De transitie naar
duurzaamheid:
pleidooi voor een
systeemvisie
Dr. Ir. Peter Tom Jones
(IOF Onderzoeksmanager KU
Leuven, S...
Overzicht
• Welkom in het Antropoceen
• Oplossingen
o
o

Transitiemanagement als nieuw kader
Transitiepaden naar duurzaamh...
Overzicht
• Welkom in het Antropoceen
• Oplossingen
o
o

Transitiemanagement als nieuw kader
Transitiepaden naar duurzaamh...
Het uitgangspunt: Economie = deelsysteem Aarde
(cf. UNEP, 2010)

27/11/2013

4
Het uitgangspunt: Economie = deelsysteem Aarde
(cf. UNEP, 2010)

27/11/2013

5
Materialenafhankelijkheid

Bron: D. Cohen, New Scientist, 2007
27/11/2013

6
Supply risk

Kritieke grondstoffen voor de EU

Economic importance
27/11/2013

7
…cruciaal voor de groene economie!
Wind energy, electric
cars, energy saving
lamps

Supply risk

Catalysts

PV energy

Bat...
Het preanalytische uitgangspunt
Economie = deelsysteem Aarde (cf. UNEP, 2010)

27/11/2013

9
Een groeiende ecologische voetafdruk

Bron: Living Planet Report 2012
27/11/2013

10
Het Rockströmdiagram

Bron: J. Rockström et al., Nature,
461, 2009

27/11/2013

12
Het Rockströmdiagram

Bron: J. Rockström et al., Nature,
461, 2009

27/11/2013

13
6e massa-extinctie?

14
Oorzaken van verlies aan biodiversiteit
‘Big Five’

Verdwijnen
van habitat

Overbejaging en
-bevissing

Invasieve soorten
...
Het Rockströmdiagram
Hans Poertner: "The current rate
of change is likely to be more
than 10 times faster than it has
been...
Het Rockströmdiagram

Bron: J. Rockström et al., Nature,
461, 2009

27/11/2013

17
Het klimaatprobleem

400 ppm

“...the last time so much
greenhouse gas was in
the air was several million
years ago, when ...
Het klimaatprobleem (The Perfect Storm,
WEF)

Bron: Nature, December 2011
Bron: World Bank, 2012

27/11/2013

20
27/11/2013

22
Haiyan, Filipijnen, 2013

23
Conclusie: transitie naar andere economie
• Koolstofarm: reductie uitstoot van broeikasgassen met
ongeveer 90% tegen 2050
...
Overzicht
• Welkom in het Antropoceen
• Oplossingen
o
o

Transitiemanagement als nieuw kader
Transitiepaden naar duurzaamh...
Transitiemanagement
• Derk Loorbach, 2007: “… we are facing persistent societal
problems of such complexity, that we canno...
Parallelle transities...

Energiebeheer
Materialenbeheer

Financiën

27/11/2013

30

Mobiliteit

Voeding

Wonen

Cultuur &...
Van probleemanalyse  Leitbilder  transitiepaden
 transitie-experimenten (J. Rotmans, 2009)
Figuur: VITO

27/11/2013

31
Leuven Klimaatneutraal 2030

32
Van probleemanalyse  Leitbilder  transitiepaden
 transitie-experimenten (J. Rotmans, 2009)
Figuur: VITO

27/11/2013

33
Multi-actor, vernieuwingsgezinde netwerken
 koplopersmodel – quadruple helix

Overheid

“Triple helix”

Kennisinstellinge...
Overzicht
• Welkom in het Antropoceen
• Oplossingen
o
o

Transitiemanagement als nieuw kader
Transitiepaden naar duurzaamh...
1. Systeemtechnologische innovatie en
nieuwe business modellen
Energietransitie
• Energie-efficiëntie &
Restwarmte optimaa...
1. Systeemtechnologische innovatie en
nieuwe business modellen
Energietransitie
• Energie-efficiëntie &

Bron beeld:
www.g...
1. Systeemtechnologische innovatie en
nieuwe business modellen
Energietransitie

Materialentransitie

• Energie-efficiënti...
1a. Closing the loop…

Bron: P.T. Jones et al., JOM, December 2012
27/11/2013

46
Hoe het niet moet…

27/11/2013

47
Stadsmijnbouw (bv. Edele metalen recycling
in Umicore)

27/11/2013

48
Enhanced Landfill Mining: Vlaanderen =
koploper

Bron: Knack, 2012

27/11/2013

49
1b. Ecodesign for recycling
• Multifunctionaliteit & modulariteit
• Ecodesign:
o

Voor hergebruik, reassemblage, sluiten k...
1c. Nieuwe business modellen - Van
producten naar diensten
• In volle opmars (cf. Jeremy
Rifkin, The Third Industrial
Revo...
Third Industrial Revolution (2011)
• Samengaan van
internet- en
energierevolutie
• Kernwoorden :
o

o

o

o

27/11/2013

D...
2. Naast technologie ook gedragsveranderingen –
systeemniveau & collectief

27/11/2013

54
Terug naar boomhutten? Neen, danku

27/11/2013

55
Urgenda, 2010

27/11/2013

56
Leuven Klimaatneutraal 2030

27/11/2013

57
Overzicht
• Welkom in het Antropoceen
• Oplossingen
o
o

Transitiemanagement als nieuw kader
Transitiepaden naar duurzaamh...
Waarom? Top-down, mondiaal klimaatbeleid
komt niet van de grond
UNFCCC Proces COPx  Kyoto, post-Kyoto...
Heel moeilijk......
Waarom? Top-down, mondiaal klimaatbeleid
komt niet van de grond
UNFCCC Proces COPx  Kyoto, post-Kyoto...
Heel moeilijk......
Steden gaan voorop in de strijd tegen de
klimaatveranderingen

Bron: J. Dirix, W.
Peeters, J. Eyckmans,
P.T. Jones, S. Ste...
Waarom? Opwarming > 2°C & steden staan in
frontlinie klimaatoorlog

27/11/2013

62
Van kwetsbaarheid naar veerkracht

Bron: Tyler & Moench, Climate and Development, 4 (4), 2012
27/11/2013

63
Waarom? Veerkrachtige stad is een absolute
noodzaak
• “Capaciteit om schokken te
absorberen zonder
systeemschade op te
lop...
C40 Cities: http://www.c40cities.org/

Bron: Policy Sci, 45, 2012
27/11/2013

67
EU Burgemeestersconvenant
http://www.covenantofmayors.eu/index_en.html
• 4627 leden & 167 miljoen inwoners
• Mission state...
De Vlaamse klimaatkaart – Klimaatneutrale
Klimaatprocessen in Vlaanderen
processen en EU projecten

Antwerpen 2050
Brugge ...
Voorbeeld: project LKN 2030
• Stad Leuven, KU Leuven, Leuvense
ondernemingen en Leuvense
middenveld beslisten in 2011 om
e...
Synthese nulmeting Stad Leuven
• Emissies (Scope 1 + 2):
60% gebouwen, 25%
mobiliteit
• Alle Leuvenaars samen
incl. bedrij...
LKN 2030: resultaten Fase 1

Scenario’s naar
klimaatneutraliteit (rechts)
Bron: H. Vandevyvere et al.,
Eindrapport LKN 203...
Project Tweewaters Leuven – From a grey
industrial zone to a sustainable community

27/11/2013

81
Project Tweewaters Leuven – From a grey
industrial zone to a sustainable community

27/11/2013

82
Aandachtspunten voor klimaatneutrale
processen
• Zorg voor wetenschappelijke onderbouw
o
o

Gedetailleerde nulmeting
Impac...
Aandachtspunten voor klimaatneutrale
processen
• Zorg voor robuustheid in proces
o

o

Richt een onafhankelijke organisati...
Overzicht
• Welkom in het Antropoceen
• Oplossingen
o
o

o

Een gefaseerde aanpak
Transitiemanagement als nieuw kader
Tran...
De voordelen van een transitiebeleid
• Resilience
o
o
o
o

Nieuwe jobs
Daling energiefactuur
Energie-, materialen- en voed...
Dank voor de aandacht!

27/11/2013

90
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

Lezing jones 27_nov_2013_schoten_ecotour

503 views
319 views

Published on

Pdf lezing Peter Tom Jones, Schoten, 27-11-2013, over het belang van transitiedenken en lokaal klimaatbeleid, met aandacht voor potentiële valkuilen.

Published in: Technology
0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
503
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
1
Actions
Shares
0
Downloads
3
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Lezing jones 27_nov_2013_schoten_ecotour

  1. 1. De transitie naar duurzaamheid: pleidooi voor een systeemvisie Dr. Ir. Peter Tom Jones (IOF Onderzoeksmanager KU Leuven, SIM² & Voorzitter iCleantech Vlaanderen vzw) 27-11-2013, Schoten
  2. 2. Overzicht • Welkom in het Antropoceen • Oplossingen o o Transitiemanagement als nieuw kader Transitiepaden naar duurzaamheid • Een nieuwe visie op klimaatbeleid • Besluit: transities leveren massa’s voordelen op 27/11/2013 2
  3. 3. Overzicht • Welkom in het Antropoceen • Oplossingen o o Transitiemanagement als nieuw kader Transitiepaden naar duurzaamheid • Een nieuwe visie op klimaatbeleid • Besluit: transities leveren massa’s voordelen op 27/11/2013 3
  4. 4. Het uitgangspunt: Economie = deelsysteem Aarde (cf. UNEP, 2010) 27/11/2013 4
  5. 5. Het uitgangspunt: Economie = deelsysteem Aarde (cf. UNEP, 2010) 27/11/2013 5
  6. 6. Materialenafhankelijkheid Bron: D. Cohen, New Scientist, 2007 27/11/2013 6
  7. 7. Supply risk Kritieke grondstoffen voor de EU Economic importance 27/11/2013 7
  8. 8. …cruciaal voor de groene economie! Wind energy, electric cars, energy saving lamps Supply risk Catalysts PV energy Batteries Economic importance 27/11/2013 8
  9. 9. Het preanalytische uitgangspunt Economie = deelsysteem Aarde (cf. UNEP, 2010) 27/11/2013 9
  10. 10. Een groeiende ecologische voetafdruk Bron: Living Planet Report 2012 27/11/2013 10
  11. 11. Het Rockströmdiagram Bron: J. Rockström et al., Nature, 461, 2009 27/11/2013 12
  12. 12. Het Rockströmdiagram Bron: J. Rockström et al., Nature, 461, 2009 27/11/2013 13
  13. 13. 6e massa-extinctie? 14
  14. 14. Oorzaken van verlies aan biodiversiteit ‘Big Five’ Verdwijnen van habitat Overbejaging en -bevissing Invasieve soorten Vervuiling En hun interacties ! Klimaatverandering 15
  15. 15. Het Rockströmdiagram Hans Poertner: "The current rate of change is likely to be more than 10 times faster than it has been in any of the evolutionary crises in the earth's history." Bron: J. Rockström et al., Nature, 461, 2009 27/11/2013 16
  16. 16. Het Rockströmdiagram Bron: J. Rockström et al., Nature, 461, 2009 27/11/2013 17
  17. 17. Het klimaatprobleem 400 ppm “...the last time so much greenhouse gas was in the air was several million years ago, when the Arctic was ice-free, savannah spread across the Sahara desert and sea level was up to 40 metres higher than today.” Bron: The Guardian, 11 Mei 2013 27/11/2013 18
  18. 18. Het klimaatprobleem (The Perfect Storm, WEF) Bron: Nature, December 2011 Bron: World Bank, 2012 27/11/2013 20
  19. 19. 27/11/2013 22
  20. 20. Haiyan, Filipijnen, 2013 23
  21. 21. Conclusie: transitie naar andere economie • Koolstofarm: reductie uitstoot van broeikasgassen met ongeveer 90% tegen 2050 • Circulair: slim sluiten van kringlopen – afval wordt voedsel • Deze grote maatschappellijke uitdagingen staan ook centraal in Horizon 2020, Europese Commissie: o o o o o o 27/11/2013 Health & well being Food security and Bio-based economy Secure, clean and efficient energy Smart, green and integrated transport Resource efficiency and climate Inclusive, innovative and secure societies 27
  22. 22. Overzicht • Welkom in het Antropoceen • Oplossingen o o Transitiemanagement als nieuw kader Transitiepaden naar duurzaamheid • Een nieuwe visie op klimaatbeleid • Besluit: transities leveren massa’s voordelen op 27/11/2013 28
  23. 23. Transitiemanagement • Derk Loorbach, 2007: “… we are facing persistent societal problems of such complexity, that we cannot easily solve them by means of traditional approaches. (…) sustainability can not be delivered by top-down approaches or bottom-up innovation (…) governance approaches are needed that are able to take into account a very long time horizon, a multitude of actors with different perspectives, different levels of scale and uncertain future development. By taking societal complexity as point of departure, transition management offers an integrative framework (…) for social innovation towards sustainability.” 27/11/2013 29
  24. 24. Parallelle transities... Energiebeheer Materialenbeheer Financiën 27/11/2013 30 Mobiliteit Voeding Wonen Cultuur & educatie
  25. 25. Van probleemanalyse  Leitbilder  transitiepaden  transitie-experimenten (J. Rotmans, 2009) Figuur: VITO 27/11/2013 31
  26. 26. Leuven Klimaatneutraal 2030 32
  27. 27. Van probleemanalyse  Leitbilder  transitiepaden  transitie-experimenten (J. Rotmans, 2009) Figuur: VITO 27/11/2013 33
  28. 28. Multi-actor, vernieuwingsgezinde netwerken  koplopersmodel – quadruple helix Overheid “Triple helix” Kennisinstellingen Bedrijven 27/11/2013 Civiele samenleving 34
  29. 29. Overzicht • Welkom in het Antropoceen • Oplossingen o o Transitiemanagement als nieuw kader Transitiepaden naar duurzaamheid • Een nieuwe visie op klimaatbeleid • Besluit: transities leveren massa’s voordelen op 27/11/2013 35
  30. 30. 1. Systeemtechnologische innovatie en nieuwe business modellen Energietransitie • Energie-efficiëntie & Restwarmte optimaal benutten 27/11/2013 37
  31. 31. 1. Systeemtechnologische innovatie en nieuwe business modellen Energietransitie • Energie-efficiëntie & Bron beeld: www.geni.org Restwarmte optimaal benutten • Hernieuwbare energie (macro-meso-micro) • (Super)Smart Grids 27/11/2013 38
  32. 32. 1. Systeemtechnologische innovatie en nieuwe business modellen Energietransitie Materialentransitie • Energie-efficiëntie • Restwarmte optimaal • Slim sluiten • EcoDesign (LCA) • Verbruikers  gebruikers benutten • Hernieuwbare energie (inclusief bio-based economy) • (Super)Smart Grids 27/11/2013 45
  33. 33. 1a. Closing the loop… Bron: P.T. Jones et al., JOM, December 2012 27/11/2013 46
  34. 34. Hoe het niet moet… 27/11/2013 47
  35. 35. Stadsmijnbouw (bv. Edele metalen recycling in Umicore) 27/11/2013 48
  36. 36. Enhanced Landfill Mining: Vlaanderen = koploper Bron: Knack, 2012 27/11/2013 49
  37. 37. 1b. Ecodesign for recycling • Multifunctionaliteit & modulariteit • Ecodesign: o Voor hergebruik, reassemblage, sluiten kringlopen, minimale impact tijdens gebruiksfase o Ook op systeemniveau (bv. stadsplanning) • Additive manufacturing (cf. 3D-printing) • Nieuwe reguleringsvormen o 27/11/2013 Extended producer responsibility (EPR) & terugnameplicht 50
  38. 38. 1c. Nieuwe business modellen - Van producten naar diensten • In volle opmars (cf. Jeremy Rifkin, The Third Industrial Revolution, 2011): o o o 27/11/2013 Van verkopers-kopers naar leveranciers-gebruikers Van producten en bezit naar diensten en toegang Voorbeelden: ProductService Systems (autodelen, leasing, CSA, Couch Surfing, Performance Contracting, Shared Savings Agreement), ESCO’s, Coöperatieven 51
  39. 39. Third Industrial Revolution (2011) • Samengaan van internet- en energierevolutie • Kernwoorden : o o o o 27/11/2013 Distributed lateral power Participation in open commons, Access to global networks Social capital & entrepreneurship Bron: Wilson & Post, Small Bus Econ, 40, 2013 52
  40. 40. 2. Naast technologie ook gedragsveranderingen – systeemniveau & collectief 27/11/2013 54
  41. 41. Terug naar boomhutten? Neen, danku 27/11/2013 55
  42. 42. Urgenda, 2010 27/11/2013 56
  43. 43. Leuven Klimaatneutraal 2030 27/11/2013 57
  44. 44. Overzicht • Welkom in het Antropoceen • Oplossingen o o Transitiemanagement als nieuw kader Transitiepaden naar duurzaamheid • Een nieuwe visie op klimaatbeleid • Besluit: transities leveren massa’s voordelen op 27/11/2013 58
  45. 45. Waarom? Top-down, mondiaal klimaatbeleid komt niet van de grond UNFCCC Proces COPx  Kyoto, post-Kyoto... Heel moeilijk... 27/11/2013 59
  46. 46. Waarom? Top-down, mondiaal klimaatbeleid komt niet van de grond UNFCCC Proces COPx  Kyoto, post-Kyoto... Heel moeilijk... Én én Hoopgevend… Lokale overheden sneller pro-actief Bottom-up proces: gemeenten, steden, provincies nemen het voortouw... 27/11/2013 60
  47. 47. Steden gaan voorop in de strijd tegen de klimaatveranderingen Bron: J. Dirix, W. Peeters, J. Eyckmans, P.T. Jones, S. Sterckx, Climate Policy, 2013 27/11/2013 61
  48. 48. Waarom? Opwarming > 2°C & steden staan in frontlinie klimaatoorlog 27/11/2013 62
  49. 49. Van kwetsbaarheid naar veerkracht Bron: Tyler & Moench, Climate and Development, 4 (4), 2012 27/11/2013 63
  50. 50. Waarom? Veerkrachtige stad is een absolute noodzaak • “Capaciteit om schokken te absorberen zonder systeemschade op te lopen” • Cruciale eigenschap in 21e eeuw (Cf. Sandy, New York) • Bv. groen in stad: als buffer voor wateroverlast en extreme hitte 27/11/2013 66
  51. 51. C40 Cities: http://www.c40cities.org/ Bron: Policy Sci, 45, 2012 27/11/2013 67
  52. 52. EU Burgemeestersconvenant http://www.covenantofmayors.eu/index_en.html • 4627 leden & 167 miljoen inwoners • Mission statement: “(…) By their commitment, Covenant signatories aim to meet and exceed the European Union 20% CO2 reduction objective by 2020.” 27/11/2013 68
  53. 53. De Vlaamse klimaatkaart – Klimaatneutrale Klimaatprocessen in Vlaanderen processen en EU projecten Antwerpen 2050 Brugge klimaatneutraal 2050 Stadslab
  54. 54. Voorbeeld: project LKN 2030 • Stad Leuven, KU Leuven, Leuvense ondernemingen en Leuvense middenveld beslisten in 2011 om een gezamenlijk project op te starten o o “Leuven Klimaatneutraal 2030” (codenaam: LKN 2030) Tegen 2030 op grondgebied Groot Leuven geen netto uitstoot meer van koolstofdioxide (CO2), methaan of lachgas • 9 November 2013: oprichtingsvergadering vzw LKN 2030 27/11/2013 75
  55. 55. Synthese nulmeting Stad Leuven • Emissies (Scope 1 + 2): 60% gebouwen, 25% mobiliteit • Alle Leuvenaars samen incl. bedrijven: 250 miljoen EURO/jaar aan energie: • Leuven: 31% groene stroom, vooral door import o 27/11/2013 Eigen productie aan energie: < 1% consumptie 78
  56. 56. LKN 2030: resultaten Fase 1 Scenario’s naar klimaatneutraliteit (rechts) Bron: H. Vandevyvere et al., Eindrapport LKN 2030, 2013 27/11/2013 80
  57. 57. Project Tweewaters Leuven – From a grey industrial zone to a sustainable community 27/11/2013 81
  58. 58. Project Tweewaters Leuven – From a grey industrial zone to a sustainable community 27/11/2013 82
  59. 59. Aandachtspunten voor klimaatneutrale processen • Zorg voor wetenschappelijke onderbouw o o Gedetailleerde nulmeting Impact/consistentie serie van maatregelen • Quadruple helix aanpak is essentieel o o o Betrek captains of society (Cf. G20 Leuven) – top-down Betrek brede laag van experten – bottom-up (Cf. Leuvens Klimaatforum, Thematische Cellen) Communiceer naar en betrek bevolking – bottom-up - Aandacht voor positieve aspecten klimaatbeleid • Vermijd inconsistente boodschappen en praktijken o 27/11/2013 (bv. “Leuven fietsstad” versus “fietsrazzia’s”, “Leuven autoluw” vs. Nieuwe parkeergarages in centrum) 85
  60. 60. Aandachtspunten voor klimaatneutrale processen • Zorg voor robuustheid in proces o o Richt een onafhankelijke organisatie op m.b.v. kernactoren (cf. vzw LKN 2030) – governance aspecten Over partijpolitieke grenzen & electorale cycli heen • Aandacht voor alternatieve financiering – klimaatfonds/crowd funding 27/11/2013 86
  61. 61. Overzicht • Welkom in het Antropoceen • Oplossingen o o o Een gefaseerde aanpak Transitiemanagement als nieuw kader Transitiepaden naar duurzaamheid • Een nieuwe visie op klimaatbeleid • Besluit: transities leveren massa’s voordelen op 27/11/2013 87
  62. 62. De voordelen van een transitiebeleid • Resilience o o o o Nieuwe jobs Daling energiefactuur Energie-, materialen- en voedselautonomie Leefbare steden – minder gezondheidskosten • (Pittel en Rubbelke, 2008) o Kenniseconomie cleantech & aantrekken investeringen • Hier en nu, geen vrijbuiters • Katalysator voor koerswijziging op hogere schaalniveaus 27/11/2013 89
  63. 63. Dank voor de aandacht! 27/11/2013 90

×