Werk in Uitvoering
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

Werk in Uitvoering

on

  • 313 views

mvo, duurzaamheid, sustainability, maatschappelijk verantwoord ondernemen in de bouw, innovatie

mvo, duurzaamheid, sustainability, maatschappelijk verantwoord ondernemen in de bouw, innovatie

Statistics

Views

Total Views
313
Views on SlideShare
313
Embed Views
0

Actions

Likes
0
Downloads
0
Comments
0

0 Embeds 0

No embeds

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

Werk in Uitvoering Werk in Uitvoering Document Transcript

  • 2
  • VoorwoordVoor u ligt de brochure over maatschappelijk verantwoord ondernemen in de bouw, uitgegeven doorBouwend Nederland, de brancheorganisatie van 5.000 uitvoerende bouw- en infrabedrijven.Bouwend Nederland verwacht van al haar leden maatschappelijk verantwoord gedrag. In deBestuursverklaring van Bouwend Nederland worden naleving van nationale en lokale wet- en regel-geving, integer en transparant handelen en het streven naar kwaliteit en duurzaamheid van de(on)gebouwde omgeving genoemd als kernwaarden van maatschappelijk verantwoord ondernemen(mvo) in de bouw. In het Vernieuwingsakkoord dat Bouwend Nederland heeft gesloten met de RegieraadBouw is maatschappelijk verantwoord ondernemen een belangrijk thema.De bouwsector staat het komende decennium voor grote uitdagingen. Bouwers nemen in onze snel ver-anderende samenleving met een terugtredende overheid steeds meer de verantwoordelijkheid voor degebouwde omgeving en de fysieke infrastructuur. Niet langer richten bouwbedrijven zich louter op hetbouwen en onderhouden, ook ontwikkeling, ontwerp, engineering, exploitatie, financiering en beheerworden in toenemende mate verzorgd door bouwers zelf.De bouw kan en wil veel meer betekenen voor onze samenleving. De bouwsector heeft oplossingen voorde stijgende zeespiegel en de dalende bodem, er zijn mogelijkheden om de bereikbaarheid van steden teverbeteren en de bouw kan zorgen voor een aantrekkelijke en veilige woonomgeving. In deze brochurevindt u tal van voorbeelden van bouwers die het hoofd bieden aan deze, en andere maatschappelijkeproblemen.Maatschappelijk verantwoord ondernemen kun je niet alleen. Bouwend Nederland zoekt de dialoog ensamenwerking met de klant, de overheid, de architect, de ingenieur, de installateur, de toeleverancier, definancier en alle andere betrokkenen bij de bouw. Als de opdrachtgever cq klant mvo hoog in het vaan-del heeft staan, kunnen bouwers hier optimaal op inspelen. Maatschappelijk verantwoord ondernemenloont; het is in ons aller belang. Een bouwbedrijf dat structureel aandacht besteedt aan medewerkerste-vredenheid, aan omwonenden, aan het milieu en aan de samenleving en daarover ook communiceert (!),is een bedrijf met toekomst.Bouwend Nederland wil met deze brochure laten zien wat bouwers beweegt. We hopen dat deze bro-chure inspirerend werkt voor zowel de belanghebbenden van de bouw, de stakeholders, alsook voor debouwers zelf. Maatschappelijk verantwoord ondernemen is een kwestie van doen; werk in uitvoering!Ton Nelissen, vice voorzitter van Bouwend Nederland 3
  • 4
  • InleidingBouwers zijn doeners. We steken graag de handen uit de mouwen. We zien graag iets groeien onderonze handen. Misschien wel om deze reden is er niet zoveel bekend over maatschappelijk verantwoordondernemen (mvo) in de bouw. Liever dan eindeloos praten of de publiciteit zoeken, doen we gewoondingen voor de maatschappij. Een aannemer met jonge kinderen knapt speelplaatsen in de gemeenteop, omdat hij ziet dat onderhoud nodig is en geld ontbreekt. Hij doet dit gewoon, zonder erbij stil testaan dat hij maatschappelijk verantwoord bezig is.Van oudsher hebben bouwbedrijven een meer of minder belangrijke rol gespeeld binnen de lokalegemeenschap. Nog steeds worden tal van lokale en regionale voetbalclubs gesponsord door bouwers.Ook jeugdinstellingen weten de aannemer te vinden als er hout nodig is voor de jaarlijkse week huttenbouwen in de zomervakantie. Weer andere bouwers vinden het belangrijk hun expertise en geld in tezetten voor de Derde Wereld, voor de kerk of zorginstellingen. Bouwend Nederland, de brancheorganisa-tie van bouw- en infrabedrijven in Nederland, heeft in deze brochure praktijkvoorbeelden verzameld vanmaatschappelijk verantwoord ondernemen in de bouw.De samenleving vraagt in toenemende mate om maatschappelijk verantwoord ondernemen.Maatschappelijk verantwoord ondernemen (mvo) in de bouw houdt in dat een bouwbedrijf bewust enstructureel inhoud geeft aan zijn maatschappelijke rol, op een wijze die verder gaat dan de wet verplichten die leidt tot toegevoegde waarde voor het bedrijf en de samenleving. Hierbij is aandacht voor socialeaspecten (People), milieu-aspecten (Planet) en financiële zaken (Profit). Soms wordt ook een vierde P(Principles) aan mvo verbonden.Veel bouwbedrijven ‘doen’ al jaren aan mvo, zo blijkt uit een onderzoek van het Economisch Instituutvoor de Bouwnijverheid. Zo staat bij 92% van de bouwers goede en veilige arbeidsomstandighedenhoog in het vaandel. Meer dan driekwart van de bouwbedrijven steunt goede doelen en zo’n tweederdevan alle leden neemt maatregelen om overlast voor omwonenden/gebruikers te minimaliseren.Mvo-activiteiten van bouwers zijn echter vaak meer incidenteel dan structureel van karakter. Er zijn ookniet zo veel bouwbedrijven die van alle drie de P’s (People, Planet, Profit) werk maken. Het kan dus altijdnog beter!Bouwers zijn doeners. We zijn vaak al weer druk met het volgende project bezig en vergeten nog te vaakte vertellen en te laten zien wat we voor elkaar hebben gekregen. Slechts éénderde van debouwbedrijven communiceert over mvo-activiteiten richting maatschappij. Dat moet veranderen! Dezebrochure is een eerste aanzet daartoe. 5
  • 6
  • Tot uw dienst!Een goede bouwer denkt met de klant mee, is transparant over de kosten en levertop tijd en binnen het afgesproken budget een bouwwerk van goede kwaliteit. Deaannemer bouwt niet alleen aan het bouwwerk maar bouwt ook aan de relatie metde opdrachtgever. Een tevreden klant is de beste reclame voor je bedrijf en leidt ookweer tot nieuwe opdrachten.Bouwen aan relatiesBimo Bouw uit Ermelo werkt hard aan nieuw-bouwwoningen zonder opleverpunten. Bij allenieuwbouwprojecten worden kwaliteitsmetingengehouden. Het aantal gebreken wordt gemetenop de dag van de oplevering van de woning. Vijfdagen daarna wordt dit herhaald. Vervolgenswordt twee tot drie maanden na de overdrachtvan het huis aan de kopers gevraagd hoe tevredenzij zijn over de bouwer. Kopers vullen hiertoe hetkopersrapport in. De uitkomsten hiervan wordenvergeleken met het gemiddelde in de branche.Bimo Bouw scoort bovengemiddeld en is daaromtrotse bezitter van het keurmerk Klantgericht De tijd van ‘opleverenBouwen. Eén van de kritiekpunten was dat er nade oplevering en onderhoudsperiode nauwelijksnog contact was met de bouwer. Daarom is voor en wegwezen’ ligthet eerst een after sales bijeenkomst gehouden.Daarbij waren kopers, projectleider, uitvoerder,makelaar en de belangrijkste onderaannemers achter onsaanwezig. Per fase in het proces werd iederekoper gevraagd één verbeterpunt aan te gevenen een suggestie te doen ter verbetering. Hetexperiment werd door alle betrokkenen als zeerconstructief ervaren. De tijd van ‘Opleveren enWegwezen’ ligt wat Bimo Bouw betreft definitiefachter ons. 7
  • Variatie hoeft niet duurte zijnOmdat elke klant nu eenmaal andere wensenheeft, heeft Nijhuis uit Rijssen de bedrijfsvoe-ring en het bouwproces helemaal gericht op deeindgebruiker. Van cruciaal belang hierbij is eengoede voorbereiding van de bouw. De binnenhet bedrijf opgeleide ontwerpers maken op basisvan het ontwerp van een architect een integraalbouw(technisch) basisontwerp en maken daar-bij gebruik van een interne kennisbank. Voor elkwoningtype wordt de technische samenhang tus-sen indelingsvarianten, bouwsysteem en instal-latietechniek vastgelegd. Nauwkeurig wordener klantgebonden specificaties aangemaakt. Zorealiseert Nijhuis complexe, gevarieerde woning- Minder gedoebouwopgaven met een minimum aan faalkosten.Door nauw samen te werken met een beperkt aan-tal toeleveranciers (co-makers) en door de goede achteraf en mindervoorbereiding en een efficiënt proces kunnen demeeste klantenwensen worden gehonoreerd zon-der bijkomende kosten. tijdverliesNaast de reductie van faalkosten worden de ont-werpkosten steeds vaker door opdrachtgeversbetaald. De vroegtijdige keuze van de toe te pas-sen producten bespaart procenten op de aan-neemsom en de verbeterde aansturing van toele-veranciers geeft daarnaast ook nog inkoopvoorde-len. Minder gedoe achteraf en minder tijdverlieszijn het gevolg! Aanbouw à la carte! Bouwbedrijf Brouwers & Spee uit Tilburg heeft het concept van de One- Stop-Verbouwshop uitgedacht. In plaats van honderden bezoekjes af te leg- gen bij particulieren die een dakkapel, een aanbouw of een opbouw wilden laten bouwen, nodigen Brouwers & Spee de klant uit in de Verbouwshop. Hier is in één oogopslag duidelijk hoe een nieuwe aanbouw of dakkapel eruit komt te zien, wat de kosten zijn en hoe lang de bouwtijd is. Door te standaardiseren en door een aantal dure ontwerpvarianten uit te sluiten kan worden geleverd tegen een vaste lage prijs. Het feit dat Brouwers & Spee is aangesloten bij BouwGarant wekt vertrouwen bij de klant. Dat het concept van de Verbouwshop aanslaat, blijkt wel uit het feit dat er naast de vesti- ging in Tilburg en Waalwijk ook een vestiging in Breda geopend is. Klanten kunnen hier niet alleen terecht voor een aanbouw of een dakkapel, maar ze kunnen er bijvoorbeeld ook gordijnen of vloerbedekking uitzoeken of advies vragen aan een in het pand gevestigde architect.8
  • Omwonenden betrekkenbij planvormingGrote herstructureringsprojecten zijn per definitie complex van karakter. Erzijn vele belanghebbenden met vaak botsende belangen. Zonder goed pro-cesmanagement leiden dergelijke projecten tot hoge faalkosten. Het resultaatis zelden om over naar huis te schrijven. Aan de Stegge Verenigde Bedrijven(ASVB) ontwikkelde een protocol voor integraal bouwprocesmanagement,dat er voor zorgt dat de belangen, behoeften, eisen en beperkingen van allebetrokken partijen in kaart worden gebracht en zorgvuldig worden afgewo-gen. Verschillende oplossingen worden bekeken en beoordeeld. De uitein-delijke oplossing is die, welke over de gehele levenscyclus van het projecthet beste scoort. In Deventer werd procesmanagement volgens dit protocoltoegepast bij een herstructureringsproject van 180 miljoen euro in het stads-centrum. In de beginfase werden alle wensen en vragen van belanghebben-den in kaart gebracht. Bouwproces en ontwerp werden daarop aangepastmet als gevolg dat van de 80 belanghebbenden er slechts één alsnog eenbezwaarschrift indiende. De investering in de prille ideeënfase van het projectbetaalde zich uit door een vergaande beheersing van het plan- en bouwpro-ces en door de keuze van de meeste optimale oplossing. Of anders gezegd:minimale maatschappelijke schade door faalkosten en maximale maatschap-pelijke meerwaarde voor de samenleving. 9
  • 10
  • Bouwen is mensenwerk”Bouwvakkers fluitend naar het werk” aldus het dagblad Cobouw begin juli 2005.Het bouwplaatspersoneel is trots op het werk en het overgrote deel zou geen anderebaan willen hebben. De lange dienstverbanden in de bouwsector onderstrepen dit.Prefabricage (bouwen wordt monteren) en innovatie kunnen de arbeidomstandighe-den van bouwvakkers verder verbeteren. Een goede sfeer en goede ontplooiingsmo-gelijkheden zijn net zo belangrijk.Fraai metselwerk zonderrugpijnVeiligheid, gezondheid en milieu zijn voor hetbouw- en metselbedrijf De Jong ’t Veld zeerbelangrijk. Sinds 2000 is het bedrijf in het bezitvan het VCA certificaat voor grotere bedrijven.VCA is een checklist met het oog op een veilige engezonde werkomgeving en milieuverbeteringen.In 1993 introduceerde De Jong het mechanischopperen van bakstenen. Door verreikers aan tepassen konden de bakstenen vanaf de pallet opde steiger worden aangeleverd. De stenenwagenwerd overbodig en het werk van de opperman eenstuk lichter. Resultaat een verlaging van het ziek-teverzuim naar twee procent en een verbeterdeefficiency. De bouwvakkers doen hun werk metplezier en dat zie je terug in de kwaliteit van hetmetselwerk.De bouwvakkers doen hun werkmet plezier en dat zie je terug inde kwaliteit van het werk 11
  • Sneller betonvlechten zonder bukken Het vlechten van betonijzer is één van de zwaarste beroepen in de bouw. Het vlechten met staaldraad is zwaar en het vele bukken en de zich steeds herhalende beweging leiden tot een hoog ziek- teverzuim. BAM Utiliteitsbouw heeft als één van de eerste bouwbedrijven gewerkt met de nieuwe TyTecker, een apparaat dat het betonvlechten mechaniseert. Speciale gepatenteerde patronen van bindclips worden automatisch om het beton- ijzer geschoten. Het systeem automatiseert deBouwvakkers denken zelf herhaalde handeling van de betonvlechter, en kan verbindingen twee tot drie keer zo snel maken.mee over betere arbeids- Het systeem werkt in de praktijk. Goede staal- vlechters hadden er lol in en maakten aanmerke-omstandigheden lijk meer meters dan normaal.Bij bouwbedrijf gebroeders Van Gisbergen uitHooge Mierde komen bouwvakkers zelf metsuggesties voor het verbeteren van arbeidsom-standigheden. Zo is in het Brabantse bedrijf eenmethode voor het mechanisch verplaatsen vanraamkozijnen ontwikkeld en zijn de bouwkranenvoorzien van radiografische besturing. Dit maakthet werk op de bouw aanzienlijk lichter. De afge-lopen tien jaar is niemand arbeidsongeschiktverklaard, dankzij het actieve veiligheids- en arbo-beleid. Ziekteverzuim wordt structureel aangepakt.Al in een vroeg stadium werd gesproken met ziekewerknemers over hun probleem en mogelijkeoplossing ervan. Voor wie niet terug kan keren inde oude functie wordt bekeken wordt ander werkgezocht in het bedrijf. Jongeren krijgen bij hunaantreden bij Van Gisbergen vanzelfsprekend vei-ligheids- en arbotrainingen. Zo wordt een stevig Laat iedereen doen waar hijfundament gelegd voor een lange loopbaan in debouw. goed in is en plezier in heeft In 2002 en 2004 is Heembouw uitgeroepen totGoede arbeidsomstan- ‘Leukste bedrijf om voor te werken’. Maar liefst 84 procent van de medewerkers van Heembouwdigheden leggen een streept ‘tevreden’ of zelfs ‘zeer tevreden’ aan bij het nationale medewerkerstevredenheid onder-stevig fundament voor zoek van bureau Effectory. De medewerkers van het bouwbedrijf uit Roelofarendsveen zijn vooraleen lange loopbaan in goed te spreken over de organisatie en de ontwik- kelingsmogelijkheden. Heembouw vindt het ver-de bouw groten van werkplezier, duidelijke communicatie, persoonlijke aandacht, verantwoordelijkheid en mogelijkheden tot bij- en omscholing essentieel.12
  • Iedere werknemer heeft zijn eigen coach met wieregelmatig de werksituatie wordt doorgenomen,de samenwerking, wat goed gaat in de werk-zaamheden en waarin de medewerker zich verderwil ontwikkelen. Dit alles in een open cultuur.Heembouw ziet personeel niet als een kostenpost.Het investeren in mensen betaalt zich dubbel en Robot legt straatjedwars terug, zo leert de ervaring. De robot gaat het zware werk van de stratenmaker steeds vaker overnemen.Ambitie en enthousiasme Lareco in Assen en Becono in Drachten hebben flink geïnvesteerd in ontwikkelingDe BVR Groep uit Roosendaal realiseert zich en toepassing van nieuwe machines voordat zij haar ambities enkel waar kan maken met straatwerk. In grotere en industriële pro-enthousiaste en goed opgeleide medewerkers. jecten maakt Lareco gebruik van machinaleBVR maakt daarom veel werk van scholing oplei- bestrating. Binnen het eigen bedrijf is speci-dingen en cursussen. Op bouwplaatscursussen alistische apparatuur ontwikkeld, waarmeekomen bijvoorbeeld het werken met een hoogwer- niet alleen allerlei soorten betonstenenker, maatvoering en steigerinspecties aan de orde. machinaal kunnen worden gelegd, maarKaderpersoneel volgt een driejarig opleidingspro- waarmee ook zware betonnen opsluitban-gramma met onder meer cursussen in het Bouw den en betonplaten kunnen worden gesteld.Management Simulatie Centrum. Door veel te Het spreekt voor zich dat de arbeidsomstan-werken met stagiaires heeft de BVR groep haar digheden voor het personeel verbeteren. Deeigen kweekvijver gecreëerd voor nieuw bouwta- kwaliteit van het machinale straatwerk ligtlent. Instroom van goed geschoolde jonge werk- op een hoog en constant niveau terwijl denemers is van groot belang voor een bouwbedrijf productiesnelheid in vergelijking met hetdat midden in de samenleving staat. handwerk hoger ligt.Elke bouwplaats eenleerlingbouwplaatsJaarlijks beginnen zo’n vierduizend leerlingen meteen beroepsopleiding in de bouw. Voor het prak-tijkgedeelte van de opleiding hebben leerlingenwerk op de bouwplaats nodig. Bij bouwbedrijfOsdo te Dongen lopen er altijd tussen de tienen twintig leerlingen rond die praktijkervaringopdoen. Een twintigtal gediplomeerde leermees-ters geeft de leerlingen op de bouw een goedebegeleiding, meestal één op één. Blijven de aan-komende bouwvakkers de volledige vier jaar vande opleiding bij Osdo dan bestaat er een geredekans, dat zij bij het bouwbedrijf in dienst kunnenkomen. Osdo investeert zo in vakmanschap en inloyaliteit van de medewerkers. 13
  • 14
  • Midden in de samenlevingBouwbedrijven zijn letterlijk midden in de samenleving actief. In ons dichtbevolktelandje heb je als bouwer altijd te maken met buren, omwonenden, weggebruikers ofnatuurliefhebbers. Bouwbedrijven proberen in toenemende mate rekening te houdenmet wensen van de omgeving. De overlast wordt beperkt door in ploegendienstenen ’s nachts te werken aan wegen of door palen de grond in te trillen in plaats van teheien. Een goede communicatie met de omgeving is van groot belang voor het wel-slagen van het bouwproject.Draagvlak voor de water-zuiveringsinstallatieHeijmans en Strukton hebben de grootste afval-waterzuiveringsinstallatie van Europa gerealiseerdin de Harnaschpolder bij Delft. De opdrachtgeverhet Hoogheemraadschap Delfland wilde maat-schappelijk draagvlak voor de te bouwen waterzui-veringsinstallatie. De bouwbedrijven hebben daar-om in een vroeg stadium contact gezocht met deomwonenden. Als gevolg van de wensen van deomwonenden wordt de installatie met een groen-zone opgeleverd en wordt er een bestaand speel-terrein in het ontwerp ingepast. Alle omwonendenkunnen zich nu vinden in de komst en het ontwerpvan deze waterzuiveringsinstallatie, omdat hetgoed past in hun leefomgeving en omdat zij zichbetrokken voelen bij het proces.De bouwbedrijven hebben in eenvroeg stadium contact gezochtmet omwonenden 15
  • Voorlichting voorkomt ongelukken en vandalisme Op een werk van Bouwbedrijf Panagro uit Leidschendam in de Schiedamse wijk Groenoord passeerden elke dag honderden basisschoolleer- lingen. Op een speelse manier werd op de school voorlichting gegeven over de gevaren van een bouwplaats. Ook werden er ontmoetingsavonden met de buurtbewoners georganiseerd om duide- lijkheid te geven over de plannen en vorderingen. Er zijn geen ongelukken met spelende kinderen gebeurd en het vandalisme bleef tot een minimum beperkt. In Vlaardingen heeft Panagro het gebouw ‘De Strip’ omgebouwd tot een tijdelijke galerij met ruimten voor kinderen, kunstateliers, ontmoe- tingsplekken en een dependance van Museum Boijmans Van Beuningen. Kunstenares Jeanne van Heeswijk bedacht het concept. Er zijn in korte tijd zo’n 46.000 mensen op de kunstactiviteiten van De Strip afgekomen, onder meer naar de ateliers en workshops. Het bleek een renderende investering. Het gebouw stond niet maanden leeg in afwach- ting van de renovatie, er was hoegenaamd geen vandalisme en de activiteiten gaven positieve levendigheid in de buurt. Samen bouwen aan iets moois In Goor staat het prachtige hoofdkantoor van Aan de Stegge Verenigde Bouwbedrijven. Het is tot stand gekomen in nauwe samenwerking met de uitvoerders op de bouwplaats. De gebroeders Aan de Stegge lieten zich inspireren door het werk van de Oostenrijkse kunstenaar Hundertwasser, bekend van onder meer het Hundertwasserhaus in Wenen met felle kleu- ren en grillige, levendige vormen. Met ondersteuning van een architect en in nauwe samenwerking met de uitvoerders werd in 2000 een gebouw gerealiseerd met een unieke uitstraling. Het bouwplaatspersoneel kreeg de vrijheid om te experimenteren en te improviseren. Zij werkten met veel plezier en vakmanschap aan onder meer het tegel- en mozaïekwerk, ook in weekenden en op avonden. Vijf jaar later heeft het gebouw nog niets van haar aantrekkingskracht verloren. Opdrachtgevers komen graag in het hoofdkantoor in Goor vergaderen. Werknemers zijn trots op hun gebouw.16
  • Behoud cultureel erfgoedNiet alleen opdracht- Bouwbedrijf Cuppens & Zn is een betrokkengevers, maar ook de bouwbedrijf, met oog voor de omgeving waarin het actief is. Samen met een aantal andere bouw-eigen medewerkers bedrijven in Nijmegen is Cuppens verbonden aan het NVOB-Cultuurfonds wat staat voor het behoudwaarderen de zorg van industrieel erfgoed in Nijmegen. Wat Cuppens typeert is de wil om iets te betekenen voor devoor behoud van het Nijmeegse samenleving. Een goed voorbeeld is de rol die de bouwer heeft gespeeld in de herstructu-goede rering van de stadswijk Koers West. De originele plannen van de gemeente hadden geen oog voor het industrieel erfgoed, terwijl er juist in deze stadswijk een aantal prachtige oude industriële werken staan. Op het nippertje werd de oudste mobiele havenkraan van Nijmegen en Nederland behouden. De geschiedenis die dit bouwwerk uit- ademt geeft de omgeving veel sfeer. In Etten-Leur behoedde de Cuppens de voormalige zeepziederij voor sloop. Het gerenoveerde pand wordt eind 2005 opgeleverd aan een stichting voor Jeugdzorg die er naast kantoren een restaurant gaat runnen. Niet alleen opdrachtgevers, maar ook de eigen medewerkers waarderen de zorg voor ‘behoud van het goede’. Het daagt ze uit om het beste uit zich zelf te halen. En dit zorgt weer voor een zeer positieve werksfeer, die niet alleen resulteert in een goed eindresultaat, maar ook in een goede naam als bouwbedrijf. 17
  • 18
  • Duurzaamheid als tweede natuurElk zichzelf respecterend bouwbedrijf houdt rekening met de natuur en het milieu.Het eigen maken van duurzame gebouwconcepten, het invoeren van duurzame pro-ductietechnieken, inkoop van duurzame materialen en een goede milieuzorg zijnvoorbeelden van bijdragen die bouwers aan een duurzame samenleving kunnen leve-ren. Door zorgvuldig om te gaan met bomen bij bouwplaatsen en rekening te houdenmet broedvogels kunnen bouwers de natuur ontzien. Steeds vaker worden bouwersbetrokken bij ontwerp, onderhoud en beheer. Deze ontwikkeling leidt tot nog meerkansen voor duurzaamheid omdat er een direct financieel belang ligt bij het bouwbe-drijf.Spaar het woud Duurzaam, makkelijk & snelmet eerlijk hout Groothuis Woningbouw uit Harbrinkhoek bij Almelo heeft in 2003 als eerste bouwbedrijf inBouwbedrijf PW Willems heeft ruim een jaar Nederland het ISO-14001 certificaat toegekendgeleden bewust gekozen voor FSC-hout en past gekregen, dankzij de constante inspanningen omdit zoveel mogelijk toe in haar projecten. Het de milieubelasting van het bouwproces terug teFSC-keurmerk garandeert duurzaam bosbeheer. dringen. De woningen voldoen standaard aan deHet Nijmeegse bouwbedrijf is FSC gecertificeerd scherpe milieueisen waardoor aanpassingen enen informeert gemeenten, woningcorporaties en extra kosten worden voorkomen. Opdrachtgeversandere opdrachtgevers over de mogelijkheden met duurzaamheidsambities waarderen dit invan FSC-hout. Het gebruik van FSC-hout biedt hoge mate. Groothuis produceert de duurzameeen positief milieuresultaat, en door consequente woningen grotendeels binnen, in moderne, gecon-toepassing ervan neemt het bewustzijn rondom ditioneerde productieruimtes. Hierdoor kan in‘verantwoord hout’ ook bij (potentiële) opdracht- relatief korte tijd en nagenoeg onafhankelijk vangevers toe. weersinvloeden worden opgeleverd. Samen met leveranciers kijkt Groothuis naar de duurzaamheid van alle toegepaste materialen en grondstoffen, bijvoorbeeld naar het gebruik van kitten en verven met een langere levensduur. Deze milieuverbete- ringen leveren Groothuis ook een duurzaam imago bij gemeenten op. 19
  • Weg met het afval Overvolle afvalbakken, de stank van containers op een warme zomer- dag, ongedierte dat afkomt op het afval, vuilniswagens die zich lang- zaam door smalle straten moeten wurmen, zakken met vuil naast volle containers. Dura Vermeer Milieu BV heeft samen met het Zweedse Envac (wereldmarktleider in automatische afvalinzameling) een onder- gronds afvaltransportsysteem ontwikkeld. Hierin wordt afval via een ondergronds buizenstelsel afgevoerd naar een centrale overslagplaats buiten de woonwijken en stadscentra. Een luchtstroom in het buizen- stelsel transporteert het afval. De lucht wordt gefilterd voordat zij weer in de atmosfeer terechtkomt. Inwerp-openingen zijn mogelijk voor onder meer GFT-afval, papier en restafval. De inwerppunten worden geplaatst in de openbare ruimte, in flats, bedrijven, kantoren en horeca- gelegenheden. Almere maakt al gebruik van het systeem en in Arnhem wordt het ondergrondse systeem in 2006 opgeleverd. Ook voor vogelsDe gierzwaluwen Frankena, Coopmans, Jorritsma en Weboma bou- wen niet alleen voor mensen maar óók voorhebben de neststenen vogels. Vogelliefhebber en bouwer Frankena uit Wommels assisteert bij diverse projecten in Friesland bij het juist aanbrengen van de nestste-‘gekeurd’ en goed- nen voor gierzwaluwen. Bij een renovatie in Wolvega heeft bouwbedrijf Jorritsma neststenen in de nieuw opgetrokken zijgevels aangebracht.bevonden Gierzwaluwen zijn van oorsprong rotsbewoners. De gierzwaluwen hebben de neststenen bij terugkeer uit Afrika ‘gekeurd’ en goed bevonden: de eerste jongen zijn er al in groot gebracht. Bouwmaatschappij Weboma B.V. te Wateringen metselt sinds 1999 in alle nieuwbouwprojecten standaard gierzwaluw-nestgelegenheden in. Bij oplevering ontvangen de bewoners altijd een infor- matieboekje met gierzwaluwkalender. Coopmans Lutters uit Deurne zorgt eveneens uit eigen bewe- ging voor nestgelegenheid voor onder meer mezen.20
  • In plaats van gifJaarlijks worden grote hoeveelheden chemische bestrijdingsmiddelengebruikt om straten en pleinen van onkruid te ontdoen. Van de Haar Infra teWekerom is actief op het vlak van groen-, sport-, natuur-, infraprojecten. Hetbedrijf heeft een nieuwe, schone en betaalbare onkruidbestrijdingtechniekontwikkeld: de WAVE (Water Als Vitaal Element). In samenwerking met drieandere bedrijven is een bestuurbaar rijdend apparaat vervaardigd dat heet,bijna kokend water op het onkruid spuit. Het water werkt diep in de plantdoor, met als gevolg dat het bovengrondse deel en de wortelhals afsterven.Na één of enkele behandelingen gaat het onkruid dood. De techniek is sen-sorgestuurd, waardoor alleen daar waar daadwerkelijk onkruid staat gespo-ten wordt. Er wordt geen heet water en daarmee dus geen energie verspild. 21
  • Energiezuinig kantoor als visitekaartje Bouwbedrijf Van Hoogevest uit Amersfoort heeft enkele jaren geleden een deel van haar bestaande kantoor geïntegreerd in een nieuw kantoorgebouw dat drie keer zo groot is. Bij ontwerp en bouw is nadrukkelijk rekening gehouden met energiezui- nigheid. Het gebouw kent een groot glasoppervlak en is transparant en toegankelijk van karakter, pas-Bij ontwerp en bouw send bij de cultuur van het bedrijf. Een deel van de kunstverlichting gaat pas aan bij bepaald laag niveau van daglichttoetreding en de energiezuini-is nadrukkelijk reke- ge verlichting verbruikt minimale energie (aanwe- zigheidsdetectie). De zonwering wordt centraal bestuurd door middel van zonlichtmeting, waarbijning gehouden met gebruikers per ruimte delen nog wel mechanisch kunnen bedienen. Het kantoor is uitgerust met een warmtepomp die in de winter voor warmte en inenergiezuinigheid de zomer voor koeling zorgt. Van Hoogevest laat met het kantoor zien dat duurzaamheid bij het bedrijf hoog in het vaandel staat. Terugdringen CO 2 uitstoot De bouw werkt actief aan de beperking van de CO2 uitstoot. Zo heeft BAM in 2005 een handzame ToolKit Duurzame Woningbouw ontwikkeld, die als hulpmiddel kan dienen bij het realiseren van gezonde, duurzame en energiezuinige woningen. De toolkit wordt belangeloos ter beschikking gesteld aan de bouwsector en de overheid. De Visser & Smit Hanab heeft in het OCAP-project samen met Hoek Loos de aanleg van de CO2 leiding van Pernis naar de tuinbouwkassen in het Westland verzorgd. Tuinders gebruiken CO2 in hun kassen om de groei van planten te stimuleren en de kwali- teit te verbeteren. Niet alleen de aanleg van de pijpleiding, maar ook de bouw van een reduceerstati- on en de afleverstations bij de tuinders werden gerealiseerd door de Volker Wessels-onderneming. Ook het beheer en onderhoud zal De Visser & Smit Hanab op zich nemen. Met dit project wordt een CO2-emissiereductie gerealiseerd van circa 300.000 ton per jaar! Van der Wiel Milieutechniek uit Drachten heeft recentelijk een complete ontgassingsinstallatie voor een stortplaats in de buurt van Buenos Aires in Argentinië geleverd. De functie van de ontgassingsinstallatie is het onttrekken van stortgas (o.m. methaan) aan de stortplaats van 185 hectare en het gecontroleerd en schoon verbran- den waardoor de veiligheid ter plaatse wordt gewaarborgd en de CO2 uitstoot zal worden geredu- ceerd. De stortgas-ontgassingsinstallatie bestaat uit drie blowers met een capaciteit van 2500 m3, drie gasfakkels met een zeer schoon verbrandingsproces, flowmeters en andere onderdelen. De com- plete installatie is in 2005 als bouwpakket naar Argentinië getransporteerd en inmiddels operatio- neel. Van der Wiel heeft inmiddels een eigen vestiging in Argentinië die de nodige ondersteuning verleent bij dit project en bij het opzetten van nieuwe projecten.22
  • Duurzaam bedrijventerreinHet is de Kennemer Bouwgroep gelukt een nieuw bedrijventerrein te realise-ren met een sterk beperkte energievraag. De gemeente Heemskerk liet denieuwe locatie De Trompet ontwikkelen voor 120 ondernemingen in de sfeervan kleinschalige productie, reparatiebedrijven en zakelijke dienstverlening.De overheid stelde als voorwaarde bij de aanbesteding dat er voor minstens10% van duurzame energie gebruik gemaakt moest worden en dat er eenCO2-reductie van 40% moest worden gerealiseerd. De Kennemer Bouwgroepstond voor de lastige klus om aan de ambitieuze voorwaarden te voldoen. Degewenste reductie wordt behaald door gebruik te maken van duurzame tech-nieken zoals warmtepompen, hoog rendement glas en zonnecellen. Dezetechnieken zijn op zich niet nieuw, maar de grootschaligheid van dit project iswel degelijk bijzonder. Resultaat is dat op het gehele bedrijventerrein geengasleiding ligt. Er is een goede samenwerking tussen de bedrijven, overhe-den en de bouwgroep. Zo is er een Vereniging Van Eigenaren (VVE) opgerichtwaarbij alle bedrijven van De Trompet zijn aangesloten. Centrale beveiliging,centrale afvalverwerking en collectieve opstalverzekering zijn enkele prakti-sche verbeteringen die voortkomen uit overleg met de VVE. Het resultaatmag er zijn: De Trompet is één van de boegbeelden op het gebied van suc-cesvolle duurzame bedrijventerreinen in een door het Ministerie vanEconomische Zaken opgesteld lijstje! 23
  • 24
  • De oplossing voor uw probleemBouwbedrijven bieden oplossingen voor grote maatschappelijke vraagstukken rondenergiegebruik, wonen, de rijzende zeespiegel en de toenemende mobiliteit. Als over-heden en opdrachtgevers bouwers uitdagen om te komen met oplossingen voor hunprobleem komt er ruimte voor innovatie.Minder oponthoud bijwegreparatieDe R&D afdeling van Ooms Avenhorn Holdingheeft een voegloze overgang ontwikkeld voorbrugdekken, viaducten etc. Deze voegloze over-gang is snel aan te brengen en gaat langer meedan andere verbindingsmiddelen. Bij onderhoudaan de A12 was de belangrijke toegangsweg totDen Haag slechts één weekend in plaats van deeerder geplande twee weekenden afgesloten.Voorts kan Ooms asfalt leveren met een langerelevensduur dan tot op heden gebruikelijk. Oomsheeft tevens een methode ontwikkeld om energieuit asfalt te winnen. In de zomer wordt de opge-slagen energie uit een asfaltoppervlak gebruiktvoor koeling en in de winter voor verwarming.In de zomer wordt de opgesla-gen energie uit het asfalt voorkoeling en in de winter voorverwarming gebruikt 25
  • Betaalbare starterswoningenVeel bouwbedrijven hebben de afgelopen tijdwoningen ontwikkeld die betaalbaar zijn voorstarters. Maar liefst zeventig bouwers namen deelaan een prijsvraag rond dit onderwerp in Utrechtbegin 2006. De Trento Kameleon van Nijhuis wasde uiteindelijk de winnaar, maar ook de Yazz-woning van Bokx Bouw, de SurPlus-woning vanKoopmans en tal van andere concepten zijn inte-ressant. De bouw speelt hier duidelijk in op eenmaatschappelijke vraag. Heddes Vastgoed heeftde zogenaamde Ideaalwoning ontwikkeld die �99.000 vrij op naam kost, inclusief grondkosten,een woonoppervlakte van meer dan 100m2, eeninhoud van 320m3 en voorzien van badkamer enkeuken. Er worden duurzame materialen toege-past, de woning wordt hoogwaardig afgewerkt en Juist als alles nogis uitstekend geïsoleerd. Koopwoningen komenzo binnen bereik van starters en mensen met eenlager inkomen. niet is dichtgetimmerd kan de bouw veel betekenen De Drijvende Stad Bouwbedrijf Dura Vermeer presenteerde vijf jaar geleden ‘De Drijvende Stad’, als antwoord op het wassende water: de zeespiegel stijgt, de bodem daalt, rivieren hebben meer ruimte nodig. In 2005 is in de vijver van bloemenveiling Flora Holland een drijvende kas gebouwd. Blokken EPS (piepschuim) en een piepschuimen balkenrooster vormen de basis waarop de staanders van de kas staan. In die bekisting ligt een vloer van staalvezelbeton dat geen verdere wapening behoeft. Het is een traditionele kas, maar wel met de nieuwste snufjes, en in elke gewenste omvang te bouwen. Deze kassen kunnen tegen een concurrerende prijs per vierkante meter teeltruimte worden aangeboden. De kostprijs is weliswaar hoger, maar dit wordt goed gemaakt door ecologi- sche voordelen: Het water waarop de kas drijft is bruikbaar als gietwater. In de zomer zorgt het water voor extra koeling in de kas; in de winter juist voor extra verwarming. Zo biedt de bedreiging van het water juist weer kansen, als je er op die manier naar kijkt.26
  • Goed Idee? Kom ermee! Samen werken aan innova-De Klaassen Groep te Dinxperlo durft voortdurend tieve oplossingente vernieuwen. Standaardoplossingen volstaanlang niet altijd meer om aan de voortdurend ver- Infra- en milieubedrijf van Dijk Maasland orga-anderende wensen en eisen te voldoen. Naast niseert al jaren bijeenkomsten rond het themakennis en ervaring is inlevingsvermogen en cre- vernieuwing en innovatie in de bouw. De bijeen-ativiteit vereist. Anders denken, anders doen. De komsten met gerenommeerde sprekers wordenKlaassen Groep stimuleert innovatie binnen het bezocht door zowel collega-bedrijven als doorbedrijf door om de twee jaar een Innovatieprijs uit gemeenten, opdrachtgevers en dergelijke. Bij vante loven voor het meest innovatie idee of toepas- Dijk Maasland heerst de sterke overtuiging, datsing dat een bijdrage levert aan verbetering van de gewenste vernieuwing in de bouw alleen kande kwaliteit van de producten of het productiepro- worden bereikt wanneer de verschillende partijences van de Klaassen Groep. in het bouwproces met elkaar om de tafel gaan. Opdrachtgever en opdrachtnemer hebben elkaar nodig. Van Dijk Maasland wordt met regelmaat betrokken in de voorbereidingsfase van een bouw- project als kennispartner. Juist in deze fase, als nog niet alles is dichtgetimmerd, kan de bouw veel betekenen voor de opdrachtgever.Snelweg ongekend snel klaarEen consortium bestaande uit Boskalis, BAM en Fluor werkt in hoog tempoin ploegendiensten aan de reconstructie van de A59 tussen Rosmalen enGeffen. Het is de eerste autosnelweg in Nederland die via Publiek PrivateSamenwerking (PPS) tot stand komt. Dankzij PPS kon het project zes jaareerder starten dan was voorzien. Er is een Design Build Finance Maintain -contract gesloten met de provincie Noord-Brabant. Dit biedt de aannemer demogelijkheid om zelf beslissingen te nemen over bijvoorbeeld detailontwerp,planning, fasering, communicatie en verkeersmanagement. Het consortiumontwierp de weg legde hem aan en zal de weg gedurende vijftien jaar onder-houden. Bij het ontwerp en de bouw is vanuit de levenscyclusbenaderingnadrukkelijk rekening gehouden met het onderhoud. Het verkeer ondervindtslechts in zeer beperkte mate hinder van de bouwactiviteiten. 27
  • 28
  • Maatschappelijk betrokkenBouwbedrijven spelen van oudsher een belangrijke rol in de samenleving als spon-sor van lokale cultuur- en sportverenigingen. Ook zijn er bouwers die geld, kennis enervaring inzetten voor ontwikkelingsprojecten of doneren aan maatschappelijke orga-nisaties. Breedgedragen structurele steun is niet alleen van belang voor degene diegeholpen wordt, maar net zo goed belangrijk voor het bouwbedrijf zelf.Scholenbouw in IndiaBouwgroep Van der Linden uit Sint Michielsgestelfinanciert al decennia lang ontwikkelingsprojec-ten in derdewereldlanden, onder meer in Bolivia,Guatemala en Tanzania. De laatste jaren richt dekern van de maatschappelijke activiteiten zich opIndia. In samenwerking met de Stichting ThomasBouwprojecten en de Abdij van Berne financiertVan der Linden de bouw van scholen en kinderte-huizen.Ook in cultureel opzicht wil Van der Linden deelzijn van een groter geheel. Jarenlang vormden degedichten van de Veghelse dichter Geert van Beekde vaste begeleiding van de jaarberichten van deonderneming.Bouwbedrijven spelen vanoudsher een belangrijke rol inde samenleving 29
  • Een kleurrijke toekomst voor kinderen De van Bekkum Groep is een samenwerking aangegaan met stichting Colour4kids: een Nederlandse stichting die zich inzet voor kans- arme en minderbedeelde kinderen. De stichting heeft momenteel projecten lopen in Vietnam, Indonesië en Litouwen en zorgt ook voor voeding, medicijnen, kleding, leermiddelen, meubilair en verbetering van sanitaire voorzieningen. De ken- nis van projectontwikkeling en bouwen binnen de Van Bekkum Groep past uitstekend bij de hoofd- activiteit van Colour4kids, namelijk het bouwen, renoveren en uiteindelijk decoreren van kinderte- huizen. De initiatiefnemers van Colour4kids, die zich persoonlijk en belangeloos inzetten voor de projecten van de stichting, zijn van beroep decora- tieschilder. Decoraties en kleuren leiden kinderen af en bieden hen een vrolijker omgeving dan de standaard gehavende witte muren. Zowel in de voorbereidingsfase als bij de daadwerkelijke uit- voering van het project, zijn medewerkers van Van Bekkum persoonlijk betrokken. Bouwen voor gezinnen in nood De BMU Groep uit Soesterberg is één van de bouwbedrijven uit de omgeving van Soest die recentelijk deelnam aan een bouwproject van de internationale hulporganisatie Habitat for Humanity. Een groep van 20 Nederlanders reisde af naar Manilla, en bouwde in totaal vijf huizen voor gezinnen in nood. Voor BMU was dit mede vanwege het contact met de lokale bevolking een onvergetelijke ervaring. Dicht bij huis heeft de BMU- groep het initiatief genomen om samen met de plaatselijke ondernemers- vereniging en met ondersteuning van de Universiteit van Utrecht een ontwikkelingsvisie voor Soesterberg te ontwikkelen. De reacties vanuit de gemeente waren zeer positief en de visie wordt door vrijwel alle politieke partijen in de gemeente gedragen.30
  • Je leven in de steigers Tal van bouw- en infrabedrijven hebben al kosten- loos bijgedragen aan het Talpa-tv programma ‘Je leven in de steigers’, gepresenteerd door Bridget Maasland. Zo ook de Drachtense wegenbouwer Jansma die de asfaltering van een woonerf voor een armlastig pleeggezin in Friesland voor zijn rekening nam.Inzet vakkennis en vaardighedenDe Amsterdamse bouwer Van der Leij heeft een stichting opgericht diemensen, waar ook ter wereld helpt bij het vinden van een nieuwe bestaans-basis en een nieuwe toekomst. De Van der Leij Foundation is geen door-geefluik van donaties, maar stimuleert mensen tegelijkertijd op economisch,educatief, woontechnisch en sociaal gebied. Alleen deze aanpak leidt totstructurele, blijvende resultaten. In Awassa, Ethiopië wordt gewerkt aan deverbetering van de levensomstandigheden van circa 80 gezinnen, ondermeer door de ontbossing te bestrijden. Veel hout wordt (aangesmeerd metklei) gebruikt voor behuizing. De Van der Leij Foundation zal hier een bouw-wijze van uit klei geprepareerde stenen introduceren. In het Zuid AfrikaanseDuncan Village is men ook actief. In nauw overleg met de lokale bevolkingwordt infrastructuur (verkeer, water, elektriciteit) aangelegd en wordenwoningen gebouwd. Voor een deel zal men daarbij gebruik maken van stenenuit de opgezette steenfabriek en door de Van der Leij Foundation opgeleidejonge bouwvakkers. Inschakeling van professionele partijen is gezien deomvang van het project noodzakelijk. Vanzelfsprekend ligt de nadruk echterop participatie en lokaal initiatief. Want draagvlak en eigen inzet zijn en blij-ven uiterst belangrijk voor het resultaat! 31
  • 32
  • Bouwend Nederland dankt de onderstaande bouwbedrijven die hebben meegewerktaan de totstandkoming van deze brochure over maatschappelijk verantwoord onder-nemen in de bouw.Bouwbedrijf Plaats WebsiteAan de Stegge GOOR www.aandestegge.orgAannemersbedrijf Huib Willemse HAARLEM www.huibwillemse.nlAanneming-Maatschappij Panagro LEIDSCHENDAM www.panagro.nlB.M.U. Groep SOESTERBERG www.bmu-groep.nlBallast Nedam Infra Specialiteiten LEERDAM www.ballast-nedam.nlBecono Betonverharding DRACHTEN www.becono.nlBimo Bouw ERMELO www.bimobouw.nlBoskalis bv ROTTERDAM www.boskalis.comBouwbedrijf De Jong ‘t Veld ‘T VELD www.dejongbouw.nlBouwbedrijf Frankena WOMMELS www.frankenabouw.nlBouwbedrijf Gebr. Van Gisbergen REUSEL www.gisbergen.nlBouwbedrijf Midreth MIJDRECHT www.midreth.nlBouwbedrijf Neuteboom HEEMSKERK www.neuteboombv.nlBouwbedrijf Osdo DONGEN www.osdo.nlBouwbedrijf P.W. Willems NIJMEGEN www.willems-bouwbedrijf.nlBouwbedrijf van der Linden ST MICHIELSGESTEL www.vdlindenbouw.nlBouwbedrijf van Norel EPE www.vannorel.nlBrouwers & Spee Bouwbedrijf BREDA www.brouwersspee.nlBVR-Groep ROOSENDAAL www.bvrgroep.nlCoopmans Lutters Bouw DEURNE www.coopmanslutters.nlDura Vermeer Groep ZOETERMEER www.duravermeer.nlH.G.M. Cuppens en Zn. NIJMEGEN www.cuppens.nlHeddes Vastgoed HOORN NH www.heddes.nlHeembouw Groep ROELOFARENDSVEEN www.heembouw.nlHeijmans/Proper Stok ROTTERDAM www.proper-stok.nlJansma Wegen en Milieu DRACHTEN www.jansma.bizJorritsma BOLSWARD www.jorritsma-groep.nlKennemer Bouwgroep HEEMSKERK www.gerrits-sinnige.nlKlaassen Bouwmaatschappij Arnhem ARNHEM www.klaassen.comKoninklijke BAM Groep BUNNIK www.bam.nlLareco Nederland ASSEN www.lareco.nlNijhuis Bouw RIJSSEN www.nijhuis.nlOoms AVENHORN www.ooms.nlPanagro Vastgoedontwikkeling LEIDSCHENDAM www.panagro.nlSlotboom Steenhouwerij WINTERSWIJK www.slotboom-steenhouwers.nlVan Bekkum Groep HOOGLANDERVEEN www.vanbekkum.nlVan de Haar Infra WEKEROM www.vandehaargroep.nlVan der Leij Bouwbedrijven AMSTERDAM www.vdleij.nlVan der Wiel Infra & Milieu DRACHTEN www.vanderwiel.nlVan Dijk Maasland bv MAASSLUIS www.vandijkmaasland.nlVan Hoogevest Amersfoort AMERSFOORT www.hoogevest.nlVisser & Smit Hanab PAPENDRECHT www.vshanab.nlWeboma WATERINGEN www.weboma.nlWebosa Bouw URETERP www.webosabouw.nlWoningbouwmaatschappij Groothuis ALMELO www.groothuis.nl 33
  • 34
  • VerantwoordingVERANTWOORDINGNatuurlijk is dit boekje niet uitputtend waar het gaat om voorbeelden van maatschappelijk verantwoordondernemen in de bouw. Bouwend Nederland nodigt bouwbedrijven die actief zijn op het vlak vanMVO uit zich te melden. U kunt als lidbedrijf ook actief meewerken aan het MVO-beleid van BouwendNederland door u aan te melden voor de Contactgroep Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen.Bouwend NederlandPostbus 3402700 AH Zoetermeert.a.v. Peter Fraanje of Jan Overtoomp.fraanje@bouwendnederland.nl j.overtoom@bouwendnederland.nlRedactie dr. ing. Peter Fraanje, Bouwend NederlandResearch drs. Margot Cooymans, Good Company AmersfoortFotografie René van den Burg, Cor AafjesVormgeving De Zaak Launspach, Moordrecht 35