21                                  cases                                                     €duurzame businesscases21 gr...
duurzame businesscases                                                                                                  21...
inhoudsopgave       maak werk                   1. De bouw        2. uit je dak      3. kou en vocht      4. de groene    ...
12. Duurzaam                13. Energie      14. het nieuwe         15. klein,     16.Duurzaam        17. van bouwen      ...
maak werkvan duurzaamheidBouw- en infrabedrijven kunnen een belangrijke bijdrage leveren aan een       Duurzaamheid biedt ...
Quotes                                        ‘‘De bouw                                              moet nieuwe       ‘‘V...
Daken en gevels kunnen worden voorzien van levend groen. Een kwart eeuw geleden                 werden de eerste moderne g...
MARKTONTWIKKELINGEN                         •	 Het platte dak is ontdekt als drager voor     	 een subsidie van € 30,-- pe...
PRAKTIJKVOORBEELDENRol thuis uw eigen                           Westblaak wordt                                Woonzorgcen...
Het dak van een woning of kantoor is de ideale plek om de energie van de zon op te                                        ...
MARKTONTWIKKELINGEN                         •	 Door de stijgende energieprijs worden           •	 Diverse bouwers en insta...
PRAKTIJKVOORBEELDENStad van de Zon                                   Senseo van de bouw:                             Prefa...
In veel eengezinswoningen en benedenverdiepingen van winkels en bedrijven                                                 ...
MARKTONTWIKKELINGEN                         •	 Corporaties en particulieren dienen in        	 de kruipruimte. Onder 16e e...
PRAKTIJKVOORBEELDENVocht bestrijden met                           Kruipruimte isolatie met                      Geïsoleerd...
Er is een goede marktkans voor duurzame, energieneutrale of zelfs energieleverende                   nieuwbouw-woningen me...
MARKTONTWIKKELINGEN                         •	 In steeds meer Nederlandse steden en            	    duurzame mogelijkheden...
PRAKTIJKVOORBEELDENWonen in een C2C-woning                       Find-Replace met iQwoning uit                    Powerhou...
Woningen kunnen worden vergroot door een aanbouw, een opbouw, een serre,                                                  ...
MARKTONTWIKKELINGEN                         •	 Bewoners willen wel meer woonruimte of       	    onverwacht hoge rekeninge...
PRAKTIJKVOORBEELDENDuurzaamheid ‘inside’                          Je verbouwing uitzoeken op                   Verbouwvaka...
Scholen kunnen schoner, frisser en duurzamer. Al jaren is bekend dat een flink aantal                                     ...
MARKTONTWIKKELINGEN                         •	 In het kader van het overheidsprogramma      •	 De matige kwaliteit van het...
PRAKTIJKVOORBEELDENDuurzaam college                             Frisse school vangt de zon                  Schoolgebouw v...
De zorg is sterk in beweging. Zorginstellingen worden op andere wijzen gefinancierd,                                      ...
MARKTONTWIKKELINGEN                         •	 Er is een sterke ontwikkeling richting       	 financiering en exploitatie....
PRAKTIJKVOORBEELDENAandacht voor wensen                           Flexibel en kleinschalig                      Volledig o...
8.Van desolaatBEDR IJ VENTERREINNEN VERD UURZAMEN VAN                        Nederland kent een groot aantal verouderde be...
MARKTONTWIKKELINGEN                         •	 Er is een groeiende belangstelling voor   •	   Naar schatting is de helft v...
Duurzame businesscases Bouw
Duurzame businesscases Bouw
Duurzame businesscases Bouw
Duurzame businesscases Bouw
Duurzame businesscases Bouw
Duurzame businesscases Bouw
Duurzame businesscases Bouw
Duurzame businesscases Bouw
Duurzame businesscases Bouw
Duurzame businesscases Bouw
Duurzame businesscases Bouw
Duurzame businesscases Bouw
Duurzame businesscases Bouw
Duurzame businesscases Bouw
Duurzame businesscases Bouw
Duurzame businesscases Bouw
Duurzame businesscases Bouw
Duurzame businesscases Bouw
Duurzame businesscases Bouw
Duurzame businesscases Bouw
Duurzame businesscases Bouw
Duurzame businesscases Bouw
Duurzame businesscases Bouw
Duurzame businesscases Bouw
Duurzame businesscases Bouw
Duurzame businesscases Bouw
Duurzame businesscases Bouw
Duurzame businesscases Bouw
Duurzame businesscases Bouw
Duurzame businesscases Bouw
Duurzame businesscases Bouw
Duurzame businesscases Bouw
Duurzame businesscases Bouw
Duurzame businesscases Bouw
Duurzame businesscases Bouw
Duurzame businesscases Bouw
Duurzame businesscases Bouw
Duurzame businesscases Bouw
Duurzame businesscases Bouw
Duurzame businesscases Bouw
Duurzame businesscases Bouw
Duurzame businesscases Bouw
Duurzame businesscases Bouw
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

Duurzame businesscases Bouw

924
-1

Published on

innovation, construction supply, groen, green, smart

0 Comments
1 Like
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total Views
924
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
16
Comments
0
Likes
1
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Duurzame businesscases Bouw

  1. 1. 21 cases €duurzame businesscases21 groene marktkansen voor bouw- en infrabedrijven
  2. 2. duurzame businesscases 21 groene marktkansen voor bouw- en infrabedrijvenDeze publicatie is tot stand gekomen in opdracht van de Stichting Research Rationalisatie Bouw,de onderzoeksstichting van Bouwend Nederland.Onderzoek & rapportage:dr. ing. Peter Fraanje, Bouwend Nederland, ZoetermeerThe Bridge business innovators, AmersfoortZoetermeer, 9 november 2011ISBN / EAN: 978-90-78963-00-4.Trefwoorden: bouw, businesscases, duurzaamheid, innovatie, maatschappelijk verantwoordondernemen, groen bouwen, sustainable lease, businessmodellen, esco, concessie, PPSRR bouwnummer 142Vormgeving: Rob GruytersDruk: Fokker Printing, Amsterdam
  3. 3. inhoudsopgave maak werk 1. De bouw 2. uit je dak 3. kou en vocht 4. de groene 5. Meer M2 6. duurzame 7. verzilver 8. van desolaat 9. verduurzamen 10. duurzame energie 11. het nieuwevan duurzaamheid kleurt groen met duurzame in ÉÉn dag woning plug & play frisse scholen de vergrijzing naar duurzaam kantoren zonder zorgen renoveren energie gevloerd pagina 8 pagina 12 pagina 18 pagina 24 pagina 30 pagina 36 pagina 42 pagina 48 pagina 54 pagina 60 pagina 66 pagina 72 2 duurzame business cases duurzame business cases 3
  4. 4. 12. Duurzaam 13. Energie 14. het nieuwe 15. klein, 16.Duurzaam 17. van bouwen 18. ruimtewinst 19. Duurzaamheid 20. ruim baan 21. Duurzame zelf aan de slag met dank aan op weg neutrale werken hip, snel en en veilig naar beheren onder het is te huur voor de fiets gebieds- kunstwerken gehuisvest duurzaam parkeren maaiveld ontwikkeling pagina 78 pagina 86 pagina 92 pagina 98 pagina 104 pagina 108 pagina 114 pagina 120 pagina 126 pagina 130 pagina 133 pagina 1365 duurzame business cases duurzame business cases 6
  5. 5. maak werkvan duurzaamheidBouw- en infrabedrijven kunnen een belangrijke bijdrage leveren aan een Duurzaamheid biedt grote kansen voor ondernemers. Duurzaamheid is In deze publicatie worden 21 businesscases beschreven voor eenduurzame samenleving. De afgelopen jaren zijn rasse schreden gezet niet alleen een must (CO2 ladder, MVO, ISO) het is ook een marktkans. duurzame bouw- en infrasector. Bij elke businesscase worden drierichting energieneutraal bouwen; sterker nog: de eerste woningen die Groen = Poen! Duurzaamheid is business. Duurzaamheid betekent meer concrete voorbeelden gegeven van bedrijven die al marge maken metenergie leveren zijn gebouwd. De eerste energieneutrale brug ter wereld kwaliteit, betekent meer omzet, een hoger én een duurzaam rendement. duurzaamheid. Een gangbare definitie van een businesscase is eenis in aanbouw. De bouw is nu nog grootgebruiker van grondstoffen De markt, de klant vraagt om duurzaamheid. Duurzame gebouwen en zakelijke overweging om een investering te doen. Het resultaat van deen bouwen leidt nog tot ecologische schade, maar we weten nu dat een duurzame infrastructuur leveren meerwaarde op. investering levert voldoende toegevoegde waarde voor het bedrijf. Eengroen bouwen de biodiversiteit kan versterken en dat alle bouwwerken duurzame businesscase kan worden omschreven als een groenesamen ook kunnen worden gezien als één grote voorraadschuur met In de publicatie Van Aannemen Naar Ondernemen (2008) hebben we aan marktkans voor bouw en infrabedrijven resulterend in toegevoegdegrondstoffen: afval = voedsel! de hand van concrete voorbeelden laten zien dat ondernemers ook op waarde voor bedrijf, natuur en samenleving. nieuwe manieren een goede boterham kunnen verdienen in de bouw. InAls je met een duurzaamheidsbril naar de bouw kijkt, zie je tal van kansen: plaats van af te wachten tot je gevraagd wordt of steeds te doen alsof elk Business as usual is in deze snel veranderende tijden geen garantie meerniet alleen bouwen, maar ook onderhouden en beheren, niet eenmalig project volslagen nieuw voor je is, kun je ook pro-actief gaan aanbieden voor een duurzame toekomst. Denk na over uw eigen businessmodel, oververkopen maar duurzaam en voor langere periode leasen, en dan niet en kun je specialiseren. Een businessmodel kan de ondernemer daarbij uw kansen in de markt. Fixeer niet langer op volume, ga voor duurzaamalleen het fysieke bouwwerk, maar ook allerlei gerelateerde diensten en helpen: voor wie bouw ik, wat bouw ik en met wie werk ik daarbij samen? rendement en duurzame kwaliteit aan de slag met de in deze publicatieservices. Zo kan de bouw veel meer betekenen voor de samenleving én Wat is mijn toegevoegde waarde? We zijn er trots op dat termen als gepresenteerde duurzame businesscases, samen met uw medewerkers,wordt er een duurzame basis gelegd onder uw onderneming. verdienmodel en businessmodel in korte tijd zijn ingeburgerd in de bouw. samen met de comakers en maak werk van duurzaamheid!7 duurzame business cases
  6. 6. Quotes ‘‘De bouw moet nieuwe ‘‘Van aannemen ve rdienmodellen naar ondernemen ontwikkelen”’ ’’ id ‘‘Duurzaam ‘‘Duurzaamhe geeft richting ” duurt het aan innovatie langst’’ ‘‘Duurzaamheid is de motor van‘‘De bouw levert de innovatieveduurzame energie‘‘ onderneming’’”9 duurzame business cases Copyright Mostert De Winter bv, Xeroflor® vegetatiedaken en daktuinen
  7. 7. Daken en gevels kunnen worden voorzien van levend groen. Een kwart eeuw geleden werden de eerste moderne groendaken gerealiseerd in Nederland. Aanvankelijk 1.DE BOUWGROENE DAKEN bestond er scepsis over de duurzaamheid van groendaken. De daken op het KLEURT GROEN EN GEVELS MW2-project in Den Bosch en het dakgroen op het ING kantoor in Amsterdam Zuid- Oost bewijzen dat groene daken bij goed beheer lang mee kunnen gaan. Inmiddels zijn groendaken ingeburgerd en zijn er inmiddels bedrijven die zich als dakhovenier profileren. Op de meeste begroeide daken groeien vetplantjes (sedum), maar er zijn ook echte grasdaken en struiken en bomen op daken te vinden. Van meer recente datum zijn verticale groensystemen, vaak aan een metalen constructie en compleet DOELGROEP met bevochtigingsinstallatie. • Woningeigenaren leveren met groene daken engevels een bijdrage aan het wooncomfort (groene daken worden minder warm) en beperken de energiekosten (door betere isolatie) terwijl het bijdraagt aan een beter milieu en een groene woonomgeving. • Ondernemers en eigenaren van vastgoed kunnendeenergiekosten voor nieuwe en bestaande gebouwen verlagen, hun duurzame imago versterken en een mooi representatief gebouw ontwikkelen. • Woningcorporaties, wijkverenigingen en Verenigingen van Eigenaren kunnen het moment als het platte dak gerenoveerd moet worden, aangrijpen om het om te zetten in een groen dak. • Gemeenten en waterschappen zijn ook belangrijke doelgroepen voor groene daken en gevels. Diverse gemeenten, waaronder Amsterdam en Rotterdam subsidiëren groene daken wanneer ze hun eigen vastgoed renoveren of particulieren stimuleren door middel van subsidies. Groene daken en gevels kunnen gemeenten helpen bij de waterberging (als buffer voor het regenwater), bij het uitbreiden van groenvoorzieningen in de stad en het versterken van het duurzame imago. DUURZAAM Groene daken en gevels voorkomen oververhitting, isoleren, vangen fijnstof, bufferen afvloeiing regenwater en zorgen voor een toename van de biodiversiteit. Mits goed ontworpen en goed gebouwd en onderhouden kunnen groendaken en groengevels de omgeving verrijken in plaats van schaden. Marktpotentieel De markt voor groene daken en gevels is zeer groot. Nederland telt naar schatting 200 miljoen m2 plat dak. Deze daken bieden mogelijkheden voor groenvoorzieningen. Ook hellende daken kunnen worden voorzien Copyright Mostert De Winter bv, Xeroflor® vegetatiedaken van levend groen; bij steile hellingen zijn wel extra voorzieningen nodig om te voorkomen dat materiaal wegspoelt of naar beneden schuift. 12 Bom, Jan (red): ‘De Bouw kleurt Groen – 25 jaar groendaken’; P+ Bouwtrends bijlage; 3e jrg. nr. 6; juni 2011; 16 pp. ;Ravesloot, Christoph & Teeuw, Peter: ‘Begroeide daken na 2010’; TU Delft; Technepress Amsterdam, 2011. www.duurzamegemeente.nl, www.greencityproject.nl, www.stedebouwarchitectuur.nl, www.ekogras.com, www.mostertdewinter.nl, www.gisdro.nl/groendak, www.schadenberg-hem.nl, www.wallflore.com
  8. 8. MARKTONTWIKKELINGEN • Het platte dak is ontdekt als drager voor een subsidie van € 30,-- per m2 gerealiseerd nieuwe functies. Multifunctioneel gebruik groen dak. Een soortgelijk initiatief om de van ruimte in steden wordt steeds leefbaarheid van de stad te vergroten met belangrijker. de aanleg van groene daken en gevels • Oververhitting (Heat-Islands en water over- is het Amsterdamse Green City Project, last na hevige regenbuien zijn echte een publiek-private samenwerking, waarbij problemen in steden geworden. Groene particulieren worden gestimuleerd om hun daken kunnen oververhitting in steden dak te vergroenen. tegengaan en de piek bij neerslag dempen. • De opkomst van groene daken vindt • Veel daken en gevels van gebouwen zijn internationaal plaats. Steden als Chicago en nog slecht geïsoleerd, waardoor er veel Montreal promoten groene daken. Een warmte verloren gaat. Hier liggen grote groot Amerikaans project is de begroening kansen voor conceptuele bouwers die een van het enorme Ford Rouge-complex. In compleet nieuw dak (isolatiepakket en Duitsland komt er elk jaar 14 miljoen groen) aanbieden. vierkante meter groen dak bij. • Steeds meer gemeenten (Utrecht, Den • De aanleg van een groen dak hangt Haag, Rotterdam, Groningen, Amsterdam, af van de kwaliteit en kenmerken van het Nieuwegein en Delft) stimuleren groen- bestaande dak en de nieuwe wensen. voorzieningen op daken. In Rotterdam is er De gemiddelde aanlegkosten variëren van de afgelopen twee jaar ruim 40.000 m2 groen € 45,-- per m2 voor een extensief dak tot dak gerealiseerd (voorbeelden zijn het dak € 120,-- per m2 voor een intensieve daktuin. van de centrale bibliotheek, het Gemeente- Om de drempel te verlagen voor gebouw- archief, het kindermuseum Villa Zebra en het eigenaren zouden bedrijven de aanleg- Maasstad Ziekenhuis). Om de aanleg van kosten laag kunnen houden in combinatie groene daken te stimuleren geven de met een beheerabonnement voor bij- gemeente Rotterdam en de waterschappen voorbeeld 15 jaar.13 duurzame business cases 12
  9. 9. PRAKTIJKVOORBEELDENRol thuis uw eigen Westblaak wordt Woonzorgcentrum met grasmat uit Greenpark golvend groendakEkogras is leverancier van groendaken van Voor de bestaande parkeergarage West- In opdracht van Woonstichting De Keyhet eerste uur. Het bedrijf uit Zaltbommel blaak in Rotterdam is in 2010 een groene bouwde aannemer Heijmerink in 2007kweekt de groene daksystemen zelf. gevel van 5.000 m2 gebouwd. De kale een nieuw woonzorgcentrum in Diemen.Easygroen is het meest eenvoudige parkeergaragemuren vallen prachtig weg Berkenstede bestaat uit vier verschillendeprodukt, het bestaat uit bakjes met groen achter het groen. De gevelplanten groei- woontorens die elk met elkaar verbondendie zonder extra voorzieningen op het en in lichtgewichtkorven waarvoor geen zijn. Elke toren heeft een eigen karakterdak kunnen worden geplaatst. Ekogras aparte draagconstructie nodig is. Ook het en afwerking gekregen van natuurlijkelevert ook groendaken en sedumdaken parkeerdak is begroend en betrokken bij het materialen: gras, gevelbegroeiing metop rol. Ekogras levert zowel aan bedrijven concept. Het regenwater dat op het groene heideplanten, hout, zink en leisteen. Mostertals aan tuincentra- en bouwmarkten en dak valt, jaarlijks 1.800 m3, wordt opgesla- de Winter, onderdeel van BAM, leverde eenparticulieren. gen en gezuiverd in buffervaten in de kruip- systeem waarmee groen is aangelegd bij ruimte van de parkeergarage. Met dit regen- een dakhelling van 45 graden. Een speciaal water worden de planten aan de gevel ontworpen verankeringsweb op het dak gevoed. Het opvangen van regenwater helpt (een honingraatstructuur van gelast EPDM), de stad om wateroverlast door hoosbuien te zorgt dat het golvende grasdak op zijn plek voorkomen. Het gebouw is ontworpen door blijft. architecten van Kühne & Co en gebouwd door de Verhoeve Groep in opdracht van Christian Stadil van het Deense familiecon- cern Thornico. Stadil gelooft in company karma: ondernemers moeten zich verant- woord gedragen omdat de gevolgen van hun acties bij hen terugkomen. duurzame business cases 16
  10. 10. Het dak van een woning of kantoor is de ideale plek om de energie van de zon op te 2.UIT JE DAK METENERGIEDAKEN vangen. Er zijn verschillende manieren om deze energie om te zetten in elektriciteit of warmte, van zonneboilers voor warm water tot zonnecellen voor duurzame DUURZAME stroom. Bij het maken van een energiedak kan meteen een flink isolatiepakket worden aangebracht, zodat de energiebehoefte afneemt. Plug & Play geïntegreerde energiedaksystemen (nieuwe prefab dak met isolatiepakket en energieopwekking) die in één dag of enkele dagen kunnen worden gemonteerd zijn zeer kansrijk. ENERGIE DOELGROEP • Woningcorporaties, gemeenten, bedrijven en Vereniging van Eigenaren zijn belangrijke doelgroepen in de bestaande bouwProjectontwikkelaars, gemeenten, waterschappen en provincies zijn belangrijke doelgroepen bij nieuwbouwprojecten. Energiedaken dragen substantieel bij aan de energieprestatie van gebouwen en leiden tot een sterke verlaging van de energiekosten. • Particulieren en bedrijven nemen steeds vakerzelf initiatief om collectoren of zonnecellen op het dak te laten installeren om zelf energie op te wekken. DUURZAAM Met de grootschalige toepassing van geïntegreerde energiedaken kan een substantiële energiesprong worden gemaakt. In combinatie met een zwaar isolatiepakket en vervanging van de oude CV ketels kan het energiegebruik zonder veel overlast voor zittende bewoners sterk worden gereduceerd. Marktpotentieel Het marktpotentieel is zeer groot. Miljoenen vierkante meters dak hellend of plat, op woningen of op bedrijfspanden kunnen worden omgezet in energiedaken. Prioriteit zouden de woningen en gebouwen uit de oudere jaarklassen kunnen krijgen vanwege het feit dat de Anonymus: ‘Schoolvoorbeeld van duurzaamheid – Christiaan Huygenscollege Eindhoven in gebruik’; in: Dak+Bouw; najaar 2010; pp. 46-49. Diersen, P.: ‘Dakplaat met prefab gemonteerde zonecollector – Solartherm biedt daken vaak slecht geïsoleerd zijn. 18 voordelen in de uitvoering’; in: de Aannemer, september 2010; pp.30-31..Fraanje, Peter: ‘Het Nieuwe Renoveren’; in: Stedebouw & Architectuur; 28ste jrg. nr. 4; 6 oktober 2010; pp. 32-35., Rijnbach, Marcel van: ‘Dak complex Ommen , energiefabriek’; in: Cobouw 6 december 2010 www.wn.com/Stad_van_de_Zon,www.kingspanunidek.nl, www.solartherm.nl. www.ndaduurzaamdak.nl, www.energydak.nl, www.prefab-houtbouw.nl
  11. 11. MARKTONTWIKKELINGEN • Door de stijgende energieprijs worden • Diverse bouwers en installatiebedrijven energiedaken steeds aantrekkelijker. ontwikkelen slimme prefab energiedaken Vanwege de relatief hoge kosten per KWh waarbij isolatie en energieopwekking voor kleingebruikers zijn zonnecellen nu zijn geïntegreerd. Doordat zonnecellen echt een interessante manier om de kosten of zonnecollectoren al in de fabriek worden van wonen betaalbaar te houden. gemonteerd in kant-en-klare scharnier- • Woningbouwcorporaties willen woningen kappen kunnen de kosten verder graag uitrusten met energiedaken. Dit werkt omlaag. Energiedaken worden daarmee als de corporaties de investeringen doen en nog aantrekkelijker. de opgewekte zonne-energie kan door- belasten aan de bewoners. Een woon- lastenbenadering is hierbij van belang: de huurprijs zal stijgen, maar de servicekosten voor energie nemen af.Daarmee gaan de totale nettowoonlasten omlaag bij een groter comfort.19 duurzame business cases
  12. 12. PRAKTIJKVOORBEELDENStad van de Zon Senseo van de bouw: Prefab Solar Dakconcept SolarThermAan de zuidkant van Heerhugowaard is een Ketelfabrikant Nefit en toeleverancier Unidek VolkerWessels bedrijven DuboTechiek enzonnewijk gerealiseerd: Stad van de Zon. hebben de SolarTherm ontwikkeld, een DeGrootVroomshoop (houtbouw) bieden inIn deze nieuwbouwwijk zijn alle woningen prefab sandwichelement voor het hellende samenwerking met Vaillant en Energydakuitgerust met energiedaken. In totaal is er 2,5 dak compleet met een geïntegreerde een complete zeer goed geïsoleerde prefabmegawatt aan fotovoltaïsche zonnepanelen zonnecollector. De SolarTherm is voor het scharnierkap aan met PV-zonnecellen ofgeïnstalleerd op de daken van de woningen eerst toegepast in een renovatieproject zonne-collectoren.en de diverse voorzieningen. 80% van van 22 woningen in Nijkerk in opdrachtde verkaveling van de wijk is Noord-Zuid van de WSN (Woningstichting Nijkerk) doorgeoriënteerd om de energie van de zon Slingerland Bouw. In korte tijd werden deoptimaal te kunnen benutten. De wijk moet oude daken vervangen en konden oudeonder andere door deze energiedaken zware boilers vervangen worden doorenergieneutraal worden en dus zelf net hoogrendementsketels met aansluiting opzoveel energie opwekken als zij met al haar de zonnecollector. Bouwers, bewoners enfuncties (wonen, werken, verkeer) verbruikt. woningstichting zijn zeer te spreken overNaar verwachting zullen in 2012 de laatste het snelle, arbovriendelijke proces en hetdelen van Stad van de Zon zijn voltooid. goede resultaat. Dankzij de SolarTherm zitten de bewoners er warmpjes bij en besparen ze op jaarbasis tot wel € 400,-- aan energiekosten. Greentech Energy uit Afferden en Linex Prefab uit Hulst bieden ook een zonneboiler-dakconcept onder de naam Linex Clearline aan. Ook zij hebben inmiddels de eerste projecten gerealiseerd. duurzame business cases 22
  13. 13. In veel eengezinswoningen en benedenverdiepingen van winkels en bedrijven 3.Kou en vochtD UURZAME VLOER gaat veel warmte verloren via de (houten) begane grondvloer. Bovendien is er in het bijzonder in het oudere deel van de gebouwvoorraad niet zelden sprake van in één dag vochtoverlast. Door deze woningen en overige gebouwen op grote schaal en op slimme wijze te isoleren worden beide problemen opgelost en kan een grote energiebesparing worden bereikt. Voorwaarde voor opschaling is dat de vloeren snel en laagdrempelig worden geisoleerd en/of vervangen zonder veel overlast voor gevloerd bewoners, gebruikers en omgeving. Er liggen grote kansen voor bedrijven die met een totaalconcept komen voor een snelle isolatie van de begane grond vloer. DOELGROEP • Woningcorporaties met woningen met vochtproblemen door een hoge grondwaterstand, verzakkende kruipruimtebodems en/of stankoverlast uit de kruipruimte. Met duurzame vloerrenovatie behoren vochtklachten en energielekkage, tot het verleden waardoor het wooncomfort sterk verbetert bij lagere energielasten. • Particuliere bezitters van grondgebonden woningen en eigenaren van winkels met vochtproblemen, een hoge energiebehoefte en beperkt comfort op de begane grond. aan de vloer door omhoog trekkend vocht. • Projectontwikkelaars en gemeenten met nieuwbouwplannen. Bij sloop en nieuwbouw kan bij het woonrijp maken meteen gezorgd worden voor een droge en goede kruipruimtebodem. Marktpotentieel Ongeveer 70% van de ruim zeven miljoen woningen in Nederland is een grondgebonden eengezinswoning. Van de overige 30% heeft een aanmerkelijk deel ook een woonverdieping beneden; denk aan de honderdduizenden woningen uit de gordel 20-40 in diverse steden en ook aan een deel van de portiekflats. Volgens een ruwe schatting heeft 20% van de woningvoorraad regelmatig te kampen met vochtproblemen, het zou dan gaan om 1,4 miljoen woningen. In naisolatieprogramma’s en in het beleid gericht op energiezuinig bouwen is relatief veel aandacht uitgegaan naar gevel- en dakisolatie. De indruk bestaat dat het effect op wooncomfort van vloerisolatie lange tijd is onderschat. Een warme, droge vloer is de basis voor een gezonde duurzame woning. Dijck, Floor van: ‘Schelpen onder de vloer, gras op het dak’; in: de Pers 21 oktober 2010; pp. 21. Boon, Maria den & Fraanje, Peter: ‘V(l)oer voor Vernieuwing - 19 moderne vloersystemen voor de bouw’; RR-bouwrapport 1035; Aldus 24 Bouwinnovatie & Bouwend Nederland; Zoetermeer, 19 november 2007. Fraanje, P.J.: ‘Schelpen onder de Vloer’; IVAM Environmental Research; Universiteit van Amsterdam; Amsterdam, 1999. www.schotgroep.nl, www.isoschelp.nl, www.op-deck.nl, www.vbi.nl, www.degrootvroomshoop.nl
  14. 14. MARKTONTWIKKELINGEN • Corporaties en particulieren dienen in de kruipruimte. Onder 16e en 17e eeuwse de huidige situatie veel zelf te onderzoeken monumenten in vochtige gebieden en uit te zoeken, omdat vloeren en isolatie worden onder houten vloeren vaak schelpen voor de bestaande bouw separaat worden aangetroffen. Deze schelpen zorgen voor aangeboden. Verder zien veel bewoners en een goede conditie van de houten vloer en gebouweigenaren op tegen de overlast van het gebouw. een beganegrondvloerrenovatie. • Op kleine schaal wordt de kelder herontdekt • Ongeveer twintig jaar geleden zijn hele, als een mogelijkheid om de woning uit te met zoet water gewassen schelpen breiden. Door een souterrain te maken herontdekt als effectief en licht warmte-, onder de oude beganegrondvloer kan extra stank- en vochtisolerend middel voor ruimte worden gecreëerd.25 duurzame business cases
  15. 15. PRAKTIJKVOORBEELDENVocht bestrijden met Kruipruimte isolatie met Geïsoleerde prefabschelpen kalkkorrel betonvloer en houten cassettevloerenKruipruimten kunnen goed worden Kruipruimten van woningen en andere VBI brengt een renovatievloer op degeïsoleerd met hele, met zoet water gebouwen kunnen ook worden geïsoleerd markt met PS als isolatiemateriaal engewassen schelpen. Een laag van 25 cm met kalkkorrels. Kalkkorrels zijn een met Rc waarde tot 5 m2 K/W. De VBI-PSof meer kan worden ingeblazen onder de natuurlijk restproduct dat vrijkomt bij de renovatievloeren zijn al toegepast in enkelevloer via het kruipruimteluik. Kort na het ontharding van water. De Schotgroep uit woningen in Castricum en Den Helder enaanbrengen van de schelpen ontstaat een Numansdorp betrekt deze kalkkorrels kunnen dankzij het lichte gewicht zonderevenwichtssituatie. De kruipruimte hoeft van drinkwaterbedrijven. Het is een kraan in één dagdeel worden aangebracht.niet meer geventileerd te worden. Kou, effectief middel tegen verzakkings- en Het systeem bestaat uit verzinkt stalenvocht en stank worden zo geweerd, het vochtproblemen en werkt isolerend. Door liggers en polystyreen ‘broodjes’ waaroplage soortgelijke gewicht van schelpen leidt deze isolatie van de kruipruimte kan een een betonvloer kan worden aangebracht.niet tot verzakking. Vaak kan de houten gemiddeld huishouden jaarlijks ruim € 100,- Houten renovatievloeren zijn er.beganegrondvloer gehandhaafd worden aan stookkosten besparen en wordt het Met OP-deck® sandwich/beton vloer-omdat de schelpen zorgen voor een droge binnenklimaat aanzienlijk verbeterd. systeem ontstaan lichtgewicht geïsoleerdekruipruimte. Isoschelp uit Yerseke heeft betonnen vloeren. De houten Flexvloerop deze wijze al duizenden woningen van De Groot Vroomshoop kan ook in degeïsoleerd. renovatie worden toegepast. duurzame business cases 28
  16. 16. Er is een goede marktkans voor duurzame, energieneutrale of zelfs energieleverende nieuwbouw-woningen met een korte bouwtijd en vaste prijs. Door de financiële crisis 4.de groeneENERGIENE UTRAAL worden nieuwe woningen minder gemakkelijk verkocht. Door nieuwe woningen woning extra duurzame kwaliteit mee te geven wordt het aantrekkelijker voor professionele WONEN opdrachtgevers, investeerders en woonconsumenten om een nieuwe woning te kopen. De totale woonlasten van energieneutrale woningen zijn goed voorspelbaar. Banken zijn bereid om een meer hypotheekruimte te bieden. Voor alle andere woningen zullen de woonlasten toenemen door de stijgende energiekosten. Steeds meer bouwers kunnen energieneutrale woningen bouwen. Door slimme maatregelen, bijvoorbeeld zelf de duurzame energie gaan verzorgen en door een conceptuele DOELGROEP benadering gaat de kostprijs van groene woningen snel omlaag. • Projectontwikkelaars die groene woningen bouwen, bieden bewoners hiermee een huis met meer comfort en lagere woonlasten, waardoor de waarde van het vastgoed hoger is en het rendement voorspelbaar. • Woningcorporaties kunnen met groene woningen een betaalbare woning blijven aanbieden, ondanks de sterk stijgende energieprijzen. • Particulieren die een groene woning laten bouwen kunnen genieten van een comfortabele woning en hebben meer zekerheid over een lange periode waar het woonlasten betreft. DUURZAAM Technisch is het nu goed mogelijk om energieneutrale of energieleverende woningen te bouwen. Zo kan een grote hoeveelheid fossiele energie worden bespaard, immers de woningen worden vaak vijftig jaar of langer gebruikt. Door de woningen goed te ontwerpen en veel gebruik te maken van prefab- elementen zijn de woningen ook demontabel en kunnen grote delen opnieuw worden hergebruikt. Natuurlijk is een groene woning gebouwd uit duurzame materialen, waaronder hout uit duurzaam beheerd bos. Houtskeletbouwwoningen en huizen van kruislaaghout (Cross Laminated Timber, CLT) kennen een goede CO2 score. Marktpotentieel Er worden tegenwoordig zo’n 60.000 nieuwe woningen per jaar gebouwd. Mogelijk neemt dit aantal door de minder gunstige economische omstandigheden af tot 40.000 woningen per jaar. Steeds vaker Anonymus: ‘Consument en Duurzaamheid’; Bouwfonds Ontwikkeling, november 2010.Diersen, Paul: ‘Overtreffende trap van energiezuinig huis’; in: de Aannemer oktober 2010; pp.6-7. Diersen, Paul: HIB: ‘Bouwen met houten blok- ken’; in: Bouwwereld # 08: 2011; pp. 3-5. Dijck, Floor van: ‘Energieneutraal wonen voor een schijntje’; in: de Pers, 13 oktober 2011.Fraanje, Peter: ‘Het Nieuwe Bouwen is Lean & Green’; in: Stedebouw & Architectuur; 29ste jrg. nr. 1; gaat het om sloop en vervanging. De tijden van de grote series lijken definitief voorbij. Klantgericht en maart 2011; pp. 20-23.Fraanje, Peter: ‘Cradle-to-cradle: afval is voedsel’; in: Stedebouw & Architectuur; 25ste jrg – nr.2; maart 2008; pp.12-15.Mullink, Bart: ‘Q-woning moet voor iedereen bereikbaar zijn’; In Cobouw 11 januari 2008; duurzaam is het devies. Voor woningen van goede, duurzame kwaliteit is altijd een markt. 30 pp.5.Ton, Yvonne: ‘In crisistijd overspoelt met kopers’; in: Cobouw 29 mei 2010. www.powerhouse.nl, www.innoconstruct.nl, www.eatmyhouse.nl , www.iq-woning.nl, www.hib-systeem.nl, www.finnhouse.nl, www.qforyou.org, www.steko.ch, www.nieuwenhuiscontsructionsupplies.com, www.duurzaamdroomhuis.nl, www.ekolodge.nl, www.natuhome.nl, www.duobo.nl, www.nulwoning.nl
  17. 17. MARKTONTWIKKELINGEN • In steeds meer Nederlandse steden en duurzame mogelijkheden en kiest sneller dorpen ontstaan initiatieven voor de bouw voor een groene woning. Huizenkopers met van groene woningen. De overheid stimuleert hogere inkomens zijn bereid om € 30.000 de bouw van energieneutrale woningen meer te betalen voor een energiezuinige onder andere door het verstrekken woning indien de terugverdientijd van van subsidies voor demonstratieprojecten de extra investering binnen tien jaar ligt. (excellente gebieden) en duurzame energie- Daarnaast is van alle potentiële huizenkopers opwekking.) 62% bereid om tot € 15.000 extra uit te • Sinds 1 januari 2011 is de energie- geven aan duurzaamheid. Ze realiseren zich prestatiecoëfficiënt (epc) voor nieuwbouw- dat investeringen in duurzaamheid zichzelf woningen aangescherpt van 0,8 naar 0,6. terugbetalen, financieel en extra comfort in In 2015 zal de epc verder worden verlaagd de woning. naar 0,4 en het uiteindelijke doel is dat alle • Energieneutrale, groene woningen kan nieuwbouwwoningen energieneutraal zal men alleen realiseren als er goed wordt zijn in 2020. samengewerkt. Ontwerper, toeleverancier, • Kopers hebben serieuze belangstelling bouwer en installateur kunnen door een voor energieneutrale woningen. De optimale samenwerking de kosten omlaag consument is steeds bewuster van de en de prestaties omhoog brengen.31 duurzame business cases
  18. 18. PRAKTIJKVOORBEELDENWonen in een C2C-woning Find-Replace met iQwoning uit Powerhouse laadt auto op de fabriekDe coöperatieve vereniging Q bestaande uit In de Eindhovense herstructureringswijk In mei 2011 heeft Akerboombouwarchitecten, bouwers en toeleveranciers Berckelbosch heeft Ballast Nedam in 2010 uit Roelofarendsveen het tweedebouwt woning die voor minimaal 90% uit de eerste zes iQwoningen gemonteerd. Elke Powerhouse in Nederland opgeleverdbiobased grondstoffen bestaan. Na enkele iQwoning wordt in zes grote driedimensionale aan de Westeinderplassen in Aalsmeer,kleinere projecten van individuele woningen onderdelen gebouwd in de HOCO-betonfabriek gebouwd door. De vrijstaande villa vraagtin Bodegraven en op IJburg in Amsterdam, in Weert. Daar worden de delen ook voorzien weinig energie dankzij een uitgekiendis er nu een project in voorbereiding voor van binnenwanden, kozijnen, tegels, leidingen ontwerp, zware isolatie, zeer energiezuinigeDe Woningbouw van 22 woningen in en sanitair. De fabricagetijd van één huis in apparatuur en led-verlichting. Zonnecellen,Weesp. Deze Cradle-to-Cradle-woningen de fabriek is één week. Diepladers vervoeren warmtepomp en warmte-koudeopslag gaanhebben een zeer goede energieprestatie en de bouwdelen naar de bouwplaats waar per saldo energie leveren aan het gezin datzijn bovendien scherp geprijsd. Natuhome alles in één dag in elkaar wordt gezet. Alleen bestaat uit vijf personen. Eneco en Philipsheeft eveneens Cradle-to-Cradle-woningen met een geoefend oog ziet men dat de jaren- steunen de bouw van Powerhouses. Met hetontwikkeld met een EPC van 0. De dertig-stijlwoning is geprefabriceerd. Ballast overschot aan energie kunnen de bewonerswoningen maken optimaal gebruik van zon- Nedam mikt op de grote vervangingsmarkt hun elektrische sloep of de hybride autoen daglicht. Natuhome heeft verschillende en biedt woningcorporaties en gemeenten opladen.projecten in voorbereiding. aan verouderde en te kleine woningen binnen één maand te slopen en te vervangen door een nieuwe, zeer betaalbare woning met een standaard epc van 0,32. Woningcorporatie Beek en Donk heeft de volgende veertien woningen besteld voor een project in de gemeente Laarbeek. Ballast Nedam wil de productie van iQwoningen landelijk opschalen naar vier- tot vijfhonderd iQwoningen per jaar. duurzame business cases 34
  19. 19. Woningen kunnen worden vergroot door een aanbouw, een opbouw, een serre, 5.Meer M 2WONING- een dakkapel, een rugzakbadkamer, een kelder en/of worden voorzien van UITB REIDING Plug & Play daglichtsystemen die ruimten bijvoorbeeld de zolder beter bewoonbaar maken. Dit soort uitbreidingen van de woning biedt meteen de mogelijkheid om de energieprestatie van de woning te verbeteren. DOELGROEP • Particuliere woningbezitters die meer ruimte,comfort en verbetering van leefklimaat willen zonder overlast en voor een scherpe vaste prijs. • Woningbouwverenigingen die hun huurders deze service willen bieden en gemeenten die standaard-aanbouwen vergunningsvrij willen toestaan. DUURZAAM Dankzij een goed geïsoleerde aanbouw kan de energieprestatie van een bestaande woning ondanks de uitbreiding in vierkante meters er in energieprestatie op vooruit gaan. Er is een aanbieder die met de aanbouw bestaande uit duurzame materialen ook een compact warmtepompsysteem levert, waardoor de woning nog duurzamer wordt. Marktpotentieel De markt voor woninguitbreiding is zeer groot. In elke (Vinex-)nieuwbouwwijk kan men twee of drie jaar na de nieuwbouw zien dat de eerste dakkapellen en op- of aanbouwen worden gerealiseerd op de nog nieuwe woningen. Gezinsuitbreiding is niet zelden de aanleiding. Nu nieuwbouw voor velen minder bereikbaar is geworden is de markt alleen maar groter geworden. Bouwers die snelle uitbreidingen en verbouwingen aanbieden voor een vaste prijs kunnen deze markt veroveren. Dijck, Floor van: ‘Als de bewoners op vakantie zijn is het lekker verbouwen’; in: de Pers 29 juli 2010. Fraanje, Peter: ‘Het Nieuwe Renoveren’; in: Stedebouw & Architectuur; 28ste jrg. nr. 4; 6 oktober 2010; pp. 32-35. 36 Sint Nicolaas, Jan: ‘Prefab gemetseld geveldeel toegepast bij renovatiewerk – Goldewijk schakelt Wienerberger in’; in: Cobouw 31 augustus 2011.Raat, F. de: ‘Naar de winkel voor een aanbouw’; NRC Handelsblad 20 april 2006. www.ebu.nl, www.femaflex.nl, www.meerwoonruimte.nl, www.verbouwshop.nl , www.velux.nl, www.solatube.nl, www.rikderuimteman.nl
  20. 20. MARKTONTWIKKELINGEN • Bewoners willen wel meer woonruimte of onverwacht hoge rekeningen voor meer- meer comfort, maar hebben geen idee van werk. Een complete aanbieding voor een de mogelijkheden en zien op tegen de vaste prijs schept helderheid en scoort overlast. goed bij de klant. • Meerkosten bij verbouwingen zijn ergernis • Diverse aanbieders onderzoeken de nummer één bij particuliere opdrachtgevers. mogelijkheid om aanbouwen en andere Helaas komt het nog regelmatig voor uitbreidingen te gaan leasen. Zo komen dat klanten geconfronteerd worden met extra m2 binnen bereik van meer klanten.37 duurzame business cases
  21. 21. PRAKTIJKVOORBEELDENDuurzaamheid ‘inside’ Je verbouwing uitzoeken op Verbouwvakantie InternetDe Verbouwshop in Tilburg is de eerste Via femaflex.nl kunnen huiseigenaren EBU uit Doetinchem biedt particulierendoe-het-niet-zelfzaak in Nederland. Sinds thuis achter de pc een dakkapel, erker of een gratis verbouwvakantie aan, zodat de2006 kunnen klanten in de showroom aanbouw uitkiezen en ontwerpen. Net als bewoners geen enkele overlast hebbenterecht voor een aanbouw of opbouw bij de verbouwshop kan gekozen worden uit als gevolg van de verbouwing. Men kanvoor hun woning tegen een vaste prijs. De diverse opties in de opbouw en afwerking, genieten van een korte vakantie in één van deaanbouw wordt in één dag geplaatst en er zodat er bij de uitbouw van een dakkapel recreatieparken in de omgeving. Bewonerszijn allerlei opties mogelijk. De aanbouwen of een erker een totaalprijs gepresenteerd hoeven niet te kiezen tussen een vakantie ofworden standaard geleverd met een hoge kan worden. De casco-elementen worden in een verbouwing. Zo wordt de drempel voorisolatiewaarde Rc = 4 m2 W/K mede een eigen timmerwerkplaats gefabriceerd, een verbouwing sterk verlaagd.dankzij het duurzame isolatiemateriaal waardoor er een korte bouwduur op locatiecellulose. De aanbouwen zijn herbruikbaar is. Aanbouwen worden aangeboden vanafof elders plaatsbaar; ook kunnen ze worden € 18.000,-- of voor € 36,-- per maand doorgeleverd met een compacte warmtepomp middel van een financieringsconstructie.en vloerverwarming. Duurzaamheid inside, Ook Meer Woonruimte biedt aanbouwenzou je kunnen zeggen. De Verbouwshop aan met een bouwtijd van maximaal vijfgeeft tien jaar garantie op de hele aanbouw. dagen. De aanbouwen worden geleverdInmiddels heeft de Verbouwshop een met houten kozijnen met FSC-keurmerk.landelijk netwerk van dealers (collega-bouwbedrijven) die ook aanbouwen kunnenplaatsen. duurzame business cases 40
  22. 22. Scholen kunnen schoner, frisser en duurzamer. Al jaren is bekend dat een flink aantal 6.duurzameS CHOLEN scholen te kampen heeft met een slecht binnenklimaat. Scholen worden bovendien geconfronteerd met steeds hogere energierekeningen, niet alleen voor verwarming, frisse scholen maar ook voor ventilatie en koeling. Hier ligt een belangrijke uitdaging voor bouwers en installateurs enerzijds en schoolbesturen en gemeenten anderzijds. DOELGROEP • Gemeenten bepalen het budget voor bouw -of renovatieplannen van scholen. School- besturen zijn in de regel de opdrachtgever van nieuwbouw, uitbreiding of renovatie van schoolgebouwen. • Onze kinderen zijn uiteindelijk de echte doelgroep. Een gezond binnenklimaat en een prettige leeromgeving bevorderen het welzijn en de leerprestaties van leerlingen. DUURZAAM Een duurzame frisse school is een school met ruim voldoende licht en lucht zodat leerlingen en leerkrachten optimaal kunnen presteren. Door een goed ontwerp en goede isolatie kan het energiegebruik sterk worden beperkt. Op daken kan energie worden opgewekt, scholen hebben natuurlijk een belangrijke voorbeeldfunctie. Duurzame scholen kenmerken zich verder door een hoge mate van flexibiliteit en multifunctionaliteit, zodat het gebouw is voorbereid op ontwikkelingen en veranderingen in de toekomst. Marktpotentieel Nederland telt ongeveer 7.000 basisscholen, 700 instellingen voor voortgezet onderwijs, ongeveer 150 scholen in het beroepsonderwijs en 70 in het hoger onderwijs. Iedere instelling heeft vaak meerdere locaties en schoolgebouwen. Deze scholen verbouwen met regelmaat; ze worden kleiner, groter of bouwen geheel nieuwe locaties. 42 Berg, Martin van den: ‘Het Christiaan Huygens College is het meest duurzame schoolgebouw van Nederland’ in: Schoolfacilities, december 2010. Quist, Jean: ‘OdyZeeschool eerste gecertificeerde passieve school in Goes’; in: Cobouw 23 augustus 2011. www.stamos.nl, www.schoolfacilities.nl, www.passiefhuismarkt.nl, www.odyzee.nl, www.dehaagsehogeschool.nl, www.passiefbouwen.nl, www.tno.nl (frisse school)
  23. 23. MARKTONTWIKKELINGEN • In het kader van het overheidsprogramma • De matige kwaliteit van het binnenmilieu Duurzaam Inkopen stellen gemeenten op scholen is een actueel onderwerp. Zowel steeds vaker eisen aan de energieprestaties scholen als bouwers en installateurs zien de van scholen en het materiaalgebruik voor urgentie om hier iets aan te doen. renovatie en nieuwbouw. • Steeds meer gemeenten hebben inzicht in • Lokale overheden vragen steeds het energiegebruik en de exploitatiekosten vaker om integrale samenwerking bij van de openbare gebouwen, waaronder projecten en kiezen voor ‘design and ook de scholen en zij ontwikkelen build’. Dit komt de duurzame prestaties van programma’s om het energiegebruik in de scholen ten goede. gemeente terug te dringen.43 duurzame business cases
  24. 24. PRAKTIJKVOORBEELDENDuurzaam college Frisse school vangt de zon Schoolgebouw voor de toekomstHet Christiaan Huygens College in Eind- De OdyZeeschool in Goes is de eerste De Haagse Hogeschool in Delft wordthoven is een van de meeste duurzame passieve school in Nederland. De school gekenmerkt door een lage milieubelastingschoolgebouwen in Nederland. Het gebouw is ontworpen volgens de Passief Bouwen en een hoog comfort. Een integraal systeembestaat vrijwel helemaal uit ronde vormen. Keur en voldoet aan de norm Frisse van verschillende technieken is hiervoorRonde gebouwen hebben een kleiner School Klasse A. De school is extra verantwoordelijk. Kou en warmte wordenoppervlak en dus minder energieverlies dan goed geïsoleerd, tochtvrij en met een geregeld met een uitgebalanceerd systeemrechthoekige. De school is voorzien van uitgebalanceerd ventilatiesysteem wordt dat koud water in de winter afvoert vanafeen energiedak, dat in combinatie met een optimaal gebruik gemaakt van warme of het parkeerdek en opslaat in de bodem alskoude- en warmteopslag duurzame energie koude lucht van buiten. Dit systeem zorgt koelwater voor in de zomer. Tevens werkt devoor het schoolgebouw genereert. Ook tevens voor voldoende frisse lucht. Ook school met een zonneboiler, PV-systeem,worden met deze energie nog een sporthal de zon wordt optimaal benut. In de winter moderne isolatie, een windturbine en heten ongeveer 80 woningen verwarmd. wordt zo veel mogelijk zonnewarmte Octalix regelsysteem. Het gebouw biedt ‘gevangen’ en warmte zo goed mogelijk ruimte voor duurzame energieopwekking vastgehouden. In de zomer wordt gebruik door middel van brandstofcellen of uit gemaakt van effectieve zonwering. De biogas. relatief hoge investeringskosten worden gecompenseerd door energie-efficiëntie en lage exploitatiekosten. duurzame business cases 46
  25. 25. De zorg is sterk in beweging. Zorginstellingen worden op andere wijzen gefinancierd, 7.verzilverD UURZAAM WONEN er is meer ruimte voor private initiatieven en de zorg verandert sterk van karakter. de vergrijzing Zorg wordt kleinschaliger georganiseerd en is er op gericht de oudere en/of MET ZORG hulpbehoevende mens zo lang mogelijk te laten wonen in de eigen omgeving. Zo zijn er nu al ongeveer zeshonderd woonzorgcomplexen (WoZoCo’s). Zorghotels schieten als paddestoelen uit de grond. Mensen blijven ook langer actief en langer gezond en de babyboomers die de komende jaren met pensioen gaan, piekeren er niet over om naar een bejaardentehuis te verhuizen. Deze ontwikkelingen bieden grote kansen voor bouwers. DOELGROEP • Zorginstellingen. • Zorgondernemers die zelf een WoZoCo of een andere zorgvoorziening opzetten. • Projectontwikkelaars en investeerders in maatschappelijk vastgoed. DUURZAAM De trend om mensen zoveel en zolang mogelijk te verzorgen in de eigen vertrouwde woonomgeving is op zich al duurzaam doordat op deze wijze veel ruimte kan worden bespaard bij zorginstellingen. WoZoCo’s worden zo ontworpen en gebouwd dat ook minder valide mensen zich gemakkelijk door het pand kunnen bewegen. Marktpotentieel Nederland telt op dit moment 137 ziekenhuizen en 83 buitenpoliklinieken. Verder zijn er 237 verpleegtehuizen, 102 verzorgingstehuizen, 43 particuliere verzorgingstehuizen, 18 revalidatiecentra en maar liefst 596 woon/zorgcentra. In korte tijd zijn er meer dan 50 zorghotels ontstaan en het aantal is nog groeiende. Verder zijn er meer dan 30 instellingen voor geestelijk gezondheidszorg (GGZ). De vraag naar zorg in Nederland neemt toe, onder andere door de vergrijzing. In de toekomst zal het aantal zorginstellingen toenemen, maar zullen ook veel instellingen gerenoveerd en verbouwd moeten worden. Bouwman-Sie, Aernout: ‘GGz Breburg zoekt bouwer met geld’; in: Cobouw 7 oktober 2010.Doodeman, Marc: ‘Zorgeloos wonen volgens het Kangoeroeconcept’; in: Cobouw 3 maart 2010. RIVM: ‘Locaties algemene en 48 academische ziekenhuizen 2010’; in: Volksgezondheid Toekomst Verkenning, Nationale Atlas Volksgezondheid, Bilthoven, 2010. www.zorggidsnederland.nl, www.isalabouwt.nl, www.erasmusmc.nl/nieuwbouw, www.huisvesting-bouwsystemen.nl/Zorg, www.zorggroep-elde.nl, www.secondbloom.nl, www.woonzorg.nl
  26. 26. MARKTONTWIKKELINGEN • Er is een sterke ontwikkeling richting financiering en exploitatie. kleinschalige zorg op maat. • Patiënten eisen een steeds hogere • De zorgvraag in Nederland verandert kwaliteit van de zorginstellingen. Comfort voortdurend. Zowel bij nieuwbouw als re- en persoonlijke, specifieke zorg staan novatie moet rekening worden gehouden centraal. Hier kan al bij het ontwerp en de met veranderende functies van gebouwen. bouw rekening mee worden gehouden. Flexibiliteit en multifunctionaliteit zijn • Een nieuwe en vaak kapitaalkrachtige belangrijk. doelgroep tekent zich af nu de babyboomers • De ontwikkelingen in de medische- met pensioen gaan: zij zijn niet zozeer en zorgsector volgen elkaar zo snel op geïnteresseerd in zorginstellingen maar wel dat zij vragen om andere dan traditionele in een nieuwe, levensloopbestendige contractvormen. woning waar zij lang in kunnen blijven wonen • Zorginstellingen hebben steeds meer (o.m. slaapkamer en badkamer beneden). oog voor exploitatiekosten en staan open • Op middellange termijn zijn allerlei diensten voor duurzame prestaties. Zorginstellingen, gerelateerd aan zorgvastgoed mogelijk ook waaronder het Brabantse GGZ Breburg interessant voor bouwers om zelf op te daagt bouwers uit niet alleen het ontwerp pakken. en de bouw te verzorgen, maar ook49 duurzame business cases
  27. 27. PRAKTIJKVOORBEELDENAandacht voor wensen Flexibel en kleinschalig Volledig op duurzameen eisen van patiënten en energiegebruikersDe Isala klinieken in Zwolle bouwen een Woon-Zorgcentrum de Beemden in Sint Het Erasmus MC in Rotterdam bouwtnieuw ziekenhuis. Het ontwerp is zo Michielsgestel breidde recentelijk haar een nieuw ziekenhuis. Bij het ontwerpgemaakt dat de indeling van afdelingen locatie uit met kleinschalige zorgwoningen. is gekozen voor een scheiding tussenflexibel kan worden aangepast, zonder In het ontwerp werd veel aandacht de bouw van het casco en de inrichting,het casco aan te tasten. Door de keuze besteed aan de mogelijke veranderingen zodat tijdens én na de bouw de inrichtingvan het materiaalgebruik van de bouw in de zorg in de toekomst. Intern moest nog kan worden aangepast op de meesten keuze voor duurzame installaties en de semi-permanente huisvesting flexibel actuele ontwikkelingen. Ook koos hethet toepassen van zonne-energie is veel ingericht kunnen worden. Het gebouw is Erasmus MC voor een 100 procentaandacht besteed aan impact op het geschikt gemaakt voor verschillende typen groene stroomvoorziening. Op hetmilieu. Een deel van de energie is afkomstig zorgverlening of voor een kantoorfunctie. nieuwbouwterrein wordt op 180 meteruit een eigen koude- en warmteopslag. Er Maar ook de semi-permanente huisvesting diepte een koude- en warmteopslagis in het ontwerp aandacht besteed aan als geheel moest flexibel zijn. Door aangelegd voor de verwarming ende ervaring en eisen van patiënten en gebruik te maken van systeembouw; klimaatbeheersing van het nieuwegebruikers van het gebouw. De indeling IFD-bouwsystemen, is de huisvesting ziekenhuis. Er worden groene daken enin kleine eenheden maakt het ziekenhuis demontabel en gemakkelijk verplaatsbaar. daktuinen aangelegd opdat patiëntenoverzichtelijk en geeft patiënten het gevoel een prettig uitzicht hebben en een groenevan persoonlijke zorg. omgeving om een luchtje te scheppen. De groendaken dienen tevens als buffer voor water bij zware regen. duurzame business cases 52
  28. 28. 8.Van desolaatBEDR IJ VENTERREINNEN VERD UURZAMEN VAN Nederland kent een groot aantal verouderde bedrijventerreinen. Soms liggen bedrijventerrein op locaties die door groei van de steden interessant zijn geworden naar duurzaam om opnieuw te ontwikkelen voor woningbouw en winkels. In algemene zin worden bedrijventerrein niet bepaald gewaardeerd om hun fraaie karakter of de sociale veiligheid. Het verduurzamen van bestaande bedrijventerreinen zijn een mooie kans voor duurzame business. DOELGROEP • Gemeenten maken steeds meer werk van duurzaamheid bij bedrijventerreinen. Duurzame bedrijventerreinen dragen bij aan een goed vestigingsklimaat voor bedrijven en een positief duurzaam imago. • Bedrijven op het bedrijventerrein willen gevestigd zijn op een aantrekkelijke locatie in een goed verzorgde omgeving. DUURZAAM Bedrijven kunnen worden verduurzaamd door synergie te zoeken tussen de bedrijven, bijvoorbeeld waar het gaat om energiegebruik of afvalstromen. Ook kunnen bedrijventerreinen intensiever worden benut door een verdieping met groen- of energiedaken op de bestaande gebouwen te zetten. Bedrijventerreinen kunnen beter worden voorzien van bomen en ander groen, waarbij zorg en onderhoud voor het groen gezamenlijk wordt uitbesteed (parkmanagement). Verder is er nog een wereld te winnen door de veelal oude bedrijfsgebouwen energiezuinig te maken. Marktpotentieel Nederland telt een kleine 4000 bedrijventerreinen, met een gezamenlijk oppervlakte van bijna 100.000 hectare. Ruim een derde van alle werkenden in Nederland werkt op een bedrijventerrein. Zeker 30% van de bedrijventerreinen zijn verouderd en dienen te worden gerenoveerd. Veel cc Sierag bedrijventerreinen zien er, mede als gevolg van de massale leegstand van kantoren, desolaat uit. 54 www.duurzamebedrijventerreinen.nl, www.zutphen.nl/marswegkwartier, www.mac3park.nl, www.detrompet.com
  29. 29. MARKTONTWIKKELINGEN • Er is een groeiende belangstelling voor • Naar schatting is de helft van alle een multifunctionele ontwikkeling van verouderde bedrijventerreinen toe aan bedrijventerreinen. Dubbel gebruik van een forse opknapbeurt. Herbestemming terreinen (dag/nacht en week/weekend) van bedrijventerreinen is een belangrijk en het mengen van wonen, werken en thema geworden. bijvoorbeeld sporten bevordert de sociale veiligheid.55 duurzame business cases
  1. A particular slide catching your eye?

    Clipping is a handy way to collect important slides you want to go back to later.

×