moetnavenant veranderen. E-Mail is nu door De verschuiving van toegevoegde waarde u zich vier vragen stellen.menige universiteit of hogeschool uitbe- naar externe partijen (zwarte stippellijn) De dominante trends zijn dus de datastort- •  at te doen bij faillissement van de Wsteed aan Google, Microsoft en dergelijke dwingt universitaire rekencentra nog verder vloed aan de gebruikerskant en cloudcom- provider?cloudaanbieders. terug naar ondersteuning van onderzoek. puting bij de aanbieders. Voor een deel kan •  at te doen bij (on)voorziene W De vraag die zich dan voordoet, is of een de cloud het antwoord bieden op de Data destructieve rampen?De ICT-centra moesten zich dus nieuwe centraal geleid institutioneel rekencen- Deluge; al moet dan wel eerst een aantal •  at indien data echt in compleet Wdoelen stellen. Het accent moet gaan liggen trum daarvoor wel de meest geschikte vraagstukken worden opgelost. verkeerde handen valt?op specialistische ondersteuning van onder­ organisatie­vorm is. •  oe lang kan uw organisatie bedrijfs- Hzoek en minder op de, inmiddels breed Maar mede voor de concurrentiepositie van matig overleven als specifieke dienstenverkrijgbare, bedrijfsmatige toepassingen. de Nederlandse wetenschap zal specifieke uitvallen?Sinds 2008 hebben opnieuw vele innovaties Discussie capability-computing nodig blijven, bijvoor-plaatsgevonden. Niet alleen in de techniek beeld voor LOFAR en SKA. De capacitatievemaar ook in de diensten. Virtualisatie en Zoals opgemerkt neemt de hoeveelheid vraag daarentegen vraagt om een basale Tot slotopkomst van zeer grootschalige datacentra data die omgaat in de wetenschappelijke wetenschapscloud met een elastischeboden ruimte voor het ontwikkelen van wereld buitenproportioneel toe in omvang uitwijk naar de commerciële cloud. Cloudcomputing lijkt de oplossing voor decloudcomputing. en complexiteit. Maar ook in de negen top- Data Deluge en de behoefte aan een flexi- sectoren van de Nederlandse economie is Privacygevoelige data vereisen een private bele infrastructuur. Maar eerst moeten nogDe cloud blijkt een disruptief effect te data het doorsnijdende thema. Steeds vaker cloud. Zo’n voorziening moet, om beleids- veel van de voornoemde vragen wordenhebben op de traditionele IT-markt (zie wordt in het kader van open data terecht redenen en voor een flexibele competitieve beantwoord. SURF zou hier een leidende rolkadertekst 3). Hieraan hebben verschillende vereist dat de onderliggende gegevens van voorsprong in de wetenschap, onder Neder- in kunnen spelen. Daarnaast zou SURF hetontwrichtende innovaties bijgedragen. We een wetenschappelijke publicatie gearchi- landse controle staan. Deze omgeving kan initiatief kunnen nemen tot het bouwen vandenken aan systeemvirtualisatie (virtual ma- veerd en gepubliceerd worden. En data echter met een adequate firewall elastisch een cloud-exchange.chines ofwel VM; voorbeelden zijn Xen en wordt vaker multidisciplinair gebruikt. verbonden worden met een commerciëleVMware), optische netwerken, schijfopslag- cloud. Hierbij is trust, policy en firewallingcapaciteit, web-services, semantisch web, Het groeiende belang van digitale gegevens op VM/cloud-niveau noodzakelijk. (Zieen sociale media. Hierdoor is de grafiek over vraagt om een geïntegreerde technische, figuur 6)de toegevoegde waarde veranderd. Externe organisatorische en juridische aanpak. Deaanbieders beperken zich niet langer tot Data Deluge vergt ook een hoge capaciteit Cloudservices staan nog in de kinderschoe-het ondersteunen van commodities met een van de computer-, network- en storage-infra- nen. Bij de selectie van een provider binnenlage toegevoegde waarde: ze spelen een structuur. Die moet tevens Reasonable And de publieke cloud is het dan ook verstandigsteeds belangrijker rol bij de ondersteuning Non Discriminatory (RAND) beschikbaar te beseffen dat er nog weinig gestandaar-van specialistisch onderzoek, bijvoorbeeld en vindbaar zijn. Daartoe zijn gestandaar- diseerd is. Net als bij traditionele softwaremet cloud storage. diseerde methodieken nodig om de data heeft elke leverancier zijn eigen oplossing. te beschrijven. Dit is niet triviaal en vergt Dit belemmert het overstappen naar eenFiguur 5: Effecten van cloudtechnologie op nog veel onderzoek. (Zie ook het hoofdstuk andere leverancier: het bekende vendortoegevoegde waarde ‘The cloud: Welk recht is van toepassing (op lock-in. mij)?’ van Smits.)
  • 20. Facts and figures exchange PUBLIC Fundamenteel Toegepast Commodity Toegevoegde waardeVIRTUAL 02010 Figuur 4 ICT-innovatielevenscyclus vóór opkomst van cloudcomputing Fundamenteel Toegepast Commodity Toegevoegde waarde 0 Figuur 5 Effecten van cloudtechnologie op toegevoegde waarde
  • 21. Facts and figures exchange PRIVATE PUBLIC VIRTUAL Figuur 6 Virtuele wetenschapscloud met een elastische uitwijk van de private naar de commerciële publieke cloudeel Toegepast Commodity Fundamenteel Toegepast Commodity Toegevoegde waarde 0
  • 22. auteurs referenties WOLKEN BOVEN HET WETENSCHAPPELIJK ­BEDRIJF Dr. J.P. Dijkman Onafhankelijk strategisch ICT-adviseur, voormalig directeur van het Informatiserings- centrum van de Universiteit van Amsterdam, een van de grondleggers van het eScience centrum in Nederland. Specialisme: het toepassen van ICT in w ­ etenschap en onderwijs. Prof.dr.ir. C.T.A.M. de Laat Hoogleraar System and Network Engineering aan de Faculteit der Natuurwetenschappen, Wiskunde en Informatica van de Universiteit van Amsterdam Specialisme: Geavanceerde systemen en ( ­ optische) netwerken voor het beoefenen van moderne wetenschap 1  T. & A. Trefethen, ‘The Data Deluge: An e-Science Perspective’. In: Berman et al. (Eds.) Grid Hey, Computing: Making the Global Infrastructure a Reality. DOI: 10.1002/0470867167.ch36, John Wiley & Sons, Ltd, 2003. 2 High level Expert Group on Scientific Data, Riding the wave – How Europe can gain from the rising tide of scientific data. European Union, 2010. http://cordis.europa.eu/fp7/ict/e-infrastructure/docs/hlg-sdi-report.pdf 3  rance, T. & P.M. Mell, The NIST Definition of Cloud-computing. NIST, Special Publication 800-145 (28 G september 2011). http://www.nist.gov/manuscript-publication-search.cfm?pub_id=909616 4 Giurgiu, A. & R. Strijkers, Automatic Network Configuration in Clouds. Research Project 29, 2009- 2010. http://rp.delaat.net/ 2009-2010/index.html 5  Wang, G. & T.S.E. Ng, ‘The Impact of Virtualization on Network Performance of Amazon EC2 Data Center’. IEEE INFOCOM’10, San Diego, CA, maart 2010. http://www.cs.rice.edu/~eugeneng/papers/INFOCOM10-ec2.pdf 6 E  CR Initiative, Network and Telecom Equipment – Energy and Performance Assessment. Draft 3.0.1 (14 december 2010). http://www.ecrinitiative.org/pdfs/ECR_3_0_1.pdf 7  t. Arnaud, B., Replacing electrical transmission lines with optical networks. 30 november 2007. S http://green-broadband.blogspot.com/2007/11/replacing-electrical-transmission-lines.html 8  Department of Energy, The Magellan Report on Cloud-computing for Science. December 2011. U.S. http://science.energy.gov/~/media/ascr/pdf/program-documents/docs/Magellan_Final_Report.pdf 10 Waldrop, M.M., ‘Data center in a box’. In: Scientific American 297 (2007), p. 90-93. 11  Hamilton, J.R.H., Internet-Scale Service Efficiency. LADIS 2008. http://www.cs.cornell.edu/projects/ladis2008/materials/JamesRH_Ladis2008.pdf
  • 23. The cloud: The cloud: Welk recht is van toepassing (op mij)? Jan SmitsWelk rechtis vantoepassing(op mij)? 1Jan Smits1 L  ees voor ‘op mij’ bijvoorbeeld ‘mijn universiteit’, of ‘mijn gemeente’, of ‘mijn familie’, et cetera.
  • 24. The cloud: Welk recht is van toepassing (op mij)? 1In een recent boek over internationaal recht stond Opvallend hoe synchroon de duiding loopt, soevereiniteit toegekend dienen te wordeneen alinea die ik de lezer niet wil onthouden.2 of het nu om de zee of het internet gaat. voor de bescherming van de veiligheid (met De volle zee is van niemand en het internet zo min mogelijk extraterritoriale werking) is ook niet van iemand. Maar dat stelt en interne orde. V  an oudsher is het internet gezien als het commu- voor degeen die zich er op beweegt wel degelijk allerlei vraagstukken. Vanaf Hugo Dit is geen pleidooi om een nationale of nicatie-middel bij uitstek, waarvan het gebruik aan de Groot die in 1609 zijn beroemde Mare E ­ uropese (internet)zone te creëren waar Liberum schreef tot aan het vaststellen van geen rechten zouden gelden. Maar die een ieder vrij moest staan. Pogingen om ook internet de UN Convention on the Law of the Sea rechten zouden dienen te worden geregeld voor nationale toe-eigening vatbaar te verklaren (...) (UNCLOS) op de Montego Bay-conferentie langs internationaal-publiekrechtelijke van 1982 hebben zeer veel juridische en d ­ ynamiek en niet via extraterritoriale werking zijn vooralsnog op beslissende weerstand gestuit (..). j ­urisdictieproblemen gespeeld. Sinds vanuit één jurisdictie, zoals nu vaak het geval UNCLOS behoren veel van die problemen is. Een VN-conventie handelend over het Internet werd als res communis (een aan allen ge- echter tot het verleden. Lukt dat ook voor het niet-territoriale stuk van het internet is mijn meenschappelijk goed) beschouwd. Slechts voor de recht dat op het internet van toepassing is? ultieme wens vanuit academisch Nederland. bescherming van de veiligheid en interne orde werd de Jurisdictieonderwerpen zijn van groot belang in de onlinewereld, zowel voor het verrichten Gevaren van de cloud staatsoevereiniteit toegekend (...). 1 van activiteiten als voor gebruikers. Veel Het behoud van de eigen (instellings) A  an de andere kant heeft Internet haar belang als handelingen op het internet hebben immers soevereiniteit, identiteit en jurisdictie in de juridische aspecten maar tegelijkertijd een cloud zijn namelijk belangrijk. Het lijkt er communicatiemiddel, dat zo min mogelijk verstoord multinationaal karakter. Daarmee belanden nu vaak op dat de juridische problematiek we al snel bij het internationaal privaatrecht. ons zo overweldigt, dat bestuurders als een moet kunnen worden, behouden en bij dat behoud heeft Dit wordt meestal conflictenrecht genoemd, konijn in de nacht in de koplampen blijven iedereen belang. 2 want je wilt in een conflict weten naar welke staren. De gezamenlijke universiteiten en rechtbank in welk land je een rechtszaak hogescholen kunnen wel degelijk een ‘vuist’ kan brengen. Daarmee is het dus internatio- maken. Zoals dat ook is gebeurd met het naal recht, maar alleen vanwege het feit dat aanschaffen van licenties voor programma-In dit citaat stond niet het woord internet, maar de zee. grensoverschrijding tussen twee grond- tuur en wetenschappelijke tijdschriften. gebieden een rol speelt, over een verder volkomen privaatrechtelijk probleem. Het is nu zaak tot handelen over te gaan, door aan degenen bij wie het hoger onder- Rete liberum wijs clouddiensten contracteert duidelijk Voor het open, transparant en rechtvaardig te maken dat de jurisdictie en het toepas- juridisch regelen van het verkeer op en selijke recht Nederlands dienen te zijn. via internet hebben we eenzelfde wijsheid Net als dat aanvankelijk moeilijk lag met nodig als die Hugo de Groot tentoon- de licenties voor programmatuur, zal het spreidde. Als juridisch concept is het Recht gezamenlijke optrekken van de bestuurders van de Vrije Zee naar analogie zeer bruik- hier op termijn het verschil maken. Ook het baar. Op volle zee kan door geen enkele gezamenlijk formuleren, bijvoorbeeld in staat eigendom worden geclaimd en dus SURF-verband, van ‘algemene voorwaarden’ ook geen jurisdictie. Mutatis mutandis zou voor af te nemen diensten is belangrijk. hetzelfde voor het internet moeten gelden. I ­nstellingsspecifiek kan er dan altijd nog De toegang tot elke zee loopt altijd via een apart worden onderhandeld, natuurlijk. land en territoriale zee, net als de toegang Maar waar het gaat om toepasselijk recht, tot internet via een land en zijn jurisdictie jurisdictie, respect voor de Europese bena- (ver)loopt. Maar het territoir aan deze kant dering van privacybescherming, scannen van de zee heeft geen zeggenschap over van mail, en inbreuk maken op de menings- het territoir aan de andere kant van de zee. uitingsrechten van anderen, kunnen we één 2 U  it dit citaat heb ik sommige woorden weggehaald en daarvoor andere in de plaats gezet. Dat zou ook op het internet moeten gelden. lijn trekken. Net als in het zeerecht zou slechts staat-
  • 25. The cloud: Welk recht is van toepassing (op mij)? 2 Chaordisch onderwijs en onderzoek 1Veel clouddiensten kennen Amerikaans Aangezien onze eigen overheid3 lang niet 3 D  enk aan het gestuntel rondom het al dan niet Subversive teaching De nadruk op efficiency en rendement in derecht (?) en zelfs wanneer dat niet zo is, altijd zelf weet wat ze wil, is er een belang- tekenen van ACTA, of aan het gedoe rondom Gemotiveerde en creatieve docenten en recente prestatieafspraken tussen overheid netneutraliteit in de Telecomwet (die gelukkigmatigt de US administration zich vaak toch rijke taak weggelegd voor SURF: zorg door ons parlement werd ‘opgedrongen’): de studenten voelen zich niet thuis in het en universiteiten roept vooral associaties opeen extraterritoriale (rechts)macht aan, voor versterking van het begrip en de regering voelde er niets voor. fabrieksconcept. Zij starten eigen initiatieven met het meer dan een eeuw oude manage-door Amerikaanse firma’s te verplichten ook juridische kennis van deze materie, zodat om zich – meer ondanks dan dankzij de mentdenken van Taylor, dat zich uitsluitendin het buitenland te handelen overeenkom- de koplampen worden uitgezet en er weer onderwijsinstelling – bezig te houden met bewezen heeft in industriële omgevingen enstig Amerikaans recht. Dat betekent dus wordt nagedacht en gehandeld. Want het leren, creëren en ondernemen. zelfs daar ter discussie staat.dat volgens Nederlands recht afgesproken commerciële belang van een paar (Ameri-voorwaarden Amerikaanse firma’s niet ont- kaanse) firma’s rechtvaardigt toch niet dat Zo kent het subversive teaching in de VS Wat te doen?slaan van hun nationale regels. Met andere we afstand zouden doen van een flink deel steeds meer aanhangers. Hierbij gaat het Neen, het is niet onze bedoeling om nuwoorden: ook al is er afgesproken dat het van onze soevereiniteit en identiteit – en om facilitering van het leerproces door de met de zoveelste onderwijsvernieuwingcontract niet onder Amerikaans recht valt, andere waarden als onderzoeksvrijheid, docent. Die docent is enthousiasmerend te komen, en al helemaal niet met eenhet valt er toch onder! Denk aan Gonggrijp intellectuele onafhankelijkheid en zo in plaats van beoordelend. Hij bevordert voorstel tot complete reorganisatie vanen zijn eventuele bemoeienis met WikiLeaks, verder?4 Dat kan alleen als we dat met ons 4 V  oor cloudbedrijven is het scannen van mail/ kritisch denken en slaat discussie niet de onderwijs- en onderzoekswereld in ons berichten een geldmachine, aangezien er beterTwitter werd door de Amerikaanse overheid volle verstand doen, wetende wat we dood met zijn eigen mening of het ultieme land. Wij pleiten ook niet voor een volledig gerichte marketing door kan worden bedreven.verplicht alle tweets af te geven, terwijl die weggeven. En daarvan is op dit moment ‘antwoord’. De lessen ontwikkelen zich uit zelfsturende onderwijsorganisatie waarinvermoedelijk vanaf Nederlands grondgebied zeker geen sprake. inspiratie door reële complexe problemen. traditionele curricula, roosters, contacturenop de cloud waren gezet. De docent moedigt samenwerking tussen en kwaliteitscontroles volledig worden Ontwaakt en handelt! studenten aan. Bovenal heeft de inbreng afgeschaft. In plaats daarvan geven wijReële risico’s van studenten invloed. Er wordt geen aan, hoe een organisch perspectief eenMijn advies zou zijn om het Recht van de De Cloud vooraf tot in de details uitgedachte structuur onderzoeks- en onderwijsecologie creëertVrije Zee van Hugo de Groot opnieuw in te ‘ ­afgedraaid’ waarin de studenten alleen con- waarin docenten en studenten geïnspireerd, Het lijkt er nu vaak op datzetten om duidelijkheid te verkrijgen – dan sument zijn. 1 (Zie Figuur 1: ICT en orde) gedreven, creatief en innovatief mogen zijn.wel een raamwerk te creëren waarbinnen de juridische problema-duidelijkheid ontstaat – over de juridische tiek ons zo overweldigt, Hoewel de ideeën van subversive teaching (Zie Figuur 2: Chaordisch gebruik van ICT)status van clouddiensten. al uit de vroege jaren ‘70 stammen, passen dat bestuurders als een ze geweldig bij de eisen van de huidige tijd. We richten ons in dit hoofdstuk daaromHet recht heeft immers behoefte aan plaats, konijn in de nacht in de Ook recent onderzoek onderschrijft dat op chaordisch1 onderwijs en onderzoek. 1 H  et begrip ‘chaordisch’ slaat op een systeemhet heeft je locatie nodig om te weten koplampen blijven drie nieuwe concepten cruciaal zijn voor Een omgeving waarin aandacht is voor de van bestuur dat karakteristieken van chaos en orde vermengt. Deze mix wordt vaak om-wat je rechten zijn: op privacy, vrijheid vernieuwing van de leeromgeving: perso- noodzakelijke regels, efficiency en organi- staren. schreven als een harmonieuze coëxistentie dievan meningsuiting et cetera. Hier ligt ook nalisatie, coöperatie en informeel leren. 2 satie, maar die daarnaast ruimte biedt voor kenmerken van beide vertoont, en waarbij noch chaotisch, noch ordelijk gedrag domineert. Deeen primaire verantwoordelijkheid van de Wij verbazen ons dat deze nog altijd geen creativiteit en chaos. We sluiten zo aan term is bedacht door Dee Hock, de stichter enb­ estuurders in het hoger onderwijs, want vooraanstaande plek hebben in de strategie bij de trend dat creativiteit, innovatie en voormalig bestuursvoorzitter van creditcard-juist omdat de vrijheid van onderzoek zo van het hoger onderwijs. ondernemerschap belangrijk zijn voor de organisatie VISA.belangrijk is, is het bezit van een veilige, toekomst van Nederland. De welvaart zalgoed omschreven juridische haven van Ook het Engelse kamerlid Michael Gove 3 moeten komen van hoogopgeleide crea-eminent belang. Dan mogen er geen mis- heeft recent gewezen op de vreemde tieve mensen: de zogenoemde creatieveverstanden zijn over de vraag onder welk mismatch: enerzijds het sinds de industriële klasse. Die zijn niet opgeleid in geoliederecht je valt. revolutie volledig ongewijzigde onderwijs, onderwijsfabrieken, maar in centra waar anderzijds de leefwerelden van jonge experimenteren en samenwerken beloondWant het kan zomaar gebeuren: je reist mensen en docenten en de ICT-tools die worden.als universitair medewerker naar de VS en zij buiten de organisatie gebruiken. Hetwordt aangehouden wegens een door CIA/ onderwijs draait nog grotendeels om hetFBI gescande mail in Hotmail of Gmail, overdragen van (bestaande) kennis – wat Neen, het is niet onzeomdat je studenten hun werkstukken ook nogal wonderlijk is, gezien de snelle bedoeling om nu methandelend over het islamitische strafrecht veroudering van veel van die kennis in een de zoveelste onderwijs-inleverden via die clouddienst. Waar het zich vernieuwende wereld.gaat om het garanderen van de acade- vernieuwing te komen.mische vrijheid, mag niets aan het toeval Curricula zijn gebaseerd op de achterhaaldeworden overgelaten! aanname dat groepen mensen min of meer identiek zijn qua vooropleiding en voorkennis.
  • 26. referenties the clouD: welk recht is van toepassing (op mij)?Prof.mr.dr. J.M. SmitsHoogleraar Recht en techniek, ­Technische Universiteit Eindhoven.Consultant ­ elecommunicatie: 2knowit tSpecialisme: recht en informatica 1 Gavouneli, Maria, Functional jurisdiction in the law of the sea. Leiden, 2007, p. 10-11. 2 Kooijmans, P.H. & M.M.T.A. Brus, Internationaal publiekrecht in vogelvlucht, 10e druk. Deventer, 2008, p. 52.
  • 27. Chaordisch onderwijs en onderzoek Ingrid Mulder, Jos van Hillegersberg, Jaap van Tillonderwijs enChaordischonderzoek Jos van Hillegersberg Ingrid Mulder Jaap van Till
  • 28. Facts and figures “ would like to I thank Wikipedia and Google for getting me here”
  • 29. Chaordisch onderwijs en onderzoek 1Orde, chaos of beiden? Subversive teaching De nadruk op efficiency en rendement in de Gemotiveerde en creatieve docenten en recente prestatieafspraken tussen overheid studenten voelen zich niet thuis in het en universiteiten roept vooral associaties opHoger-onderwijsinstellingen voelen de druk van veranderende fabrieksconcept. Zij starten eigen initiatieven met het meer dan een eeuw oude manage- om zich – meer ondanks dan dankzij de mentdenken van Taylor, dat zich uitsluitendwensen van de omgeving. De overheid stuurt met harde onderwijsinstelling – bezig te houden met bewezen heeft in industriële omgevingen en leren, creëren en ondernemen. zelfs daar ter discussie staat.prestatieafspraken: hoger studierendement en lagere uitval.Ook het wisselen van opleiding en het volgen van een tweede Zo kent het subversive teaching in de VS Wat te doen? steeds meer aanhangers. Hierbij gaat het Neen, het is niet onze bedoeling om nustudie moeten zoveel mogelijk worden uitgebannen. om facilitering van het leerproces door de met de zoveelste onderwijsvernieuwing docent. Die docent is enthousiasmerend te komen, en al helemaal niet met een in plaats van beoordelend. Hij bevordert voorstel tot complete reorganisatie vanTegelijkertijd wenst het bedrijfsleven méér dan inhoudelijk kritisch denken en slaat discussie niet de onderwijs- en onderzoekswereld in ons dood met zijn eigen mening of het ultieme land. Wij pleiten ook niet voor een volledigg­ eschoolde studenten. Bedrijven en andere organisaties ‘antwoord’. De lessen ontwikkelen zich uit zelfsturende onderwijsorganisatie waarin inspiratie door reële complexe problemen. traditionele curricula, roosters, contacturenwerken al lang niet meer vooral industrieel-hiërarchisch, en De docent moedigt samenwerking tussen en kwaliteitscontroles volledig wordenvragen geen uitwisselbare ‘fabrieksarbeiders’. Creativiteit, studenten aan. Bovenal heeft de inbreng afgeschaft. In plaats daarvan geven wij van studenten invloed. Er wordt geen aan, hoe een organisch perspectief eenzelfsturing en communicatieve vaardigheid worden alom vooraf tot in de details uitgedachte structuur onderzoeks- en onderwijsecologie creëert ‘ ­afgedraaid’ waarin de studenten alleen con- waarin docenten en studenten geïnspireerd,genoemd als basis voor een moderne carrière. Vooral het sument zijn. 1 (Zie Figuur 1: ICT en orde) gedreven, creatief en innovatief mogen zijn.vermogen om samen te werken in nieuwe onverwachte Hoewel de ideeën van subversive teaching (Zie Figuur 2: Chaordisch gebruik van ICT)­ ombinaties is gewild. Wie over schuttingen heen kijkt bij hetc al uit de vroege jaren ‘70 stammen, passen ze geweldig bij de eisen van de huidige tijd. We richten ons in dit hoofdstuk daaromonderzoeken van problemen, het bedenken van oplossingen, Ook recent onderzoek onderschrijft dat op chaordisch1 onderwijs en onderzoek. 1 H  et begrip ‘chaordisch’ slaat op een systeem van bestuur dat karakteristieken van chaos enen het leren van en met anderen, is meer dan welkom. drie nieuwe concepten cruciaal zijn voor Een omgeving waarin aandacht is voor de orde vermengt. Deze mix wordt vaak om- vernieuwing van de leeromgeving: perso- noodzakelijke regels, efficiency en organi- schreven als een harmonieuze coëxistentie die nalisatie, coöperatie en informeel leren. 2 satie, maar die daarnaast ruimte biedt voor kenmerken van beide vertoont, en waarbij noch chaotisch, noch ordelijk gedrag domineert. De Wij verbazen ons dat deze nog altijd geen creativiteit en chaos. We sluiten zo aanHelaas dreigt het hoger onderwijs – als reactie op de toen- vooraanstaande plek hebben in de strategie bij de trend dat creativiteit, innovatie en term is bedacht door Dee Hock, de stichter en voormalig bestuursvoorzitter van creditcard-emende druk – terug te vallen op het traditionele kwaliteits- van het hoger onderwijs. ondernemerschap belangrijk zijn voor de organisatie VISA. toekomst van Nederland. De welvaart zalen efficiencydenken. Er is een golf van top-down-initiatieven Ook het Engelse kamerlid Michael Gove 3 moeten komen van hoogopgeleide crea- heeft recent gewezen op de vreemde tieve mensen: de zogenoemde creatievegericht op minder kosten, meer controle, meer regels, aan- mismatch: enerzijds het sinds de industriële klasse. Die zijn niet opgeleid in geoliedepakken van langstudeerders, accreditatieprocessen, efficiën- revolutie volledig ongewijzigde onderwijs, onderwijsfabrieken, maar in centra waar anderzijds de leefwerelden van jonge experimenteren en samenwerken beloondtie in het curriculum, registratie van contacturen, nieuwe mensen en docenten en de ICT-tools die worden. zij buiten de organisatie gebruiken. Hetbekostigingsmodellen, schaalvergroting enzovoort. Deze onderwijs draait nog grotendeels om het Neen, het is niet onzedominante denktrant draagt het risico in zich, dat het hoger overdragen van (bestaande) kennis – wat ook nogal wonderlijk is, gezien de snelle bedoeling om nu metonderwijs verwordt tot een les- en onderzoeksfabriek waar veroudering van veel van die kennis in een de zoveelste onderwijs- zich vernieuwende wereld.alleen efficiëntie en aantallen tellen. vernieuwing te komen. Curricula zijn gebaseerd op de achterhaalde aanname dat groepen mensen min of meer identiek zijn qua vooropleiding en voorkennis.
  • 30. Facts and figures Figuur 1 ICT en orde Figuur 2 Chaordisch gebruik van ICT
  • 31. Chaordisch onderwijs en onderzoek 2 Chaordisch onderwijs en onderzoek 3We maken in dit hoofdstuk duidelijk dat internationaal. Hierbij moet niet worden Onderzoeksproject: Starten vanuit passie vraag. Ze biedt vooral ruimte en tijd in dechaordisch onderwijs en onderzoek kan gedacht aan formele top-downallianties, Samenwerking in onderzoeksprojecten agenda’s van veelgevraagde professionals.floreren met de juiste ICT-ondersteuning. maar veel meer aan micro-sourcing: simpel wordt veelal bepaald door de strategische Met deze subsidie kunnen ze ervaringenDe traditionele ICT wordt ingezet voor het opgezette samenwerkingsverbanden agenda van de instelling en de voorwaarden delen en gezamenlijk casestudies uitvoeren.faciliteren van processen, prestatie-indica- met directe meerwaarde voor student en die de subsidieverstrekker stelt. Partijen De grote omvang van de co-financieringtoren, volgsystemen en kwaliteitsbewaking. ­docent/onderzoeker. zoeken elkaar op om een gedeelde onder­ bewijst de waarde van het onderzoek voorDeze ICT heeft beperkte strategische zoeksagenda te definiëren waarvoor de industrie.waarde voor onderwijs en onderzoek maar David de Ugarte wijst hier op het steeds financiering beschikbaar is. Ook al is eris eenvoudigweg een kritische basisvoor- grotere belang van phyles, transnationale daadwerkelijk een gemeenschappelijke Men maakt zich geen zorgen over belangen­ziening. 4 Het ligt voor de hand deze ICT communities die sneller kunnen inspringen op o ­ nderzoeksinteresse, de samenwerking verstrengeling of IPR-rechten. Het team isgrootschalig te organiseren in expertise­ de kansen van globalisering dan traditioneel tussen de verschillende academische en overtuigd dat iedereen leert, dat de pancentra op basis van operational excellence. georganiseerde ondernemingen: industriële partijen verloopt vaak moeizaam. vol ideeën overstroomt: er is meer dan Niet zelden bemoeilijkt belangenverstrenge- genoeg voor iedereen. Industriële partnersDe nieuwe ICT draait om Web 2.0 en social Winning a bet in the cyberpunk and ling het bereiken van gemeenschappelijke betrekken collega’s en hun achterban bij hetmedia. Deze tools worden omarmd voor postmodern world we live in nowadays doelen. project en bij de workshops; dat leidt tota­ ndere toepassingen: brainstorming, virtu- amounts to nothing but resisting and kenniscirculatie en een duurzame doorwer-ele samenwerking, crowdsourcing, proto- thriving. In order to do so, one must Een mooi samenwerkingsinitiatief waarin king van de opgebouwde kennis. Ook dezetyping en kennisdeling (zie onder meer 5 ). truly belong in this world, truly love juist gemeenschappelijke passie academi- ‘gasten’ dragen actief bij. De gedrevenheidHet tempo waarin deze ICT zich ontwikkelt, its frontiers. Phyles are the children of sche en industriële partijen bijeenbrengt, is van onderzoekers en industriële partners isis al lang niet meer bij te houden voor de its explorers: of free software, virtual het project PSS 101 dat binnen het CReative zo groot dat het project voor het officiëleIT-afdelingen van de instellingen. Hier past c ­ ommunities, cyberactivism, and the Industry Scientific Programme (CRISP zie CRISP-programma uit loopt, met mooiegeen traditionele organisatie. De uitdaging globalisation of the small. 7 figuur 3), is gestart. 8 Een interdisciplinair inzichten.is de creatieve student en onderzoeker team van onderzoekers van verschillendete begeleiden en aan te moedigen bij zijn In de volgende paragraaf geven we een faculteiten van de TU Delft en de Design Onderwijsproject: Joint Courses Insteadontdekkingsreis: aantal voorbeelden van initiatieven die Academy Eindhoven werkt samen met of Joint Degrees? passen binnen chaordisch onderwijs en grote industriële partners en ontwerpbu- Het European Research Center for Infor-  ike all social media platforms, Facebook L onderzoek. Deze initiatieven zijn ontstaan reaus om zicht te krijgen op het gehele mation Systems (ERCIS, zie figuur 4) is een exists in a constant state of change and ondanks de steeds strakkere sturing met netwerk dat betrokken is bij het ontwikkelen samenwerkingsverband van meer dan 20 evolution. Everything moves at a cracking standaardisatie en rendementsmeting. In van een product-service-systeem. De ken- universiteiten. 9 Veel formele regels kent pace, and today’s cutting edge innovation de daarop volgende paragraaf houden we nisinstellingen brengen kennis over metho- het netwerk niet, anders dan dat slechts één is tomorrow’s garbage. 6 een pleidooi om volop de ruimte te bieden den en technieken in, het netwerk van MKB onderzoeksgroep per land lid kan zijn van aan dit soort chaos naast de orde, en deze inclusief ontwerpbureaus levert innovatieve het netwerk. Het netwerk wordt gecoör-Voor het bestuur van de hoger-onderwijsin- chaos optimaal te faciliteren via organisatie concepten en de grote industriële partners dineerd vanuit de Westfälische Wilhelms-­stelling betekent dit, dat uitsluitend focus- en ICT. Ten slotte ronden we het hoofdstuk faciliteren het ‘nieuwe werken’ door het Universität in Münster, maar initiatievensen op efficiënt onderwijs en onderzoeks- af met een serie frequently asked questions. inbrengen van cases. komen van alle leden.ondersteuning een doodlopende route is.Het creëren van een chaordische omgeving Het verbinden van de verschillende netwer- Op het jaarlijkse onderzoeksseminar vanmoet het doel zijn. Ruimte geven aan instel- Praktijkvoorbeelden van chaordische ken brengt veel inspiratie en betrokkenheid het ERCIS-netwerk in juni 2011 in Bordeauxlings- en grensoverschrijdende innovatieve projecten teweeg. Industriële partijen kijken graag bij ontstond het idee om gezamenlijk eeninitiatieven is de enige kans om toegevoegde elkaar in de keuken, leren daarbij veel, en mastervak te organiseren, Informationwaarde te leveren. Niet het ­nperken van de i Hieronder geven we drie inspirerende brengen ook kennis in. Tijdens de bijeen- S ­ ystems for the Millenium Challenges,ruimte die docenten hebben, maar het om- voorbeelden uit onze eigen ervaring. Deze komsten komen voorstellen op tafel om wat waarbij internationale teams van studen-armen van subversive teaching is de beste voorbeelden tonen hoe ad-hocinitiatieven werkt bij de ene partij ook bij de andere toe ten een wetenschappelijk artikel schrijvenroute naar succes. en een gezonde dosis chaos hebben geleid te passen. Zo hebben industriële partners over de mogelijke bijdrage van ICT aan tot vruchtbare grensoverschrijdende een zogeheten low hanging fruit-workshop de vijftien uitdagingen van het MillenniumDaarnaast zal samenwerking moeten samenwerking, die tevens naadloos aansluit georganiseerd om deze onbenutte kansen Project. 10 Studenten volgen seminars viaworden aangemoedigd op vele niveaus. op de orde van de lopende onderzoekslijnen te inventariseren en een plan van aanpak te het Web, werken samen met behulp van eenNiet alleen binnen de instellingen, ongeacht en curricula. maken. eigen selectie Web 2.0-gereedschappen enopleiding of faculteit, maar ook tussen worden begeleid door een staflid van eeninstellingen onderling en met de overheid De subsidie levert dus meer op dan alleen het van de universiteiten.en het bedrijfsleven, zowel nationaal als onderzoek als beschreven in de projectaan-
  • 32. Facts and figures Figuur 3 Het CReative Industry Scientific (CRIS) Programma
  • 33. Chaordisch onderwijs en onderzoek 4 Chaordisch onderwijs en onderzoek 5Leden uit drie landen van het ERCIS- helped me understand how to collaborate Naar een chaordische leeromgeving soort systemen doorlopen, hebben laternetwerk namen het initiatief voor dit with others. The biggest challenge for grote moeite te functioneren in lossereproject: Jan vom Brocke (Liechtenstein), me so far has been time to concentrate Wat valt uit deze voorbeelden te leren? s ­ amenwerkingsprojecten die open innova-Jörg Becker en Armin Stein (Duitsland), on the project – with my other courses Welke patronen zien we verschijnen? De tie, samenwerking en creativiteit vergen.Allessio Braccini en Marco deMarco (Italië). here in the university, each with its own drie cases maken gebruik van bestaandeBegin september volgde de oproep aan de workload, it has been a challenge to have instituties en structuren, maar hun meer- Veel pogingen om samenwerking in onder-overige leden en eind oktober was het doel adequate time to carry out the research. waarde ontstaat door organische groei wijs en onderzoek te bevorderen startenbereikt: vijftien teams van elk drie studenten However, I am enjoying the challenge van nieuwe samenwerkingsverbanden. ­ ie D vanuit top-downallianties, zoals het 3TU-met verschillende nationaliteiten. and would like to be involved in future brengen kennisinstellingen, bedrijfsleven, federatie van de drie technische universitei- c ­ ollaborations like this one. NGO’s en overheden nader tot elkaar. ten, de Leiden/Delft/Erasmus-combinatie,Uiteraard ging dit alles niet zonder de nodi- de TU/e/Utrecht-alliantie en de stappen totge lastminutewijzigingen. Het werd al direct Open onderzoeks- en Er worden ook dwarsverbanden gelegd meer samenwerking tussen VU en UvA. Induidelijk dat elk land zijn eigen dynamiek onderwijsinnovatie: CMMN Cargo tussen lopend onderzoek en onderwijs. onze visie gaan dit soort structuren alleenkent. Donderdag 20 oktober 2011, om 18:00 In 2011 richtte stichting Natuur en Milieu In al deze projecten spelen studenten uit werken als tegelijkertijd praktisch ingestelde,uur (Centraaleuropese tijd) was de virtuele een oproep aan bedrijfsleven, overheid en verschillende disciplines en met variërende los gestructureerde bottom-upverbandenaftrap van het seminar via de webconferen- kennisinstellingen om te komen tot een ervaring namelijk een cruciale rol als verbin- worden aangemoedigd en gefaciliteerd.tie-software van Adobe Connect. In deze ­ radicale reductie van de CO2-emissie van dende, creatieve en innovatieve krachten. Bottom-upsamenwerking met een zekerewebconferentie werd direct uitgebreid het vrachtvervoer in 2035. Het project Tegelijkertijd ondergaan de studenten een mate van chaos verdient een vaste plekingegaan op de uitdagingen van het virtueel CMMN Cargo was geboren. CMMN (spreek unieke leerervaring. De precieze uitkomst naast de strakke orde van de curricula ensamenwerken tussen verschillende culturen. uit: common) verwijst naar een open inno­ daarvan ligt niet vast en kan niet eenvoudig onderzoeksprogramma’s. vatiemodel waarin verschillende partijen getoetst worden, maar in ieder geval lerenInmiddels loopt het internationale vak al weer samenwerken en kennis delen om te komen ze samenwerken op basis van kennisdeling Hiermee moet niet worden gewacht totenige maanden. Rufina Kingori, MSc-student tot een gezamenlijke visie. 11 (ZIe Figuur 5) en gelijkheid tussen autonome eenheden. de latere fasen van de studiecurricula. Het‘Business and ICT’ aan de Universiteit Twente, In geen van de drie voorbeelden is deze moet al helemaal niet worden gereserveerdschrijft over haar ervaringen: In april 2012 is het eindresultaat gepresen- s ­ amenwerking vooraf gepland of afgebakend. voor de zeer ervaren onderzoekers (zoals de teerd op de BedrijfsautoRAI. Het is veel De voorbeelden volgen de analogie van vrije fellowships voor gelouterde resear-  far it has been both interesting and So meer dan een ultramodern concept van phyles die gedurende korte of langere tijd chers). Chaordisch leren en werken kan al challenging in the ERCIS Project. I have een aerodynamische vrachtwagen, want via netwerken samenwerken om iets op vroeg in de curricula worden ingebouwd. been grouped with a student from the er wordt ook een logistieke visie gepre- te lossen en waarde te produceren. 7 De Naast projecten zoals de genoemde University of Liechtenstein and another senteerd. Interessant aan het project is dat samen­ erkingsverbanden kunnen dankzij w voorbeelden kunnen studiegroepen al in de one from LUISS University in Rome. Our studenten van meerdere universiteiten en hun losse structuur, reactiesnelheid en be- eerste studiejaren op grote schaal worden topic is about “How can everyone have hogescholen delen van het project hebben weeglijkheid goed omgaan met onverwach- ingevoerd. Studiegroepen zoals beschreven sufficient clean water without conflict?” uitgewerkt voor onderwijsopdrachten en te situaties en er snel lering uit trekken. en besproken door John Seely Brown 12 This is the first time I have participated afstudeerstages. Via onlinesamenwerking stimuleren de leervaardigheid en creativiteit in an online collaboration team and I en ‘traditionele’ workshopsessies in Utrecht Chaordisch leren en werken in elke van studenten. Een voorbeeld hiervan is have learned quite a number of things werden tussenresultaten gedeeld. Zo kwamen studiefase de aanpak van Mensa, die in Duitsland zeer which I didn’t know about. Our group has studenten lucht- en ruimtevaarttechniek uit De genoemde voorbeelden staan zeker succesvol blijkt te zijn. 13 been meeting online every 2 weeks via Delft in aanraking met studenten autotech- niet op zichzelf. Gelukkig zijn er tal van Skype and we have also used Dropbox to niek van de TU Eindhoven, en studenten initiatieven waarbij spontane en dynami- coordinate our paper. These fortnightly logistiek en ICT van de universiteit Twente sche onderzoeks- en onderwijsprojecten Een omgeving waarin meetings help us to keep on track to met die van Hogeschool Rotterdam. Het via netwerken nationaal en internationaal aandacht is voor de nood- ensure that we have ample time to carry leidde tot een boeiende uitwisseling van worden uitgevoerd. Helaas bevinden deze zakelijke regels, efficiency out research. We also have a supervisor ideeën en projecten, en die konden gelijk initiatieven zich vaak buiten de radar van de for our group who has provided some worden getoetst door consultants van bestuurders of ondervinden zij zelfs hinder en organisatie, maar die guidelines about what we have done so Logica en TNO en door medewerkers van van traditionele structuren en procedures. daarnaast ook ruimte far. We will be presenting our progress onder meer het Havenbedrijf en Scania, die biedt voor creativiteit en on 15th December and the final paper is ook bij het project CMMN betrokken zijn. Hoewel de meeste studenten gemotiveerd due in the second week of January 2012. Een mooie voorbereiding voor studenten op aan hun studie beginnen, kan een onder­ chaos. As part of the seminar we have been het doorbreken van barrières dat zo nodig wijssysteem teveel nadruk leggen op keeping a portfolio of our experiences as is voor innovatie. rendementen en prestaties in de vorm van we go on with the project and this has toetsen en becijfering. Studenten die dit
  • 34. Facts and figures Figuur 4 Het European Research Center for Information Systems Figuur 5 Het open innovatiemodel CMMN (spreek uit: common cargo-project)
  • 35. Chaordisch onderwijs en onderzoek 6 Chaordisch onderwijs en onderzoek 7 Ernst Wolters: ‘Van Mensa heb ik gehoord samengevoegd worden komt de groep groepen in van vakdocenten en studenten, grenzen openstellen. Studenten die vanaf dat er groepen/groepjes van intelligente tot het beste resultaat. Negotiation is niet en ondersteun ze met ICT-coöperatietools. het begin van hun studie meedraaien in iets en/of begaafde & getalenteerde jonge alleen bilateraal, meestal multilateraal. Dan leidt hun samenwerking tot creativiteit, zinvols, zullen gaan niet ‘zoeken’, studie­ kinderen bij elkaar werden gezet. Kinderen Er wordt niet eenzijdig/eigenmachtig aan verrassende resultaten, én het behoud van hoppen of uitvallen. Als ze met gevorderden die elkaar voor het eerst ontmoetten. En de anderen voorbij een deeltje aan de de intrinsieke motivatie van docenten en en externen samen mogen werken, op men heeft processen binnen die groep oplossing toegevoegd. Er wordt samen studenten. voorwaarde dat ze meteen iets zinvols in- bestudeerd. Werkt op essentiële punten gebouwd. Zie het als een vorm van team- brengen, zullen ze direct geboeid raken. Wij anders dan bij volwassenen. Samen- denken op hoog niveau.’ Investeer dus – als instelling en via SURF – hebben er vertrouwen in dat jonge mensen werking is niet op het eigen voordeel in networking- en andere ICT-tools om die in het hoger onderwijs zo’n uitdaging al gericht, is ook niet op de groep gericht, Aanvullend op de huidige werkwijzen in studiegroepen nog sterker te ondersteunen, vroeg aan kunnen. maar op het bereiken van de gezamen- onderzoek en hoger onderwijs zou elke en begeleid ze in het productief gebruik lijke opdracht. Het eigen voordeel zit er docent, student en onderzoeker, vanaf hiervan. SURFCONEXT is als dienst op dit Vraag: moeten competenties en toetsge- indirect in. Slaagt de groep, dan slaagt dag 1 dat zij starten in een instelling, actief gebied in ontwikkeling. Daarnaast ­ erdienen v stuurd leren niet de belangrijkste leidraden in zo’n bijzondere groep iedereen! De moeten deelnemen aan een of meer de vele sociale media en decentrale groeps­ zijn? selectie vanuit de groep vindt plaats studiegroepen. In deze groepen wordt tools zoals die van Apple op iPad 14 meer op de vaardigheid van elk teamlid om intensief samengewerkt met minimaal twee aandacht in onderwijs en onderzoek. Antwoord: we moeten zorgen dat kinde- in de groepsdynamiek mee te willen/ deelnemers binnen de eigen omgeving en ren en jonge mensen hun ontdekkende en kunnen doen. Daar lopen intelligentie en minimaal twee externe deelnemers van bij- c ­ reatieve aard niet verliezen in het onder- begaafdheid door elkaar heen. Neem een voorbeeld een andere faculteit/universiteit. Frequently Asked Questions wijssysteem. Ze moeten vragen blijven sterk team (4–10 mensen) van verschil- Doel van de samenwerking is een verbeter- stellen aan hun omgeving en samen met lende (jongere) mensen (verschillend in proces van een issue of probleem door te In plaats van de traditionele conclusie anderen in studie- en ontdekkingsgroepen opleiding, kennis en ervaring en interesse, maken: samen met een verscheidenheid van eindigen we dit hoofdstuk liever met onze ontdekkingen blijven doen. 15 eventueel ook ambitie) die een gezamen- mensen ontdekkingen doen en problemen antwoorden op (verwachte) veelgestelde lijke “opdracht” (zelf geformuleerd of ge- helpen oplossen. Open en multidisciplinair. vragen. Vraag: waarom zoveel aandacht voor kregen) hebben. Kenmerk van dit team: samenwerking? weinig overlap in kennis enz. Hoe kom je Waardering van de deelnemers wordt niet Vraag: staan deze creatieve studiegroepen dan tot een goed resultaat gebaseerd op gebaseerd op welke kwantitatieve maat dan niet lijnrecht tegenover de wens tot grotere Antwoord: omdat dit – zoals Martin Nowak “het resultaat is veeeel groter dan de som ook: waar het om gaat is de eigen construc- efficiency en schaalgrootte van toch al en Roger Highfield 16 hebben aangetoond van de enkelen”. tieve bijdrage, vanuit een unieke vaardigheid zo complexe en net weer aangepaste en –de derde kracht is in de evolutie van de na-  of ervaring, en het samen verder brengen scherp bewaakte onderwijstrajecten? tuur, naast mutatie en competitieve selectie: Waar zit dan de synergie? Waaruit van het creatieve proces. Samen Werken. bestaat die synergie? Die zit in de manier Antwoord: nee, deze studiegroepen voegen van denken, die zit in de volle acceptatie Chaordische ICT er een dimensie aan toe. Ze verbreden en Vraag: nog meer maatwerk? “zonder de bijdrage van de ander kom ik Wat is de rol van ICT hierin? Natuurlijk levert verdiepen de werking van de universiteiten niet verder en omgekeerd hij ook niet”, ICT een goed beveiligde, gestandaardi- en hogescholen. We verwachten dat ze Antwoord: we gaan een stap verder dan het geen Not Invented Here Syndrome. Maar seerde maar tevens open omgeving die de s ­ tudenten zowel als docenten en onder- Onderwijs op Maat dat de Open Universiteit gelijktijdig een zeer kritische beschouwing ‘ordelijke’ basisprocessen – zoals toets­ zoekers zullen motiveren en stimuleren. De biedt via ICT-netwerken en door Kennisnet van wat van de ander komt. Die wordt resultaten en administratie – ondersteunt. chaos zal in balans zijn met de orde. Vandaar wordt aanbevolen. 17 Dat op maat ge- niet klakkeloos overgenomen. Bovenal Deze backoffice mag echter geenszins de ‘chaordisch’ onderwijs en onderzoek. sneden onderwijs is zeer succesvol in het gedreven vanuit de overtuiging: we vele mogelijkheden overschaduwen, die ICT ontwikkelen van de diverse talenten en komen pas tot het beste resultaat als biedt om de creatieve chaos te bevorderen. Vraag: moet je niet eerst basiskennis hebben mogelijkheden van studenten. Er bestaan iedereen zijn maximale inbreng levert. ICT-hulpmiddelen die men zich buiten de om aan zoiets mee te kunnen doen, om ook parels zoals het vermaarde wiskunde­  onderwijscontext eigen heeft gemaakt, inbreng te hebben? Verbindingen hebben lespakket van Sal Khan 12 en het boek (en Zijn vaak mensen die bij zo’n opdracht worden steeds vaker gebruikt om zaken af toch pas meerwaarde op het moment dat je de app) van Richard Dawkins 13 . In dit al gauw een “beeld” in hun hoofd krijgen te stemmen met mensen in verschillende specialisten hebt? hoofdstuk van het trendrapport voegen wij waar de reis heengaat (geen tunnelvisie!). rollen en posities. Zowel de harde als de aan dit soort prima persoonlijke afstands- Het op de juiste manier samenvoegen zachte infrastructuur moet werken. We Antwoord: basiskennis of leuke dingen? Mix onderwijspakketten onderzoeks- & ontdek- van ieders bijdrage om tot het gewenste moeten de kracht van sociale media en & combineer! Iedereen is wel ergens goed in… kingsgroepen toe. Daarin kan men inhoude- r ­ esultaat te komen verloopt via een proces crowdsourcing benutten in het onderwijs, zeker als hij in het hoger onderwijs rondloopt. lijk diepgaander (homo sapiens), praktischer van “negotiation”. Via onderhandeling zodat de zachte infrastructuur de harde kan Zorg dat binnen elk project de basisskills (homo faber) en speelser (homo ludens) over welke deeltjes moeten wel of niet vormgeven. Stel zelforganiserende studie- aanwezig zijn, en ga dan geleidelijk meer samenwerken, leren en ontwikkelen.
  • 36. Chaordisch onderwijs en onderzoek 8 Pas Op: hypes! 1Vraag: hoe kan dit proces nu met voorspel- Het gevolg hiervan is slecht onderwijs, geld- moesten weten, roepen dat er een nieuwebare zekerheden worden opgezet? verslindende aankopen, innovatiemoeheid generatie jongeren geëvolueerd is. Dit klinkt en ontevredenheid: bij docenten, ouders goed en logisch en past in de tijdgeest. HetAntwoord: dat kan niet. Chaordisch leren is en studenten. En zelfs bij de aanstichters, duurt niet lang of de pers wordt wakker enper definitie bedoeld om in onvoorspelbare, bestuurders en politici. herhaalt dit in artikelen, tv-uitzendingen ensnel veranderende situaties te leren hoe je op het Web. Als dit vaak genoeg gebeurt,deze samen het hoofd kunt bieden, met Desondanks blijft ICT in het onderwijs gaan anderen geloven dat het waar moetbehulp van beschikbare kennis óf door sa- trending topic. Niet in de zin dat het vaak zijn en is het trending.men nieuwe tools en inzichten te bedenken op Twitter genoemd wordt, maar het blijktdie blijken te werken. En door daar samen zeer gevoelig voor bijna alle trends in de Al snel gaan verschillende groepen dit tren-mee dóór te gaan terwijl de situatie zich maatschappij. Hiervan zijn voorbeelden te ding topic overnemen. Ze beginnen op ba-blijft wijzigen. Dit staat orthogonaal op het over. Toen de toenmalige Sovjet-Unie de sis daarvan het onderwijs te ‘innoveren’. Diehuidige onderwijs en veel van het huidige kunstmaan Spoetnik de lucht in schoot, groepen bestaan uit mensen die je het nietonderzoek en geeft er nieuwe zinvolle en beslisten de VS dat er meer natuurweten­ kwalijk kan nemen, zoals politici en beleid-leerzame dimensies aan. schappers moesten komen. Omdat deze smakers die iets anders hebben gestudeerd, beroepsbeoefenaars kennis vergaren maar ook uit onderzoekers en adviseurs die door middel van onderzoek, meenden de in de onderwijswetenschappen zijn opgeleid We moeten de kracht beleidsbepalers in en voor het onderwijs en die dus beter zouden moeten weten. van sociale media en dat onderzoek ook de basis moest zijn van de didactiek. Hoewel niemand zou durven Deze bijdrage aan het Trendrapport benoemt crowdsourcing benutten beweren dat de manier waarop Formule een drietal ICT-gerelateerde trends – die wij in het onderwijs, zodat de 1-coureurs rijden ook de manier is waarop zien als broodje-aapverhalen – en neemt zachte infrastructuur de iemand zou moeten leren auto te rijden, liep deze onder de loep vanuit een wetenschap- men mee in de waan van de dag. Men deed pelijk gezichtspunt. Deze drie ICT-trends harde kan vormgeven. dit zonder enig empirisch, op wetenschap zijn: (1) kinderen en adolescenten zijn gebaseerd, bewijs, maar gewoon omdat het digital natives ofwel homines zappiëntes goed of logisch klonk. (geworden) die intelligent met ICT kunnen omgaan, (2) mensen, en in het bijzonder Het kwam niet in de beleidsbepalers op dat adolescenten en kinderen, kunnen multi- er een traditie is van onderzoek dat laat tasken, en (3) het verwerven van kennis zien dat lerenden anders zijn – zelfs anders is niet meer nodig, aangezien deze kennis denken en informatie verwerken – dan enerzijds ‘even houdbaar is als verse vis’ en experts. Denk bijvoorbeeld aan Jean Piaget, anderzijds ‘allemaal op internet staat’. Aleksandr Luria, Lev Vygotski of A. D. de Deze verhalen verspreiden zich als een Groot. Onbekommerd en niet gehinderd lopend vuur door de maatschappij – ze zijn door kennis van zaken liet men nieuwe, als dus trending – en hebben helaas ook hun innovatie bedoelde, onderwijscurricula voor weg gevonden naar het (hoger) onderwijs. de natuurwetenschappen ontwikkelen. Op basis daarvan zijn nieuwe leermethodes bedacht die een hele generatie kinderen Hypes en broodje-aapverhalen opzadelden met goedbedoeld maar slecht onderwijs. De meesten onder ons kennen wel ver- halen over, bijvoorbeeld, de krokodil die Drie ICT-trends onder de loep een rioolwerker aanviel in New York City. Het gebruik van ICT in en voor het Het verhaal gaat als volgt. Oma en opa onderwijs vertoont, helaas, hetzelfde beeld. komen terug van een vakantie in Florida Men ziet kinderen schijnbaar tegelijkertijd en brengen voor hun kleinkind een schat- meerdere ICT-gerelateerde activiteiten tige babykaaiman als ­ adeau mee. Als die c uitvoeren, en concludeert enkel op basis krokodil begint te groeien krijgt de moeder van deze waarneming dat kinderen kunnen schoon genoeg van het beest en spoelt het multitasken. Mensen die misschien beter door het toilet. In het warme, voedingrijke
  • 37. auteurs Overige literatuur referenties chaordisch onderwijs en onderzoek Dr. I.J. Mulder • Csermely, Peter, Weak Links - The Universal Key to the Stability of Networks and Complex Systems.  1 Postman, Neil & Charles Weingartner, Teaching as a Subversive Activity. Het boek is als PDF te downloaden. Lector Human Centered ICT, Creating Springer 2009. http://blogs.oregonstate.edu/smedcohort/files/2009/07/Teaching-as-a-Subversive-Activity-Postman.pdf 010, Hogeschool Rotterdam, Universitair  • Fiore, Stephen M., ‘Networking Knowledge Creation’, Nature, 6 april 2012, p. 36-37.  2 Kirschner, Paul et al., The Future of Learning: Preparing for Change. Institute for Prospective Hoofddocent Design Techniques, Faculteit ­ http://www.sciencemag.org/content/336/6077/36.1.short T ­ echnological Studies, 2011. Industrieel Ontwerpen, Technische Boekbespreking over Michael Nielsen, Reinventing Discovery - The New Era of Networked Science. http://ipts.jrc.ec.europa.eu/publications/pub.cfm?id=4719 ­Universiteit Delft Princeton Press, 2012. Ons Trendrapporthoofdstuk geeft een mogelijke praktische invulling van een aantal aanbevelingen Deze nieuwe R&D-processen van ‘collective intelligence’ passen op hun beurt weer in de nieuwe ma- uit dit Europese beleidsstuk. Kernpunten van leren en onderwijzen in de toekomst zijn de concepten Specialisme: Ontwerpen van ICT en nieuwe nieren van onderzoek die minder uitgever- en publicatiescoregericht zijn dan de huidige praktijk. Zie Personalisatie, Coöperatie en Informeel Leren. media, Contextueel onderzoek (living labs, ‘OccupyScience !!!’. Op: broodjejaap, 22 februari 2012. 3 ‘Digital literacy campaign – Michael Gove’s speech in full’, Guardian, 11 januari 2012. Engels kamerlid user needs) http://broodjejaap.wordpress.com/2012/02/22/occupyscience/ over digital literacy en ICT-opleidingen. http://t.co/k6HNVTw7 • H  aperen, Ton van, ‘Verlos de scholen van dertig jaar beleid’, NRC Handelsblad, 4 januari 2012, p. 15. 4 Richtel, Matt, ‘Technology in Schools Faces Questions on Value’, New York Times, 3 september 2011. Pleidooi voor beter voortgezet onderwijs vanuit het primaire proces van beter opgeleide leraren die http://nyti.ms/yfSm9D de ruimte krijgen om beter te functioneren. http://www.tonvanhaperen.com 5 Dyer, Pam, Social Media Enhances the Learning Experience in Higher Education. • H  oward Rheingold’s Experiments with Peeragogical Learning. In: Peeragogy. Op: Socialmediatoday.com, 5 februari 2012. http://t.co/BZhsW4xu http://p2pfoundation.net/Peeragogy 6 Tim Gregg, WordPress – Facebook Integration: What’s New in 2012. In: WPMU.org, 28 februari 2012. Prof.dr. J. van HillegersbergH3 • S  hanzhai. Kern van deze Chinese community voor productcreatie, -ontwikkeling en -verbetering is http://wpmu.org/wordpress-facebook-integration-2012/ dat de leden in Open Design-verband samenwerken zoals de softwaremensen in de wereld werken via 7  Phyles: zie http://p2pfoundation.net/Phyles en het boek van David de Ugarte, Hoogleraar Design and Implementation of Open Source-regels en –afspraken. http://delicious.com/stacks/view/Fk3Mtl Phyles: Economic Democracy in the Network Century. Business Information Systems, Faculteit • S  pecial Interest Group Open Educational Resources, Trendrapport Open Educational Resources 2012. Eigen uitgave als PDF. http://deugarte.com/gomi/phyles.pdf M ­ anagement en Bestuur, Universiteit Twente. https://www.surfspace.nl/media/bijlagen/artikel-697-e6ff5871e0b67d5685ced7a7e88e2f53.pdf  dit concept wordt het bedenken en ontwikkelen van kennis in transnationale groepen gekoppeld In • S  uarez, Daniel, Freedom™. Quercus, 2010. Een sciencefictionboek over de bredere maatschappelijke aan economische activiteiten via gezamenlijke ondernemingen en ‘commons’. Specialisme: Information Systems for a context van de transities waar we ons in bevinden. 8 CRISP. http://www.crispplatform.nl/ ­Networked World • T  ill, Jaap van, The Telescope Metaphore. Ca. 1997 en daarna dikwijls op conferenties gepresenteerd. 9 ERCIS. http//www.ercis.de http://www.vantill.dds.nl/democracy.html 10 Millennium Project. http://www.millennium-project.org/millennium/challenges.html • V  onnegut, Kurt, Cats Cradle. Random House, 1963. Vonnegut spreekt van: ‘Your karass – ”a group of 11 CMMN Cargo. http://www.cmmncargo.org people who, often unknowingly, are working together to do God’s work”.’ Vaak zijn dit voor jou totaal 12  John Seely Brown Lecture on Learning in the Digital Age. onbekende mensen die je echter direct herkent als je ze ontmoet. Op: YouTube. http://www.youtube.com/watch?v=jNwCGWXK6YU&noredirect=1 • T  he Young Turks, Finlands Revolutionary Educational System. Op: YouTube, 18 maart 2012. Presentatie over Study Group Participation. Zie ook Browns boek The Power of Pull, waarin snel leren- http://www.youtube.com/watch?v=qlOfZL_J5fo de multidisciplinaire teams een verbeteringsproces aandrijven waardoor ze niet meer in te halen zijn. Zulke teams werken als een magneet op talentvolle creatieve mensen, zoals bijvoorbeeld bij ASTRON en SURFnet blijkt. http://www.edgeperspectives.com/pop.html Ir. J.W.J. van Till 13  Mensa: een netwerk voor hoogbegaafden. http://www.mensa.de/ 14  Social networking in an ICT converged learning environment. Over de iBook-authoring tools, Lector emeritus Telecommunicatie zie: Foresman, Chris, ‘Apple to announce tools, platform to “digitally destroy” textbook publishing’. N ­ etwerken, Hogeschool van Arnhem en Op: arstechica.com, 17 januari 2012. http://t.co/TVDEbTCb N ­ ijmegen (HAN), Faculteit Techniek en 15  The future belongs to the curious. Op: Vimeo.com, 2012. http://t.co/Re1TPOuI p ­ rofessor emeritus TU Delft, Faculteit 16  Nowak, Martin & Roger Highfield, SuperCooperators: Altruism, Evolution, and Why We Need Each E ­ lektrotechniek, leerstoel bedrijfsnetwerken. Other to Succeed. Free Press, 2011. 17  Ieder z’n eigen onderwijs: Onderwijs op maat. Kennisnet, 2012. Specialisme: internet-netwerkinfrastruc- http://www.extendlimits.nl/nieuws/artikel/ieder_zn_eigen_onderwijs turen en impact van sociale netwerken op 12  Blankesteijn, Herbert, Sal Khan leert u alles met zijn 3000 video’s. organisaties. Op: www.nrc.nl>wetenschap, 22 februari 2012. Onlinecursussen van Sal Khan, begonnen als wiskunde- les voor zijn eigen kinderen. http://weblogs.nrc.nl/bekijks/2012/02/22/sal-khan-leert-u-alles-met-zijn-3000-videos 13 Dawkins, Richard, The Magic of Reality. Met illustraties van Dave McKean. Transworldbooks, 2011. http://www.transworldbooks.co.uk
  • 38. Pas op: hypes! Paul Kirschner, Ellen van den Berg Ellen van den BergPas op:hypes! Paul Kirschner
  • 39. Pas Op: hypes! 1Mark Twain – Amerikaanse schrijver en humorist – Het gevolg hiervan is slecht onderwijs, geld- moesten weten, roepen dat er een nieuwezei ooit: ‘In religie en politiek komen de meningen en verslindende aankopen, innovatiemoeheid generatie jongeren geëvolueerd is. Dit klinkt en ontevredenheid: bij docenten, ouders goed en logisch en past in de tijdgeest. Hetovertuigingen van mensen vooral uit de tweede hand en en studenten. En zelfs bij de aanstichters, duurt niet lang of de pers wordt wakker enworden ze zonder inspectie van anderen overgenomen.’ bestuurders en politici. herhaalt dit in artikelen, tv-uitzendingen en op het Web. Als dit vaak genoeg gebeurt,Helaas lijkt dit ook het geval als het over leren gaat, en Desondanks blijft ICT in het onderwijs gaan anderen geloven dat het waar moet trending topic. Niet in de zin dat het vaak zijn en is het trending.in het bijzonder over het gebruik van ICT in en voor het op Twitter genoemd wordt, maar het blijktonderwijs. Onderwijskundigen, onderwijstechnologen zeer gevoelig voor bijna alle trends in de Al snel gaan verschillende groepen dit tren- maatschappij. Hiervan zijn voorbeelden te ding topic overnemen. Ze beginnen op ba-en onderwijspsychologen, vernieuwers van leren en leer- over. Toen de toenmalige Sovjet-Unie de sis daarvan het onderwijs te ‘innoveren’. Die kunstmaan Spoetnik de lucht in schoot, groepen bestaan uit mensen die je het nietomgevingen, ministers en politici, onderwijsbestuurders beslisten de VS dat er meer natuurweten­ kwalijk kan nemen, zoals politici en beleid-op alle niveaus, onderwijsadviseurs en -adviesdiensten, schappers moesten komen. Omdat deze smakers die iets anders hebben gestudeerd, beroepsbeoefenaars kennis vergaren maar ook uit onderzoekers en adviseurs dieuitgevers en ICT-bedrijven staan allemaal in de rij om te door middel van onderzoek, meenden de in de onderwijswetenschappen zijn opgeleid beleidsbepalers in en voor het onderwijs en die dus beter zouden moeten weten.laten zien hoe innoverend en vooruitstrevend ze zijn. Zij dat onderzoek ook de basis moest zijn vanroepen van alles over wat er moet gebeuren met ICT in de didactiek. Hoewel niemand zou durven Deze bijdrage aan het Trendrapport benoemt beweren dat de manier waarop Formule een drietal ICT-gerelateerde trends – die wijen voor het onderwijs, en (ver)kopen en implementeren 1-coureurs rijden ook de manier is waarop zien als broodje-aapverhalen – en neemt iemand zou moeten leren auto te rijden, liep deze onder de loep vanuit een wetenschap-naar hartenlust, niet op grond van wetenschappelijk men mee in de waan van de dag. Men deed pelijk gezichtspunt. Deze drie ICT-trendsonderzoek maar vooral op basis van geloof, filosofie, dit zonder enig empirisch, op wetenschap zijn: (1) kinderen en adolescenten zijn gebaseerd, bewijs, maar gewoon omdat het digital natives ofwel homines zappiëntespersoonlijke ervaringen en/of een aantal hardnekkige goed of logisch klonk. (geworden) die intelligent met ICT kunnen omgaan, (2) mensen, en in het bijzonderbroodje-aapverhalen. Het kwam niet in de beleidsbepalers op dat adolescenten en kinderen, kunnen multi- er een traditie is van onderzoek dat laat tasken, en (3) het verwerven van kennis zien dat lerenden anders zijn – zelfs anders is niet meer nodig, aangezien deze kennis denken en informatie verwerken – dan enerzijds ‘even houdbaar is als verse vis’ en experts. Denk bijvoorbeeld aan Jean Piaget, anderzijds ‘allemaal op internet staat’. Aleksandr Luria, Lev Vygotski of A. D. de Deze verhalen verspreiden zich als een Groot. Onbekommerd en niet gehinderd lopend vuur door de maatschappij – ze zijn door kennis van zaken liet men nieuwe, als dus trending – en hebben helaas ook hun innovatie bedoelde, onderwijscurricula voor weg gevonden naar het (hoger) onderwijs. de natuurwetenschappen ontwikkelen. Op basis daarvan zijn nieuwe leermethodes bedacht die een hele generatie kinderen Hypes en broodje-aapverhalen opzadelden met goedbedoeld maar slecht onderwijs. De meesten onder ons kennen wel ver- halen over, bijvoorbeeld, de krokodil die Drie ICT-trends onder de loep een rioolwerker aanviel in New York City. Het gebruik van ICT in en voor het Het verhaal gaat als volgt. Oma en opa onderwijs vertoont, helaas, hetzelfde beeld. komen terug van een vakantie in Florida Men ziet kinderen schijnbaar tegelijkertijd en brengen voor hun kleinkind een schat- meerdere ICT-gerelateerde activiteiten tige babykaaiman als ­ adeau mee. Als die c uitvoeren, en concludeert enkel op basis krokodil begint te groeien krijgt de moeder van deze waarneming dat kinderen kunnen schoon genoeg van het beest en spoelt het multitasken. Mensen die misschien beter door het toilet. In het warme, voedingrijke
  • 40. Pas Op: hypes! 2 Pas Op: hypes! 3riool groeit de krokodil tot een lengte van geloof is dus statisch, vasthoudend en bijna native, ofwel digitale autochtoon, om een gereedschappen inderdaad zo vaardig encirca 5 meter. Als een nietsvermoedende onveranderlijk. groep jonge mensen aan te duiden die een doeltreffend kunnen gebruiken om kennis terioolwerker ­ fdaalt om een reparatie uit te a leven zonder digitale technologieën niet verwerven en hun leren te sturen. Die aan-voeren, verrast hij de krokodil. De afloop Over het gebruik van ICT in het onderwijs kennen. Hij meende dat de leden van deze name wordt namelijk niet ondersteund doorlaat zich raden… bestaan ook hardnekkige overtuigingen. groep hierdoor afzonderlijke en unieke wetenschappelijk onderzoek. Het tegendeel Over drie van die broodje-aapverhalen gaat kenmerken bezaten die hen wat betreft het is het geval, zoals we hieronder laten zien. Andere namen zijn bijvoorbeeld: de Net-gene- 1Zie Figuur 1, Beroemd broodje-aapverhaal dit hoofdstuk. leren anders maakten dan alle voorgaande ration 8,9 , Generation I or iGeneration 10 en Google Generation 11 . Rosen 12 presenteerde generaties. Gezocht – maar niet gevonden onwaarschijnlijke onderzoeksdata die lieten zienDit is een klassiek voorbeeld van een Vraag 1 is dus: bestaat een dergelijke dat 13-15-jarigen dagelijks gemiddeld 15 uur enbroodje-aapverhaal ofwel urban legend. De nieuwe mens Deze conclusie baseerde hij op eigen waar- technologiewijze generatie? 47 minuten besteedden aan het gebruik van technologie en media.Volgens Wikipedia is dat ‘een (meestal) ver- nemingen van jongeren in zijn omgeving, Margaryan, Littlejohn en Vojt lieten zien datzonnen verhaal dat als waar gebeurd wordt Men beweert dat er een nieuwe ­ eneratie g niet op gedegen onderzoek. Hij zag kinde- universiteitsstudenten (dus leden van dezedoorverteld. Vaak ontbreken exacte data, – zelfs een nieuwe soort – mensen is ren “surrounded by and using computers, generatie) een beperkt scala van technolo-locaties en namen van personen en zijn er ontstaan. Voor hen geldt: ‘leren is spelen’. videogames, digital music players, video gieën gebruiken voor leren en socialisatie:ook geen bronnen terug te vinden die het Ze ‘beschikken over de vaardigheid om cams, cell phones, and all the other toys  the tools these students used were …verhaal bevestigen. Degene die het verhaal samenhangende betekenisvolle kennis te and tools of the digital age” en nam aan dat largely established technologies, invertelt, heeft het veelal via iemand anders construeren uit discontinue audiovisuele zij (a) echt begrepen wat zij aan het doen p ­ articular mobile phones, media player,gehoord die het op zijn beurt ook weer van en tekstuele informatiestromen’. Voor hen waren en (b) deze apparaten doelmatig Google and Wikipedia. The use of hand-iemand anders heeft vernomen.’ Met andere ‘is school een plaats om vrienden te en doeltreffend gebruikten. 13 p.1 Op basis held computers as well as gaming, socialwoorden, het zijn verhalen die vaak door- ontmoeten in plaats van te leren’. 1 2 van deze aannames concludeerde Prensky networking sites, blogs and other emergentverteld worden, op basis van geloof of een dat het goed was om onderwijsvormen te social technologies was very low. 7 p. 438eigen inschatting van de waarschijnlijkheid, Deze kinderen zijn creatieve probleem- ontwerpen die gericht zijn op de bijzonderemaar elke feitelijke of wetenschappelijke oplossers, ervaren communicators, zelf- gaven van de digitale autochtonen. Andere onderzoekers van over de helebasis ontberen. sturende leerders en digitale denkers die wereld (Oostenrijk, Australië, Canada, het vermogen hebben ontwikkeld om Veen en Vrakking introduceerden de term Zwitserland, de Verenigde Staten) steldenZulke verhalen zijn vermakelijk en onschul- tegelijkertijd vele verschillende dingen te homo zappiëns om een nieuwe generatie eveneens de vraag of een homo zappiënsdig. Maar wat als er een hype ontstaat, dat doen die denken vereisen en dus die niet te beschrijven die op een significant andere alias digitale autochtoon werkelijk bestaat.er een generatie kinderen is wier hersens geautomatiseerd zijn. Concreet: ze kunnen manier leerde dan haar voorgangers. 2 Zij 3 4 5 6 Deze onderzoekers kwamen totzodanig geëvolueerd dat zij in staat zijn om tegelijk huiswerk maken, online chatten, beweren dat kinderen in deze generatie de conclusie dat universiteitsstudentente multitasken? SMS’en, Facebooken, en wat niet al. zelfstandig en zonder instructie de meta- een zeer oppervlakkige kennis hebben van cognitieve vaardigheden ontwikkelen die de technologieën die zij gebruiken: dezeWaar het hier eigenlijk om gaat, is het Er is één probleem: wetenschappelijk nodig zijn voor ‘onderzoekend leren, leren kennis beperkt zich tot basale vaardighedenverschil tussen wetenschap en geloof. onderzoek toont aan dat dit beeld niet in netwerken, experimenteren, samenwer- binnen kantoorpakketten (tekstverwerker,Wetenschap (in het Engels: science) is een klopt. 3 4 5 6 7 Dit betekent dat onder- kend leren, actief leren, zelforganisatie en spreadsheet, presentaties), e-mail, SMS/chat,dynamisch systeem van kennis gericht op wijsvernieuwingen die van deze ‘nieuwe ­probleemoplossend leren’. 14 Facebook en het surfen op het internet.algemene ‘waarheden’ of de werking van mens’ uitgaan tot mislukken gedoemd zijn.algemene wetten die verkregen en getoetst Zie Figuur 3, Evolutie?worden via een erkende en reproduceerbare Zie Figuur 2, Multitaskende studentewetenschappelijke methode. De wetenschap Aanhangers van dit idee – dat wil zeggen De aanname dat kinderenbouwt en organiseert kennis in de vorm van de mensen die het geloven - zijn eveneens ICT-gereedschappendynamische en toetsbare verklaringen en Digitale autochtoon of geneigd om te vinden dat hierop ingespeeldvoorspellingen over de wereld. Zolang een homo zappiëns moet worden in het onderwijs. Zij roepen inderdaad zo vaardighypothese niet geaccepteerd of verworpen dingen zoals ‘mobieltjes de klas in’ of ‘laten en doeltreffend kunnenwordt of kan worden, spreken wij van een De eerste ICT-gerelateerde trend in het wij het onderwijs Googlificeren’. ‘Laten wij gebruiken om kennis tegeloof gebaseerd op aannemelijkheid. onderwijs wil het aanpassen aan een al die cognitieve en metacognitieve vaardig- denkbeeldige nieuwe soort mens – de heden van deze technologiewijze generatie verwerven en hun lerenGeloof, in tegenstelling tot wetenschap, is digitale autochtoon of homo zappiëns1 – benutten. Wij zijn gek als we dit niet doen!’ te sturen wordt niethet vertrouwen in de waarheid van iets op die beschikt over specifieke competen- Voor alle duidelijkheid: onze stelling is niet ondersteund doorbasis van een vooronderstelling of overtui- ties waarmee hij ICT effectief en efficiënt dat zulke technologieën niet benut zoudenging, en de acceptatie van een bewering kan gebruiken bij het leren. Marc Prensky kunnen of moeten worden. Wij bestrijden wetenschappelijkzonder adequaat en solide bewijs. Een introduceerde in 2001 de uitdrukking digital echter de aanname dat kinderen ICT- onderzoek.
  • 41. Facts and figuresFiguur 1 Beroemd broodje-aapverhaal(© Jennifer B. Arlin - jennieiswriting.blogspot.nl)Figuur 2 Multitaskende studente
  • 42. Facts and figuresFiguur 3 Evolutie? (© 2009- 2012 T.Faltings)
  • 43. Pas Op: hypes! 4 Pas Op: hypes! 5Volgens Bullen et al. lijkt het alsof studenten online-instructie te ontketenen die tot software die zij gebruikten zeer beperkt Dat wil zeggen als de taken (op maximaalaan de universiteit de ‘enhanced functio- verhoogde doelmatigheid en doeltref- waren en dat bijvoorbeeld sociale media één na) geen denken of informatieverwer-nality’ van de applicaties die zij bezitten fendheid zullen leiden’. vooral gebruikt werden als passieve infor- king vereisen. Een voorbeeld is lopen enen gebruiken niet (h)erkennen; gedegen matiebron. Die zijn voor de LiO’s dus géén tegelijkertijd praten – hoewel dit toch ookscholing lijkt noodzakelijk om deze tech- Hoewel het rapport misschien een gereedschap om op actieve wijze kennis en leidt tot een verhoogde kans op vallennologieën te gebruiken voor het leren en belangrijk onderwerp aansnijdt – hoe informatie te creëren, met anderen op een en andere ongelukken, zoals tegen eenhet oplossen van problemen. 3 De onder- docenten kunnen/moeten omgaan met kennisintensieve manier te interacteren en lantaarnpaal lopen. 18 Als denken of be-zoekers ontdekten dat als deze technolo- de huidige technologieën –bevat het bijna bronnen met elkaar te delen. wuste informatieverwerking een rol speelt,gieën gebruikt werden voor het leren, dit geen wetenschappelijke bewijzen voor kunnen mensen hooguit snel tussen takenbijna altijd beperkt bleef tot de passieve zijn uitgangspunt, namelijk dat digitale Valtonen en zijn collega’s concludeerden schakelen.consumptie van informatie (Wikipedia) of technologieën het onderwijssysteem dat de aannames over de vaardigheden vanhet downloaden van colleges, al dan niet vooruit zullen brengen. NetGeneratie-LiO’s om ICT in hun doceren Als je van taak wisselt, wordt een ‘beslissing’inclusief dia’s of aantekeningen. toe te passen, en waar nodig aan te passen genomen om de aandacht te verschuiven Kortom: dit is wéér een rapport dat voor hun onderwijs, “highly questionable” van de ene taak naar de andere. DezeEen rapport in opdracht van de British beleidsmakers en de pers in actie zal was. wordt gevolgd door de activatie van eenLibrary en JISC laat ook zien dat deze brengen, maar dat eigenlijk niet meer is regel om het verwerken van die taak af tegeneratie niet bepaald webwijs (web dan een visie, zonder adequaat bewijs: De multitaskende mens sluiten, ­ evolgd door een andere regel om gliterate) is. 15 Rowlands et al. concluderen welke veranderingen zouden misschien De tweede ICT-gerelateerde trend in het het verwerken van de andere taak aan tedat de meeste professionele commentaren nodig zijn in het onderwijs in deze digi- onderwijs wil het aanpassen aan een gene- zetten. Het schakelen tussen taken kost dus– lees: stukken in vakbladen voor docenten tale tijden? Zoals Doe Maar ooit schreef: ratie die iets kan wat tot op heden onmo- tijd en het verdelen van aandacht tussenen leraren –, populair-wetenschappelijke “Het is een kwestie van geloof, geloof ik”. gelijk werd geacht, namelijk het simultaan twee taken doet een beroep op de beperkteschrijfsels en PowerPoint-presentaties de uitvoeren van twee denkprocessen. Wij zien ruimte in het werkgeheugen . De twee takenimpact van ICT op jongeren overschatten: Hiermee verwant is een recente studie, dat kinderen hun huiswerk doen terwijl zij interfereren hierdoor met elkaar. Dit is be-de “ubiquitous presence of technology uitgevoerd door Valtonen, Pontinen, chatten/SMS’en en internetten, en het lijkt wezen op zowel het niveau van de informa-in their lives has not resulted in improved K ­ uokonen, Dillon, Väisänen, en Hacklin, alsof dat allemaal tegelijkertijd gebeurt. De tieverwerking als op het neurale niveau.information retrieval, information seeking or o ­ nder Finse leraren-in-opleiding (LiO’s) van toeschouwer zou kunnen concluderen datevaluation skills”. 11 p. 308 de zogenoemde Netgeneratie (geboren (a) deze kinderen echt aan het multitasken Volgens Brumby en Salvucci: ­tussen 1984-1989). 17 Hun onderzoeksresul- zijn en (b) dat zij dit allemaal doen zonder  onstraints on the human cognitive archi- C Kadertekst 1: Doceren in een digitale tijd taten laten zien dat de technologische kennis verlies van doelmatigheid en doeltreffend- tecture often limit perfect task parallelism  et probleem is meestal dat artikelen en H van LiO’s niet is wat je zou verwachten van heid. Deze conclusies gaan vaak gepaard during such multitasking situations. As adviezen eerder uitingen zijn van ‘advo- representanten van zo’n Netgeneratie. met opmerkingen over hoe deze generatie a consequence, task operators must be cacy’ of geloof, dan verhandelingen die Zij keken naar de technologische anders is dan alle vorige, hoe hun hersens interleaved… there is a central cognitive gebaseerd zijn op goed wetenschappelijk v ­ akdidactische kennis (technological anders zijn, enzovoorts. Dat evolutie millen- bottleneck that operates to limit per- onderzoek. Een recent voorbeeld hiervan pedagogical knowledge) die zij definieerde nia vereist, geen halve generaties, laten we formance and that control between two is een rapport van het Fordham Institute, als het begrip van de voor- en nadelen van hier buiten beschouwing. We gaan alleen in or more primary tasks must be passed een denktank voor het bevorderen van verschillende technologieën in relatie tot op de vraag of kinderen – of mensen in het through a queuing mechanism 19 p. 2451 . onderwijsexcellentie: Teachers in the Age verschillende pedagogisch-didactische algemeen – überhaupt kunnen multitasken. of Digital Instruction. 16 doelen en praktijken (zie ook het hoofdstuk Multitasken bij mensen is het gelijktijdig En volgens Dux et al.: ‘Chaordisch onderwijs en onderzoek’ van uitvoeren van twee of meer taken waarvoor hen humans attempt to perform two W ij hebben het hier over een document W Van den Berg, Kirschner en Mulder). denken of informatie verwerken vereist is: tasks at once, execution of the first task dat een visie geeft op hoe technologie het bijvoorbeeld op de weg letten en tege- leads to postponement of the second doceren (als beroep) zal transformeren. Op basis van de eerder genoemde literatuur lijk mobiel telefoneren terwijl je een auto one. This task delay is thought to result Het document bevat 37 referenties, waar- had men verwacht dat deze Netgeneratie- bestuurt. Het probleem is dat onze hersenen from a bottleneck occurring at a central, van geen enkel wetenschappelijk artikel. LiO’s vaardig zouden zijn in het ontdek- (lees: onze cognitieve architectuur) zoiets amodal stage of information processing De auteurs van het rapport – directeuren kend leren, dat zij konden denken op een niet toestaan. Het kan dus niet. Onze that precludes two response selection or van een consultancybedrijf voor onder- hypertekstachtige wijze en dat zij in staat hersenen zijn geen dual- of multicore-­ decision-making operations from being wijsbeleid- en management – beweren zouden zijn om deze vaardigheden toe te processoren en kunnen hooguit snel scha- concurrently executed 20 p. 1109 . dat het huidige VS-onderwijssysteem niet passen (transfereren) in hun doceren. De kelen tussen zulke taken (task-switching). in staat is de revolutionaire veranderingen onderzoeksresultaten lieten echter zien, net Wat eigenlijk gebeurt is dat de huidige te ondersteunen die noodzakelijk zijn als het onderzoek van Margaryan et al. 7 en Mensen kunnen twee of meer dingen alleen generatie kinderen, door veel oefening, om ‘de technologische innovaties van Bullen et al. 3 , dat de verschillende typen tegelijk doen als ze geautomatiseerd zijn. blijkbaar in staat is om snel en vaak tussen
  • 44. Pas Op: hypes! 6 Pas Op: hypes! 7verschillende ICT-gerelateerde taken heen Het probleem is, zoals Kirschner en Karpins- of task-switching ability, likely due to Figuur 4: De nieuwe docenten?en weer te springen en dus schijnbaar ki lieten zien, dat studenten die veel gebruik reduced ability to filter out interferencesimultaan gebruik te maken van verschil- maken van sociale media niet méér, maar from the irrelevant task set. 29 p. 15583 De idee dat onze kennis aan snelle veroude-lende ICT-tools. Helaas, dat zij dit lijken te evenveel tijd besteden aan hun studie als ring onderhevig is, klopt eigenlijk niet. Omkunnen doen, betekent niet dat het leren studenten die sociale media niet gebruiken. Met andere woorden, wat de goeroes zien te beginnen moeten we een onderscheiddoelmatiger of doeltreffender geschiedt, 25 De cijfers van die eerste groep zijn daar- als een voordeel heeft waarschijnlijk zelfs aanbrengen tussen kennisveroudering enof dat het zelfs maar onschadelijk is voor door gemiddeld minstens een punt lager zeer grote nadelen! informatiegroei. Het is inderdaad waar dathet snel en nauwkeurig uitvoeren van die dan die van de tweede groep. de jongste decennia een enorme groeitaken. Wat hier volgt, is een weergave van De conclusie is onafwendbaar: er is zeer vertonen van de hoeveelheid informatie dieeen klein deel van de literatuur over de Deze negatieve effecten gelden niet alleen sterk bewijs dat ‘multitasken’ c.q. het beschikbaar is. Dit is vooral te danken aannegatieve effecten van het veronderstelde voor mensen die moeten leren: dat wil schakelen tussen taken, nadelig is voor het de eenvoudige en goedkope distributie­multitasken op het uitvoeren van taken, en zeggen, mensen met weinig expertise op leren en de taakuitvoering. Er is dus geen mogelijkheden van het internet en hetdus op het leren. een gebied of domein. Experts die door enkele reden om positieve effecten te ver- World Wide Web. interrupties moeten schakelen tussen taken wachten van onderwijsmethodes die hieropGevaren van ‘multitasking’ – bijvoorbeeld ervaren artsen bij de spoed- inspelen of het zelfs vereisen. Dit betekent echter allerminst dat de kennisAl vaak is aangetoond dat snel schakelen eisende hulp – maken door de verhoogde die bestond vóór de internetrevolutie nutussen taken, in vergelijking met het serieel belasting van hun werkgeheugen meer verouderd, irrelevant of niet langer juist is. Deuitvoeren van diezelfde taken, tot mindere fouten. 26 27 Doceren? Het staat op het Web! beschikbaarheid van nieuwe informatie maaktleerresultaten en slechter uitgevoerde taken oude kennis niet minder juist. Sterker nog,leidt. 21,22 Dit komt vooral doordat scha- In een vergelijking tussen dronken bestuur- Als derde en laatste ICT-gerelateerde trend het is van zeer groot belang dat wij overkelen betekent dat een persoon ‘jongleert’ ders en bestuurders die onder het rijden behandelen we de tendens om het onder- deze kennis beschikken als wij de waarde enmet haar beperkte cognitieve resources. Dit een mobiele telefoon gebruiken (al dan wijs los te weken van het leren van dingen: juistheid van deze nieuwe informatie willenkost meer tijd en veroorzaakt meer fouten niet handsfree), vonden Strayer, Drews en men wil het richten op het zoeken – en kunnen beoordelen. Het is immers niet zo,dan sequentiële uitvoering. Volgens Meyer, Crouch dat autobestuurders: hopelijk vinden. In deze paragraaf kijken we dat alles wat op het Web staat juist is!directeur van het Brain, Cognition and hoe deugdelijk die benadering is.Action Lab in Michigan State University:  using a cell phone exhibited a delay in … Bovendien gaat het niet alleen om het f a teenager is trying to have a conver- I their response to events in the driving De aanname dat doceren en leren vervan- z ­ oeken naar informatie, maar om het sation on a chat line [sic] while doing scenario and were more likely to be gen kunnen worden door het zoeken zoeken, vinden, evalueren, selecteren, algebra, she’ll suffer a decrease in ef- i ­nvolved in a traffic accident. Drivers in naar informatie berust op twee ideeën. verwerken, organiseren en uiteindelijk pre- ficiency, compared to if she just thought the alcohol condition exhibited a more Ten eerste het idee dat de halfwaardetijd senteren ervan. Zoals duidelijk werd uit de about algebra until she was done. People aggressive driving style, following closer van informatie steeds korter wordt: men voorgaande paragrafen, is dit niet iets wat may think otherwise, but it’s a myth. With to the vehicle immediately in front of zegt soms dat kennis even houdbaar is als studenten vanzelf kunnen. Zoals Hannafin such complicated tasks [you] will never, them, necessitating braking with greater verse vis, en dat de houdbaarheidstermijn en Hill waarschuwen: ICT wordt geprezen ever be able to overcome the inherent force. With respect to traffic safety, the steeds verder afneemt. Het tweede idee is vanwege haar potentieel om toegang tot limitations in the brain for processing data suggest that the impairments asso- dat je niets hoeft te weten: het staat immers informatie te democratiseren, maar ‘edu- information during multitasking. 23 ciated with cell phone drivers may be as allemaal al op het Web? cational use remains fraught with issues of great as those commonly observed with Met andere woorden, (1) het hoeft niet literacy, misinterpretation, and propagandi-In een onderzoek onder masterstudenten en intoxicated drivers. 28 p. 388 geleerd te worden omdat het meteen ach- zing’. 30 p. 526promovendi lieten Fox, Rosen, en Crawford terhaald of onjuist is en (2) doceer het niet,zien dat studenten die gingen chatten Tot slot, als wij het begrip multitasken want de studenten kunnen het zelf vinden. De verzameling vaardigheden die nodigsignificant langer moesten werken om tot zodanig oprekken dat het betekent dat men Men noemt dit de Googlificatie van het is om goed te kunnen omgaan met dezehetzelfde niveau te geraken als studenten (denkt) beter te kunnen switchen, wordt onderwijs, een slap aftreksel van resource- informatie wordt vaak informatiewijsheiddie dit niet deden. 24 De benodigde tijd was het beeld nog grimmiger. Ophir, Nass en based learning. 30 genoemd, of internetwijsheid als ICT een1,53 tot 1,77 keer zo lang voor de toetsen en Wagner zagen dat: belangrijke rol speelt. 31 - 36 Een verwante1,66 keer zo lang voor het lezen. Met andere omschrijving is 21e-eeuwvaardigheden. 37 -woorden: hoewel onder beide twee condi-  heavy media multitaskers are more … Universiteitsstudenten 40 Brand-Gruwel, Wopereis, en Vermettenties even veel begrepen kan worden, was susceptible to interference from irrelevant hebben een zeer opper­ 41 verbeelden deze vaardigheden in eende hoeveelheid benodigde tijd significant environmental stimuli and from irrelevant vlakkige kennis van de schema: zie Figuur 5.hoger in de chat-conditie. representations in memory. This led to the surprising result that heavy media technologieën die zij multitaskers performed worse on a test gebruiken.
  • 45. Facts and figuresFiguur 4 De nieuwe docenten?
  • 46. Informatievaardigheden Figuur 5 Vaardigheden/activiteiten die ten grondslag liggen aan het oplossen REGULATIE REGULATIE Oriënteer op taak Oriënteer op tijd Monitor en stuur Evalueer proces Evalueer product van informatieproblemen, gebruikmakend van het Internet. Definieer het Zoek informatie Scan informatie Verwerk Organiseer en probleem informatie presenteer informatie Lees taak Bepaal Lees informatie Lees informatie Formuleer zoekstrategie globaal grondig probleem Formuleer Bepaal Beoordeelinfor Beoordeel Maak outline probleem zoektermen matie informatie product Activeer Beoordeel Bewaar Bewaar Structureer hetFacts and figures voorkennis zoekresultaat informatie ifnormatie product Bepaal Integreer Integreer Maak het taakeisen informatie informatie product Bepaal Integreer benodigde info informatie ANALYSE SYNTHESE
  • 47. Pas Op: hypes! 8 Pas Op: hypes! 9Onderzoek heeft menigmaal laten zien dat voorkennis zijn in het voordeel, doordat zijhet oplossen van informatieproblemen een hun voorkennis kunnen koppelen aan het Tot slotmajeure, zo niet onbereikbare, cognitieve probleem en aan de informatie die zij op hetprestatie is. Voor de meeste studenten is die Web vinden. 53 Hoewel er heel veel zinvolle dingen teniet weggelegd. 42 - 45 Daarbij is duidelijk zeggen zijn over ICT in en voor het (hoger)dat studenten de zelfregulerende vaardig- Kadertekst 2: Beroemde patriot of  onderwijs, is er ook veel onzin. Dit hoofd-heden missen om het informatieprobleem massamoordenaar? stuk van het Trendrapport hield een drietalgoed te definiëren en om te identificeren ICT-gerelateerde trends tegen het licht vanwat zij wel en niet weten. 41, 46 - 48 Samen-  2011, bij de Republikeinse voorverkie- In goed wetenschappelijk onderzoek. Het laatgevat moeten studenten dus eerst leren zing voor presidentskandidaten in de VS, zien dat deze trends niet veel meer zijnhoe informatieproblemen opgelost kunnen was Michele Bachman, lid van de Huis van dan broodje-aapverhalen. Niet alleen in “deworden en transferabele zoek- en evaluatie- Afgevaardigden uit de staat Minnesota, in religie en politiek komen de meningen enstrategieën verwerven. Pas daarna kunnen Waterloo, Iowa om officieel haar kandi- overtuigingen van mensen vooral uit dezij doelmatig en doeltreffend informatie datuur voor het presidentschap bekend tweede hand en worden ze zonder inspectiezoeken, vinden, evalueren, selecteren, te maken. Voor de draaiende televisie- van anderen overgenomen”; dat geldt helaasverwerken, organiseren en uiteindelijk camera’s en schrijvende pers vertelde ook in het (hoger) onderwijs. Laten wijpresenteren. Hierbij is de hulp van docenten zij hoe trots zij was om dit bekend te hiervoor op onze hoede zijn, om te zorgenonontbeerlijk. maken in een dorp waar zo’n een grote dat we er niet aan toegeven. en beroemde Amerikaan als John WayneLeren vraagt voorkennis had gewoond.Dit brengt ons tot de tweede helft van de premisse: als het allemaal al op het Web Helaas voor haar had iemand een beetjestaat, waarom moeten studenten het dan verkeerd gegoogeld! Volgens Wikipedialeren? Inderdaad: veel, zo niet alles wat wij was Waterloo, Iowa inderdaad de woon-moeten leren staat op het Web. Maar, zoals plaats van John Wayne, maar dat waseen van de auteurs jaren geleden schreef: John Wayne Gacy, een seriemoordenaar‘what we know determines what we see die veroordeeld en geëxecuteerd werd(and how we see it) and not the other way voor de verkrachting van en moord op 33around’. 49 50 jongens en mannen! Als wij niets weten van scheikunde zien we Zoals Sjef van Oekel ooit zei: ‘Jammer,alleen vlammen, borrelende vloeistoffen en maar helaas.’glaswerk. Als wij iets weten, dan zien wedat iemand bezig is om iets te destilleren. Samengevat: het feit dat studenten gebruikAls we nog meer weten, dan zien we aan maken van een veelvoud aan ICT-apparatende opstelling dat een Erlenmeyerkolf met en door onderwijsgoeroes ‘digitale autoch-wat vloeistof erin in een waterbad staat; we tonen’ worden genoemd, betekent niet datconcluderen dat de vloeistof in de kolf een zij goede ICT-gebruikers zijn als het omverdampingspunt moet hebben dat lager is leren gaat. Zij kunnen wel googelen, maardan 100 graden Celsius (het kookpunt van missen de vaardigheden om snel de juistewater), want anders zal er geen verdam- informatie te vinden. Evenzeer ontbreektping en dus geen destillatie plaatsvinden. hun de voorkennis om wat zij gevondenEnzovoorts. hebben te beoordelen op parameters als juistheid, relevantie en onpartijdigheid.Onze voorkennis bepaalt dus grotendeels Zo kom je dus werkstukken tegen over dehoe wij de informatie die wij op het Web wetenschappelijke methode volgens Francistegenkomen zoeken, vinden, evalueren, Bacon, die gebaseerd zijn op webbijdragenselecteren, en verwerken. Wij weten uit over de 20e-eeuwse Britse kunstenaar metonderzoek dat een gebrek aan voorken- dezelfde naam; of over gezonde voeding,nis een negatieve invloed heeft op het gebaseerd op websites van fastfoodketens…zoekproces. 51 52 Studenten met veel
  • 48. auteurs referenties pas op: hypes! Prof.dr. P.A. Kirschner 38  Dede, C., ‘Comparing frameworks for 21st Century Skills’. In: J. Bellanca & R. 24   ox, A. B., Rosen, J., & Crawford, M., ‘Distractions, distractions: Does instant F 1 Veen, W., Homo Zappiens. 2006. Retrieved March 16, 2001 from Hoogleraar Onderwijspsychologie, Brandt (Eds,), 21st Century Skills. Solution Tree Press, Bloomington, 2010, p. messaging affect http://www.hansonexperience.com/blog/2006/12/slides_van_de_p.html Programmaleider van het Learning en 51-76. college students’ performance on a concurrent reading comprehension task?’ 2 Veen, W. & Vrakking, B., Homo Zappiens: Growing up in a digital age. Network Continuum Education, C ­ ognition programma van de Centre 39  uropean Commission, eEurope 2005: An information society for all. Euro- E Cyberpsychology London, UK, 2006. for Learning Sciences and Technologies pean Commission, Brussels, 2002. and Behavior, 12 (2009), p. 51-53. 3 Bullen, M., Morgan, T., Belfer, K., & Qayyum, A., The digital learner at BCIT and implications for an ( ­ CELSTEC) van de Open Universiteit 40  oogt, J., & Pareja-Roblin, N.. 21st century skills: Discussion paper. Uni- V 25  Kirschner, P.A., and Karpinski, A.C., ‘Facebook® and academic performance.’ e-strategy. Paper presented at the 2008 Research Workshop of the European Distance Education versity of Twente Enschede, 2010. http://onderzoek.kennisnet.nl/attach- Computers in Human Behavior, 26.6 (2010), p. 1237-1245. Network (EDEN), ‘Researching and promoting access to education and training: The role of distance Specialisme: Onderwijstechnologie, ments/+2185119/White_Paper_21stCS_Final_ENG_def2.pdf 26  Coiera, E., Jayasuria, R. A., Hardy, J., Bannan, A., & Thorpe, M., ‘Communica- education and e-learning in technology-enhanced environments’, Paris, France, 20-22 oktober 2008. ICT in het Onderwijs, Leren en Cognitie, 41  Brand-Gruwel, S., Wopereis, I., & Vermetten, Y., ‘Information problem solving tion loads on clinical staff in the emergency department’. Medical Journal of 4 E  bner, M., Schiefner, M., & Nagler, W., ‚Has the Net-Generation arrived at the university? - oder der Computerondersteund Samenwerkend by experts and novices: analysis of a complex cognitive skill’. Computers in Australia, 176 (2002), 415–418. Student von Heute, ein Digital Native? [or Contemporary student – a Digital Native?]’. In S. Zauchner, Leren (CSCL) Human Behavior, 21 (2005), p. 487-508. 27  axmisan, A., Hakimzada, F., Sayan, O. R., Green, R. A., Zhang, J., & Patel, V. L P. Baumgartner, E. Blaschitz, & A. Weissenbäck (Eds.), Medien in der Wissenschaft [Media in science], 42  ilal, D., ‘Children’s use of the Yahooligans! Web search engine: I. Cognitive, B L., ‘The multitasking clinician: decision-making and cognitive demand during Vol. 48 (2008), Waxmann Verlag, Muenster, p. 113-123. physical, and affective behaviors on fact-based search tasks’. Journal of the and after team handoffs in emergency care’. International Journal of Medical 5 Kennedy, G., Dalgarno, B., Gray, K., Judd, T., Waycott, J., Bennett, S., Maton, K., Krause, K.-L., Bishop, American Society of Information Science, 51 (2000), p. 646-665. Informatics, 76 (2007), p. 801-811. A., Chang, R., & Churchward, A., ‘The net generation are not big users of Web 2.0 technologies: 43  arge, A., & Beheshti, J., ‘The web as a classroom resource: Reaction from the L DOI:10.1016/j.ijmedinf.2006.09.019. Preliminary findings’. In: R. J. Atkinson, C. McBeath, , S. K. A. Soong, & C. Cheers (Eds), ICT: Providing Dr. E. van den Berg users’. Journal of the American Society of Information Science, 51 (2000), p. 28  Strayer, D. L., Drews, F. A., & Crouch, D. L., ‘A comparison of the cell phone dri- choices for learners and learning. Proceedings of ASCILITE 2007 Conference. Centre for Educational 1069-1080. ver and the drunk driver’. Human Factors: The Journal of the Human Factors Development, Nanyang Technological University, Singapore, 2007. [Online] Retrieved July 31, 2009 Lector Rich media and Teacher learning, 44  MaKinster, J. G., Beghetto, R. A., & Plucker, J. A., ’Why can’t I find Newton’s and Ergonomics Society, 48 (2006), p. 381-391. from http://www.ascilite.org.au/conferences/singapore07/procs/kennedy.pdf Hogeschool Edith Stein. UHD Universiteit third law? Case studies of students’ use of the web as a science resource’. 29  Ophir, E., Nass, C. I., & Wagner, A. D., ‘Cognitive control in media multitaskers’. 6 Kvavik, R., ‘Convenience, communications, and control: How students use technology’. In: D. Oblinger Twente. Journal of Science Education and Technology, 11 (2002), p. 155-172. Proceedings of the National Acadademy of Science of the United States of & J. Oblinger (Eds.), Educating the Net Generation (Chapter 7), 2005 [e-book]. Retrieved July 31, 45  Wallace, R. M., Kupperman, J., Krajcik, J., & Soloway, E., ’Science on the Web: America, 106 (2009), p. 15583–15587. 2009 from http://www.educause.edu/educatingthenetgen/5989 Specialisme: ICT en Onderwijs, Students online in a sixth-grade classroom’. Journal of the Learning Sciences, 30  Hill, J. R., & Hannafin, M. J., ‘The resurgence of resource-based learning’. Edu- 7 Margaryan, A., Littlejohn, A., & Vojt, G., ‘Are digital natives a myth or reality? University students’ use Visual Knowledge Building 9 (2000), p. 75-104. cational Technology, Research and Development, 49(3) (2001), 37-52. of digital technologies’. Computers and Education, 56(2) (2011), p. 429-440. 46  ranch, J. L., ‘Junior high students and think alouds: Generating information- B 31  Wolf, S. E., Brush, T., & Saye, J., ‘Using information problem-solving model 8 Oblinger, D., & Oblinger, J. (Eds.), Educating the Net Generation. 2005 [e-book]. Retrieved July 31, seeking process data using concurrent verbal protocols’. Library & Informa- as a metacognitive scaffold for multimedia-supported information-based 2009 from http://www.educause.edu/educatingthenetgen/5989 tion Science Research, 23 (2001), p. 107–122. problems’. Journal of Research on Technology in Education, 35 (2003), p. 321- 9  Tapscott, D., Growing up digital: The rise of the net generation. New York: McGraw-Hill, 1997. 47  ross, M., & Latham, D., ‘Attaining information literacy: An investigation of G 341. 10 Rosen, L. D., Me, MySpace, and I: Parenting the Net generation. New York: Palgrave Macmillan, 2007. the relationship between skill level, self-estimates of skill, and library anxiety’. 32 awden, D., ‘Information and digital literacies: A review of concepts’. Journal B 11 Rowlands, I, Nicholas, D, Williams, P., Huntington, P., Fieldhouse, M., Gunter, B., Withey, R., Jamali, Library Information Science Research, 29 (2007), p. 332-353. of Documentation, 57 (2001), p. 218-259. H. R., Dobrowolski, T., & Tenopir, C., ‘The Google generation: The information behaviour of the 48  azonder, A. W., ‘Exploring novice users’ training needs in searching infor- L 33  rand-Gruwel, S., & Gerjets, P., ‘Instructional support for enhancing students’ B researcher of the future’. Aslib Proceedings: New Information Perspectives, 60 (2008), p. 290-310. mation on the WWW’. Journal of Computer Assisted Learning, 16 (2000), p. information problem solving ability’. Computers in Human Behavior, 24 12 Rosen, L. D., ‘Welcome to the iGeneration’. Paper presented in the symposium The iGeneration: 326-335. (2008), p. 615-622. Media use, health, and English literacy at the Western Psychological Association Convention, 49  Kirschner, P. A., ‘Epistemology, practical work, and academic skills in science 34  rand-Gruwel, S., Wopereis, I., & Walraven, A., ‘A descriptive model of infor- B Portland, OR, April 23-26, 2009. education’. Science and Education, 1 (1992), p. 273-299. mation problem solving while using Internet’. Computers & Education, 52 13  rensky, M., ‘Digital natives, digital immigrants’. On the Horizon, Vol. 9 No. 5, (October 2001). P 50  irschner, P. A., ‘Epistemology or pedagogy, that is the question’. In: S. Tobias K (2009), 1207-1217. NCB University Press. & T. M. Duffy (Eds.), Constructivist instruction: Success or failure? Routledge, 35  isenberg, M. B., & Berkowitz, R. E., Information problem-solving: The big six E 14 Veen, W., Homo Zappiëns: Leerstrategieën voor een digitale generatie. Presentatie gehouden op 9 New York, 2009, p. 144-157. skills approach to library and information skills instruction. Ablex, Norwood, april 2010. http://www.slideshare.net/Homozappiens/presentatie-wim-veen-homo-zappien-001 51  Fidel, R., Davies, R. K., Douglass, M. H., Holder, J. K., Hopkins, C. J., Kushner, NJ, 1990. 15  Williams, P., & Rowlands, I., Information behaviour of the researcher of the future: Work package II. E. J., Miyagishima, B. K., & Toney, C. D., ‘A visit to the information mall: Web 36  ones-Kavalier, B. R., & Flannigan, S. L., ’Connecting the digital dots: Literacy J University College London, London, UK, 2007. searching behavior of high school students’. Journal of the American Society of the 21st century’. Educause Quarterly, 2 (2006), p. 8-10. 16  Hassel, B.C. and Ayscue Hassel, E., ‘Teachers in the Age of Digital Instruction’. In: B.C. Hassel et al., of Information Science, 50(1) (1999), p. 24-37. http://www.educause.edu/ir/library/pdf/eqm0621.pdf Education Reform for the Digital Era. Fordham Institute, Washington DC, 2012. 52  Hirsch, S. G., ‘Children’s relevance criteria and information seeking on elec- 37  nderman, E. M. & G. M. Sinatra, The challenges of teaching and learning A http://www.edexcellence.net/publications/teachers-in-the-age-of-digital-instruction.html tronic resources’. Journal of the American Society for Information Science, 50 about science in the 21st century: Exploring the abilities and constraints of 17  Valtonen, T., Pontinen, S., Kukkonen, J., Dillon, P., Väisänen, P., & Hacklin, S., ‘Confronting the techno-  (1999), 1265-1283. adolescent learners. Paper Commissioned by the National Academy of Educa- logical pedagogical knowledge of Finnish Net Generation student teachers’. Technology, Pedagogy 53  Nievelstein, F. E. R. M., Learning law. Unpublished doctoral dissertation. Heer- tion – Board on Science Education Conference, 2009. and Education, 20 (2011), 3-18. len, The Netherlands: Open University of the Netherlands, 2009. http://www7.nationalacademies.org/bose/AndermanSinatra.pdf 23   allis, C., ‘The multitasking generation’. Time Magazine, 13 (March 27, 2006), p. 3-5. W
  • 49. Evidence-based doceren in het hoger onderwijs met ICT Ellen van den Berg, Paul Kirschnerin het hogeronderwijsEvidence-doceren Ellen van den Bergmet ICTbased Paul Kirschner
  • 50. Evidence-based doceren in het hoger onderwijs met ICT 1ICT is niet meer weg te denken uit het hoger onderwijs. In dit hoofdstuk doen we dat voor het studenten ondervinden wanneer ze zichMaar de beloften om het hoger onderwijs met behulp gebruik van (digitale) beelden in het vakinhoudelijke concepten en hun toepas- onderwijs. Deze beelden, zowel stilstaand singsmogelijkheden eigen proberen tevan ICT effectiever, efficiënter en vooral betekenisvoller als bewegend, kan men steeds eenvoudiger maken.te maken zijn nog niet ingelost. Voor een deel waren maken, manipuleren en verspreiden. Mede hierdoor zijn beelden in de jongerencultuur ICT voegt zowel aan de didactische alsde verwachtingen naïef en niet gebaseerd op gedegen steeds populairder geworden. Dit is echter aan de vakinhoudelijke component een niet de belangrijkste reden om aandacht nieuwe dimensie toe. Dit heeft een recht-wetenschappelijke inzichten (zie het hoofdstuk ‘Pas op: te besteden aan de inzet van beelden in streekse invloed op de kennisbasis vanhypes!’). Ontmythologisering van de rol van ICT in het het onderwijs. Belangrijker nog is dat deze docenten. Om deze nieuwe kennisbasis in inzet, mits adequaat, een positieve impact beeld te brengen hebben Koehler en Mishraleren van studenten is een belangrijke eerste stap om heeft op het leren van studenten. De kennis het technological pedagogical content over hoe studenten met behulp van beelden ­knowledge–model (TPACK) ontwikkeld. 2haar potentieel te kunnen benutten. leren (visual knowledge building) is al voor- handen. De didactische praktijk in het hoger Competenties op het gebied van ICT onderwijs sluit hier echter nog niet op aan. (technological knowledge) beïnvloeden deDe tweede stap: erkenning van de rol van de docent. kennisbasis die ten grondslag ligt aan het professioneel handelen van docenten opLange tijd werd aangenomen dat die rol onder invloed De kennis over hoe verschillende manieren. Enerzijds maakt devan ICT aan belang zou inboeten. Niets is minder waar: s ­ tudenten met behulp inzet van ICT de uitbreiding en verdiepingnet als bij andere onderwijsvernieuwingen speelt de van beelden leren (visual van de kennisbasis mogelijk. Hierdoor wordt het didactische repertoire van docenten knowledge building) is al relatief onafhankelijk van het vak dat zij­ ocent een cruciale rol in de innovatie van onderwijsd voorhanden. De didacti- doceren. Te denken valt aan de inzet vanmet behulp van ICT. Daarom gaan we in dit hoofdstuk in sche praktijk in het hoger weblogs om reflectievaardigheden van s­ udenten te bevorderen, wiki’s om geza- top de vraag naar de betekenis van ICT voor het vakman- onderwijs sluit hier echter menlijke kennisconstructie te stimuleren,schap van docenten in het hoger onderwijs. nog niet op aan. Youtube-achtige films om onderwijs aan- trekkelijker en actueler te maken, en web- colleges om lessen op een later moment TPACK-model terug te kijken. Technological pedagogicalDe derde stap heeft te maken met ‘ICT’ als zodanig. Dat knowledge is de term waarmee deze extra Docenten beschikken over een unieke didactische kennis wordt aangeduid.wordt nog teveel als een containerbegrip gebruikt: vaak kennis­ asis die hun handelen – expliciet bontbreekt een omschrijving van wat een ICT-toepassing maar vooral ook impliciet – stuurt. Deze Anderzijds raakt de inzet van ICT de kern b ­ asis bestaat ten eerste uit inhoudelijke van de vakgebieden in het hoger onderwijs.precies inhoudt. Als die toepassing nauwkeuriger be- kennis van hun vakgebied. Maar die vak­ Deze overlap tussen inhoud en technologie kennis, hoe wezenlijk ook, is niet voldoende: wordt in figuur 2 aangeduid met de termschreven wordt, dan is het ook mogelijk om de impact goede docenten verbinden haar met didac- technological content knowledge. Hetop het leren vanuit de wetenschappelijke theorie te ver- tische kennis, bijvoorbeeld over het leren gaat hier om de inzet van ICT die specifiek van studenten. gebonden is aan bepaalde vakgebieden. Zoantwoorden. maken ontwikkelingen in de elektronenmi- In figuur 1 is de overlap weergegeven tussen croscopie de nanotechnologie mogelijk en vakinhoudelijke expertise en algemeen zijn bedrijfssimulaties specifiek gebonden didactische en psychologische inzichten. aan vakgebieden met economie als belang- Deze overlap is in de literatuur bekend rijke basisdiscipline. Meteorologie draait voor geworden onder de term PCK (pedagogical een groot deel om het werken met ­ igitale d content knowledge). 1 In Nederland wordt satellietbeelden en klimaatmodellen. hiervoor ook de term vakdidactiek gebruikt. Goede docenten weten op basis van hun PCK bijvoorbeeld, welke moeilijkheden
  • 51. Facts and figures P didac- P vakin- didac- C C vakin- tiek K houd tiek K houdFiguur 1 Pedagogical Content Knowledge (PCK) Technological Pedagogical Content Knowledge Technological (TPACK) Pedagogical Content Knowledge (TPACK) Technological Technological Technological Pedagogical Knowledge Content Knowledge (TK) Knowledge Technological (TPK) Technological Technological (TCK) Pedagogical Knowledge Content Knowledge (TK) Knowledge (TPK) (TCK) Pedagogical Content Knowledge Knowledge (PK) (CK) Pedagogical Content Knowledge Knowledge ts (PK) (CK) ex Pedagogical nt Content Co Knowledge ts ex Pedagogical nt Content Co KnowledgeFiguur 2 TPACK-model
  • 52. Evidence-based doceren in het hoger onderwijs met ICT 2 Evidence-based doceren in het hoger onderwijs met ICT 3In het hart van het model komen alle com- goed ingezet – kunnen beelden binnen het Gestalttheorie Multimediaal lerenponenten samen onder de noemer TPACK. hoger onderwijs een duidelijke meerwaarde De leerpsychologie biedt een aantal Twee andere theorieën besteden eveneensDocenten die over TPACK-competenties ­hebben. t ­ heorieën die ons helpen om de verwerking aandacht aan de verwerking van visuelebeschikken, kunnen een onderbouwde van visuele informatie te begrijpen. Deze informatie: de dual coding-theorie en deafweging maken over de inzet van ICT in Een tweede reden is dat het beeld zich, theorieën hebben één gemeenschap- cognitieve theorie van multimediaal leren.hun onderwijs. Zij betrekken hierbij vakin- meer dan het woord, in een toenemende pelijk kenmerk: ze tonen aan dat voor De dual coding-theorie van Paivio doethoudelijke, didactische en technologische populariteit mag verheugen. De jongeren- het verwerken van visuele informatie de uitspraken over de wijze waarop het breinoverwegingen in onderlinge samenhang. Ze cultuur wordt steeds meer een beeldcultuur. bewerking hiervan in de hersenen cruciaal verbale en non-verbale stimuli verwerkt totstellen zichzelf de fundamentele vraag hoe ICT heeft daar een onmiskenbare invloed op is. Van oudsher biedt de Gestaltpsychologie mentale representaties. 3 Deze theorie gaatzij hun onderwijs met behulp van ICT bete- uitgeoefend. Het gemak waarmee beelden een kader om dit fenomeen te begrijpen. ervan uit dat het brein van de mens overkenisvoller, effectiever en adaptiever kunnen gemaakt, gedeeld en gemanipuleerd kun- De essentie van de Gestalttheorie is dat het twee systemen beschikt voor het verwerkenmaken. Dit is het unieke kennisdomein voor nen worden, is onder invloed van techno- brein (visuele) stimuli groepeert door deze van deze twee typen informatie.de docent in de eenentwintigste eeuw. logie enorm vergroot. Waar vroeger dure als een eenvoudiger geheel te interpreteren. apparatuur en gedegen vakkennis nodig Dat groeperen verloopt volgens bepaalde Het werk van Baddeley en Hitch komtDe succesvolle inzet van ICT in het hoger was om een film te monteren, volstaat nu principes. Eén van de bekendste is het overeen met deze gedachtelijn. 4 Zij onder-onderwijs vergt een zorgvuldige analyse een mobiele telefoon en een montagepro- figuur-achtergrondprincipe, waarbij de scheiden in het werkgeheugen een fonolo-van de impact ervan binnen een vakgebied gramma op de pc. hersenen bijvoorbeeld bepalen of je in één- gische lus voor het opslaan van auditieveof beroepsdomein, in combinatie met het zelfde plaatje een jonge vrouw of een heks informatie en een visuo-spatieel kladblokonderwijs en het leren van studenten. Bij Dit betekent echter niet dat jongeren ook ziet. Beiden tegelijk zien is niet mogelijk. voor het opslaan van visuele informatie.deze analyse moet men nauwkeurig bepalen visueel geletterd zijn op het niveau dat in (Zie figuur 3) Beide cognitieve processen worden geregu-welke doelstellingen het beste met behulp het hoger onderwijs verwacht mag worden. leerd door een centraal uitvoeringsorgaanvan ICT gerealiseerd kunnen worden. Zo Het ‘academisch kijken’ vergt expliciete Figuur 4 is een ander voorbeeld van dit (central executive).kunnen studenten wiskundige formules aandacht in het curriculum. principe. Jonge kinderen zullen hier alsbeter leren toepassen met een programma eerste dolfijntjes zien, terwijl volwassenen Voor het integreren van beelden in onder-dat oefenopgaven genereert en corrigeert. Digitaal beeld maakt het onderwijs echter een andere voor- en achtergrondperceptie wijsleeractiviteiten is het van belang datMet sociale media kunnen ze gezamenlijk niet alleen aantrekkelijk, het kan ook een hebben. beide informatieverwerkingskanalen op dekennis construeren.1 positieve invloed hebben op de effectiviteit 1 H  et hoofdstuk ‘Chaordisch onderwijs en onder- juiste wijze, dat wil zeggen in samenhang, van het leren. Dit laatste vereist een goed zoek’ gaat dieper in op de mogelijkheden van Een andere bekend principe is de sluiting gestimuleerd worden. Dit heeft een positief sociale media om de creativiteit van studentenHet TPACK-model biedt voor alle typen doordachte inzet van die beelden. Binnen die in groepen werken optimaal te benutten. van de goede vorm. (Zie figuur 5) Het effect op de kwaliteit van het leren. MaarICT-inzet een referentiekader om tot een de leerpsychologie zijn een aantal baan- brein maakt incomplete vormen af tot een als die samenhang niet goed gerealiseerdkrachtige en productieve leeromgeving te brekende theorieën ontwikkeld die hierbij bekend geheel, zoals de figuur hieronder wordt, hindert dat juist het leerproces.komen. Toepassing van dit referentiekader goede diensten kunnen bewijzen. Op deze laat zien. Kinderen leren bijvoorbeeld sneller lezen,dwingt tot een onderwijskundige analyse theorieën gaan we hieronder in, om vervol- als bij woorden een overeenkomstig plaatjeen voorkomt daarmee mythevorming en gens en tweetal voorbeelden te bespreken Overigens geldt de invloed van in het brein getoond wordt. Ze raken echter in demisplaatste verwachtingen rond ICT in het van de inzet van beelden in het hoger aanwezige kennis niet alleen bij het ver- war als beeld en woord niet met elkaar(hoger) onderwijs. onderwijs. Deze inzet relateren we aan het werken van plaatjes. Hoewel de woorden ­overeenkomen. TPACK-model. van onderstaande tekst in eerste instantie lastig te herkennen zijn, weten geoefende Het leren met behulp van bronnen waarinKijken doe je…. met je hersens! lezers er wel raad mee. Doordat de eerste beeld en geluid gecombineerd worden, staat Het ‘academisch kijken’ en de laatste letter op hun plek staan, is het centraal in de cognitieve theorie van multi-Om tot betekenisvolle informatie over de vergt expliciete aandacht ontcijferen geen groot probleem. mediaal leren van Mayer. 5 (Zie figuur 6.)inzet van ICT te komen, moet je een keuze in het curriculum.maken uit de veelheid van mogelijkheden. Vregohing van de kawtilteit van het Voortbouwend op de dual coding-theorieDe keuze die wij in dit hoofdstuk maken, heogr onwerdijs en ondezeork door ICT- geeft Mayer een aantal principes voor hetricht zich op het gebruik van beelden om inavontie. Door saemn te wkeren in SRUF ontwikkelen van multimediale instructie.leerprocessen te optimaliseren. Voor deze raeliresen de hgoer ondersijwinsletlingen E ­ nkele voorbeelden hiervan zijn hetkeuze hebben we een aantal redenen. De verniuewgnien die het benalg van een weglaten van overbodige informatie, hetbelangrijkste is dat leren met behulp van invidideule inestlling ovrestijegn. simultaan presenteren van informatie die bijbeelden (visual knowledge building) nog elkaar hoort, en het richten van de aandachtsteeds een ondergeschoven kindje is in van de lerende op relevante informatie.het onderwijs. Dit is jammer, want - mits
  • 53. Facts and figures Figuur 3 Jonge vrouw en heks Figuur 4 Dolfijnen of innige omarming? Message d’Amour des Dauphins, Sandro Del-Prete, 1987Figuur 5 Sluiting van de goede vorm
  • 54. Facts and figures Woorden Afbeeldingen STIMULI Oren Ogen ZINTUIGELIJK GEHEUGEN Geluiden Beelden WERK- GEHEUGEN Verbale Non-verbale Model Model LANGE TERMIJN Voorkennis GEHEUGENFiguur 6 Cognitieve theorie van multimediaal leren
  • 55. Evidence-based doceren in het hoger onderwijs met ICT 4 Evidence-based doceren in het hoger onderwijs met ICT 5Verschillen in waarneming Het is niet alleen deze inattentional blind- Digital story telling: naar een wordt door educatie die op het individueleHet leren met beelden (visual knowledge ness die een rol speelt, maar ook het butter- professionele biografie talent is afgestemd. Het is geen pleidooibuilding) is gecompliceerder dan aanvan- fly defect van Salomon en Almog, waarbij voor geïndividualiseerd onderwijs, maarkelijk werd aangenomen. Zo veronderstelde visueel materiaal, zoals film, ertoe uitnodigt Tegenwoordig is het voor iedereen met een juist voor een sociale vorm van leren. HetThomas Edison dat foto’s en film het studie­ om informatie snel en vooral oppervlak- pc en een mobiele telefoon mogelijk om sociale uit zich hierin, dat men samen metboek met geschreven tekst overbodig kig te verwerken. 8 Dit in tegenstelling tot zelf een rich media-productie te maken. Met andere unieke talenten kennis verwerft,zouden maken. Deze voorspelling is niet geschreven teksten in boeken: die doen een ‘rich media’ bedoelen we dat alle informatie deelt en presenteert.uitgekomen, aangezien visuele informatie sterker appel op een serieuze bestudering. in de verschillende verschijningsvormen metniet rechtstreeks wordt verwerkt maar een 9, 10 behulp van een computerprogramma aan Uiteraard blijft het zoeken naar goedeaantal mentale vertaalslagen vergt. Betekenis elkaar gekoppeld en toegankelijk is. matches dan niet beperkt tot de eigenverlenen aan visuele informatie is een proces Voorwaarden voor succes instelling. Veel studenten zijn bijvoorbeelddat via verschillende fasen verloopt en Zeker wanneer visuele en tekstuele Hoewel alle studenten in het hoger onder- via Facebook sociaal aanwezig op het web.nauw verbonden is met de voorkennis van i ­nformatie op een interactieve manier aan wijs al vele jaren het vak Nederlandse taal Maar de Facebook-vorm is vaak ongeschiktde lerende. In de theorieën die hierboven elkaar gekoppeld worden is het educatieve gevolgd hebben, krijgen zij op de universi- om je te presenteren aan mogelijke samen-beschreven staan, neemt die voorkennis een potentieel groot. Tegelijkertijd is ook het teit of hogeschool begeleiding om goede werkings–partners op intellectueel vlak.belangrijke plaats in. risico aanwezig dat er juist een mismatch onderzoeksverslagen te leren maken en Studenten in het hoger onderwijs dienen ontstaat. hun werk voor een publiek van vakgenoten zich te bekwamen in een vorm van digitalWe geven een voorbeeld om dat belang te il- te presenteren. Gaat het echter om visueel storytelling waarmee zij zich op een aan-lustreren. Aan de M van McDonalds kan men Docenten in het hoger onderwijs zullen materiaal, dan beperkt de instructie zich sprekende manier presenteren in een aca-op twee niveaus betekenis verlenen. Ten eer- competenties moeten ontwikkelen om meestal tot figuren en tabellen. Weliswaar demische of professionele gemeenschap.ste als de letter m van het alfabet (primaire v ­ isuele informatie nog beter in te zetten. hebben de studenten in hun privéleven aldenotatie), ten tweede als het logo van de Een beeld kan informatie vaak informa- ontdekt wat de kracht van beelden kan zijn, Zo’n digitaal verhaal hoeft niet te voldoenfastfoodketen McDonalds (secondaire deno- tiever, krachtiger, indringender, korter maar net zoals je een briefje aan een vriend aan de traditionele volgtijdelijkheid waaraantatie). Die laatste betekenis kan bij de kijker en overzichtelijker weergeven. Een serie sneller schrijft dan een onderzoeksartikel, gedrukte verhalen vaak onderworpen zijn.allerlei associaties oproepen, zoals de relatie getallen is in tabelvorm informatiever, en is het maken van een digitaal verslag met Juist het gebruik van beelden in een richtussen fastfood en overgewicht van kinderen de werking van het hart is duidelijker te beelden op academisch niveau veel lastiger media-omgeving maakt een ander, infor-(primaire connotatie) of trek in een Big Mac representeren met behulp van een animatie. dan een tekst met foto’s op Facebook matierijker en levendiger verhaal mogelijk.krijgen (secondaire connotatie). Plaatsen we Met behulp van het TPACK-model kunnen zetten. Maar ook in het hoger onderwijs K ­ ennis van de wijze waarop het brein visuelenu deze M bovenop de Akropolis, dan zou ­ docenten nog professioneler omgaan met biedt de digitale wereld aan studenten tal informatie verwerkt, is voor het ontwerpende connotatie kunnen zijn dat Griekenland beeld in hun onderwijs. Dit betekent dat zij van mogelijkheden om beter uit te drukken van deze digitale verhalen heel nuttig.haar schulden te lijf wil gaan via reclame- onderwijs ontwikkelen waarbij: wat ze geleerd hebben, of hoe ze zich als Daarnaast gaat ook een ander facet eeninkomsten van McDonalds! •  e positieve impact van beelden gebruikt d academicus of professional tot de wereld belangrijke rol spelen: de retorica. Retorica wordt en de valkuilen vermeden worden; verhouden. gaat in dit verband over de overtuigings-Kortom, het interpreteren en duiden van •  e combinatie van woord en beeld d kracht van beelden.visuele informatie vraagt veel van de kijker. z ­ odanig is dat het leren wordt bevorderd In het hoofdstuk ‘Chaordisch onderwijs enMaar mensen zijn doorgaans niet heel en niet gehinderd; onderzoek’ pleiten Van Till, Van Hillegers- Voor docenten is bij dit academisch digitalnauwkeurig in hun visuele waarnemen. •  e informatie zo is gestructureerd dat d berg en Mulder voor een vorm van hoger storytelling een boeiende rol weggelegd. ZijMack en Rock hebben daar onderzoek naar ze optimaal door studenten kan worden onderwijs waarin standaardisatie vervangen zijn immers degenen die vertrouwd zijn metgedaan en de term inattentional blindness verwerkt; de cultuur van de gemeenschap waarin degeïntroduceerd. 6 Hiermee doelen zij op •  tudenten worden gestimuleerd om hun s studenten hun intellectuele partners willende ongevoeligheid van het brein voor een aandacht te richten op relevante informatie De digitale wereld biedt vinden om aan aantrekkelijke projecten enoverduidelijke visuele stimulans als de van visuele stimuli; studenten in het hoger vraagstukken te kunnen werken. Studentenaandacht op iets anders gericht is. Een •  tudenten worden aangezet om beelden s en docenten in het hoger onderwijs kunnen onderwijs tal van moge-beroemd voorbeeld is een video van Simon indringend te bestuderen in plaats van samen op ontdekkingstocht om na te gaanen Chabris met basketballende mensen, snel en oppervlakkig te kijken. lijkheden om beter uit te hoe rich media ingezet kunnen worden voorwaarin een als gorilla verkleed persoon drukken wat ze geleerd een professionele biografie.overduidelijk door het beeld loopt. De Ook zullen docenten hun TPACK-kennis hebben, of hoe ze zich alsmeeste toeschouwers zien deze gorilla niet, moeten inzetten om studenten te begeleiden Op een site als op LinkedIn lijken biografieëndoordat ze de opdracht hebben gekregen bij het zelf ‘in beeld brengen’ van hun kennis, academicus of professional nu vaak sterk op het traditionele cv. Erhet aantal keren te tellen dat de spelers de vaardigheden of opvattingen. Dit is het tot de wereld verhouden. wordt nauwelijks gebruik gemaakt van debal overspelen. 7 onderwerp van de volgende paragraaf. kracht van beelden om korter en informa-
  • 56. Evidence-based doceren in het hoger onderwijs met ICT 6 Evidence-based doceren in het hoger onderwijs met ICT 7tiever duidelijk te maken wie je bent, wat moeten per situatie afwegingen worden Naast deze grillige verschijningsvorm van s ­ tudenten ook daadwerkelijk met veelje kunt en waar je voor staat. Op Facebook gemaakt die vragen om contextgevoelig concepten in concrete situaties, speelt een verschillende toepassingssituaties gecon-nemen beelden wel een belangrijke plaats in denken. andere factor een rol bij het ontstaan van fronteerd worden. Een prominente inzet vanom de social presence op het web vorm te zogenaamde case-complexity en across- digitale video in een rich media-omgevinggeven. 11 De wijze waarop je jezelf presen- Complicerend hierbij is dat de concepten case-irregularity. Binnen complexe situaties biedt mogelijkheden om die veelheid aanteert op Facebook is echter minder geschikt die worden gehanteerd bij het interpreteren beïnvloeden verscheidene factoren elkaar, toepassingsmogelijkheden te realiseren.voor het opbouwen en onderhouden van van uiteenlopende situaties niet statisch waardoor concepten een ander relatief ge- Daarmee draagt deze inzet bij aan deeen professioneel netwerk. zijn, maar juist veranderlijk van aard. wicht kunnen krijgen. In sommige communi- snelheid van leerprocessen. 15 Studenten Concepten kennen een abstracte inhoud catieve situaties is de relationele boodschap kunnen op deze manier immers veel meerVoor de (nabije) toekomst kunnen we ons en een zekere reikwijdte: ze betekenen niet bijvoorbeeld van minder belang dan in ande- situaties bestuderen dan in de realiteitde vraag stellen wat academic presence op altijd precies hetzelfde. Dit wordt concept re. Stel, er doet zich tijdens een operatie een m ­ ogelijk is. Bovendien kunnen de situatieshet web behelst en hoe we er samen met complexity genoemd. In de concrete situ- ernstige situatie voor. De verantwoordelijke zo gekozen worden dat ze optimaal aanslui-studenten goede en aantrekkelijke vormen atie hebben concepten steeds een andere chirurg zal zich vooral concentreren op de ten bij de leerbehoefte van de studenten envoor gaan uitvinden. Zo’n vorm is in ieder en unieke verschijningsvorm. inhoud van de boodschap die zij overbrengt. de doelen van het onderwijs.geval compact én informatief, persoonlijk én Wat moeten de aanwezigen doen? Zeg ikprofessioneel, uniek én herkenbaar. Denk bijvoorbeeld aan een concept uit precies het goede? De ernst van de ­ ituatie s Een laatste voordeel van de inzet van rich de communicatiekunde als de relationele en de urgentie van de boodschap zijn in media waarin video een centrale rol speelt, boodschap. Uit dit aspect van communi- deze specifieke situatie contextfactoren die is dat praktijksituaties toegankelijk gemaaktRich media: beter én sneller leren catieve uitingen kan opgemaakt worden bepalen dat de ontvangers en zenders van worden voor (herhaalde) bestudering. Echte hoe een zender tegenover een ontvanger de boodschap zich vooral richten op de praktijksituaties vragen van de (aankomend)Instellingen voor hoger onderwijs zijn in staat. Gebleken is dat ontvangers van een inhoud. De wijze waarop gecommuniceerd professional immers onmiddellijk handelen.de eerste plaats kennisinstellingen. Het boodschap zeer gevoelig zijn voor de toon wordt, is hier minder van belang. In een dergelijke situatie is er weinig tijdontwikkelen, overdragen en delen van en wijze waarop een zender de inhoud om ook direct van de situatie te leren. Eenkennis zijn onbetwistbare kerntaken. Het overbrengt. Niet zozeer het wat, maar In een situatie waarin een leraar een bijzon- video-opname in een rich media-omgevinghoger onderwijs leidt ook op voor beroepen vooral het hoe bepaalt hoe de ontvanger op der agressieve ouder te woord moet staan biedt mogelijkheden voor herhaalde bestude-waarin standaardoplossingen – het routine- een bepaalde inhoud reageert. Een student is het omgekeerde het geval. De toon is ring achteraf en gerichte verbinding met dematig toepassen van kennis – niet aan de kan de abstracte inhoud van het concept dan in eerste instantie belangrijker dan de onderliggende kennisbasis. Zo ontstaat eenorde zijn. De hoger opgeleide professional ‘relationele boodschap’ leren. Maar de wijze specifieke inhoud van de boodschap. mentale bibliotheek van praktijksituatiesgebruikt kennis in uiteenlopende situaties waarop een relationele boodschap in een (cases) die met behulp van wetenschappe-en moet daarbij telkens afwegingen maken daadwerkelijke communicatieve situatie Kortom, goed begrip van complexe situaties lijke begrippen geïndexeerd is. De veelheidom die kennis optimaal te kunnen inzetten. wordt vormgegeven, is heel verschillend, vergt flexibiliteit in het toepassen van van praktijksituaties maakt het mogelijkDit geldt voor artsen en leraren, en even- omdat deze situaties sterk van karakter concepten, met aandacht voor de speci- om te abstraheren vanuit het unieke vanzeer voor ingenieurs en managers. kunnen verschillen en zich nooit precies fieke context waarin die concepten zich een situatie. Deze abstracte kennis is nuttig herhalen. voordoen: complexe situaties zijn zelden om nieuwe situaties het hoofd te kunnenDe vertaalslag of transfer van wetenschap- eenvoudig vergelijkbaar met elkaar en daar- bieden.pelijke kennis naar ill-structured situaties door kan geen eenduidig handelingsadviesom complexe problemen op te lossen, is De cognitieve flexibili- worden gegeven voor een bepaald type Toepassing van de cognitieve flexibiliteits-een wezenlijke doelstelling van het hoger teitstheorie stelt dat het situatie. Adequaat handelen komt tot stand theorie vraagt van docenten dat ze eenonderwijs. In deze situaties volstaat het niet op grond van een (persoonlijke) inschatting grondige kennis van de concepten in hun e ­ ffectief leren en toepas-om vaste procedures en welomschreven van specifieke contextfactoren. 12 vakgebied verbinden met een veelheidconcepten toe te passen. Het unieke van sen van begrippen veel van toepassingssituaties als basis voor hetde situatie vraagt om afweging van diverse beter verloopt als deze Voordelen van rich media-omgevingen ontwerpen van rich media-cases waarvanfactoren om te komen tot een zinvolle op- Over het leren en leren toepassen van video-opnamen van praktijksituaties de begrippen gerelateerdlossing en adequaat handelen. Kennis wordt begrippen doet de cognitieve flexibiliteits- kern vormen. Het ontwerpen van zulke richdus steeds afhankelijk van de beoordeling worden aan uiteenlopende theorie uitspraken. 13, 14 Deze theorie stelt media-cases kan door studenten gebeurenvan een specifieke situatie ingezet. praktijksituaties en vanuit dat het effectief leren en toepassen van in de vorm van een portfolio waarin zij aan- begrippen veel beter verloopt als deze tonen praktijk en theorie op een adequate verschillende perspectie-Communicatiesituaties zijn bijna altijd begrippen gerelateerd worden aan uiteen- manier met elkaar te verbinden. 16 Het be-ill-structured: er zijn geen vaste procedures ven worden beschouwd. lopende praktijksituaties en vanuit verschil- geleiden van studenten bij de ontwikkelingdie ingezet kunnen worden om altijd tot lende perspectieven worden beschouwd. van dit portfolio doet ook een groot beroepeen zinvol eindresultaat te komen, maar er Dit vraagt om leeromgevingen waarin op de TPACK van docenten.
  • 57. Evidence-based doceren in het hoger onderwijs met ICT 8 De cloud ís de nieuwe universitaire bibliotheek 1Tot slot Sinds het ontstaan van de moderne weten- Niet alleen de formele literatuur (tijdschrif- schap in de zeventiende eeuw heeft de tartikelen en boeken) is beter vindbaar,De grondgedachte achter dit hoofdstuk wetenschappelijke communicatie door maar ook ook de meer informele literatuuris ‘de mythe voorbij’. ICT-toepassingen in middel van boeken en tijdschriften een zoals working papers en congresbijdragen.het hoger onderwijs hebben een geweldig essentiële rol gespeeld. De ontwikkeling En de trend is dat zoekmachines steedseducatief potentieel, maar leiden niet ‘als van het wetenschappelijk publiceren wordt beter worden door gebruik van semantischevanzelf’ tot de gewenste effecten. Daar is gekenmerkt door schaalvergroting, speciali- kennis, al valt er momenteel nog wel watveel meer voor nodig – vooral docenten satie en standaardisatie. Uiteindelijk is in de af te dingen op de selectiekwaliteiten vandie de inzet van ICT voor hun vakgebied decennia na 1950 een systeem uitgekristal- diezelfde zoekmachines. 5 6goed kunnen doordenken, en verbinden aan liseerd met een relatief beperkt aantal inter­wetenschappelijke inzichten over het leren nationaal opererende uitgevers, een qua Omdat de wetenschappelijke literatuur nietvan studenten. Dit vergt een uitbreiding vakgebieden sterk gedifferentieerd aanbod meer in lokale bibliotheken maar ergens inén verdieping van de kennisbasis van die van (met name internationale) wetenschap- de cloud wordt bewaard, is de onderzoekerdocenten. Het TPACK-model vormt hiervoor pelijke tijdschriften in combinatie met een in principe niet meer afhankelijk van heteen leidraad. stelsel van goed georganiseerde maar door- fysieke aanbod van de lokale bibliotheek. gaans lokaal functionerende bibliotheken Voor de publicaties waarvoor een licentieVerder hebben we dit hoofdstuk toegespitst die als clearing house de schakel vormen nodig is, fungeert de bibliotheek nog wel alsop het gebruik van (digitale) beelden. Niet tussen gebruikers en de wetenschappelijke clearing house in juridische zin: voor vrijealleen omdat dit aansluit bij de leefwereld informatie. toegang is de onderzoeker in veel gevallenvan studenten, maar vooral omdat beeld, afhankelijk van de licenties die zijn instel-mits adequaat ingezet, de kwaliteit van Onderzoekers waren door dit systeem ling met uitgevers heeft afgesloten. Openonderwijs verhoogt. voor hun informatievoorziening tot nog Access-modellen beogen echter ook deze toe afhankelijk van hetgeen lokaal door laatste drempel weg te nemen. Op termijn hun bibliotheek werd aangeboden, naast zou het dan niet meer nodig zijn om de ICT-toepassingen in informatie die zij verkregen via ondermeer t ­ oegang tot wetenschappelijke literatuur het hoger onderwijs interbibliothecair lenen, persoonlijke door middel van licenties te bekostigen. hebben een geweldig contacten en congresbezoeken. Eén van Hiermee zou dan ook de clearing house- de gevolgen hiervan was dat onderzoekers functie van de bibliotheek verdwijnen. educatief potentieel, zich in het algemeen moesten beperken Idealiter ontstaat er dan een open, mondiaal maar leiden niet ‘als tot een vrij kleine en doorgaans weinig systeem voor wetenschappelijke informatie vanzelf’ tot de gewenste veranderlijke set van informatiebronnen, in de cloud die voor iedereen, onafhankelijk meestal scherp gefocust op het eigen van tijd, plaats en functie beschikbaar is effecten. onderzoeksterrein, naast aanvullende zonder de omweg via een bibliotheek. bronnen die door incidenteel literatuur- onderzoek werden verkregen. De belangrijkste spelers in dit systeem zijn de grote internationale uitgevers als Dit systeem is in relatief korte tijd drastisch Elsevier en Springer, en internet bedrijven veranderd als gevolg van de digitalisering als Google en Amazon. De schaalgrootte van tijdschriften, de opkomst van het inter- en geavanceerde werkwijze van deze net en het Web, initiatieven zoals arXive.org1 b ­ edrijven geeft de universitaire bibliotheken 1 a  rXive.org is een elektronisch archief van wetenschappelijke papers uit de exacte en zogenaamde bulklicenties en big deal- weinig kans om op dit terrein een rol van wetenschappen. Het is een initiatief van onder- contracten van instellingen met uitgevers. 4 betekenis te spelen. Om maar één voorbeeld zoeker Paul Ginsparg. Sinds zijn verhuizing van Hierdoor heeft de onderzoeker toegang te noemen: de Universiteit van Michigan Los Alamos National Laboratory naar Cornell University wordt arXive.org gehost door Cornell gekregen tot vrijwel alle belangrijke weten­ schatte 1000 (!) jaar nodig te hebben om University Library. schappelijke literatuur, ook die buiten het zijn collectie van zeven miljoen boeken te eigen onderzoeksterrein. Niet alleen de digitaliseren. Google kreeg dit voor toegankelijkheid is sterk verbeterd. Ook de elkaar in slechts zes jaar. 7 vindbaarheid is enorm toegenomen dankzij algemene zoeksystemen zoals Google, en specifieke zoekmogelijkheden en navigatie- hulpmiddelen binnen de sites van uitgevers.
  • 58. auteurs referenties evidence-based doceren in het hoGer onderwijs met ict Dr. E. van den Berg Lector Rich media and Teacher learning, Hogeschool Edith Stein. UHD Universiteit Twente. Specialisme: ICT en Onderwijs, Visual Knowledge Building 1 Shulman, L., ‘Knowledge and teaching: Foundations of the new reform’, Harvard Educational Review, Volume 57 (1987), p. 1-22. 2 Koehler , M.J. & P. Mishra, ‘Introducing TPCK’. In AACT (Ed.), Handbook of technological pedagogical content knowledge (TPCK) for educators (p. 3-29). Routledge, New York, 2008. 3 Paivio, A., Images in mind: The evolution of a theory. Harvester Wheatsheaf, Herfordshire, United Kingdom, 1991. Prof.dr. P.A. Kirschner 4 Baddeley, A.D. & G.J. Hitch, Working memory. In G.H Bower (Ed.), The psychology of learning and motivation, Vol 8. Academic Press, London, 1974. Hoogleraar Onderwijspsychologie, 5 Mayer, R. E., Multimedia learning. Cambridge University Press, New York, 2001. Programmaleider van het Learning en 6 Mack, A. & I. Rock, Inattentional blindness. MIT Press, Cambridge, MA, 1998. C ­ ognition programma van de Centre 7 Simons, D. J. & C. F. Chabris, ‘Gorillas in our midst: Sustained inattentional blindness for dynamic for Learning Sciences and Technologies events’, Perception, Volume 28 (1999), p. 1059-1074. ( ­ CELSTEC) van de Open Universiteit 8 Salomon, G. & T. Almog, ‘Educational psychology and technology: A matter of reciprocal relations’, Teachers College Record 100 (1998), p. 222-241. Specialisme: Onderwijstechnologie, 9 Salomon, G., ‘Television is “easy” and print is “tough”: The differential investment of mental effort in ICT in het Onderwijs, Leren en Cognitie, learning as a function of perceptions and attributions’, Journal of Educational Psychology, 76 (1984), Computerondersteund Samenwerkend p. 647-658. Leren (CSCL) 10  Beentjes, J. W. J., Mental effort and perceptions of TV and books: A Dutch replication study based on Salomon’s model of learning. Paper presented at the European Conference for Research on Learning and Instruction (1987). (ERIC Document Reproduction Service No. ED 292 464). 11 Short, J.A., E. Williams & B. Christi, The social psychology or telecommunications. Wiley, London, 1976. 12 Kemmeren, C., E. van den Berg & J. M. Pieter, ‘Rich media-cases en conceptuele kennis’, Proceedings Onderwijs Research Dagen. Maastricht, 2011, p. 533-534. 13 Spiro, R. J., P. J. Feltovich, M. J. Jacobson & R. L. Coulson, ‘Cognitive flexibility, constructivism, and hypertext: random access instruction for advanced knowledge acquisition in ill-structured domains’, Educational Technology, 31(5) (1991), p. 24-33. 14 Spiro, R. J., B. P. Collins & A. Ramchandran, ‘Reflections on a post-Gutenberg epistemology for video use in ill-structured domains: fostering complex learning and cognitive flexibility’. In: R. Goldman, R. Pea, B. Barron & S. J. Derry (Eds.), Video research in the learning sciences. Lawrence Erlbaum Associ- ates, Mahwah, New Jersey, 2007, p. 93-100. 15 Derry, S. J., C. E. Hmelo-Silver, A. Nagarajan, E. Chernobilsky & B. Beitzel, ‘Cognitive transfer: Can we exploit new media to solve old problems on a large scale?’, Educational Computing Research, 35 (2006), p. 145-162. 16 Berg, E. van den, J. Wallace & E. Pedretti, ‘Multimedia cases, teacher education and teacher learning’. In: G. Knezek & J. Voogt (Eds.), The International Handbook of Information Technology. Kluwer, Dord- recht, 2008, p. 475-488.
  • 59. De cloud ís de nieuwe universitaire bibliotheek John Mackenzie Owen, Leo PluggeuniversitairebibliotheekDe cloud ísde nieuwe John Mackenzie Owen Leo Plugge
  • 60. De cloud ís de nieuwe universitaire bibliotheek 1Toegang tot alle informatie van de wereld. Dat ideaal Sinds het ontstaan van de moderne weten- Niet alleen de formele literatuur (tijdschrif-heeft velen in de loop der eeuwen beziggehouden. Aan schap in de zeventiende eeuw heeft de tartikelen en boeken) is beter vindbaar, wetenschappelijke communicatie door maar ook ook de meer informele literatuurhet begin van de twintigste eeuw creëerden Paul Otlet en middel van boeken en tijdschriften een zoals working papers en congresbijdragen.Henri LaFontaine in Brussel het Mundaneum, ook wel het essentiële rol gespeeld. De ontwikkeling En de trend is dat zoekmachines steeds van het wetenschappelijk publiceren wordt beter worden door gebruik van semantischeinternet van papier genoemd, waarin zij beschrijvingen van gekenmerkt door schaalvergroting, speciali- kennis, al valt er momenteel nog wel wat satie en standaardisatie. Uiteindelijk is in de af te dingen op de selectiekwaliteiten vanalle publicaties ter wereld probeerden bijeen te brengen. 1 decennia na 1950 een systeem uitgekristal- diezelfde zoekmachines. 5 6In 1965 publiceerde Joseph Licklider zijn boek Libraries liseerd met een relatief beperkt aantal inter­ nationaal opererende uitgevers, een qua Omdat de wetenschappelijke literatuur nietof the future waarin hij een systeem beschrijft waarmee vakgebieden sterk gedifferentieerd aanbod meer in lokale bibliotheken maar ergens in van (met name internationale) wetenschap- de cloud wordt bewaard, is de onderzoekereen ieder alle voor hem relevante informatie bij zich kan pelijke tijdschriften in combinatie met een in principe niet meer afhankelijk van hetdragen. 2 In 1990 onthulde Bill Gates tijdens COMDEX/ stelsel van goed georganiseerde maar door- fysieke aanbod van de lokale bibliotheek. gaans lokaal functionerende bibliotheken Voor de publicaties waarvoor een licentieFall zijn visie van een maatschappij met information at die als clearing house de schakel vormen nodig is, fungeert de bibliotheek nog wel als tussen gebruikers en de wetenschappelijke clearing house in juridische zin: voor vrijeyour fingertips via een apparaat dat verbonden is met het informatie. toegang is de onderzoeker in veel gevallenInternet. 3 Deze idealen, die ooit een utopie leken, zijn nu afhankelijk van de licenties die zijn instel- Onderzoekers waren door dit systeem ling met uitgevers heeft afgesloten. Openvrijwel gerealiseerd dankzij de digitalisering, het internet, voor hun informatievoorziening tot nog Access-modellen beogen echter ook deze toe afhankelijk van hetgeen lokaal door laatste drempel weg te nemen. Op termijnhet Web, zoekmachines, en (vaak mobiele) apparaten die hun bibliotheek werd aangeboden, naast zou het dan niet meer nodig zijn om deverbonden zijn met allerlei diensten voor de productie en informatie die zij verkregen via ondermeer t ­ oegang tot wetenschappelijke literatuur interbibliothecair lenen, persoonlijke door middel van licenties te bekostigen.consumptie van informatie. Wat heeft deze ontwikkeling contacten en congresbezoeken. Eén van Hiermee zou dan ook de clearing house- de gevolgen hiervan was dat onderzoekers functie van de bibliotheek verdwijnen.voor gevolgen voor de wetenschappelijke informatievoor- zich in het algemeen moesten beperken Idealiter ontstaat er dan een open, mondiaalziening, voor onderzoekers en voor de bibliotheek? tot een vrij kleine en doorgaans weinig systeem voor wetenschappelijke informatie veranderlijke set van informatiebronnen, in de cloud die voor iedereen, onafhankelijk meestal scherp gefocust op het eigen van tijd, plaats en functie beschikbaar is onderzoeksterrein, naast aanvullende zonder de omweg via een bibliotheek. bronnen die door incidenteel literatuur- onderzoek werden verkregen. De belangrijkste spelers in dit systeem zijn de grote internationale uitgevers als Dit systeem is in relatief korte tijd drastisch Elsevier en Springer, en internet bedrijven veranderd als gevolg van de digitalisering als Google en Amazon. De schaalgrootte van tijdschriften, de opkomst van het inter- en geavanceerde werkwijze van deze net en het Web, initiatieven zoals arXive.org1 b ­ edrijven geeft de universitaire bibliotheken 1 a  rXive.org is een elektronisch archief van wetenschappelijke papers uit de exacte en zogenaamde bulklicenties en big deal- weinig kans om op dit terrein een rol van wetenschappen. Het is een initiatief van onder- contracten van instellingen met uitgevers. 4 betekenis te spelen. Om maar één voorbeeld zoeker Paul Ginsparg. Sinds zijn verhuizing van Hierdoor heeft de onderzoeker toegang te noemen: de Universiteit van Michigan Los Alamos National Laboratory naar Cornell University wordt arXive.org gehost door Cornell gekregen tot vrijwel alle belangrijke weten­ schatte 1000 (!) jaar nodig te hebben om University Library. schappelijke literatuur, ook die buiten het zijn collectie van zeven miljoen boeken te eigen onderzoeksterrein. Niet alleen de digitaliseren. Google kreeg dit voor toegankelijkheid is sterk verbeterd. Ook de elkaar in slechts zes jaar. 7 vindbaarheid is enorm toegenomen dankzij algemene zoeksystemen zoals Google, en specifieke zoekmogelijkheden en navigatie- hulpmiddelen binnen de sites van uitgevers.
  • 61. De cloud ís de nieuwe universitaire bibliotheek 2 De cloud ís de nieuwe universitaire bibliotheek 3Nieuwe uitdagingen in de Dit laatste model wordt bovendien soms Zulke processen zijn ingewikkeld en de nood- In een digitale wereld is de gebruiker nietdigitale wetenschappelijke door de subsidiegever verplicht gesteld zakelijke tools, systemen en standaarden zijn meer afhankelijk van wat lokaal fysiek be-informatievoorziening als publicatiekanaal terwijl er nog geen nog lang niet uitgekristalliseerd. schikbaar is. De digitale informatie waarvoor goede en eenduidige regelingen zijn om de lokale bibliotheek de licenties verzorgt,De digitalisering heeft de studenten, maar te voorzien in die extra onkosten voor de Een vierde probleem is ontstaan doordat is niet meer in bezit van de bibliotheek envooral de onderzoekers grote voordelen onderzoeker. wetenschappelijke informatie ook aan de wordt daar ook niet meer opgeslagen engebracht op het gebied van de informatie­ i ­nputkant van het onderzoek veel meer is bewaard. De bibliotheken spreken nog welvoorziening: een groter en breder aanbod De onderzoeker verkeert hierdoor in een gaan omvatten dan alleen publicaties in over ‘hun collectie’, maar feitelijk gaat hetaan informatiebronnen, betere zoekmo- spagaat. Het traditionele kanaal is verlei- boeken en tijdschriften. Vooral de beschik- dan over de licenties op collecties van uit-gelijkheden, snellere beschikbaarheid van delijk omdat daarin de meest prestigieuze baarheid van data is van wellicht zelfs groter gevers. De bibliotheek verzorgt namens dew­ etenschappelijke publicaties en toene- tijdschriften te vinden zijn. De licentiekosten belang. Het terrein van de wetenschappelijke instelling uitsluitend het afsluiten van con-mende onafhankelijkheid van de lokale daarvan worden door de instelling als een publicaties is, hoewel momenteel flink in tracten voor licenties op het materiaal bij devoorzieningen van de eigen instelling. zware last ervaren. Het Open Access-kanaal beweging ten gevolge van Open Access, uitgevers. In Nederland gebeurt dat in nauweTegelijkertijd creëert de digitalisering van is tot nog toe meestal minder prestigieus en nog redelijk overzichtelijk. Het terrein van samenwerking met SURFdiensten. Zelfs deinformatie en data ook nieuwe uitdagingen. jaagt de onderzoeker op kosten, omdat de de wetenschappelijke data heeft zich in de toegang tot de informatie wordt verzorgd instellingsmiddelen vast zitten in de tradi- afgelopen jaren enorm ontwikkeld. Er is een door de uitgevers en zogenaamde aggrega-Ondanks de continue verbetering van de tionele licenties. Overigens is het financiële voor velen onoverzichtelijke hoeveelheid tors, op basis van de instellingsidentiteit vanzoekmogelijkheden stelt het enorme, expo- aspect van dit probleem in principe en op databanken, repositories, protocollen en de gebruikers. Naar mate Open Access aannentieel groeiende en heterogene aanbod redelijke termijn oplosbaar, al vergt het standaarden ontstaan. Hierin kan de onder- terrein wint, zal ook de functie van licentie-aan digitale informatie hoge eisen aan de wel een herbezinning op de toewijzing van zoeker vaak met moeite zijn weg vinden. beheer navenant afnemen. Dat geldt zekerzoekvaardigheden van de onderzoeker en budgetten. voor wetenschappelijke tijdschriften (dediens vermogen om snel en effectief te Een vijfde probleem, tot slot, heeft te maken belangrijkste bron van wetenschappelijkeselecteren op relevantie en kwaliteit. Het Een derde probleem wordt veroorzaakt met de juridisering van de samenleving die informatie), maar in toenemend mate ookraadplegen van databasesystemen voor het door het feit dat het wetenschappelijk pu- ook het wetenschappelijk publiceren raakt, voor het wetenschappelijke boek: het is ge-zoeken van wetenschappelijke literatuur bliceren in toenemende mate meer omvat vooral als dat digitaal gebeurt. Zowel bij makkelijker en daardoor aantrekkelijker om- vroeger voorbehouden aan informatie- dan alleen het produceren van een tekst. de rechten (en aansprakelijkheden) van de een nieuw (e-)boek online aan te schaffenspecialisten binnen de bibliotheek - vindt Zo is er een toenemende behoefte om in de onderzoeker als auteur, als bij het gebruiken (of op in te tekenen), dan om te wachtentegenwoordig plaats door de eindgebruiker. verslaggeving over onderzoek ook gebruik van extern bronnenmateriaal in complexe, tot het via de bibliotheek beschikbaar komt.Dat heeft het voordeel dat de onderzoeker te maken van nieuwere media (visualisaties, verrijkte publicaties gaat het om lastige mate- Ook de traditionele boekhandel ondervindtzelf kan selecteren uit de resultaten van video, simulaties e.d.). Verder neemt vanuit rie waar de meeste onderzoekers niet in thuis de negatieve gevolgen van dat gemak.algemene zoeksystemen zoals Google de samenleving de druk toe om bij publica- (willen) zijn, maar die hen wel direct raakt.Scholar en binnen de subsets van de afzon- ties ook de onderliggende data in een voor De universiteitsbibliotheek wordt al enigederlijke uitgevers. Ondanks, of misschien derden en ook op langere termijn toeganke- tijd door haar gebruikers (zowel onderzoe-wel als gevolg van het brede scala aan lijke vorm beschikbaar te stellen. Dat vereist De gebruiker als organisator kers als studenten) niet meer gezien als dégeavanceerde hulpmiddelen, is het vinden niet alleen vaardigheden om met dergelijke van wetenschappelijke bron voor wetenschappelijke informatie.en bijhouden van literatuur aanzienlijk media om te gaan, maar het leidt ook tot de informatievoorziening Uit onder­ oek blijkt dat studenten in de zcomplexer geworden dan het maandelijks noodzaak om de productie en het beheer V ­ erenigde Staten bij het zoeken naar infor-raadplegen van de inhoudsopgaven van een van de verschillende componenten van Digitalisering van de wetenschappelijke matie vrijwel uitsluitend gebruik maken vanbeperkt aantal papieren tijdschriften, zoals ­verrijkte2 publicaties goed te managen. De term ‘verrijkt’ staat voor multimodale 2 informatie heeft uiteraard grote gevolgen digitale bronnen. De website van de biblio- informatie, zoals tekst, data, video en audio,dat vroeger gebruikelijk was. voor de traditionele bibliotheek als primaire theek speelt daarbij echter nauwelijks nog die bovendien vaak interactief wordt gemaakt, bron van informatie voor de onderzoeker. een rol: het gebruik daarvan is vrijwel nihil. 9Een tweede probleem heeft te maken met De digitalisering heeft i.e., manipuleerbaar door de lezer/gebruiker. De kern van de universiteitsbibliotheekveranderingen in de businessmodellen van studenten, maar vooral is altijd geweest: de collectie, de fysieke Geavanceerde gebruikers,het wetenschappelijke uitgeven. Enerzijds be- de onderzoekers grote verzameling boeken en tijdschriften, en de meestal onderzoekers,staat er nog het traditionele abonnementen­ daaraan gerelateerde functies als acquisitie,systeem van de gevestigde uitgevers met voordelen gebracht ontsluiting, bewaring en uitleen. vormen de voorhoedebekende, vaak prestigieuze tijdschriften, op het gebied van de in de ontwikkeling vanwaarin de onderzoeker meestal gratis informatievoorziening, Behalve voor het historische materiaal de nieuwe infrastructuurkan publiceren. Anderzijds is er het Open zijn die fysieke collecties en de daaraanAccess-model dat gratis is voor de lezers, maar creëert ook nieuwe gerelateerde functies grotendeels irrelevant voor (wetenschappelijke)maar meestal niet voor de auteurs. ­uitdagingen. geworden als gevolg van de digitalisering. informatievoorziening.
  • 62. De cloud ís de nieuwe universitaire bibliotheek 4 De cloud ís de nieuwe universitaire bibliotheek 5Ook de adviesfunctie van de universiteits- Onderzoekers komen vrijwel niet meer in Zeker is in ieder geval dat de digitalisering stijging van 22%. 16 De gemiddeldebibliotheek neemt sterk af: het aantal de bibliotheek. Volgens Haglund en Olsson van wetenschappelijke informatie urgenter uitgaven voor de collecties en licentiesverzoeken om inlichtingen bij de bibliotheek heeft dat ertoe geleid dat “…the library has is en meer aandacht verdient dan het krijgt steeg eveneens in die periode, maar slechtsdaalden tussen 1998 en 2008 met 50% changed from being the place for resear- in de strategie van instellingsbestuurders. met 15% (van € 3,6 miljoen in 2006 naar(masterstudenten) tot 70% (promovendi). chers to visit for help with information sear- € 4,1 miljoen in 2010). Het gemiddelde aan- 10 Dennis Dillon, bibliothecaris bij de ching and picking up the actual information, Bestuurders van de onderwijsinstellingen tal fte is in die periode licht gedaald van 104universiteit van Texas, meent dan ook dat de to being the ‘living room’ for undergraduate zullen moeten nadenken hoe zij deze funda­ fte in 2006 naar 101 fte in 2010. De uitgavenonmiddellijke beschikbaarheid van digitale students…” 13 mentele veranderingen in de informatie­ aan de gebouwen (balies, lounges e.d.), zijninformatie de bibliotheek achterlaat “als een voorziening kunnen benutten en wat dit niet meegerekend in de benchmarkcijfers.overblijfsel van een voorbije tijd toen de ge- Evenals op andere terreinen, zoals nieuws- voor consequenties heeft voor de rol van de In vergelijking met de USA heeft Nederlandbruiker in een afhankelijke positie verkeerde voorziening en online-samenwerken, fysieke collectie en de daaraan verbonden dus nog speelruimte om nieuwe keuzes teen de informatie die hij of zij nodig had nog spelen ook bij de wetenschappelijke infor­ functies bij hun UB’s. Daarbij gaat het onder maken. Zoals Anja Smit van de UB Utrechtniet met één klik te bereiken was”. 11 matievoorziening in toenemende mate meer om een krimpende behoefte aan ruim- constateerde: “Als we alles met open access (groepen) gebruikers een centrale rol bij het te voor de fysieke collectie, de noodzaak tot kunnen publiceren, hebben we de biblio-Eind 2011 verscheen het beleidsplan vinden van oplossingen voor de hiervoor reductie en omscholing van personeel, en theek hier helemaal niet meer voor nodig.2011-2014 van het samenwerkingsverband genoemde uitdagingen. Deze trend is al een afname dan wel reallocatie van de met Dat levert ook geld op.” 17 Indachtig dieUniversiteits-bibliotheken en Koninklijke langer gaande sinds de uitvinding van het de collectie verbonden budgetten. Wat dit strategie bouwt de UB Utrecht aan eenBibliotheek (UKB) onder de titel De weten- internet en het Web maar werd pas in het laatste betreft, ligt het voor de hand dat de reeks Open Access tijdschriften, boeken,schappelijke bibliotheek op weg naar ‘the vorige decennium duidelijk zichtbaar. Dit budgetten voor licenties geleidelijk worden series en dataverzamelingen. Samenwerkingcloud’. 12 Tien jaar geleden zou die titel een bracht Time Magazine er toe om in 2006 verlegd van de bibliotheek naar de onder- tussen UB’s op dit terrein zou echter meerspannend vergezicht hebben opgeroepen. You (U/Jullie) uit te roepen tot Person of zoekers ten behoeve van de kosten die voor de hand liggen, om te voorkomenAnno 2012 roept het de vraag op wat de the Year. 14 Gegeven de huidige ontwikke- het publiceren in Open Access met dat de OA tijdschriften gezien worden alsbibliotheken in de cloud gaan doen als de lingen, denk aan Open (Science) Data5, mag 5 O  pen (Science) Data beoogt het openbaar zich meebrengt. laagdrempelige lokale publicatiekanalen. beschikbaar stellen van bijvoorbeeld overheids-digitale collecties waar zij de abonnementen verwacht worden dat dit decennium zich en onderzoeksgegevens voor – in principe –voor verzorgen al in de cloud beschikbaar zal kenmerken door een verdere democra- kosteloos gebruik door derden. Voorbeelden Als het gaat om uitgaven aan de UB’szijn, evenals vele aanvullende diensten van tisering in het produceren en benutten van zijn het CBS, World Bank, Data.overheid.nl. als percentage van de totale universitaire Conclusies Aan dat gebruik kunnen voorwaarden wordenderden. Het beleidsplan zegt daar niets over open (meta)informatie voor verschillende uitgaven, dan valt op dat de Nederlandse verbonden.terwijl het belang van die online diensten doeleinden. Voor de wetenschappelijke universiteiten meer uitgeven (>3% in 2010) Samengevat zien we dat door de digitali­door derden in het kielzorg van de online informatievoorziening zullen daarin vooral aan hun UB’s dan universiteiten in de USA sering de onderzoeker een veel rijker infor-collecties sterk toeneemt. Zo neemt Google de (geavanceerde) wetenschappers het (<2% 2010). (Zie Figuur 1 Gemiddelde matieaanbod en betere zoekmogelijkhedenScholar geleidelijk de rol over van Web of initiatief nemen, zoals eertijds Berners-Lee u ­ itgaven aan UB’s) 15 heeft gekregen, en onafhankelijk is gewordenScience als het gaat om het bepalen van en Cailliau met hun voorstel voor het van de - toevallige - voorzieningen van depublicatieaantallen, citaties en de h-index.3 WWW en later Page en Brin met Google, 3 h  -index van J.E. Hirsch is een maat voor Volgens de UKB-benchmark 2006-2010 lokale bibliotheek. Ook is de onderzoekerMet andere woorden: welk hiaat gaan de Brown, Eisen en Varmus met PLoS, de productiviteit en de impact van de stegen de gemiddelde uitgaven van de zijn eigen informatiespecialist geworden en publicaties van een wetenschapper.UB’s opvullen? G ­ insparg met arXive en Henning, Reichelt Nederlandse UB’s van € 10,2 miljoen in heeft hij geleerd zijn eigen informatiepro- en Föckler met Mendeley. 2006 naar € 12,4 miljoen in 2010, een blemen op te lossen zonder een beroep teHet is uiteraard niet zo dat de universiteits- hoeven doen op een bibliotheekmedewerker.bibliotheek nu plotseling geen enkele De technische mogelijkheden voor een Tegelijkertijd zijn er nieuwe uitdagingenfunctie meer vervult. Voor het historische, betere wetenschappelijke informatie­ Het begrip ‘bibliotheek’ ontstaan die te maken hebben met deniet-digitale materiaal functioneert de voorziening worden vooral begrepen én verschuift van de centrale complexiteit en de dynamiek van de digitaleb­ ibliotheek als vanouds, en dat zal voorlopig gegrepen door deze (groepen, meestal informatievoorziening. Die uitdagingen zienook wel zo blijven. Op korte termijn blijft de technische) gebruikers. Zij vormen de voor- plek waar boeken en tijd- we op het gebied van zoekvaardigheden,bibliotheek ook op meer traditionele wijze hoede in de ontwikkeling van de nieuwe schriften worden bewaard keuzeproblemen bij het publiceren en hetfunctioneren binnen domeinen waar de infrastructuur voor (wetenschappelijke) en beschikbaar gesteld, beheren van complexe informatie- en data-digitalisering langzamer verloopt en waar informatievoorziening. Zij vormen tevens verzamelingen en in het omgaan met juridi-boeken een grotere rol spelen, zoals bij de de belangrijkste bron voor het vinden naar een netwerk van sche aspecten van digitale informatie. Voorgeesteswetenschappen. Daar zijn de van (aanzetten tot) oplossingen voor de organisaties, groepen en een belangrijk deel zullen de oplossingengebruikscijfers (in termen van uitleningen hiervoor genoemde vijf uitdagingen in individuen die gezamen- gevonden worden door de (geavanceerde)en catalogusraadplegingen) nog altijd de digitale wetenschappelijke informatievoor- gebruikers zelf, eventueel in samenwerkinghoog.4 Maar dat gebruik beperkt zich vooral ziening. De snelheid waarin oplossingen wor- 4 P  ersoonlijke communicatie Kurt de Belder: lijk een web van informa- met specialisten. Daarnaast zal het nodig Leiden +8.6% uitleningen in 2010, meer dantot studenten in de bachelor- en masterfase. den gevonden zal verschillen per uitdaging. 4M uitleningen. tie en data creëren. zijn om deze autonome ontwikkelingen
  • 63. Facts and figures % 3,5 The Netherlands USA 3,0 2,5 2,0 1,5 2006 2007 2008 2009 2010Figuur 1 Gemiddelde uitgaven aan UB’s
  • 64. De cloud ís de nieuwe universitaire bibliotheek 6 Strategische samenwerking in onderwijs en innovatie rond ICT 1enigszins te sturen en te structureren om een gezamenlijk stappenplan voor een Inleiding rentie voor of bij te blijven. Klanten kiezenchaos te voorkomen. Bijvoorbeeld door Nederlands knooppunt in de cloud van niet zozeer voor een bepaald apparaat: hetstandaardisatie, regelgeving en reallocatie wetenschappelijke informatie. De urgentie In 1994 lukte het de Engelse wiskundige zijn de applicaties en services die ermeevan middelen om gezamenlijke infrastructu- hiervan is groot, want de verschuiving van Andrew Wiles na zeven jaren van eenzame toegankelijk worden, die meer en meer deren te creëren, zoals (nationale en/of disci- wetenschappelijke informatie naar de cloud intellectuele arbeid eindelijk om de stelling doorslag geven. 2 3plinaire) datadepots of peer reviewed Open is al een feit. van Fermat te bewijzen. De Franse wiskun-Access tijdschriften. Door de aard van de dige Pierre de Fermat (1601 – 1665) had In dit hoofdstuk willen we laten zien, datontwikkelingen zal die sturing en structu- reeds in 1637 het vermoeden geformuleerd samenwerking steeds vaker de basis is vanrering wel meer nationaal en internationaal dat x^n + y^n = z^n alleen geheeltallige succes. Hiertoe bespreken we een aantalgeorganiseerd moeten worden. oplossingen heeft voor n=2. Met gebruik vormen van strategische samenwerking. van de meest geavanceerde wiskundige Op basis daarvan stellen we vervolgensWat er in feite plaatsvindt, is een verschuiving begrippen en gereedschappen lukte het een aantal kritische vragen over het niveauin de betekenis van het begrip ‘biblio- Wiles meer dan drie eeuwen later om dit van de samenwerking bij ICT-diensten voortheek’. Van de centrale plek waar boeken en vermoeden te bewijzen. 1 kennisinstellingen en hoger onderwijs.tijdschriften worden bewaard en beschikbaargesteld, verschuift het begrip naar een Wetenschappelijke prestaties die op eennetwerk van organisaties, groepen en indivi- dergelijke solistische wijze tot stand komen Samenwerkingsmodellenduen die gezamenlijk een web van informa- worden steeds zeldzamer. Tegenwoordigtie en data creëren. Ze doen dat door ieder is succesvol onderzoek veelal een kwestie Een goede en stabiele samenwerking tussenhun eigen informatie en data ergens in de van teamwork: binnen een onderzoeks- twee of meer partijen is een win-winsituatie:cloud op te slaan, te verbinden met andere groep, maar in toenemende mate ook over voor alle betrokkenen levert de samenwer-informatie en data en beschikbaar te stellen, de grenzen van de eigen organisatie heen. king voordeel op. We geven hieronder eenal dan niet tegen betaling, via hun eigen Met name in meer technische omgevingen aantal voorbeelden van hoe bedrijven entoegangspoorten. vindt succesvolle innovatie meestal plaats organisaties kunnen profiteren van samen- in samenwerking tussen universiteiten, werking op gebieden rond ICT, met nameDeze ontwikkeling is al enige tijd gaande en onderzoeksinstituten en bedrijven. om beter te innoveren. Natuurlijk heeft ICTwerkt verstorend op de huidige faciliterende ook een grote invloed op de manier waaropprocessen van de universitaire bibliotheken Samenwerking wordt dus steeds vaker een we samenwerken, en op de mogelijkhedendie traditioneel dé toegangspoort waren tot noodzaak en het vermogen tot samenwer- tot samenwerking. 4 Diverse hoofdstukkende informatie. Voor de uitgevers komt daar king wordt in steeds meer gevallen een gaan hier nader op in: ‘Wolken boven hetals verstorende factor bij de eenvoud van kritische succesfactor. In het bedrijfsleven wetenschappelijk bedrijf’, ‘De cloud ís deOpen Access en de mogelijkheid om (onge- is samenwerking op zich zelfs niet altijd nieuwe universitaire bibliotheek’, ‘Chaor-controleerd) digitale informatie en data te voldoende. Vaak is voor succes een heel disch onderwijs en onderzoek’. In dezevermenigvuldigen en te verspreiden. netwerk van samenwerkingen en afhanke- bijdrage ligt de focus meer op het lijkheden noodzakelijk. ‘waarom’ van samenwerking.De facilitering van onderwijs en onderzoekmet (wetenschappelijke) informatie ligt niet Een recent voorbeeld is de markt voor Een eenvoudige maar belangrijke vormmeer bij één centrale organisatie, maar - net smartphones. Apple wist met de iPod, van samenwerking is die tussen klant enals bij het internet zelf - bij de samenstellen- iPhone en iPad en de services van iTunes, leverancier. Een bedrijf heeft bijvoorbeeldde delen: de cloud ís de nieuwe bibliotheek. apps en mobiele services daaromheen een een pc of een printer nodig. Die gaatDe organisatie en rationele benutting groot en levendig ecosysteem in het leven het natuurlijk niet zelf maken: het kooptvan deze fundamenteel andere vorm van te roepen, waar talloze makers van gadgets, dergelijke zaken gewoon bij een leverancier.wetenschappelijke informatievoorziening apps, services en tools deel van uitmaken. Een stap verder gaat dienstverlening in devraagt om samenwerking op nationaal en Google is met zijn sterke aanwezigheid op ICT: een organisatie heeft bijvoorbeeld eeninternationaal niveau met meer en andere het internet in staat gebleken de concurrentie nieuw databasesysteem nodig. Dat gaat zepartijen dan tot nu toe gebruikelijk. De WTR met Apple aan te gaan op basis van een ook niet helemaal zelf ontwikkelen, maar zepleit er daarom voor om, onder coördinatie soortgelijk ecosysteem rond het Android- weet hopelijk wel ongeveer wat het nieuwevan SURF, een visiegroep te installeren platform. Nokia echter, lange tijd verreweg systeem moet doen en haalt er vervolgenswaarin de (geavanceerde) gebruikers sterk de meest succesvolle fabrikant van ‘slimme’ de juiste experts en leveranciers bij om hetzijn vertegenwoordigd. Het doel van die mobiele telefoons, heeft zelfs in samenwer- te leveren. In dit tweede voorbeeld gaan devisiegroep zou moeten zijn te komen tot king met Microsoft moeite om de concur- wederzijdse afhankelijkheid en betrokken-
  • 65. auteurs referenties De clouD ís De nieuwe universitaire ­bibliotheek Em.Prof.dr. J.S. Mackenzie Owen Hoogleraar Documentaire informatie­wetenschap, Universiteit van Amsterdam Specialisme: Documentaire informatievoor- ziening, wetenschappelijke communicatie en kennismanagement 1 Wright, A. The Web Time Forgot, The New York Times, June 17, 2008. http://www.nytimes.com/2008/06/17/science/17mund.html?_r=1 2 Licklider, J.C.R. Libraries of the future, MIT Press, Cambridge, Mass., 1965. http://openlibrary.org/books/OL5942946M/Libraries_of_the_future 3 Gates, B., Information at your fingertips, COMDEX Fall 1990, Las Vegas, Nevada, Nov 12, 1990. http://channel9.msdn.com/Series/History/The-History-of-Microsoft-1990. Dr. L.A. Plugge 4 Butler,D.LosAlamoslosesphysicsarchiveaspreprintpioneerheadseast,Nature,412,3- 4, 5 July, 2001. http://www.nature.com/nature/journal/v412/n6842/full/412003a0.html versie: 1.0 Secretaris WTR 5 Efrati, A. Google Gives Search a Refresh, The Wall Street Journal, 15 maart 2012. http://online.wsj.com/article_email/SB1000142405270230445980457728184285113 6290-lMyQjAxM- Specialisme: Kennismanagement, Trends TAyMDEwNDExNDQyWj.html in ICT voor hoger onderwijs, onderzoek ­ 6 Pariser, E. The Filter Bubble: What the Internet Is Hiding from You, Penguin Press, New York, 2011. en bedrijfsvoering. 7 GoogleBooks–History http://books.google.com/intl/en/googlebooks/history.html 8 Lagendijk,A.WhyeveryscientistshouldmakehisGoogleScholarprofilepublic,In: Survival Blog for Scienc- tists. 13 maart 2012. http://www.sciencesurvivalblog.com/high-impact-journals/why-every-scientist- should-make-his-goog- le-scholar-profile-public_5875 9 Attis, D. Redefining the Academic Library: Managing the Migration to Digital Information Services, The Advisory Board Company, 2011. p.11. http://www.educationadvisoryboard.com/pdf/23634-EAB-Redefining-the-Academic- Library.pdf 10 Ibid., p.12. 11 Ibid, p.10. 12 UKB, De wetenschappelijke bibliotheek op weg naar ‘the cloud’! Beleidsplan 2011-2015, september 2011. http://www.ukb.nl/nieuws/UKB_Beleidsplan.pdf 13 Haglund, L., Olsson, P. The Impact on University Libraries of Changes in Information Behavior Among Academic Researchers: A Multiple Case Study, The Journal of Academic Librarianship, January 2008, Volume 34, Number 1, pages 52–59. 14 Grossman, L. You — Yes, You — Are TIME’s Person of the Year, Time Magazine US, 25 dec., 2006. http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1570810,00.html 15   Association of Research Libraries, Library Expenditures as a Percent of Total University Expenditures, 1966-2009 (17 Universities), feb 2012. http://www.arl.org/bm~doc/library-expenditures-as-a-percent-of-total-university- expenditures- 1966-2009-17-universities.pdf 16  UKB, Benchmark summary of the results 2006-2010. http://www.ukb.nl/activiteiten/Summary2006-2010.xls 17   Agterberg, R., Ook publiceren op open access kost geld, DUB – nieuws, 14 maart 2012. http://www.dub.uu.nl/artikel/nieuws/ook-publiceren-op-open-access-kost-geld
  • 66. Strategische samenwerking in onderwijs en innovatie rond ICT Fopke KloksamenwerkingStrategischein onderwijsen innovatierond ICT Fopke Klok
  • 67. Strategische samenwerking in onderwijs en innovatie rond ICT 1ICT speelt een centrale rol bij vrijwel alle belangrijke Inleiding rentie voor of bij te blijven. Klanten kiezenveranderingen in de samenleving, ook die in onderwijs, niet zozeer voor een bepaald apparaat: het In 1994 lukte het de Engelse wiskundige zijn de applicaties en services die ermeeonderzoek en innovatie. Bij de kennisinstellingen staan Andrew Wiles na zeven jaren van eenzame toegankelijk worden, die meer en meer debudgetten onder druk en dus is het belangrijk om ook in intellectuele arbeid eindelijk om de stelling doorslag geven. 2 3 van Fermat te bewijzen. De Franse wiskun-ICT te concentreren op de kerntaken, en zoveel mogelijk dige Pierre de Fermat (1601 – 1665) had In dit hoofdstuk willen we laten zien, dat reeds in 1637 het vermoeden geformuleerd samenwerking steeds vaker de basis is vante profiteren van kennis, hulpmiddelen en faciliteiten die dat x^n + y^n = z^n alleen geheeltallige succes. Hiertoe bespreken we een aantalelders beschikbaar zijn. Dit geldt des te meer omdat ICT oplossingen heeft voor n=2. Met gebruik vormen van strategische samenwerking. van de meest geavanceerde wiskundige Op basis daarvan stellen we vervolgensin hoger onderwijs en onderzoek meestal gezien wordt begrippen en gereedschappen lukte het een aantal kritische vragen over het niveau Wiles meer dan drie eeuwen later om dit van de samenwerking bij ICT-diensten voorals ‘overhead’. vermoeden te bewijzen. 1 kennisinstellingen en hoger onderwijs. Wetenschappelijke prestaties die op eenIn dit hoofdstuk worden verschillende vormen van dergelijke solistische wijze tot stand komen Samenwerkingsmodellen worden steeds zeldzamer. Tegenwoordigstrategische samenwerking besproken, met voorbeelden is succesvol onderzoek veelal een kwestie Een goede en stabiele samenwerking tussenuit de industrie, variërend van de gewone klant-lever- van teamwork: binnen een onderzoeks- twee of meer partijen is een win-winsituatie: groep, maar in toenemende mate ook over voor alle betrokkenen levert de samenwer-anciers-relaties tot samenwerkingsvormen in innovatie­ de grenzen van de eigen organisatie heen. king voordeel op. We geven hieronder een Met name in meer technische omgevingen aantal voorbeelden van hoe bedrijven enprojecten. Deze voorbeelden zijn bedoeld als inspiratie: vindt succesvolle innovatie meestal plaats organisaties kunnen profiteren van samen-voor ICT-afdelingen in de kennisinstellingen én voor SURF, in samenwerking tussen universiteiten, werking op gebieden rond ICT, met name onderzoeksinstituten en bedrijven. om beter te innoveren. Natuurlijk heeft ICTom hun effectiviteit en efficiëntie verder te vergroten. Ten ook een grote invloed op de manier waarop Samenwerking wordt dus steeds vaker een we samenwerken, en op de mogelijkhedenslotte stellen we enkele kritische vragen over belangrijke noodzaak en het vermogen tot samenwer- tot samenwerking. 4 Diverse hoofdstukkendeelgebieden. king wordt in steeds meer gevallen een gaan hier nader op in: ‘Wolken boven het kritische succesfactor. In het bedrijfsleven wetenschappelijk bedrijf’, ‘De cloud ís de is samenwerking op zich zelfs niet altijd nieuwe universitaire bibliotheek’, ‘Chaor- voldoende. Vaak is voor succes een heel disch onderwijs en onderzoek’. In deze netwerk van samenwerkingen en afhanke- bijdrage ligt de focus meer op het lijkheden noodzakelijk. ‘waarom’ van samenwerking. Een recent voorbeeld is de markt voor Een eenvoudige maar belangrijke vorm smartphones. Apple wist met de iPod, van samenwerking is die tussen klant en iPhone en iPad en de services van iTunes, leverancier. Een bedrijf heeft bijvoorbeeld apps en mobiele services daaromheen een een pc of een printer nodig. Die gaat groot en levendig ecosysteem in het leven het natuurlijk niet zelf maken: het koopt te roepen, waar talloze makers van gadgets, dergelijke zaken gewoon bij een leverancier. apps, services en tools deel van uitmaken. Een stap verder gaat dienstverlening in de Google is met zijn sterke aanwezigheid op ICT: een organisatie heeft bijvoorbeeld een het internet in staat gebleken de concurrentie nieuw databasesysteem nodig. Dat gaat ze met Apple aan te gaan op basis van een ook niet helemaal zelf ontwikkelen, maar ze soortgelijk ecosysteem rond het Android- weet hopelijk wel ongeveer wat het nieuwe platform. Nokia echter, lange tijd verreweg systeem moet doen en haalt er vervolgens de meest succesvolle fabrikant van ‘slimme’ de juiste experts en leveranciers bij om het mobiele telefoons, heeft zelfs in samenwer- te leveren. In dit tweede voorbeeld gaan de king met Microsoft moeite om de concur- wederzijdse afhankelijkheid en betrokken-
  • 68. Strategische samenwerking in onderwijs en innovatie rond ICT 2 Strategische samenwerking in onderwijs en innovatie rond ICT 3heid duidelijk verder dan in het eerste: de competitieve R&D doen ze gezamenlijk om Een recenter voorbeeld van strategische als Nederlander bijvoorbeeld aan de lunch-klant moet veel meer tijd besteden aan het de kosten te delen en om gemeenschappe- samenwerking tussen het internationale be- voorzieningen bij een bedrijf of universiteit.formuleren van de wensen en behoeftes, en lijke standaards te ontwikkelen. Deze vorm drijfsleven en kennisinstellingen is ontstaan (Maar pas op, er zijn creatieve organisatiesde leveranciers moeten meer tijd investeren van strategische samenwerking lag mede ten vanuit de vliegtuigindustrie. Het programma die hier onverwacht scoren, zoals Googlein het uitwerken van de oplossing. grondslag aan overheids­nitiatieven als het i voor de Airbus 300-serie is gestart in 1972 met zijn gratis bedrijfsrestaurant Charlie’s intergouvernementele Europese innovatiepro- en de productie is doorgegaan tot 2007. Place. 8 ) Op dit soort gebieden, waar jeZowel bij de overheid als in het bedrijfsleven gramma EUREKA en de kaderprogramma’s Het onderhoudsprogramma echter loopt geen ambitie hebt om je te onderscheidenis al enkele decennia een duidelijke trend van de EU. Een ander bekend voorbeeld uit door tot 2050, en daarbij moeten alle van de concurrentie, werk je natuurlijk hette zien van concentratie op kerntaken. Dat ongeveer dezelfde periode van horizontale veiligheidsvoorschriften en certificaties in beste samen met iemand die daar wel goedbetekent dus meer producten en diensten samenwerking is de ontwikkeling van de acht worden genomen. Airbus moet dus in is. De partner kan bijvoorbeeld hoge kwa-inkopen en minder zelf doen. Soms komt technologie voor de compact disk (cd), software kunnen onderhouden op het zeer liteit leveren, zodat zijn succes ook op joudit voort uit de wens tot kostenbesparing: digital versatile disc (dvd) en Blu-ray, waarbij hoge kwaliteitsniveau dat nodig is in de afstraalt; of hij kan heel efficiënt zijn, zodateen externe dienstverlener kan bijvoorbeeld ook het belang van een ecosysteem voor de luchtvaart en voor producten met een zeer jij tegen de laagste kosten in je basisbe-schaal- en daarmee kostenvoordelen reali- content zoals muziek, spellen, cursussen en lange levensduur. Met de dynamiek die hoefte kunt voorzien.seren die binnen de eigen organisatie niet films duidelijk is geworden. kenmerkend is voor de software-industrie ismogelijk zijn. het moeilijk om afhankelijkheid van externe Soms gaat het een bedrijf of organisatie Verticale samenwerking partners te accepteren, maar alles zelf doen in een sterke periode zo goed, dat echteIn andere gevallen gaat het er juist om Bij verticale samenwerking gaat het om is ook op de lange duur onmogelijk. samenwerking eigenlijk niet nodig is. Ditnieuwe ideeën en creativiteit aan te boren, verbanden tussen bedrijven en organisaties Daarom is het initiatief genomen tot het kan zich voordoen als alles meezit: de besteof nieuwe ideeën breder te exploiteren. die juist een verschillende rol spelen binnen OPEES-project (Open Platform for the techniek in huis, de beste experts en eenBij research en innovatie komt dit tot uiting een waardeketen. Een goed voorbeeld Engineering of Embedded Systems). Doel onaantastbare positie in de markt. Zo’nin het begrip ‘open innovatie’. Hoewel hiervan is de ontwikkeling van AUTOSAR was om een ecosysteem te creëren van situatie blijft echter niet voortduren. Als dede ideeën achter open innovatie, in het (Automotive Open System Architecture). 6 open source-ontwikkeltools voor embed- druk van de concurrentie toeneemt, wordtbijzonder de samenwerking tussen be- Dit is een standaard die rond de eeuwwis- ded software. Dit heeft geresulteerd in de het onmogelijk om met afnemende financi-drijven, al bekend waren vanaf de jaren seling ontwikkeld is binnen het EUREKA- oprichting van de Polarsys-organisatie in ële middelen en beperkte menskracht alleszestig van de vorige eeuw, is het begrip als clusterprogramma ITEA, in een gezamenlijk november 2011, van waaruit de OPEES- zelf te blijven doen. Maar vanuit de aanwe-zodanig geïntroduceerd in 2003 door Henri project van een aantal belangrijke Europese projectpartners en andere bedrijven met zige sterktes kan dan mogelijk samen metChesbrough in zijn Open innovation, the autofabrikanten, hun directe toeleveranciers, vergelijkbare behoeften worden onder- geschikte partners een nieuw en krachtignew imperative for creating and profiting de toeleveranciers van die toeleveranciers, steund. 7 offensief worden ingezet.from technology. 5 kennisinstellingen, et cetera. AUTOSAR richt zich op het softwareplatform, de protocol- Samenwerking aan specifieke Ten slotte een opmerking over strategischeHorizontale samenwerking len en de tools om alle elektronica in de activiteiten samenwerking in de praktijk. Als eenmaalEen eerste vorm van samenwerking in inno- auto goed te laten werken: in de motor, de Vanuit een organisatie gezien zijn er duidelijk is op welk gebied je zou moetenvatie is horizontale samenwerking: bedrijven besturing, het remsysteem, maar ook in de verschillende soorten activiteiten met samenwerken, moet je potentiële en geïn-die vergelijkbare of zelfs concurrerende communicatie en het gebruikersinterface. verschillende soorten van samenwerking. teresseerde partners vinden waarmee je deproducten op de markt brengen, besluiten Bij een gebied waarop je uitblinkt of wilt juiste afspraken kunt maken. Bij een nieuweom de ontwikkelkosten van nieuwe tech- Andere bedrijven in de internationale auto- gaan uitblinken, moet je samenwerken met samenwerking helpt het vaak als er eennologie te delen. Dit gebeurde in de laatste mobielindustrie hebben zich daar later bij anderen op manieren die juist dát gebieddecennia van de vorige eeuw bijvoorbeeld aangesloten. Inmiddels gaat het om meer verder ontwikkelen. Dit kan bijvoorbeeldbij micro-elektronica en halfgeleiders. De dan honderd van de belangrijkste spelers door samen met vooruitstrevende klanten Op gebieden waar je nietontwikkeling van nieuwe generaties integra- op dit gebied wereldwijd. De initiators van of gebruikers (lead customers) te strevented circuits (IC) is niet meer te betalen voor AUTOSAR spelen in deze samenwerking naar betere resultaten. Daardoor worden je de ambitie hebt om jeeen bedrijf alleen, zelfs niet voor de grote echter nog steeds een belangrijke rol sterke punten niet alleen verder ontwikkeld, te onderscheiden is hetinternationale ondernemingen. De hele en hebben al veel profijt gehad van hun maar kun je er tegelijk je marktpositie mee vaak beter om bestaandeproductieketen moet worden uitontwikkeld: betrokkenheid bij de ontwikkeling van deze bevestigen en verstevigen.basistechnologie, lithografie, IC-ontwerp, industriestandaard. Ook voor de toekomst oplossingen te gebrui-simulatieomgevingen, betrouwbare massa­ is AUTOSAR belangrijk, omdat de ontwik- Bij activiteiten die weliswaar noodzakelijk ken en samen te werkenproductie, et cetera. kelingen verder gaan: bijvoorbeeld van zijn, maar waarmee je jezelf niet echt van met anderen, dit kan de in-car-architectuur naar de communica- anderen kunt onderscheiden, is samen-De bedrijven doen niet alles samen: ze con- tieprotocollen voor services en car-to-car- werking vaak gericht op verlaging van de kwaliteit verhogen en decurreren met hun producten. Maar de pre- communicatie. kosten. Op het eerste gezicht denk je hier kosten verlagen.
  • 69. Strategische samenwerking in onderwijs en innovatie rond ICT 4 Aanbevelingen om de bakens te verzetten 1kader is waarbinnen dergelijke afspraken en digitale toegang tot studiemateriaal en Zeven aanbevelingen 1.  nnoveer de technische Ikunnen worden gemaakt. Voor research­ publicaties. Beheer van persoonsgegevens Er is veel om trots op te zijn, zeker als het infrastructuurorganisaties en universiteiten spelen Euro- en de daarbij behorende privacy en indivi- gaat om de gezamenlijke infrastructurelepese en nationale onderzoeksprogramma’s duele rechten spelen hierbij een centrale rol. informatie- en communicatievoor­ ieningen z De eisen die de hoger-onderwijspopulatievaak een nuttige rol. Voor initiatieven vanuit en de continue innovatie daarvan via SURF. (onderzoekers, docenten en studenten) steltde industrie is EUREKA ook een belangrijk Vraag: ICT voegt een eigen dynamiek toe aan aan de technische infrastructuur, stijgenhulpmiddel. Dergelijke programma’s bieden Wordt er door de ICT-afdelingen van de innovatie en is een strategische factor voortdurend onder invloed van de nieuweonervaren deelnemers een betrouwbaar SURF-instellingen voldoende samengewerkt geworden op alle gebieden, ook in onderwijs mogelijkheden die ICT biedt. Innovatie vankader, en een basis om ook de formele op deze, voor het onderwijs specifieke, en onderzoek. De instellingen moeten de de technische infrastructuur blijft daaromaspecten goed en efficiënt te regelen. Voor gebieden? In de WTR horen we soms wel nieuwe mogelijkheden van ICT daarom op een basisvoorwaarde. In de zich zeer snelnieuwe samenwerkingsverbanden op het over standaardvoorzieningen als e-mail en zijn minst volgen, maar bij voorkeur mee ontwikkelende ICT betekent stilstand immersgebied van ICT-diensten voor de kennisin- archivering, maar zelden over de meer spe- helpen vormgeven. achteruitgang.stellingen en het hoger onderwijs zou SURF cifieke bedrijfsprocessen van de instellingenzo’n vanzelfsprekend kader moeten bieden. en over de manier waarop staf en studenten Nederland heeft zich ten doel gesteld om Om internationaal competitief te blijven daarin deelnemen. Wordt hieraan vanuit tot de top vijf van meest concurrerende zullen de instellingen hun campusinfra- SURF voldoende aandacht besteed? economieën in de wereld te behoren. De structuur naar het niveau moeten brengenSamenwerking op het gebied commissie-Veerman stelt dat die doelstel- waarop gebruikers volledig gebruik kunnenvan ICT-diensten Algemeen ling niet gehaald wordt, als op de huidige maken van nieuwe ontwikkelingen, zoals de ICT speelt een centrale rol bij vrijwel alle voet wordt doorgaan. Ze pleit voor een innovaties die het GigaPort3-project ople-Generieke ICT-diensten van de belangrijke veranderingen in de samenle- krachtige impuls voor de kwaliteit en diver- vert. SURFnet heeft daarvoor een Campusinstellingen voor hun gebruikers ving, ook die in onderwijs, onderzoek en siteit van het Nederlandse hoger onderwijs. Challenge opgezet voor drie cruciale gebie-Vaak hebben instellingen voor hun mede- innovatie. Bij de kennisinstellingen staan De WTR vult het advies van de commissie- den: dynamische netwerken, dynamischewerkers en studenten generieke diensten de budgetten echter onder druk en dus Veerman aan met zeven aanbevelingen die diensten en het internetprotocol. Onderzoals e-mail, archivering en tools voor is het belangrijk om je ook in de ICT te hun basis vinden in de trends rond ICT in het laatste gebied vallen ook noodzakelijkesamenwerking. Dit soort diensten is in toe- concentreren op de kerntaken: profiteer de samenleving en hun implicaties voor de toevoegingen voor de veiligheid van hetnemende mate ook in de cloud beschikbaar, zoveel mogelijk van kennis, hulpmiddelen en hoger onderwijsinstellingen. netwerk.1 1 D  omain Name System Security Extensions:en medewerkers en studenten maken daar faciliteiten die elders beschikbaar zijn. Dit beveiligingsuitbreidingen voor het ‘internettele- foonboek’ waarmee internetdomeinnamen aanintensief gebruik van. geldt des te meer omdat ICT-afdelingen in Die aanbevelingen zijn vooral gericht aan De vernieuwingen zijn noodzakelijk om internetdomeinnummers worden gekoppeld. het hoger onderwijs en onderzoek meestal de instellingen. Voor de meeste van deze nieuwe vormen van onderwijs en onder-Vraag: gezien worden als een te grote en te dure adviezen kunnen zij steunen op bestaande zoek, internationalisering en strategischeKennen de ICT-afdelingen van de SURF- overhead. initiatieven van SURF; voor een aantal samenwerking met derden optimaalinstellingen hun gebruikers goed genoeg? aanbevelingen zal SURF nieuwe initiatieven te ­ unnen ondersteunen. De Campus kEr zijn maar weinig gegevens over gebrui- Slotvragen: moeten ontwikkelen. Maar in alle gevallen ­ C­ allenge creëert een voorhoede waar hkerswensen en over het feitelijk gebruik Kan de belastingbetaler tevreden zijn over zullen de instellingen vooral zelf actief a ­ ndere instellingen van kunnen leren, hoevan de eigen generieke ICT-diensten. Wat is de manier waarop de ICT voor het hoger moeten optreden, ondersteund door SURF ze in de komende jaren ook hun campus-de toekomst van de ICT-afdelingen, als dit onderwijs en onderzoek is georganiseerd? en met krachtige investeringen van de netwerk gereed kunnen maken voor nieuwesoort diensten vanuit de cloud beschikbaar In het bijzonder: overheid. ICT-voorzieningen.zijn en ook gebruikt worden? •  ragen de ICT-afdelingen voldoende bij D aan gewenste vernieuwingen in onderwijsSpecifieke ICT-diensten voor en onderzoek? De aanbevelingen zijnde informatievoorziening rond •  egeleiden zij de instellingen en de ge- B vooral gericht aanhet onderwijs bruikers voldoende bij het gebruik van alle de instellingen die zelfIn de relatie tussen de instelling als onder- mogelijkheden in de cloud?wijsorganisatie, de medewerkers als onder- •  ordt er tussen de instellingen voldoende W actief moeten optreden,wijsgevers en de studenten als ontvangers samengewerkt op gebieden die specifiek ondersteund door SURFvan onderwijs gaat het om zaken die heel zijn voor onderwijs en onderzoek? en met krachtige investe-specifiek zijn voor dit soort organisaties:denk aan het bijhouden van studieresul- ringen van de overheid.taten, het ontwikkelen en publiceren vanroosters voor colleges en tentamens, fysieketoegang tot collegezalen en bibliotheken,
  • 70. auteurs referenties strategische samenwerking in onDerwijs en innovatie ronD ict Dr. F. Klok Directeur ITEA 2 Office, EUREKA ICT cluster programma. Specialisme: ICT en Industriële R&D en innovatie 1 Stelling van Fermat, Wikipedia. http://nl.wikipedia.org/wiki/Stelling_van_Fermat 2 Hijink, Marc, ‘De app-economie is nog maar net begonnen’, NRC Handelsblad, 30 december 2011. 3 Hijink, Marc, ‘Herstart Nokia, 1 miljard verlies’, NRC Handelsblad, 27 januari 2012 4 Friedman, Thomas L., The world is flat, a brief history of the twenty-first century, Farrar, Straus and Giroux, New York, 2005. 5 Chesbrough, Henri, Open innovation, the new imperative for creating and profiting from technology, Harvard Business School Publishing Press, Boston, Massachusetts, 2003. 6 AUTOSAR (AUTomotive Open System ARchitecture). http://www.autosar.org 7 Eclypsepedia, Polarsys. http://wiki.eclipse.org/Polarsys) 8 Vise, David A., The Google Story, Random House, New York, 2005.
  • 71. Aanbe­ e­ ingen om de bakens te verzetten v lom de bakenste verzettenAanbe­ve­lingen
  • 72. Aanbevelingen om de bakens te verzetten 1“Geen enkel land ter wereld staat met al •  etherlands eScience Center, een initiatief N Zeven aanbevelingen 1.  nnoveer de technische Izijn researchuniversiteiten zo hoog in inter- van SURF/NWO dat hét kennis- en exper- Er is veel om trots op te zijn, zeker als het infrastructuurnationale rankings: alle dertien universiteiten tisecentrum is voor eScience in Nederland. gaat om de gezamenlijke infrastructurele informatie- en communicatievoor­ ieningen z De eisen die de hoger-onderwijspopulatiehoren op zijn minst tot de subtop van de en de continue innovatie daarvan via SURF. (onderzoekers, docenten en studenten) steltwereld!” •  URF-platforms ICT en Onderwijs, S ICT voegt een eigen dynamiek toe aan aan de technische infrastructuur, stijgen innovatie en is een strategische factor voortdurend onder invloed van de nieuwe O ­ nderzoek en Bedrijfsvoering: de kraam- geworden op alle gebieden, ook in onderwijs mogelijkheden die ICT biedt. Innovatie vanAldus Karl Dittrich in een toespraak als kamers voor nieuwe initiatieven zoals en onderzoek. De instellingen moeten de de technische infrastructuur blijft daarom nieuwe mogelijkheden van ICT daarom op een basisvoorwaarde. In de zich zeer snelvoor­­ zitter van de NVAO. 1 En de commis- Toetsing en Toetsgestuurd Leren, Digitale zijn minst volgen, maar bij voorkeur mee ontwikkelende ICT betekent stilstand immerssie Veerman constateerde in haar rapport Leer- en Werk­ mgeving, cloudservices, o helpen vormgeven. achteruitgang.D­ ifferentiëren in drievoud dat de uitkomsten b ­ eveiliging en privacy, open onderzoek, Nederland heeft zich ten doel gesteld om Om internationaal competitief te blijvenvan het Nederlandse kwaliteitszorg- en open ­ ducational resources, duurzaamheid, e tot de top vijf van meest concurrerende zullen de instellingen hun campusinfra- economieën in de wereld te behoren. De structuur naar het niveau moeten brengenaccreditatiestelsel laten zien dat de basis­ et cetera. commissie-Veerman stelt dat die doelstel- waarop gebruikers volledig gebruik kunnenkwaliteit van het Nederlandse hoger onder- ling niet gehaald wordt, als op de huidige maken van nieuwe ontwikkelingen, zoals de voet wordt doorgaan. Ze pleit voor een innovaties die het GigaPort3-project ople-wijs goed is. 2 •  URFnet met dynamische diensten, Next S krachtige impuls voor de kwaliteit en diver- vert. SURFnet heeft daarvoor een Campus Generation Ethernet, de integratie van het siteit van het Nederlandse hoger onderwijs. Challenge opgezet voor drie cruciale gebie- De WTR vult het advies van de commissie- den: dynamische netwerken, dynamischeDe WTR vult dit graag aan met de consta- mobiele met het vaste network, Nether- Veerman aan met zeven aanbevelingen die diensten en het internetprotocol. Ondertering dat daaraan ook uitstekende infra- light, SURFconext, enzovoort. Hiermee hun basis vinden in de trends rond ICT in het laatste gebied vallen ook noodzakelijke de samenleving en hun implicaties voor de toevoegingen voor de veiligheid van hetstructurele ICT-voorzieningen ten grondslag bevestigt SURFnet dat het “continues to hoger onderwijsinstellingen. netwerk.1 1 D  omain Name System Security Extensions:liggen, dankzij de gezamenlijke investeringen be a world-class, world-leading National beveiligingsuitbreidingen voor het ‘internettele- foonboek’ waarmee internetdomeinnamen aan Die aanbevelingen zijn vooral gericht aan De vernieuwingen zijn noodzakelijk omin innovatie door SURF. R ­ esearch and Education Network (NREN) internetdomeinnummers worden gekoppeld. de instellingen. Voor de meeste van deze nieuwe vormen van onderwijs en onder- service provider”, zoals de Strategic adviezen kunnen zij steunen op bestaande zoek, internationalisering en strategische initiatieven van SURF; voor een aantal samenwerking met derden optimaal•  URFmarket met e-Services, zoals Licen- S ­ dvisory Committee in haar midtermreview A aanbevelingen zal SURF nieuwe initiatieven te ­ unnen ondersteunen. De Campus k tiemodellen Next Generation en het aan- van 2011 verklaarde. 3 moeten ontwikkelen. Maar in alle gevallen ­ C­ allenge creëert een voorhoede waar h zullen de instellingen vooral zelf actief a ­ ndere instellingen van kunnen leren, hoe bieden van onderwijs- en onderzoeksappli- moeten optreden, ondersteund door SURF ze in de komende jaren ook hun campus- caties via Software as a Service, et cetera. •  URFsara, de beoogde nieuwe tak die S en met krachtige investeringen van de netwerk gereed kunnen maken voor nieuwe overheid. ICT-voorzieningen. i ­nfrastructuur en diensten zal aanbieden op•  URFshare dat faciliteiten biedt aan verzelf- S het gebied van grootschalige dataopslag, De aanbevelingen zijn standigde innovatieprojecten van SURF en high-performancecomputing, visualisatie vooral gericht aan aan ICT-samenwerkingsinitiatieven, zoals en Grid-computing. de instellingen die zelf Studiekeuze123 en Studielink, binnen het actief moeten optreden, hoger onderwijs en onderzoek. ondersteund door SURF en met krachtige investe- ringen van de overheid.
  • 73. Aanbevelingen om de bakens te verzetten 2 Aanbevelingen om de bakens te verzetten 32.  nnoveer de organisatie en I het leveren van faciliteiten voor bijvoor- 3. Innoveer de (wetenschappelijke)  De urgentie hiervan is groot, want de ver- productie van de ICT- beeld specialistisch onderzoek, dat enkele informatie-infrastructuur schuiving van wetenschappelijke informatie dienstverlening jaren geleden nog het domein was van naar de cloud is al een feit. Nederland kan de centrale ICT-diensten. Zelfs voor een De ontwikkelingen in de (wetenschappelijke) op dit gebied een belangrijke rol spelen,De noodzaak van innovatie gaat verder organisatie als ESA is het nu aantrekkelijk informatie-infrastructuur vertonen veel vergelijkbaar met de rol die uitgevers (nudan de campusinfrastructuur. Er dient ook om gebruik te maken van een grote externe overeenkomsten met de ontwikkelingen in nog) hebben bij de traditionele weten-meer prioriteit gegeven te worden aan de Amerikaanse leverancier van cloudstorage de technische infrastructuur. Evenals met de schappelijke publicaties.herbezinning op de huidige organisatie en en -computing: dat komt door het ont- externe ICT-clouddiensten, maakt de hoger-productie van de ICT-dienstverlening voor breken van Europese faciliteiten die zich onderwijspopulatie in toenemende mateonderzoek, onderwijs én bedrijfsvoering. kunnen meten met leveranciers als Amazon, gebruik van externe informatiebronnen en Microsoft, Google, etc.2 2 D  eze constatering was aanleiding voor de zoekfaciliteiten via de cloud.De Cloud first-strategie van SURF heeft o ­ ntwikkeling van Helix Nebula – The Science Cloud – door Cern, ESA, EMBL en een grootdaarin een belangrijke aanjaagfunctie en De door EU-commissaris Kroes aangekon- aantal IT-bedrijven. Begin juli 2012 werd bekend Deze ontwikkeling is al meer dan tien jaarbiedt ondersteuning voor de ­ itwerking u digde plannen voor een Europese Cloud dat ESA “successfully tested large-scale data gaande. Ze erodeert de relevantie van devan een eigen strategie via onder meer Computing Strategie hebben als doel processing and dissemination from its radar huidige faciliterende processen van de satellites (ERS, Envisat) … at data centres ope-het Cloud-template van de SURF-task­ aarzelingen en bedenkingen aangaande rated by Atos, CloudSigma and T-Systems.” 4 universitaire bibliotheken, die traditioneelforce Cloud. Het opstellen van een cloudcomputing weg te nemen. De eerste dé toegangspoort waren tot de informatie.instellings­ trategie is vooral van belang om s resultaten van die plannen worden in 2013 Ook de uitgevers beginnen de verande-daadkrachtiger te besluiten welke dienst- verwacht. Dit betekent dat de urgentie ringen te voelen, door opkomst van Openverlening effectiever en efficiënter in SURF- groter is geworden om nu al te gaan werken Access en de mogelijkheid om (ongecon-verband, in allianties of juist individueel ­ aan een andere inrichting van de ICT-dienst- troleerd) ­ igitale informatie en data te dgeorganiseerd kunnen worden. verlening en een ander taken­ akket van de p vermenigvuldigen en te verspreiden. ICT-organisatie. Het traditionele rekencen-Samenwerking kán schaalvoordelen trum past niet meer in de ICT-­ mgeving o Het is duidelijk: de facilitering van onderwijso­ pleveren, maar het kan ook de individuele die zich nu in rap tempo ontwikkelt; of en onderzoek met (wetenschappelijke)slagkracht verminderen als er te veel tijd het nu gaat om onderzoek, onderwijs of informatie ligt niet meer bij één centralenodig is om tot een consensus te komen bedrijfsvoering. Sterker nog: de trends laten organisatie, maar – net als op het internetof als de keuzevrijheid wordt beperkt. zien dat de huidige ICT-dienstverlening en zelf – bij de samenstellende delen: de cloudDe techniek van SURFconext helpt om -organisatie nu al voor veel leden van de ís de nieuwe bibliotheek.die keuzevrijheid te vergroten. doelgroep aan relevantie inboet. De organisatie en rationele benutting vanEén van de voordelen van cloudservices In de hoogst noodzakelijke transitie kan deze fundamenteel andere organisatie vanb­ oven de oude situatie is dat nu de aan­ SURF met haar dochters een belangrijke rol de wetenschappelijke informatievoorzieningbieders de vraagbundeling organiseren. spelen in het organiseren van diensten door vraagt om samenwerking op nationaal enZo creëren zij voor zichzelf de schaalvoor- externe leveranciers. Maar net als met de internationaal niveau, met meer en anderedelen die nodig zijn om hun services renda- campusinfrastructuur zullen de instellingen partijen dan tot nu toe gebruikelijk. De WTRbeler te maken. Bij sommige aan­ ieders is b zelf ook intern de nodige stappen moeten pleit er daarom voor om, onder coördinatiede schaal van hun ICT-diensten zo omvang- nemen, zoals het kritisch beschouwen van van SURF, een visiegroep te installerenrijk, dat bundeling aan de vraagzijde weinig de huidige ICT-dienstenportefeuille en het waarin de (geavanceerde) gebruikers sterkeffect sorteert op de prijs die de leveranciers ontwerpen van een nieuwe, anders georga- zijn vertegenwoordigd. Het doel van dievragen. Vraagbundeling kan daarom beter niseerde ICT-portefeuille. visiegroep zou moeten zijn te komen totgebruikt worden om bijvoorbeeld betere een gezamenlijk stappenplan voor eenvoorwaarden rondom privacy, standaardi­ Nederlands knooppunt in de cloud vansatie en datamigratie te verkrijgen. wetenschappelijke informatie. Bijvoorbeeld door het verdergaand bundelen van onder-Die voorwaarden worden steeds belang- zoeksdata en (verrijkte) publicaties en doorrijker, omdat het palet aan ICT-diensten het organiseren van nieuwe diensten om dievan externe aanbieders verder reikt dan informatie te ontsluiten en te benutten.commodities met een lage toegevoegdewaarde, zoals e-mail. Externe aanbiedersspelen een steeds prominentere rol in
  • 74. Aanbevelingen om de bakens te verzetten 4 Aanbevelingen om de bakens te verzetten 54. Innoveer de beveiliging en het  5.  reëer ruimte voor ‘chaordisch’ C 6.  ouw aan evidence-based innovatie B 7.  ocus op kerntaken en op F beheer van data onderwijs en onderzoek van het onderwijs internationale strategische samenwerking, binnen SURF, metDe trends in ICT-gebruik vergen een Hoger-onderwijsinstellingen staan onder Mark Twain – Amerikaans schrijver en andere instellingen en met de marktbeveiliging die beter aansluit op de huidige een toenemende druk van veranderende humorist – zei ooit: “In religie en de ­ olitiek pontwikkelingen zoals: wensen van de omgeving. Helaas dreigt komen de meningen en overtuigingen ICT speelt een centrale rol bij vrijwel alle•  e toenemende inzet van eigen apparaten; d het hoger onderwijs, in een reactie op de van mensen vooral uit de tweede hand en b ­ elangrijke veranderingen in de samen­•  e toenemende geografische verspreiding d toenemende druk, terug te vallen op het worden ze zonder inspectie van anderen leving, ook die in onderwijs, onderzoek en van data; traditionele kwaliteits- en efficiëntiedenken. overgenomen”. Helaas lijkt dit ook het geval innovatie. Bij de kennisinstellingen staan•  e dreiging dat de samenhang tussen data d De vele top-down-initiatieven richten zich als het over leren gaat, en in het bijzonder budgetten onder druk en dus is het belang- verdwijnt. vooral op kostenreductie, controle, regels, over het gebruik van ICT in en voor het rijk om zich ook in ICT te concentreren op efficiëntie in het curriculum, registratie van onderwijs. de kerntaken, en zoveel mogelijk te profite-De beveiliging van vertrouwelijke gegevens contacturen, nieuwe bekostigingsmodellen, ren van kennis, hulpmiddelen en faciliteitenzal moeten verschuiven van apparatencon- schaalvergroting enzovoort. Deze domi- Om het onderwijs toekomstbestendig te die elders beschikbaar zijn.trole naar datacontrole: hierbij gaat het om nante denktrant draagt het risico in zich, innoveren, zal aantoonbaarheid van dede toegang tot, het transport, de opslag dat het hoger onderwijs verwordt tot een effecten van ICT-gebruik voorop moeten Al enkele decennia is er een duidelijkeen de verwerking van gegevens. Daarbij les- en onderzoeksfabriek die op efficiëntie staan. Het feit dat studenten gebruik maken tendens naar het inkopen van producten enhoort ook een expliciet onderscheid in de en aantallen gericht is. van een veelvoud aan ICT-apparaten en door diensten, en het minder zelf doen binnen debeveiligingsclassificatie van de verschillende onderwijsgoeroes ‘digitale autochtonen’ eigen organisatie.data. Niet alleen van de centraal beheerde Gemotiveerde en creatieve docenten en worden genoemd, betekent niet dat zijgegevens, maar ook de decentraal beheer- studenten voelen zich niet thuis in dit daarom goede ICT-gebruikers zijn als het Op het gebied van research en innovatiede data, zoals bij onderzoeksgroepen. fabrieksconcept. De WTR pleit er daarom om leren gaat. Juist het hoger onderwijs vindt dit zijn weerslag in het begrip samen- voor deze tendens te doorbreken met drie zou voor deze hype op zijn hoede moeten werking via open innovatie. Open innovatieSURF kan een leidende rol spelen in het concepten die cruciaal zijn voor vernieuwing ­ zijn, en zorgen dat hieraan niet wordt aan kan gestalte krijgen via horizontale samen-vaststellen van de precieze beveiligings­ van de leeromgeving: personalisatie, toegeven. werking zoals die binnen SURF ook plaats-categorieën voor het hoger onderwijs, en in c ­ oöperatie en informeel leren. vindt: samenwerken om de kosten te delenhet opstellen van aangepaste en/of nieuwe Ontmythologisering van de rol van ICT in en om gemeenschappelijke standaards teprocedures en gedragscodes voor de om- De WTR adviseert ruimte te creëren voor het leren van studenten is een belangrijke ontwikkelen. Een tweede vorm is verticalegang met deze data. Encryptie bij transport chaordisch onderwijs en onderzoek. Dit eerste stap om haar potentieel te kunnen samenwerking: strategische allianties inen opslag (ongeacht de locatie) van data vraagt een omgeving waarin aandacht is benutten. waardeketens tussen het internationalezal eerder regel dan uitzondering moeten voor de noodzakelijke regels, efficiency en bedrijfsleven en kennisinstellingen, zoalsworden. organisatie, maar die daarnaast gelegenheid De tweede stap is de erkenning van de rol in de vliegtuigindustrie. De derde variant biedt voor creatieve chaos. Hiermee wordt van de docent. Lange tijd werd aangenomen is samenwerking op specifieke activiteiten,De toenemende geografische verspreiding aangesloten bij het belang van creativiteit, dat die rol onder invloed van ICT aan belang b ­ ijvoorbeeld als de druk van de concurren-van data betekent dat gegevens ook onder innovatie en ondernemerschap voor de zou inboeten. Niets is minder waar. Net als tie toeneemt en het niet meer lukt om allesde controle van derden komen te staan, toekomst van Nederland. bij andere onderwijsvernieuwingen speelt zelf te doen. Het is dan beter vanuit eeninclusief buitenlandse autoriteiten. De com- de docent een cruciale rol in de innovatie aantal aanwezige sterktes samen te werkenplexiteit en het internationale karakter van Als Nederland tot de top vijf van de meest van onderwijs met behulp van ICT. met anderen, dan door te gaan op de oudedit onderwerp vraagt vooral een hoge mate concurrerende economieën in de wereld voet terwijl de mogelijkheden de beschik-van samenwerking met de politiek op natio- wil behoren, zal de instellingen moeten De derde stap heeft te maken met het bare financiële middelen en menskrachtnaal en Europees niveau. Discussies zoals die veranderen in centra waar experimenteren begrip ICT. Dit wordt nog teveel als een achteruit blijven gaan.over het Anti-Counterfeiting Trade Agree- en samenwerken beloond worden: samen- containerbegrip gebruikt. Vaak ontbreektment (ACTA) zullen zich vaker voordoen en werking over grenzen tussen opleidingen een omschrijving van wat een ICT-toepassing Dit geldt zeker voor generieke ICT-dienstenvragen om eenduidig gezamenlijk optreden en faculteiten heen, tussen instellingen precies inhoudt. Als die toepassing nauw- van de instellingen voor hun gebruikers,dat breder is dan het (Nederlandse) hoger onderling en met overheid en het bedrijfs- keuriger beschreven wordt, dan is het ook zoals e-mail, archivering, tools voor samen­onderwijs en onderzoek. leven, zowel nationaal als internationaal. mogelijk om de impact op het leren vanuit werking, et cetera. Dit soort diensten is De praktijkvoorbeelden uit dit trendrapport de wetenschappelijke theorie te verant- steeds vaker in de cloud beschikbaar dienen daarvoor als inspiratie. woorden. en deze cloudservices worden ook door m ­ edewerkers en studenten gebruikt.
  • 75. Aanbevelingen om de bakens te verzetten 6Om passende antwoorden te vinden opde vraag waar de kerntaken liggen, zullende ICT-afdelingen van de instellingen hungebruikers beter moeten leren kennen. Erzijn maar weinig gegevens over specifiekegebruikerswensen van de hoger-onderwijs­populatie en hun feitelijke gebruik vaninterne en externe ICT-diensten. Informatiehierover helpt ook bij het vormgeven van deveranderende rol van de ICT-afdelingen.Tussen de instelling als onderwijsorganisatie,haar medewerkers als onderwijsgevers enhaar studenten als ontvangers van onder-wijs spelen processen die heel specifiek zijnvoor het hoger onderwijs, zoals het bijhoudenvan studieresultaten, het ontwikkelen enpubliceren van roosters voor colleges ententamens, et cetera. Beheer van persoons-gegevens en de daarbij behorende privacyen individuele rechten spelen bij deze zakeneen centrale rol.Gegeven de cloudstrategie adviseertde WTR om meer samen te werken ops­ pecifieke bedrijfsprocessen en zo dem­ ogelijkheden voor gezamenlijke outsour-cing te vergroten. SURF zou initiatievenhiertoe meer kunnen stimuleren.
  • 76. referentiesaanbevelinGen om de bakens te verzetten1 Dittrich, K.L.L.M., Toespraak NVAO-voorzitter Karl Dittrich op symposium ter gelegenheid van afscheid Prof. E.W. Brascamp (WUR/OWI). Ede, 27 juni 2012. http://www.nvao.net/news/item/toespraak_nvao-voorzitter_karl_dittrich_op_symposium_ter_gelegen- heid_van_afscheid_prof._e.w._brascamp_(wur/owi)_ede_27_juni_2012/4622  Commissie Toekomstbestendig Hoger Onderwijs-Stelsel, Differentiëren in drievoud – omwille van kwaliteit en verscheidenheid in het hoger onderwijs. OCW, april 2010. http://www.rijksoverheid.nl/bestanden/documenten-en-publicaties/rapporten/2010/04/13/advies-van- de-commissie-toekomstbestendig-hoger-onderwi/rapport-differenti-ren-in-drievoud-commissie-veer- man.pdf3 GigaPort3 Strategic Advisory Committee, GigaPort3 Project Mid-Term Review Report 2011. 11 januari 2012.4 Cern, European science champions score an early goal for cloud computing. 9 juli 2012. http://press.web.cern.ch/press/PressReleases/Releases2012/PR18.1w
  • 77. Colofon colofon‘De bakens verzetten’ is het zesde trendrapportvan de Wetenschappelijk Technische Raad van SURFRedactieDr. L.A. PluggeVoorwoordProf.dr. F. LeijnseAuteursDr. E. van den BergDr. J.P. DijkmanProf.dr. J. van HillegersbergProf.dr. P.A. KirschnerDr. F. KlokProf.dr.ir. C.T.A.M. de LaatEm. Prof.dr. J.S. Mackenzie OwenDr. I.J. MulderDr. L.A. PluggeProf.mr.dr. J.M. SmitsIr. J.W.J. van TillTekstadviezenDrs. A.F. van den WijngaartFotografieTitus BreinIvar PeliStockphotoOntwerp en opmaakVrije Stijl, UtrechtDrukDrukkerijk Libertas, BunnikISBN978-90-78887-00-3SURF, september 2012SURF is de ICT-samenwerkingsorganisatievan het hoger onderwijs en onderzoek (www.surf.nl).Deze publicatie is digitaal beschikbaarvia de website van SURF: www.surf.nl/WTRtrendrapport2012Deze publicatie verschijnt onder de Creative Commons licentieNaamsvermelding 3.0 Nederland.http://creativecommons.org/licenses/by/3.0/nl/referenties
  • 78. Wetenschappelijk Technische Raad - SURFGraadt van Roggenweg 340Postbus 22903500 GG UtrechtT +31 (0)30 234 66 00F +31 (0)30 233 29 60wtr@surf.nlwww.surf.nl/wtr