ja argang 19NUMMER 1december 2011                                                                     MAGAZINEThemabinnens...
Colofon                                                       Redactioneel                                                ...
“De crisis kan juist                                         de gelegenheid bieden                                        ...
Lectori                                                                Ir. L.A.M.C. van de Ven                            ...
Maatschappelijk                                         Ing. J. Veuger MRE FRICS                                          ...
Parkeren ofonderneming is gedefinieerd volgens het wetsvoorstel               BronvermeldingMaatschappelijke Onderneming (...
Infra samengevat Infrastructuur is een relatief nieuwe institutionele beleggingssector die zich    gereglementeerde sector...
High   waarde één van de belangrijkste gebouweigenschappen. Bij de exploitatie        Investeren in parkeren; samengevat  ...
SERVICE Magazine 19.1: Binnenstedelijke Herstructurering
SERVICE Magazine 19.1: Binnenstedelijke Herstructurering
SERVICE Magazine 19.1: Binnenstedelijke Herstructurering
SERVICE Magazine 19.1: Binnenstedelijke Herstructurering
SERVICE Magazine 19.1: Binnenstedelijke Herstructurering
SERVICE Magazine 19.1: Binnenstedelijke Herstructurering
SERVICE Magazine 19.1: Binnenstedelijke Herstructurering
SERVICE Magazine 19.1: Binnenstedelijke Herstructurering
SERVICE Magazine 19.1: Binnenstedelijke Herstructurering
SERVICE Magazine 19.1: Binnenstedelijke Herstructurering
SERVICE Magazine 19.1: Binnenstedelijke Herstructurering
SERVICE Magazine 19.1: Binnenstedelijke Herstructurering
SERVICE Magazine 19.1: Binnenstedelijke Herstructurering
SERVICE Magazine 19.1: Binnenstedelijke Herstructurering
SERVICE Magazine 19.1: Binnenstedelijke Herstructurering
SERVICE Magazine 19.1: Binnenstedelijke Herstructurering
SERVICE Magazine 19.1: Binnenstedelijke Herstructurering
SERVICE Magazine 19.1: Binnenstedelijke Herstructurering
SERVICE Magazine 19.1: Binnenstedelijke Herstructurering
SERVICE Magazine 19.1: Binnenstedelijke Herstructurering
SERVICE Magazine 19.1: Binnenstedelijke Herstructurering
SERVICE Magazine 19.1: Binnenstedelijke Herstructurering
SERVICE Magazine 19.1: Binnenstedelijke Herstructurering
SERVICE Magazine 19.1: Binnenstedelijke Herstructurering
SERVICE Magazine 19.1: Binnenstedelijke Herstructurering
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

SERVICE Magazine 19.1: Binnenstedelijke Herstructurering

2,271 views
2,184 views

Published on

SERVICE Magazine 19.1

Thema: Binnenstedelijke Herstructurering

More information:
www.service-studievereniging.nl\


Inhoud:

Lectori Salutem: Is er leven na de crisis voor de projectontwikkelaar? - door ir. L.A.M.C. van de Ven

Maatschappelijk vastgoed nader gedefinieerd - door ing. J. Veuger MRE FRICS

Parkeren of investeren? - door ing. L.J.J. Prikken & ir. P. Sengers

High Performance Tendering® - door ir. S.J.J.M. Vermeulen

COLUMN: Transformaties - door ir. R.F.T. Stroink

THEMA: Binnenstedelijke herstructurering - door Tim Op Heij

Focus binnen duurzame stedelijke ontwikkeling in tijden van tegenspoed - door ir. J.M.P. van Rooij MBA MRICS

Binnenstedelijk ontwikkelen moet op alle fronten anders - door prof. mr. C.W.T.F. de Zeeuw

Risicomanagement van projectenportefeuilles: door de bomen het bos zien - door ir. S.G. Albers & ir. R. van den Nieuwenhof

De binnenstad heeft toekomst voor winkelen - door drs. ing. A.G.N. Ruigrok

Place attachment: Processen van binding aan wijken in relatie tot wijkvernieuwing nader bekeken - door ir. D.W.Q. Havermans

Vastgoed in het buitenland: Het nieuwe World Trade Center - door Paul Jansen

Effectiviteit van maatschappelijk vastgoed onbekend - door drs. P.J.M. Sprenger & S.I.M. Heesbeen MSc

Collectief Particulier Opdrachtgeverschap en herstructurering - door ir. S.J.E. Maussen MRE

Published in: Real Estate
0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
2,271
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
10
Actions
Shares
0
Downloads
9
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

SERVICE Magazine 19.1: Binnenstedelijke Herstructurering

  1. 1. ja argang 19NUMMER 1december 2011 MAGAZINEThemabinnenstedelijkeherstructurering g Parkeren of investeren? High Performance Tendering: Aanbesteden op prestatie in plaats van op prijs Effectiviteit van maatschappelijk vastgoed onbekend Collectief Particulier Opdrachtgeverschap en herstructurering
  2. 2. Colofon Redactioneel Algemeen Geachte lezer, SERVICE Magazine is een uitgave van Stichting SERVICE Magazine. Stichting SERVICE Magazine wordt beheerd door studievereniging SERVICE, de De vastgoedmarkt is constant in beweging en kenmerkt zich door verandering. Deze editie studievereniging van de studierichting Real Estate van het SERVICE Magazine draagt het thema ‘binnenstedelijke herstructurering’, waarbinnen Management and Development van de faculteit betrokken partijen de laatste jaren voor uitdagende vraagstukken hebben gestaan en creatief Bouwkunde aan de Technische Universiteit Eindhoven. Het magazine verschijnt drie keer per jaar in een hebben moeten handelen om te kunnen functioneren op een wijze waar de aan sterke oplage van circa 1400 exemplaren. verandering onderhevige situatie naar verlangt. Het zal duidelijk worden dat stedelijke herstructurering verder gaat dan alleen het simpelweg fysiek vernieuwen van een bestaande Bronnen stad. In de eerste editie van deze jaargang van het magazine komen verschillende Voor onderzoeks- en studiedoeleinden mogen delen uit dit magazine gedupliceerd worden, mits voorzien veranderingen naar voren, waaronder duurzaamheid, vraaggerichtheid en krimp. van bronvermelding. Verveelvuldiging voor overige Niet alleen de vastgoedmarkt, maar ook studievereniging SERVICE en de redactie van doeleinden is alleen toegestaan met toestemming van SERVICE Magazine zijn in beweging. Namens mijzelf en de huidige redactieleden dank ik het bestuur. Ten aanzien van de juistheid van de inhoud kan geen aansprakelijkheid worden aanvaard. voormalig hoofdredacteur Stefan Janssen en zijn redactie voor het neerzetten van drie zeer geslaagde edities van het magazine. Er rest ons niets anders dan ervoor te zorgen dat de Bestuur inmiddels jarenlang durende opwaartse mars wordt voortgezet in deze negentiende jaargang. Tim Schelle Voorzitter Inspelen op verandering middels verandering zal komend jaar centraal staan. Hierbij is het Janneke Koeleman Secretaris Marco van der Spank Penningmeester essentieel wat de lezers, maar ook de auteurs van het magazine verwachten, ook dat willen Rick Willems Acquisiteur we dit jaar duidelijk stellen. Tim Op Heij Hoofdredacteur magazine Judith Wintraecken Hoofdcommissaris reiscommissie Wanneer we het over belangrijke veranderingen hebben mag digitalisering niet ontbreken. Dit geldt voor zowel het bestuur en het magazine als de wereld daarbuiten. In de rubriek Raad van Advies ‘SERVICE Actief’ worden de ambities van het bestuur voor het komende jaar beschreven. drs. ing. N.J.T. Bol (Grontmij | Kats & Waalwijk groep) Vanuit het oogpunt van de redactie is digitalisering één van de meeste belangrijke ambities. ir. L.M.A.C. van de Ven (Technische Universiteit Eindhoven) drs. R.M. Weisz RA (Timevest) Meer en meer blijkt dat het op digitale wijze verkrijgen van informatie de tastbare vorm zoals boeken reeds ver voorbij is gestreefd. Voor u ligt een hard copy versie van het SERVICE Redactie Magazine welke, in ieder geval de komende edities, zijn vorm zal behouden. Wel zien wij een Tim Op Heij Hoofdredacteur toekomst met mogelijkheden waar u, ongeacht de locatie, moeiteloos door een digitale versie Jonne Besselink Michel van Dinther van het magazine kunt bladeren waarbij u interactieve functies kunt genieten die in een Stefan Janssen papieren versie niet mogelijk zijn. Dit geeft ons de gelegenheid koppelingen te creëren met de Paul Jansen social media, welke wij intensief trachten te gaan gebruiken. Dit jaar zal dus voor een groot Als je doet wat Philip van Sustante deel in het teken staan van het analyseren van de haalbaarheid, potentie en de mogelijkheden Vormgeving betreffende een digitale versie van het magazine. Het streven is om het volgende bestuur en leuk Eline Pellis Lay-out & kaft de volgende redactie een gedegen basis te geven waarop zij voort kunnen borduren. vindt hoef je www.elinepellis.com Naast de artikelen van diverse partijen met ieder hun eigen visie omtrent het thema ‘binnen-je Drukwerk stedelijke herstructurering’ bevat dit magazine nog een aantal artikelen over andere actuele nooit te werken, Drukkerij van Druenen BV onderwerpen binnen de vastgoedwereld. Ook de vaste rubrieken waaronder ‘Vastgoed in Sponsoren het buitenland’, ‘Eén jaar in de praktijk’, de ‘Column’ en het ‘Lectori Salutem’ ontbreken niet. Brink Groep, Bouwkunde Bedrijvendagen, De laatstgenoemde rubriek is geschreven door ir. L.M.A.C. van de Ven, die dit studiejaar haar Continu Engineering, DTZ Zadelhoff, DHV, Interface, IVBN, Syntrus Achmea verbondenheid aan de TU/e zal beëindigen. Ik ben er zeker van dat ik ook namens mijn voorgangers spreek wanneer ik haar hartelijk dank voor de jarenlange bijdrage aan het dat noemen wij passie. Contactgegevens SERVICE Magazine. Stichting SERVICE Magazine Vertigo 08H09 Postbus 513 Tot slot wens ik u fijne feestdagen, een goed 2012 en natuurlijk veel 5600 MB Eindhoven leesplezier toe. We zullen als redactie ervoor staan om er een zo mooi en succesvol mogelijk negentiende jaargang van te maken. T: 040 24 750 93 F: 040 24 384 88 W: www.service-studievereniging.nl E: info@service-studievereniging.nl Tim Op Heij Hoofdredacteur SERVICE Magazine 2011 – 2012 Kijk voor het meest actuele aanbod van vacatures binnen bouw en techniek op www.continu.nl Altijd de juiste mensen S e r v i ce m a g a z i n e d ece m b e r 2 0 1 1
  3. 3. “De crisis kan juist de gelegenheid bieden om de kwaliteit van de duurzame verstede- Inhoud lijking een impuls te 4 Lectori Salutem - Is er leven na de crisis voor de projectontwikkelaar? geven.” - Pagina 19 9 6 Maatschappelijk vastgoed nader gedefinieerd 9 Parkeren of investeren? 13 High Performance Tendering® 9 Aanbesteden op prestatie in plaats van op prijs 16 Column - Transformaties 37 Thema 17 Introductie thema: Binnenstedelijke herstructurering 19 Focus binnen duurzame stedelijke ontwikkeling in tijden van tegenspoed 22 Binnenstedelijk ontwikkelen moet op alle fronten anders 37 26 Risicomanagement van projectenportefeuilles: door de bomen het bos zien 43 De noodzaak voor risicomanagement groeit 29 De binnenstad heeft toekomst voor winkelen Intensiveren, vervangen en vooral ….. toevoegen van betekenissen 33 Place attachment:“Risicomanagement is Processen van binding aan wijken in relatie tot wijkvernieuwing nader bekekenvooral van toegevoegdewaarde wanneer het 43 37 Vastgoed in het buitenland - Het nieuwe World Trade Centerintegraal onderdeel uit- 40 Effectiviteit van maatschappelijk vastgoed onbekendmaakt van het reguliere 43 Collectief Particulier Opdrachtgeverschap en herstructureringontwikkelingsproces.” - Pagina 26 De opgave in de Bloemenbuurt-Zuid te Eindhoven 46 SerVicE Actief 48 Eén jaar in de praktijk “Binnensteden zijn 48 50 Afstudeerder TU/e - Een goed gebiedsconcept is de verzekering van een toekomst? niet langer alleen Conceptionele gebiedsontwikkeling: ontwikkelen vanuit een mentaliteitspropositie ‘Places-to-Buy’ maar 53 Afstudeerverslagen TU/e - REMD moeten ook ‘Places- 59 Contact studievereniging SerVicE to-Be’ worden." - Pagina 29 60 Contact SerVicE magazine 29
  4. 4. Lectori Ir. L.A.M.C. van de Ven Hoe moet de toekomstige ontwikkelaar zich aanpassen? Woorden als Alleen wanneer de projectontwikkelaars bereid zijn zich Leonie van de Ven is jaren werkzaam geweest stabiel, duurzaam, transparant, klantgericht, teamspeler en acceptabel structureel aan te passen aan de nieuwe vraag zullen er in de vastgoedontwikkeling bij commerciële ontwikkelaars. Momenteel is zij als universitair risico worden niet direct geassocieerd met ontwikkelaars. Hier is dus nog kansen zijn dat zij deze grote crisis zullen overleven. docent binnen de mastertrack Real Estate een wereld te winnen. De toekomst vraagt om een nieuw type ontwikkelaar: Er zal een stabiele, duurzame, transparante en klantgerichteSalutem Management & Development van de faculteit • In de eerste plaats dient het een betrouwbare partner te zijn, teamspeler moeten opstaan met een afgewogen risicoprofiel Bouwkunde verbonden aan de Technische Universiteit Eindhoven. Tevens bekleedt zij Betrouwbaar voor wat betreft handelen en doen. Deze imagoverbetering die bereid is naar de klant te luisteren. een aantal maatschappelijke functies en die de branche hard nodig heeft zal niet van de ene op de andere dag commissariaten. gerealiseerd zijn maar moet actief nagestreefd worden. “Zo kan deze crisis niet alleenIs er leven na de crisis voor • Stabiel en duurzaam betekent dat de onderneming niet alleen kijkt naar de korte termijn; niet alleen kijkt naar het snelle gewin maar meewerkt overwonnen worden, maar komt aan duurzame oplossingen en streeft naar solide relaties voor de langere er nog iets goeds van ook!"de projectontwikkelaar? Het ontwikkelen van vastgoed is complexer en steeds termijn. grootschaliger geworden. Ook in het verleden zijn er crises • Ook bij financiering moet alles op tafel komen; de ontwikkelaar moet Leonie van de Ven geweest die het werk van de ontwikkelaar veranderd hebben. open en transparant communiceren met de andere partijen. De huidige crisis is echter heviger en duurt langer. • Specialisten zullen zich opwerpen die kansen in nichemarktenHet kan niemand zijn ontgaan: Maar moeten we het wel zien als een crisis? Is het niet een gaan onderkennen. Voorbeelden zijn onder andere de zorgsector, Bronvermelding gedwongen aanpassing aan maatschappelijke veranderingen herontwikkeling, duurzaamheid, tweede woning en leisure. Bakkers O. (2007) Financieringsmogelijkheden voor dehet is crisis in vastgoedland! die onomkeerbaar zijn? De verhoudingen tussen de • Andere verdienmodellen worden belangrijk, zoals exploitatie van het projectontwikkeling. TU/e Eindhoven verschillende actoren in vastgoedland komen steeds meer ontwikkelde of langdurige samenwerking met andere actoren. Brounen D. (2010) De projectontwikkelaar 2.0, HeruitvindingDe projectontwikkelaars zijn hard onder druk te staan. van het vak. NEPROM Amsterdam De economische situatie, zoals die zich nu aandient, zal voor een structurelegetroffen: aan de voorkant zijn de Zeer waarschijnlijk zal de projectontwikkeling in een andere onomkeerbare verandering zorgen voor de projectontwikkelaar. Verande- ING (2006). Projectontwikkeling Marktperspectief en integrale vorm voortbestaan: ringen als beter luisteren naar de klant, minder risico nemen, lange termijn gebiedsgerichte herstructurering.mogelijkheden voor financiering • Veel mensen veronderstellen dat de denken, zorgen voor een beter imago, het vertrouwen in de sector herstel- Ven, van de L. (2003) Vastgoedontwikkeling. TU/e, Eindhoven. projectontwikkelaar meer een projectmanager wordt; len, transparant zijn, meer inbreng van het eigen vermogen en samenwer-uiterst beperkt geworden en door de echter wel een die behoeften in de markt zou kunnen ken met andere partijen worden van groot belang voor de projectontwikke- Zöld R. (2011) Projectontwikkelaars in crisistijd. TU/e Eindhoven. opsporen en analyseren. laar. Bovendien zouden zij zich op andere terreinen kunnen gaan begevenmarktstagnatie is aan het einde van het • De projectontwikkelaar wordt meer een teamspeler. en zich meer gaan specialiseren. Er zal niet meer op eigen initiatief maar op gezamenlijktraject de afzet van projecten volledig initiatief worden ontwikkeld; gezamenlijk met en gedragen door de andere actoren bij een ontwikkeling.verdwenen. De werkgelegenheid van de • Een andere manier van handelen, een andere opstelling van de projectontwikkelaar is hierbij een vereiste.sector is ten opzichte van 2007 meer • Het risico dat projectontwikkelaars gewend zijn om te Als jij de drive hebt, nemen is te groot geworden. Mede onder invloed vandan gehalveerd. Men schat dat er in de de terugtredende financiers. • Er zullen nieuwe controlemechanismen moeten wordenprojectontwikkeling nu zestig procent ontwikkeld om malversaties te voorkomen.minder mensen werkzaam zijn. En dat Ook het type ontwikkelaar zal moeten veranderen: • De kleine zelfstandige projectontwikkelaars zullen zich krijg je van ons ruim baan.terwijl sommigen voorspellers melden moeten gaan specialiseren in een bepaalde nichemarkt, zodat zij een adviserende rol op zich kunnen nemen.dat de grootste crisis nog moet komen! • De meeste ontwikkelaars gelieerd aan een financiële instelling hebben zich al teruggetrokken. Rabo-BouwfondsGaat er een nieuwe marktsituatie is een van de weinige partijen die nog bestaat; het is Werken bij DTZ Zadelhoff betekent een gevarieerde baan bij dé markt- echter de vraag of de bank vanwege veranderende eisenontstaan die grote invloed heeft op de opgelegd door de internationale financiële wereld deze leider van Nederland in bedrijfsmatig onroerend goed. Door middel activiteit in de toekomst kan blijven voortzetten. van vakinhoudelijke opleidingen en ‘learning on the job’ leiden wij onzeprojectontwikkelaars? Natuurlijk doen • Hoewel door de crisis meerdere ontwikkelende beleggers vanwege het afboeken op vastgoed een terugtrekkende mensen op tot vastgoedadviseur binnen één van onze specialismen.de fraudes en blunders in vastgoedland beweging maken blijven zij op de markt actief. Zij geven W ij bieden je een open werksfeer in een professioneel, informeel aan vanaf het begin betrokken te willen worden bij eende sector geen goed. Zijn er nog wel ontwikkeling in verband met de aansturing. Kwaliteit en jong team. Je groei en carrière bepaal je bij ons zelf. Als jij de en locatie van de ontwikkeling worden hierdoor steeds drive hebt, krijg je van ons ruim baan! Duidelijk. DTZ Zadelhoffkansen voor de projectontwikkelaar om belangrijker. • De vastgoedafdelingen van corporaties worden steedsvoort te bestaan; en in welke vorm zou belangrijker om woningen te ontwikkelen. Hun cultuur dient echter drastisch veranderd te worden evenals de Meer weten? Voor meer informatie kun je contactdat dan mogelijk zijn? financiële controle ervan. Zij hebben een maatschappelijke opnemen met de afdeling Human Resources van DTZ Zadelhoff taak die in het verleden wel eens op de achtergrond is telefoon 020 5 711 449 of kijk op www.werkenbijdtz.nl. geraakt door onbezonnen of megalomane projecten.4
  5. 5. Maatschappelijk Ing. J. Veuger MRE FRICS Ing. Jan Veuger MRE FRICS is eigenaar van CORPORATE Real Estate Management opbouwen en beheren van een maatschappelijke vastgoed- portefeuille kan een risicovolle activiteit worden als we de financiële consequenties niet goed in beeld hebben. Het op 2009 op vragen vanuit de Tweede Kamer over nevenactiviteiten en participa- ties van corporaties op het gebied van maatschappelijk vastgoed (Van der Laan, 2009). Bij de beoordeling door het voormalige ministerie van WWI of (www.corporateREM.nl) . Dit artikel is geschrevenvastgoed nader binnen het kader van zijn promotieonderzoek over Waardedenken & Besturen aan de Erasmus Universiteit (PiD) met als promotor prof. dr. ing. een financieel gezonde manier beheren van het maatschap- pelijk vastgoed is zowel voor huurder/gebruiker als voor andere betrokken maatschappelijke ondernemingen investeringen in nevenactiviteiten zijn toegestaan hanteerden zij twee criteria: de relatie met de kerntaken van de corporatie op het gebied van volkshuisvesting en de financiële risico’s die verbonden zijn aan dezegedefinieerd T.W. Hardjono. Het onderzoek gaat over de waardesturing van maatschappelijk vastgoed belangrijk, omdat hiermee ook op de langere termijn activiteiten. Hoe deze activiteiten passen binnen deze criteria wordt in het publieke domein. ambities waargemaakt kunnen worden. Tegelijkertijd beschreven aan de hand van een drietal kenmerken: het voorziene gebruik moeten we ons realiseren dat huurders/gebruikers van van het vastgoed, het doel dat de corporatie nastreeft met de activiteit en maatschappelijk vastgoed geen (commerciële) onder- het financiële belang. Daarmee ontstaat wel een grotere interpretatie-Maatschappelijk vastgoed nemingen zijn. In bijna alle gevallen zijn ze afhankelijk ruimte, doordat wordt gesproken over voorbeelden als reactie op gestelde De rijksoverheid geeft corporaties en onderwijs-, zorg- en welzijnsinstellingen van gemeentelijke huisvesting- en exploitatiesubsidies, Kamervragen en niet op basis van een eigen definitie. De minister komt metis een motor voor stedelijke steeds meer ruimte zich te manifesteren op het terrein van maatschappelijk vastgestelde normbedragen etc. Het is dus van belang om een aantal voorbeelden en concludeert dat de definitie van aanvaard vastgoed. In de afgelopen jaren heeft de rijksoverheid de verantwoordelijkheid maatschappelijk rendement en meerwaarde inzichtelijk en maatschappelijk vastgoed is uitgebreid met welzijnsactiviteiten. En daarmeevernieuwing. De kern is dat en de bijbehorende budgetten voor huisvesting van welzijn, zorg- en duidelijk te maken voor samenwerkingspartners (Veuger, is vastgoed voor onderwijs, eerstelijnsgezondheidszorg, sport en cultuur onderwijsvoorzieningen gedecentraliseerd. In eerste instantie richting 2009, 2010, 2011). steeds meer geaccepteerd als toegestane activiteit voor corporaties in destedelijke vernieuwing moet lokale overheden en in toenemende mate richting de instellingen zelf. lijn van een goed woon- en leefklimaat. De opinie is bepalend geworden Gelijktijdig met deze beweging zijn de instellingen zich meer en meer gaan “Maatschappelijk vastgoed maakt voor de acceptatievraag. Keeris (2006) geeft de onderneming een duidelijkeuitgaan van een gereguleerde toeleggen op hun kernactiviteit: het geven van onderwijs, verlenen van deel uit van bedrijfsmatig vastgoed." rol in zijn interpretatie van definities van maatschappelijk vastgoed. De zorg, sociaal-culturele activiteiten, sport etc. De vraag is of het in eigendom betrokkenheid van de onderneming is een feit doordat de ondernemingopenbare ruimte en dat en in exploitatie hebben van dit type vastgoed wel nodig is om de publieke rechtens beschikt over dat specifieke vastgoed met alle consequenties functies goed uit te voeren en de daarmee samenhangende doelstellingen Moeilijk te definiëren van dien. Daarmee maakt het maatschappelijk vastgoed onderdeel uitclustering van maatschappelijk te dienen. Het uitbesteden van de vastgoedverantwoordelijkheid door de In de definitie van Van Leent (2007) schetst hij een beeld van bedrijfsmatig vastgoed – en kan daarmee geplaatst worden binnen overheid noopt de instellingen tot professionalisering en/of samenwerking van maatschappelijk vastgoed vanuit het perspectief van het Corporate Real Estate Management (CREM) – maar met een eigenvastgoed binnen die strakke met andere professionals op het gebied van vastgoed, want vastgoed is verblijfs- en publieke ruimte als een overlap in het veld van karakteristiek die specifiek betrekking heeft op het maatschappelijk belang. kostbaar, risicovol en heeft een (markt)waarde die ingezet kan worden voor de openbare ruimte en bedrijfsonroerendgoed. Daarnaast Wel kan hier de vraag worden gesteld of er voldoende zicht is op de proces-openbare ruimte kan de core business. Naast de toenemende vraag op dit gebied is er voor de definieert hij een viertal definities vanuit het perspectief van sen waar het maatschappelijk vastgoed ruimte aan biedt en waarop verschillende sectoren ook sprake van een direct belang voor hun positie de functie (onder andere welzijn, zorg, onderwijs en sport), functionaliteit en prestatieniveau zijn afgestemd. Kenmerkend daarbij isplaatsvinden. Daarnaast bij strategische overwegingen. In ‘Bouwstenen voor sociaal vastgoed voor gebruiker (gesubsidieerde of non-profitorganisaties), ook degene aan wie het vastgoed ter beschikking wordt gesteld, voor deze voorzieningen - een handreiking’, spreekt het ministerie van VROM (2007) doelstelling of outcome of op basis van het gebouw. Van specifieke behoefte.zijn er veel mogelijkheden over een aantal argumenten die aangeven waarom het zinvol en goed is te der Wal (2008) voegt naast de duiding op gebouwen die investeren in maatschappelijk vastgoed. Deze observaties geven aan dat er door overheden worden gebruikt of op instellingen die door Een definitie van maatschappelijk vastgoedbinnen beleid en uitvoering nogal wat motieven en argumenten zijn die een actieve betrokkenheid van de overheid worden gesubsidieerd, de eigenaarrol en in het Maatschappelijk vastgoed kan dan ook als volgt nader worden gedefinieerd. ondernemingen bij maatschappelijk vastgoed rechtvaardigen. Het ministe- bijzonder de samenvallende rollen binnen een onderneming De specifieke karakteristiek van het maatschappelijk vastgoed heeftvan woonconcepten, rie van VROM (2007) definieert maatschappelijk vastgoed als: ”Daaronder en de politieke beïnvloeding toe. Hij verklaart daarmee ook betrekking op: kun je de (gebouwde) ruimte verstaan die nodig is voor alle voorzieningen de verschillen ten opzichte van de commerciële omgeving • een gebouwgerelateerde communicatie over en weer met derden;waaronder particulier en activiteiten die voor leefbare en vitale wijken en buurten noodzakelijk doordat bij de overheid vrijwel geen onderscheid gemaakt • het faciliteren van activiteiten van derden of; zijn.” Deze definitie geeft zoveel ruimte dat ook ander (commercieel) wordt tussen de vastgoedeigenaar, in de rol van belegger, • het voorzien in behoeften van derden.opdrachtgeverschap. vastgoed, in welke vorm dan ook (Van der Laan, 2009), onder deze definitie de ontwikkelaar of de gebruiker. Dat de definitie moeilijk te Dit alles vanuit een bepaald erkend maatschappelijk belang, die de inzet kan vallen en is daarmee niet duidelijk. Maar wat kunnen we hier dan wel maken is, blijkt ook wel uit de brieven van de minister in van het vastgoed en die betrokkenheid rechtvaardigt. Die maatschappelijkeDaarbinnen kan juist onder verstaan? Figuur 1maatschappelijk vastgoed “Maatschappelijk vastgoed bestaat niet." De positie van maatschappelijk vastgoed. (Veuger, 2010)zorgen voor de benodigde Wat verstaan we onder maatschappelijk vastgoed? Bij maatschappelijk vastgoed gaat het om de sociale en culturele voorzienin-(duurzame) verbindingen gen. In de definitie van corporaties (Van der Laan, 2009) is er sprake van een smallere toepassing dan het ministerie van VROM en de belastingdienst De vorm:in de wijken. Onderzoek hanteren. Zo vallen projecten waarbij er sprake is van wonen met zorg of Maatschappelijke onderneming projecten in de sfeer van de gezondheidszorg, zoals een HOED (Huisartsennaar de juiste definitie van Onder Eén Dak), buiten de definitie. Ook voorzieningen zoals ‘maatschappelijke Public Corporate Real Estate opvang’ of ‘Blijf van mijn Lijf huizen’ vallen niet onder deze definitie. Dat wil Multidiciplinairy Managementmaatschappelijk vastgoed niet zeggen dat corporaties dergelijke projecten niet kunnen of willen Vraag, vorm en eigendoms situatie Vastgoed Het afgeleide: realiseren. Want ook bij deze projecten is er sprake van onroerend goedwas daarom ook noodzakelijk. met een maatschappelijke functie, alleen gelden er andere (financiële) Maatschappelijk Vastgoed voorwaarden en condities, en vallen daarmee buiten haar bestek. De diversiteit aan voorzieningen vormt echter een groot probleem bij het vaststellen van de financiële parameters. Basisscholen hanteren immers Het doel: de publieke maatschappelijke opgave andere financiële uitgangspunten dan een dorpshuis. Bij overname en beheer van bestaand maatschappelijk vastgoed gelden weer andere regels Diensten Algemeen Economisch Belang (DAEB) - 2010 dan voor het ontwikkelen en bouwen van een nieuwe voorziening. Het6 S e r v i ce m a g a z i n e d ece m b e r 2 0 1 1 7
  6. 6. Parkeren ofonderneming is gedefinieerd volgens het wetsvoorstel BronvermeldingMaatschappelijke Onderneming (WO) en werkt daar dan aan Keeris, W.G. (2001). Vastgoedbeheer Lexion. Wolters-Noordhof: Groningen.mee vanuit een juridische positie volgens de WO en de Raad Keeris, W.G. (2006). De Toegevoegde waarde van maatschappelijk vastgoed,van State (2009). Daartoe kan worden besloten op basis van investeren? samenwerken aan vastgoed met maatschappelijk en economisch rendement.een beschikkingsrecht betreffende dat maatschappelijk Openingswoord dagvoorzitter congres Het Nederlands Vastgoedinstituut.vastgoed. De speciale toegevoegde waarde is uit te drukkenin efficiëntie en effectiviteit, toegespitst op een gedefinieerd Leent, M. van (2007). Ondernemen met maatschappelijk vastgoed.maatschappelijk en economisch rendement. De Kopgroep. 1 2 Laan, E.E. van der (2009). Brief Staatssteundossier woningcorporaties“Toegevoegde waarde is uit te drukken 15.12.2009 van de minister van WWI. Parkeervastgoed kent de afgelopen Ing. L.J.J. Prikken & Ir. P. Sengers Lammert Prikken 1 heeft jarenlange ervaring in de parkeerbranche en isin efficiëntie en effectiviteit, toegespitst Laan, E.E. van der (2009). Brief Participaties van woningcorporaties Domein jaren een toenemende belangstelling momenteel werkzaam bij Prana Consult in Zeist als directeur/consultant verkeer en parkeren en bij MPCFlexParking B.V. als CEO (semi-) permanenteop een gedefinieerd maatschappelijk en Woonplaats in de uitbreiding van het stadion de Grolsch Veste in Enschede licht gewicht parkeergarages. Daarnaast is hij erelid van brancheorganisatieen economisch rendement." 02.09.2009 van de minister van WWI. van institutionele beleggers. Vexpan. Paul Sengers2 is een aantal jaar werkzaam geweest als vastgoedanalist waar hij zich richtte op investeringen in parkeerfondsen. Momenteel is hij Laan, E.E. van der (2009). Brief 24.07.2009 van de minister van WWI. werkzaam als locatiemanager bij NS poort.Het maatschappelijk rendement slaat dan op het toegekende Ministerie van Justitie (2006). Rapport van de projectgroep rechtsvorm Het is onderdeel van de vastgoedsectornut voor derden, de gebruikers van het maatschappelijk maatschappelijke onderneming (2006). Ministerie van Justitie, Den Haag.vastgoed. Het financieel rendement is daarbij dan de én heeft karakteristieken van infra-consequentie van het geheel voor de onderneming, maar Ministerie van VROM (2007). Bouwstenen voor sociaal vastgoed voor Parkeren in binnensteden blijft aantrekkelijkbeide rendementen dienen dan wel geplaatst te worden in voorzieningen: een handreiking. Ministerie van VROM, Den Haag. structuur. Die combinatie bombardeert De Nederlandse binnensteden kenmerken zich door eenhet onderliggende erkende maatschappelijk belang. hoge functiedichtheid en een continu proces van verdichting. Ministerie van Justitie (2009). Wetsvoorstel maatschappelijke onderneming.Bij het maatschappelijk ondernemen wordt uitgegaan van parkeervastgoed tot een interessante Daarnaast vormen ze zowel in economisch als sociaal-maat-de ondernemingsactiviteiten die als primair proces van die Ministerie van Justitie, Den Haag. Staatscourant van het Koninkrijk der schappelijk opzicht het hart van een stad. Omdat de groteonderneming gericht zijn op de invulling van de erkende Nederlanden (2010). optie als beleggingscategorie. Maar steden beschikken over een multifunctioneel centrum is hier,maatschappelijke behoeften. In Figuur 1 op de vorige pagina onafhankelijk van het tijdstip, altijd vraag naar parkeerdien- Raad van State (2009). Advies W03.08.0553/II inzake voorstel van wet totis de positie van het maatschappelijk vastgoed weergegeven. wijziging van Boek 2 van het Burgerlijk Wetboek houdende regels voor er is meer. Als gekeken wordt naar sten. De parkeerfaciliteiten zijn hierbij ondersteunend aan de overige functies zoals winkelen, werken, wonen en de vereniging of stichting tot in standhouding van een maatschappelijke onderneming. Kamerstukken II 2008/09, 32 003, nr. 4. ontwikkelingen in de markt, blijkt dat ontspanning. De vraag is alleen: hoe reizen bezoekers af naar de binnenstad? Het merendeel van de bezoekers (zowel Veuger, J. (2009). Onderzoek voor maatschappelijk vastgoed noodzakelijk. er voldoende kansen liggen waardoor privé als zakelijk) prefereert de auto. Uit het onderzoek Real Estate Magazine, Amsterdam. ‘Trends Binnenstad 2009’ blijkt dat 52 procent van de bezoe- Veuger, J. (2010). Maatschappelijk ondernemen met vastgoed. Tiggertree, een dergelijke investering interessant kers met de auto naar de binnenstad gaat, 13 procent kiest het openbaar vervoer en de rest komt met de fiets of lopend. Harderwijk. is en blijft. In dit artikel wordt Dit gegeven, in combinatie met het feit dat de hoeveelheid Veuger, J. & Schreurs, R. (2011). Vastgoed Meter Gemeenten. Tiggertree, openbare ruimte afneemt in binnensteden, maakt dat er een Harderwijk. een aantal van die ontwikkelingen verhoogde druk op de infrastructuur komt te liggen en dat is waar parkeergarages om de hoek komen kijken. Ze bieden Veuger, J. (2011). Barometer Maatschappelijk Vastgoed: Trends & ontwikkelingen in maatschappelijk vastgoed. Hanzehogeschool, Groningen. beschreven en worden de voordelen op een relatief beperkte oppervlakte een oplossing voor auto’s in de binnensteden. Veuger, J. (2011). Gemeenten verkiezen corporaties boven marktpartijen van een vastgoedinvestering met voor beheer vastgoed. Vastgoedmarkt, Amsterdam. In de meerjareninvesteringprogramma’s van gemeenten Wal, R. van der (2008). Investeren in maatschappelijk vastgoed. infrakenmerken uiteengezet. Tot slot worden pakketten aan maatregelen beschreven om de toeloop naar de binnensteden op te vangen en de auto’s van Real Estate Magazine, Amsterdam. wordt ingezoomd op de parkeergarage de straat te halen. Enerzijds worden alternatieve vervoers- wijzen gestimuleerd zoals openbaar vervoer, fiets en transferia. als object. Daarbij wordt een overzicht Anderzijds blijkt uit de programma’s dat voor de komende vijf jaar tweederde van de gemeenten bovengrondse parkeer- geboden van de ‘ value drivers’. garages gepland heeft staan en eenderde ondergronds. Bij voortzetting van het huidige beleid, ligt de investerings- Want als puntje bij paaltje komt, wat vraag voor gebouwd parkeren de komende tien op circa 50-75 miljoen euro per jaar voor ondergrondse parkeergarages en maakt een parkeergarage dan tot een op circa 60-80 miljoen euro per jaar voor bovengrondse parkeergarages. geschikt beleggingsobject? De genoemde getallen zijn indicatief, maar maken duidelijk dat overheden samen met private investeerders (vanuit hun gezamenlijk belang) en de parkeerder (vanuit gebruikers- belang) moeten samenwerken om de benodigde parkeer- voorzieningen haalbaar, financierbaar en exploiteerbaar te maken.  8 S e r v i ce m a g a z i n e d ece m b e r 2 0 1 1 9
  7. 7. Infra samengevat Infrastructuur is een relatief nieuwe institutionele beleggingssector die zich gereglementeerde sectoren of bijna-monopolies. Het uitstrekt over transport (o.a. parkeren), nutsbedrijven, sociale infrastructuur is met name de inflatiebescherming en het diversificatie- en renewable energy. Infrastructuur kenmerkt zich vaak door voorspelbare potentieel dat infrastructuur een interessante sector voor kasstromen, inkomsten gecorreleerd aan inflatie, een lage correlatie pensioenfondsen en andere langetermijnbeleggers maakt. met andere beleggingssectoren, beperkte conjunctuurgevoeligheid enInfrastructuurkenmerken bij parkeervastgoed Constante inkomstenstroomNaast de hierboven beschreven ontwikkelingen zijn er nog meer factoren die Wanneer gekeken wordt naar de ontwikkelingen van deeen investering in parkeervastgoed interessant maken. Parkeervastgoed is inkomstenstroom van parkeergarages in de binnenstedenzoals gezegd een investering met infrakenmerken. De infrastructuurkenmer- komen de karakteristieken van infrastructuur naar boven.ken van parkeervastgoed zijn voornamelijk van toepassing op de looptijden Met name de beperkte conjunctuurgevoeligheid ten opzichtevan de huurcontracten en de kasstromen. Dat is meteen het aspect dat deze van andere sectoren is een pre. In Nederland heeft een grootcategorie tot een interessante investeringskeuze kan maken. aantal bedrijven in de binnensteden afgelopen jaren last ondervonden van de economische teruggang. ParkeergaragesHuurcontracten hebben in deze tijd daarentegen juist een constante enIn tegenstelling tot de reguliere vastgoedsectoren is de gebruiker niet de groeiende inkomstenstroom gegenereerd. Door de multi-huurder, maar is er sprake van een parkeerconsument. De huurder van functionaliteit van binnensteden is de intensiteit van hetparkeervastgoed is de parkeerexploitant waarmee veelal langjarige gebruik hoog gebleven.huurovereenkomsten worden afgesloten. In de parkeermarkt wordt onder-scheid gemaakt tussen drie vormen van exploitatie van een parkeergarage: Rendement ontwikkeling van parkeerbeleggingen• Eigenaar. De eigenaar heeft het eigendom van een parkeergarage. In de laatste vijf jaar stegen de huren van parkeergarages Deze kan ervoor kiezen om de exploitatie in eigen beheer uit te voeren vaak sterker dan de inflatie. Het rendement van parkeren is en heeft daarmee het recht op het directe rendement bestaande uit de de laatste jaren op peil gebleven. De kasstroom van parkeer- exploitatieinkomsten en het indirecte rendement. garages bleek dan ook goed beschermd tegen de daling van Afbeelding 2• Exploitant. De eigenaar kan kiezen voor het aangaan van een de economische groei. Dit wordt bevestigd door de cijfers Parkeergarage Hamburg airport in Duitsland huurcontract met een parkeerexploitant om zich daarmee zeker te stellen van de ROZ/IPD-benchmark die de rendementen op vastgoed- van een constante inkomstenstroom. In Europa is een beperkt aantal objecten in Nederland meet. grote professionele parkeerexploitanten actief, waaronder Q-Park, van deze specifieke locatiekenmerken. Net als bij kantoorlocaties kan voor termen van snelheid, veiligheid en comfort vastgelegd. Dit VINCI Park, APCOA, NCP off street,P1 en Interparking. De grootste Wanneer is een investering in parkeervastgoed in Nederlandse parkeergarages een onderscheid gemaakt worden in A-, B- en C-locaties, niveau wordt voor het ontwerp van nieuwe parkeergarages Nederlandse aanbieder, Q-Park, die grotendeels gefinancierd is door binnensteden aantrekkelijk? waarbij binnenstedelijke multifunctionele parkeergarages tot de A-categorie besproken. In Nederland zijn hier kwaliteitsstandaards voor institutionele beleggers, beheerde in 2010 zo’n 840.000 parkeerplaatsen Zoals bij vrijwel alle vastgoedsegmenten is de locatie bepalend behoren. opgesteld welke in 2010 zijn geactualiseerd en aangepast in heel Europa. Hiermee staat het bedrijf in de top drie van Europese voor een gezonde exploitatie van parkeervastgoed. Naast een met meer nadruk op de eisen en wensen vanuit de parkeer- parkeerondernemingen. Het binnenstedelijke multifunctioneel parkeren ruim aanbod aan winkels en publieksvoorzieningen dient een Level of service niveau consument. is voor deze exploitant de hoofdactiviteit. goede locatie te beschikken over uitstekende aanrijroutes, Naast de bereikbaarheid en het aanbod aan winkels en publieksvoorzieningen,• Beheerder. De parkeerbeheerder voert het dagelijkse management uit goede verkeersafwikkelingsmogelijkheden en veilige loop- is de kwaliteit van de parkeergelegenheid zelf een belangrijke factor die tevens In het Programma van Eisen moet het niveau van de gebruiks- van de parkeergarage. Bij deze parkeerbeheerder ligt de verantwoorde- routes naar de bestemmingen. Omgevingscondities (sociale bijdraagt aan de aantrekkelijkheid van een winkelgebied of stadscentrum. kwaliteit passend bij het verwachtingspatroon van de lijkheid voor de operationele organisatie. Voor het beheer wordt een veiligheid, parkeerregulering, handhaving) moeten een toekomstige gebruikers naar dimensies, lay-out en inrichting vergoeding ontvangen die, in de regel, niet afhankelijk is van de omzet. gezonde exploitatie van de parkeervoorziening mogelijk eenduidig worden vastgelegd. Hierdoor ontstaat zowel voor maken. De waarde van de parkeergarage is sterk afhankelijk “Parkeren is meer en meer een belangrijke de ontwikkelaar/bouwer als de investeerder/exploitant een helder toetsingscriterium voor de uiteindelijke gebruiks-Afbeelding 1 ‘dissatisfier’ voor de keuze van het te bezoeken kwaliteit van de, als maatwerk en op grond van kosten-Parkeergarage Julianus te Tongeren België gebied. De kwaliteit van het parkeerproduct optimalisatie, ontwikkelde garage. Door het nadrukkelijker afstemmen van de gebruikskwaliteit op de verwachtingen vormt immers het visitekaartje van de omgeving. van de parkeerder kan worden gestreefd naar meer dubbel- Het is de eerste kennismaking en de laatste gebruik van parkeerplaatsen. Hierbij kan een parkeergarage overdag gebruikt worden door zakelijke klanten en gedurende herinnering.” de avond door recreatieve bezoekers van de binnenstad. Een dergelijke maatwerkbenadering past daarom niet alleen bij Analyse van de waardering van de consument dient vooraf te gaan aan elke het verwachtingspatroon van de gebruiker, maar ook bij de stap in het ontwikkelings- of verwervingsproces. Het ontwerp van de garage gewenste investeringsoptimalisatie van de financier/exploitant. moet hierbij worden afgestemd op de eisen en wensen van de doelgroep. In parkeergarages van professionele exploitanten wordt hier invulling aan Duurzaamheid gegeven door de toepassing van onder andere gecoate vloeren, goede Naast het ‘Level of Service’ niveau speelt duurzaamheid een bewegwijzering en een eigen huisstijl. Als uitgangspunt voor het Programma belangrijke rol bij de keuze voor een investering in nieuw van Eisen en het ontwerp van de garage wordt daarom gepleit voor het te bouwen garages. Duurzaamheid van het parkeerconcept, vooraf vaststellen van een ’Level-of-Service’ niveau. Hierin wordt kwaliteit in ontwerp en uitvoering is naast functionaliteit en belevings-10 S e r v i ce m a g a z i n e d ece m b e r 2 0 1 1 11
  8. 8. High waarde één van de belangrijkste gebouweigenschappen. Bij de exploitatie Investeren in parkeren; samengevat van een parkeergarage wordt veel energie verbruikt voor verlichting, Parkeervastgoed kent een beperkte volatiliteit en een ventilatie en overige installaties. spreiding van risico’s door de mix van vastgoed en infrastruc- tuurkenmerken. Gezien het lange termijn perspectief en het Performance Het is belangrijk om het aspect duurzaamheid al zo vroeg mogelijk in de feit dat het geen cyclische markt is, is de kasstroom relatief planvorming te betrekken. Door al in de initiatieffase de ambities voor goed beschermd tegen daling van de economische groei. De duurzaamheid vast te leggen wordt de toepassing van duurzame aspecten parkeersector is nog altijd in ontwikkeling als gevolg van geborgd en gestimuleerd. Mogelijke ambities zijn het realiseren van een verdere toename van het autobezit, de bevolkingsontwikke- Tendering ® klimaatneutraal parkeergebouw. Voorbeelden hiervan zijn de toepassing van ling en mobiliteit en schaarser wordende ruimte in de steden. Ir. S.J.J.M. Vermeulen ‘groen’ beton, natuurlijke ventilatie, energiezuinige verlichting en het Echter, beleid ten aanzien van duurzaamheid is van belang Stan Vermeulen (56), oprichter van Stichting Roges, studeerde in 1979 af aan de TU Eindhoven, (TUE FAGO, maart ‘79). Vanuit Berkel-Enschot begeleidt faciliteren van milieuvriendelijke voertuigen zoals elektrische auto’s. Door voor goede parkeervoorzieningen. De beleggingsmarkt voor de stichting opdrachtgevers op het gebied van nieuwe vraagstrategieën voor richting te geven aan de wijze waarop duurzaamheid in het project zal parkeren is dan ook op weg om een duurzame en volwaar- bouwprojecten en de vormgeving en begeleiding van bijbehorende alterna- tieve inkoopprocessen. In de bijna 30 jaar dat hij aan de aanbodzijde actief is Aanbesteden op prestatie worden gemeten en beoordeeld, wordt de ideevorming in een zo vroeg dige markt te worden met de kenmerken van vastgoed en geweest, heeft Vermeulen een ruime praktijkervaring opgebouwd met tal van mogelijk stadium gestuurd. infrastructuur. bouworganisatievormen. Integratie van techniek en verantwoordelijkheden   van partijen vormt daarbij de rode draad in zijn carrière, die via een Turnkey- bouwonderneming en een resultaatplichtig opererend bouwmanagementbu- in plaats van op prijs reau leidde naar zijn huidige positie. Stan Vermeulen publiceert regelmatig in vakbladen en organiseert kleinscha- lige, zogeheten ‘projectsuccestafels’ met als doel om bruggen te slaan tussen De aanbestedingspraktijk in de bouw de vraag- en de aanbodzijde van de bouwsector. Roges verspreidt actief de door haar ontwikkelde (ervarings)kennis naar is achterhaald. Vragen om de laagste aanleiding van onderzoeken en projecten op de kennisdatabank van haar Knap website www.roges.nl. prijs is vragen om ellende. De resultaten ervan zien we dagelijks als je met je eerste Met de ontwikkeling van High Performance Tendering® (HPT) wil Stichting Roges een totale verandering aanbrengen in het in het nieuws: faalkosten, meerwerk aanbestedingsproces. Door aan te besteden op prestatie in plaats van op laagste prijs halen zowel opdrachtgevers als carrièrestap Nederland en enorme budgetoverschrijdingen. Enquêtes en maatschappelijke opdrachtnemers optimaal rendement uit hun gezamenlijke project. De reden voor de ontwikkeling van deze nieuwe methode is simpel: het gaat in de bouw nog te vaak en te veel fout. vooruit brengt. verantwoording hebben de noodzaak van een nieuwe bouwpraktijk op Al decennia lang vinden studies plaats ten aanzien van de verbetering van bouwproducten en bouwprocessen. In de jaren zeventig van de vorige eeuw worden procesideeën een schrijnende manier aan het licht ontwikkeld van integraal ontwerpen en doet turnkey-bouwen zijn intrede. Baanbrekend is dit allemaal niet: slechts een Management Advies Automatisering Bouw Huisvesting Vastgoed gebracht. De nieuwe realiteit van de enkele, specialistische sector merkt de voordelen. Het overgrote deel van de markt gaat door op de bekende weg. krimpende overheidsbudgetten maakt Bij Brink Groep maak je de ambities waar van onze opdrachtgevers in bouw, huisvesting en vastgoed. Ook was al duidelijk geworden dat er in de bouwsector over Dankzij onze medewerkers worden door heel Nederland prachtige projecten opgestart. Zo hebben we bovendien de noodzaak van een andere procesvernieuwing veel werd gepraat en geschreven, maar de bouw van het ADO-stadion gecoached en maken we de High Tech Campus in Eindhoven duurzaam nog veel te weinig naar werd gehandeld. Hier ontvouwde zich wijzer door de inzet van biodiversiteit. Nederland mooier maken klinkt goed, maar hoe zit het met werkwijze alleen maar dringender. het belang van de actie van vragers: als er niets anders wordt jouw eigen ambities? Wij geven alle ruimte voor je eigen ontwikkeling. In een dynamische organisatie gevraagd, wordt er ook niet anders aangeboden. Een visie met informele sfeer werk je samen met collega’s die graag denken én doen. In kleine gespecialiseerde zonder handelen ontstijgt nauwelijks het stadium van teams kun je jouw vernieuwende ideeën kwijt en leer je elke dag bij. Dus, ben je afgestudeerd en wil je dromen; handelen zonder visie leidt tot dwalen. Visie én het ver brengen? Ben je pragmatisch, ondernemend en ambitieus? handelen verzet bergen. Roges werkt inmiddels vier jaar Kijk dan op onze website voor passend knap werk. met deze methode en een aantal projecten verder is de visie ontwikkeld tot een praktische aanpak om de potentie vanbrinkgroep.nl knap werk vernieuwing daadwerkelijk op projecten te laten renderen. Onlangs is aan deze procesgang ook een naam gegeven: High Performance Tendering®. 12 S e r v i ce m a g a z i n e d ece m b e r 2 0 1 1 13

×